৪. অট্ঠকৱগ্গো
১. কামসুত্তৱণ্ণনা
৭৭৩. কামং কামযমানস্সাতি কামসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো সাৱত্থিযা জেতৱনস্স চ অন্তৰে অচিৰৱতীনদীতীৰে ‘‘যৱং ৱপিস্সামী’’তি খেত্তং কসতি. ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো পিণ্ডায পৱিসন্তো তং দিস্ৱা আৱজ্জেন্তো অদ্দস – ‘‘অস্স ব্ৰাহ্মণস্স যৱা ৱিনস্সিস্সন্তী’’তি, পুন উপনিস্সযসম্পত্তিং আৱজ্জেন্তো চস্স সোতাপত্তিফলস্স উপনিস্সযং অদ্দস. ‘‘কদা পাপুণেয্যা’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘সস্সে ৱিনট্ঠে সোকাভিভূতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা’’তি অদ্দস. ততো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং তদা এৱ ব্ৰাহ্মণং উপসঙ্কমিস্সামি, ন মে ওৱাদং সোতব্বং মঞ্ঞিস্সতি. নানাৰুচিকা হি ব্ৰাহ্মণা, হন্দ, নং ইতো পভুতিযেৱ সঙ্গণ্হামি, এৱং মযি মুদুচিত্তো হুত্ৱা তদা ওৱাদং সোস্সতী’’তি ব্ৰাহ্মণং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, কৰোসী’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘এৱং উচ্চাকুলীনো সমণো গোতমো মযা সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কৰোতী’’তি তাৱতকেনেৱ ভগৱতি পসন্নচিত্তো হুত্ৱা ‘‘খেত্তং, ভো গোতম, কসামি যৱং ৱপিস্সামী’’তি আহ. অথ সাৰিপুত্তত্থেৰো চিন্তেসি – ‘‘ভগৱা ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং অকাসি, ন চ অহেতু অপ্পচ্চযা তথাগতা এৱং কৰোন্তি, হন্দাহম্পি তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কৰোমী’’তি ব্ৰাহ্মণং উপসঙ্কমিত্ৱা তথেৱ পটিসন্থাৰমকাসি. এৱং মহামোগ্গল্লানত্থেৰো সেসা চ অসীতি মহাসাৱকা. ব্ৰাহ্মণো অতীৱ অত্তমনো অহোসি.
অথ ভগৱা সম্পজ্জমানেপি সস্সে একদিৱসং কতভত্তকিচ্চো সাৱত্থিতো জেতৱনং গচ্ছন্তো মগ্গা ওক্কম্ম ব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা আহ – ‘‘সুন্দৰং তে, ব্ৰাহ্মণ, যৱক্খেত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভো গোতম, সুন্দৰং, সচে সম্পজ্জিস্সতি, তুম্হাকম্পি সংৱিভাগং কৰিস্সামী’’তি. অথস্স চতুমাসচ্চযেন যৱা নিপ্ফজ্জিংসু. তস্স ‘‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা লাযিস্সামী’’তি উস্সুক্কং কুৰুমানস্সেৱ মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা সব্বৰত্তিং ৱস্সি. অচিৰৱতী নদী পূৰা আগন্ত্ৱা সব্বং যৱং ৱহি. ব্ৰাহ্মণো সব্বৰত্তিং অনত্তমনো হুত্ৱা পভাতে নদীতীৰং গতো সব্বং সস্সৱিপত্তিং দিস্ৱা ‘‘ৱিনট্ঠোম্হি, কথং দানি জীৱিস্সামী’’তি বলৱসোকং উপ্পাদেসি. ভগৱাপি তমেৱ ৰত্তিং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো ‘‘অজ্জ ব্ৰাহ্মণস্স ধম্মদেসনাকালো’’তি ঞত্ৱা ভিক্খাচাৰৱত্তেন সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ঘৰদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং দিস্ৱা ‘‘সোকাভিভূতং মং অস্সাসেতুকামো সমণো গোতমো আগতো’’তি চিন্তেত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা ভগৱন্তং নিসীদাপেসি. ভগৱা জানন্তোৱ ব্ৰাহ্মণং পুচ্ছি – ‘‘কিং ব্ৰাহ্মণ পদুট্ঠচিত্তো ৱিহাসী’’তি? আম, ভো গোতম, সব্বং মে যৱক্খেত্তং উদকেন ৱূড়্হন্তি. অথ ভগৱা ‘‘ন, ব্ৰাহ্মণ, ৱিপন্নে দোমনস্সং, সম্পন্নে চ সোমনস্সং কাতব্বং. কামা হি নাম সম্পজ্জন্তিপি ৱিপজ্জন্তিপী’’তি ৱত্ৱা তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সপ্পাযং ঞত্ৱা ধম্মদেসনাৱসেন ইমং সুত্তমভাসি. তত্থ সঙ্খেপতো পদত্থসম্বন্ধমত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম, ৱিত্থাৰো পন নিদ্দেসে (মহানি. ১) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যথা চ ইমস্মিং সুত্তে, এৱং ইতো পৰং সব্বসুত্তেসু.
তত্থ কামন্তি মনাপিযৰূপাদিতেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৱত্থুকামং, কামযমানস্সাতি ইচ্ছমানস্স. তস্স চে তং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৱত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি একংসং তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি.
৭৭৪. তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৱা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পৰিহাযন্তীতি তে কামা পৰিহাযন্তি চে. সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতীতি অথ অযোমযাদিনা সল্লেন ৱিদ্ধো ৱিয পীড়ীযতি.
৭৭৫. ততিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যো পন ইমে কামে তত্থ ছন্দৰাগৱিক্খম্ভনেন ৱা সমুচ্ছেদেন ৱা অত্তনো পাদেন সপ্পস্স সিৰং ইৱ পৰিৱজ্জেতি. সো ভিক্খু সব্বং লোকং ৱিসৰিত্ৱা ঠিতত্তা লোকে ৱিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং সতো হুত্ৱা সমতিৱত্ততীতি.
৭৭৬-৮. ততো পৰাসং তিস্সন্নং গাথানং অযং সঙ্খেপত্থো – যো এতং সালিক্খেত্তাদিং খেত্তং ৱা ঘৰৱত্থাদিং ৱত্থুং ৱা কহাপণসঙ্খাতং হিৰঞ্ঞং ৱা গোঅস্সভেদং গৱাস্সং ৱা ইত্থিসঞ্ঞিকা থিযো ৱা ঞাতিবন্ধৱাদী বন্ধূ ৱা অঞ্ঞে ৱা মনাপিযৰূপাদী পুথু কামে অনুগিজ্ঝতি, তং পুগ্গলং অবলসঙ্খাতা কিলেসা বলীযন্তি সহন্তি মদ্দন্তি, সদ্ধাবলাদিৱিৰহেন ৱা অবলং তং পুগ্গলং অবলা কিলেসা বলীযন্তি, অবলত্তা বলীযন্তীতি অত্থো. অথ তং কামগিদ্ধং কামে ৰক্খন্তং পৰিযেসন্তঞ্চ সীহাদযো চ পাকটপৰিস্সযা কাযদুচ্চৰিতাদযো চ অপাকটপৰিস্সযা মদ্দন্তি, ততো অপাকটপৰিস্সযেহি অভিভূতং তং পুগ্গলং জাতিআদিদুক্খং ভিন্নং নাৱং উদকং ৱিয অন্ৱেতি. তস্মা কাযগতাসতিআদিভাৱনায জন্তু সদা সতো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱসেন ৰূপাদীসু ৱত্থুকামেসু সব্বপ্পকাৰম্পি কিলেসকামং পৰিৱজ্জেন্তো কামানি পৰিৱজ্জযে. এৱং তে কামে পহায তপ্পহানকৰমগ্গেনেৱ চতুব্বিধম্পি তৰে ওঘং তৰেয্য তৰিতুং সক্কুণেয্য. ততো যথা পুৰিসো উদকগৰুকং নাৱং সিঞ্চিত্ৱা লহুকায নাৱায অপ্পকসিৰেনেৱ পাৰগূ ভৱেয্য, পাৰং গচ্ছেয্য, এৱমেৱ অত্তভাৱনাৱং কিলেসূদকগৰুকং সিঞ্চিত্ৱা লহুকেন অত্তভাৱেন পাৰগূ ভৱেয্য, সব্বধম্মপাৰং নিব্বানং গতো ভৱেয্য, অৰহত্তপ্পত্তিযা গচ্ছেয্য চ, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাতীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসূতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কামসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. গুহট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা
৭৭৯. সত্তো গুহাযন্তি গুহট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে আযস্মা পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো কোসম্বিযং গংঙ্গাতীৰে আৱট্টকং নাম উতেনস্স উয্যানং, তত্থ অগমাসি সীতলে পদেসে দিৱাৱিহাৰং নিসীদিতুকামো. অঞ্ঞদাপি চাযং গচ্ছতেৱ তত্থ পুব্বাসেৱনেন যথা গৱম্পতিত্থেৰো তাৱতিংসভৱনন্তি ৱুত্তনযমেতং ৱঙ্গীসসুত্তৱণ্ণনাযং. সো তত্থ গঙ্গাতীৰে সীতলে ৰুক্খমূলে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসীদি. ৰাজাপি খো উতেনো তং দিৱসংযেৱ উয্যানকীড়িকং গন্ত্ৱা বহুদেৱ দিৱসভাগং নচ্চগীতাদীহি উয্যানে কীড়িত্ৱা পানমদমত্তো একিস্সা ইত্থিযা অঙ্কে সীসং কত্ৱা সযি. সেসিত্থিযো ‘‘সুত্তো ৰাজা’’তি উট্ঠহিত্ৱা উয্যানে পুপ্ফফলাদীনি গণ্হন্তিযো থেৰং দিস্ৱা হিৰোত্তপ্পং উপট্ঠাপেত্ৱা ‘‘মা সদ্দং অকত্থা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিৱাৰেত্ৱা অপ্পসদ্দা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা থেৰং সম্পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. থেৰো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায তাসং ধম্মং দেসেসি, তা তুট্ঠা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ৱত্ৱা সুণন্তি.
ৰঞ্ঞো সীসং অঙ্কেনাদায নিসিন্নিত্থী ‘‘ইমা মং ওহায কীড়ন্তী’’তি তাসু ইস্সাপকতা ঊৰুং চালেত্ৱা ৰাজানং পবোধেসি. ৰাজা পটিবুজ্ঝিত্ৱা ইত্থাগাৰং অপস্সন্তো ‘‘কুহিং ইমা ৱসলিযো’’তি আহ. সা আহ – ‘‘তুম্হেসু অবহুকতা ‘সমণং ৰমযিস্সামা’তি গতা’’তি. সো কুদ্ধো থেৰাভিমুখো অগমাসি. তা ইত্থিযো ৰাজানং দিস্ৱা একচ্চা উট্ঠহিংসু, একচ্চা ‘‘মহাৰাজ, পব্বজিতস্স সন্তিকে ধম্মং সুণামা’’তি ন উট্ঠহিংসু. সো তেন ভিয্যোসোমত্তায কুদ্ধো থেৰং অৱন্দিত্ৱাৱ ‘‘কিমত্থং আগতোসী’’তি আহ. ‘‘ৱিৱেকত্থং মহাৰাজা’’তি. সো ‘‘ৱিৱেকত্থায আগতা এৱং ইত্থাগাৰপৰিৱুতা নিসীদন্তী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তৱ ৱিৱেকং কথেহী’’তি আহ. থেৰো ৱিসাৰদোপি ৱিৱেককথায ‘‘নাযং অঞ্ঞাতুকামো পুচ্ছতী’’তি তুণ্হী অহোসি. ৰাজা ‘‘সচে ন কথেসি, তম্বকিপিল্লিকেহি তং খাদাপেস্সামী’’তি অঞ্ঞতৰস্মিং অসোকৰুক্খে তম্বকিপিল্লিকপুটং গণ্হন্তো অত্তনোৱ উপৰি ৱিকিৰি. সো সৰীৰং পুঞ্ছিত্ৱা অঞ্ঞং পুটং গহেত্ৱা থেৰাভিমুখো অগমাসি. থেৰো ‘‘সচাযং ৰাজা মযি অপৰজ্ঝেয্য, অপাযাভিমুখো ভৱেয্যা’’তি তং অনুকম্পমানো ইদ্ধিযা আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা গতো.
ততো ইত্থিযো আহংসু – ‘‘মহাৰাজ, অঞ্ঞে ৰাজানো ঈদিসং পব্বজিতং দিস্ৱা পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজেন্তি, ত্ৱং তম্বকিপিল্লিকপুটেন আসাদেতুং আৰদ্ধো অহোসি, কুলৱংসং নাসেতুং উট্ঠিতো’’তি. সো অত্তনো দোসং ঞত্ৱা তুণ্হী হুত্ৱা উয্যানপালং পুচ্ছি – ‘‘অঞ্ঞম্পি দিৱসং থেৰো ইধাগচ্ছতী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. তেন হি যদা আগচ্ছতি, তদা মে আৰোচেয্যাসীতি. সো একদিৱসং থেৰে আগতে আৰোচেসি. ৰাজাপি থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা পাণেহি সৰণং গতো অহোসি. তম্বকিপিল্লিকপুটেন আসাদিতদিৱসে পন থেৰো আকাসেনাগন্ত্ৱা পুন পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা ভগৱতো গন্ধকুটিযং উম্মুজ্জি. ভগৱাপি খো দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পযমানো থেৰং দিস্ৱা ‘‘কিং, ভাৰদ্ৱাজ, অকালে আগতোসী’’তি আহ. থেৰো ‘‘আম ভগৱা’’তি ৱত্ৱা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. তং সুত্ৱা ভগৱা ‘‘কিং কৰিস্সতি তস্স ৱিৱেককথা কামগুণগিদ্ধস্সা’’তি ৱত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নো এৱ থেৰস্স ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ সত্তোতি লগ্গো. গুহাযন্তি কাযে. কাযো হি ৰাগাদীনং ৱাড়ানং ৱসনোকাসতো ‘‘গুহা’’তি ৱুচ্চতি. বহুনাভিছন্নোতি বহুনা ৰাগাদিকিলেসজালেন অভিচ্ছন্নো. এতেন অজ্ঝত্তবন্ধনং ৱুত্তং. তিট্ঠন্তি ৰাগাদিৱসেন তিট্ঠন্তো. নৰোতি সত্তো. মোহনস্মিং পগাড়্হোতি মোহনং ৱুচ্চতি কামগুণা. এত্থ হি দেৱমনুস্সা মুয্হন্তি, তেসু অজ্ঝোগাড়্হো হুত্ৱা. এতেন বহিদ্ধাবন্ধনং ৱুত্তং. দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সোতি সো তথাৰূপো নৰো তিৱিধাপি কাযৱিৱেকাদিকা ৱিৱেকা দূৰে অনাসন্নে. কিংকাৰণা? কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা, যস্মা লোকে কামা সুপ্পহাযা ন হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
৭৮০. এৱং পঠমগাথায ‘‘দূৰে ৱিৱেকা তথাৱিধো’’তি সাধেত্ৱা পুন তথাৱিধানং সত্তানং ধম্মতং আৱিকৰোন্তো ‘‘ইচ্ছানিদানা’’তি গাথমাহ. তত্থ ইচ্ছানিদানাতি তণ্হাহেতুকা. ভৱসাতবদ্ধাতি সুখৱেদনাদিম্হি ভৱসাতে বদ্ধা. তে দুপ্পমুঞ্চাতি তে ভৱসাতৱত্থুভূতা ধম্মা, তে ৱা তত্থ বদ্ধা ইচ্ছানিদানা সত্তা দুপ্পমোচযা. ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি অঞ্ঞেন চ মোচেতুং ন সক্কোন্তি. কাৰণৱচনং ৱা এতং, তে সত্তা দুপ্পমুঞ্চা. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন মোচেতব্বা ন হোন্তি. যদি পন মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন মুঞ্চেয্যুন্তি অযমস্স অত্থো. পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানাতি অনাগতে অতীতে ৱা কামে অপেক্খমানা. ইমেৱ কামে পুৰিমেৱ জপ্পন্তি ইমে ৱা পচ্চুপ্পন্নে কামে পুৰিমে ৱা দুৱিধেপি অতীতানাগতে বলৱতণ্হায পত্থযমানা. ইমেসঞ্চ দ্ৱিন্নং পদানং ‘‘তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা’’তি ইমিনা সহ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো, ইতৰথা ‘‘অপেক্খমানা জপ্পং কিং কৰোন্তি কিং ৱা কতা’’তি ন পঞ্ঞাযেয্যুং.
৭৮১-২. এৱং পঠমগাথায ‘‘দূৰে ৱিৱেকা তথাৱিধো’’তি সাধেত্ৱা দুতিযগাথায চ তথাৱিধানং সত্তানং ধম্মতং আৱিকত্ৱা ইদানি নেসং পাপকম্মকৰণং আৱিকৰোন্তো ‘‘কামেসু গিদ্ধা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তে সত্তা কামেসু পৰিভোগতণ্হায গিদ্ধা পৰিযেসনাদিমনুযুত্তত্তা পসুতা সম্মোহমাপন্নত্তা পমূড়্হা অৱগমনতায মচ্ছৰিতায বুদ্ধাদীনং ৱচনং অনাদিযনতায চ অৱদানিযা. কাযৱিসমাদিম্হি ৱিসমে নিৱিট্ঠা অন্তকালে মৰণদুক্খূপনীতা ‘‘কিংসূ ভৱিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি পৰিদেৱযন্তীতি. যস্মা এতদেৱ, তস্মা হি সিক্খেথ…পে… মাহু ধীৰাতি. তত্থ সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা আপজ্জেয্য. ইধেৱাতি ইমস্মিংযেৱ সাসনে. সেসমুত্তানমেৱ.
৭৮৩. ইদানি যে তথা ন কৰোন্তি, তেসং ব্যসনপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পস্সামী’’তি গাথমাহ. তত্থ পস্সামীতি মংসচক্খুআদীহি পেক্খামি. লোকেতি অপাযাদিম্হি. পৰিফন্দমানন্তি ইতো চিতো চ ফন্দমানং. পজং ইমন্তি ইমং সত্তকাযং. তণ্হগতন্তি তণ্হায গতং অভিভূতং, নিপাতিতন্তি অধিপ্পাযো. ভৱেসূতি কামভৱাদীসু. হীনা নৰাতি হীনকম্মন্তা নৰা. মচ্চুমুখে লপন্তীতি অন্তকালে সম্পত্তে মৰণমুখে পৰিদেৱন্তি. অৱীততণ্হাসেতি অৱিগততণ্হা. ভৱাভৱেসূতি কামভৱাদীসু. অথ ৱা ভৱাভৱেসূতি ভৱভৱেসু, পুনপ্পুনভৱেসূতি ৱুত্তং হোতি.
৭৮৪. ইদানি যস্মা অৱীততণ্হা এৱং ফন্দন্তি চ লপন্তি চ, তস্মা তণ্হাৱিনযে সমাদপেন্তো ‘‘মমাযিতে’’তি গাথমাহ. তত্থ মমাযিতেতি তণ্হাদিট্ঠিমমত্তেহি ‘‘মম’’ন্তি পৰিগ্গহিতে ৱত্থুস্মিং. পস্সথাতি সোতাৰে আলপন্তো আহ. এতম্পীতি এতম্পি আদীনৱং. সেসং পাকটমেৱ.
৭৮৫. এৱমেত্থ পঠমগাথায অস্সাদং, ততো পৰাহি চতূহি আদীনৱঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সউপাযং নিস্সৰণং নিস্সৰণানিসংসঞ্চ দস্সেতুং সব্বাহি ৱা এতাহি কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি নেক্খম্মে আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘উভোসু অন্তেসূ’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ উভোসু অন্তেসূতি ফস্সফস্সসমুদযাদীসু দ্ৱীসু পৰিচ্ছেদেসু. ৱিনেয্য ছন্দন্তি ছন্দৰাগং ৱিনেত্ৱা. ফস্সং পৰিঞ্ঞাযাতি চক্খুসম্ফস্সাদিফস্সং, ফস্সানুসাৰেন ৱা তংসম্পযুত্তে সব্বেপি অৰূপধম্মে, তেসং ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন ৰূপধম্মে চাতি সকলম্পি নামৰূপং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. অনানুগিদ্ধোতি ৰূপাদীসু সব্বধম্মেসু অগিদ্ধো. যদত্তগৰহী তদকুব্বমানোতি যং অত্তনা গৰহতি, তং অকুৰুমানো. নলিপ্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীৰোতি সো এৱৰূপো ধিতিসম্পন্নো ধীৰো দিট্ঠেসু চ সুতেসু চ ধম্মেসু দ্ৱিন্নং লেপানং একেনপি লেপেন ন লিপ্পতি. আকাসমিৱ নিৰুপলিত্তো অচ্চন্তৱোদানপ্পত্তো হোতি.
৭৮৬. সঞ্ঞং পৰিঞ্ঞাতি গাথায পন অযং সঙ্খেপত্থো – ন কেৱলঞ্চ ফস্সমেৱ, অপিচ খো পন কামসঞ্ঞাদিভেদং সঞ্ঞম্পি, সঞ্ঞানুসাৰেন ৱা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ নামৰূপং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা ইমায পটিপদায চতুব্বিধম্পি ৱিতৰেয্য ওঘং, ততো সো তিণ্ণোঘো তণ্হাদিট্ঠিপৰিগ্গহেসু তণ্হাদিট্ঠিলেপপ্পহানেন নোপলিত্তো খীণাসৱমুনি ৰাগাদিসল্লানং অব্বূড়্হত্তা অব্বূড়্হসল্লো সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা অপ্পমত্তো চৰং, পুব্বভাগে ৱা অপ্পমত্তো চৰং তেন অপ্পমাদচাৰেন অব্বূড়্হসল্লো হুত্ৱা সকপৰত্তভাৱাদিভেদং নাসীসতী লোকমিমং পৰঞ্চ, অঞ্ঞদত্থু চৰিমচিত্তনিৰোধা নিৰুপাদানো জাতৱেদোৱ পৰিনিব্বাতীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি ধম্মনেত্তিট্ঠপনমেৱ কৰোন্তো, ন উত্তৰিং ইমায দেসনায মগ্গং ৱা ফলং ৱা উপ্পাদেসি খীণাসৱস্স দেসিতত্তাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায গুহট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দুট্ঠট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা
৭৮৭. ৱদন্তি ৱে দুট্ঠমনাপীতি দুট্ঠট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? আদিগাথায তাৱ উপ্পত্তি – মুনিসুত্তনযেন ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নলাভসক্কাৰং অসহমানা তিত্থিযা সুন্দৰিং পৰিব্বাজিকং উয্যোজেসুং. সা কিৰ জনপদকল্যাণী সেতৱত্থপৰিব্বাজিকাৱ অহোসি. সা সুন্হাতা সুনিৱত্থা মালাগন্ধৱিলেপনৱিভূসিতা ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা সাৱত্থিৱাসীনং জেতৱনতো নিক্খমনৱেলায সাৱত্থিতো নিক্খমিত্ৱা জেতৱনাভিমুখী গচ্ছতি. মনুস্সেহি চ ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘সমণং গোতমং সাৱকে চস্স ৰমযিতুং গচ্ছামী’’তি ৱত্ৱা জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে ৱিচৰিত্ৱা জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে পিদহিতে নগৰং পৱিসিত্ৱা পভাতে পুন জেতৱনং গন্ত্ৱা গন্ধকুটিসমীপে পুপ্ফানি ৱিচিনন্তী ৱিয চৰতি. বুদ্ধুপট্ঠানং আগতেহি চ মনুস্সেহি ‘‘কিমত্থং আগতাসী’’তি পুচ্ছিতা যংকিঞ্চিদেৱ ভণতি. এৱং অড্ঢমাসমত্তে ৱীতিক্কন্তে তিত্থিযা তং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা পৰিখাতটে নিক্খিপিত্ৱা পভাতে ‘‘সুন্দৰিং ন পস্সামা’’তি কোলাহলং কত্ৱা ৰঞ্ঞো চ আৰোচেত্ৱা তেন অনুঞ্ঞাতা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা ৱিচিনন্তা ৱিয তং নিক্খিত্তট্ঠানা উদ্ধৰিত্ৱা মঞ্চকং আৰোপেত্ৱা নগৰং অভিহৰিত্ৱা উপক্কোসং অকংসু. সব্বং পাড়িযং (উদা. ৩৮) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
ভগৱা তং দিৱসং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো ‘‘তিত্থিযা অজ্জ অযসং উপ্পাদেস্সন্তী’’তি ঞত্ৱা ‘‘তেসং সদ্দহিত্ৱা মাদিসে চিত্তং পকোপেত্ৱা মহাজনো অপাযাভিমুখো মা অহোসী’’তি গন্ধকুটিদ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা অন্তোগন্ধকুটিযংযেৱ অচ্ছি, ন নগৰং পিণ্ডায পাৱিসি. ভিক্খূ পন দ্ৱাৰং পিদহিতং দিস্ৱা পুব্বসদিসমেৱ পৱিসিংসু. মনুস্সা ভিক্খূ দিস্ৱা নানপ্পকাৰেহি অক্কোসিংসু. অথ আযস্মা আনন্দো ভগৱতো তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা ‘‘তিত্থিযেহি, ভন্তে, মহাঅযসো উপ্পাদিতো, ন সক্কা ইধ ৱসিতুং, ৱিপুলো জম্বুদীপো, অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি আহ. তত্থপি অযসে উট্ঠিতে কুহিং গমিস্সসি আনন্দাতি? ‘‘অঞ্ঞং নগৰং ভগৱা’’তি. অথ ভগৱা ‘‘আগমেহি, আনন্দ, সত্তাহমেৱাযং সদ্দো ভৱিস্সতি, সত্তাহচ্চযেন যেহি অযসো কতো, তেসংযেৱ উপৰি পতিস্সতী’’তি ৱত্ৱা আনন্দত্থেৰস্স ধম্মদেসনত্থং ‘‘ৱদন্তি ৱে’’তি ইমং গাথমভাসি.
তত্থ ৱদন্তীতি ভগৱন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উপৱদন্তি. দুট্ঠমনাপি একে অথোপি ৱে সচ্চমনাতি একচ্চে দুট্ঠচিত্তা, একচ্চে তথসঞ্ঞিনোপি হুত্ৱা, তিত্থিযা দুট্ঠচিত্তা, যে তেসং ৱচনং সুত্ৱা সদ্দহিংসু, তে সচ্চমনাতি অধিপ্পাযো. ৱাদঞ্চ জাতন্তি এতং অক্কোসৱাদং উপ্পন্নং. মুনি নো উপেতীতি অকাৰকতায চ অকুপ্পনতায চ বুদ্ধমুনি ন উপেতি. তস্মা মুনী নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি তেন কাৰণেন অযং মুনি ৰাগাদিখিলেহি নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি ৱেদিতব্বো.
৭৮৮. ইমঞ্চ গাথং ৱত্ৱা ভগৱা আনন্দত্থেৰং পুচ্ছি, ‘‘এৱং খুংসেত্ৱা ৱম্ভেত্ৱা ৱুচ্চমানা ভিক্খূ, আনন্দ, কিং ৱদন্তী’’তি. ন কিঞ্চি ভগৱাতি. ‘‘ন, আনন্দ, ‘অহং সীলৱা’তি সব্বত্থ তুণ্হী ভৱিতব্বং, লোকে হি নাভাসমানং জানন্তি মিস্সং বালেহি পণ্ডিত’’ন্তি ৱত্ৱা, ‘‘ভিক্খূ, আনন্দ, তে মনুস্সে এৱং পটিচোদেন্তূ’’তি ধম্মদেসনত্থায ‘‘অভূতৱাদী নিৰযং উপেতী’’তি ইমং গাথমভাসি. থেৰো তং উগ্গহেত্ৱা ভিক্খূ আহ – ‘‘মনুস্সা তুম্হেহি ইমায গাথায পটিচোদেতব্বা’’তি. ভিক্খূ তথা অকংসু. পণ্ডিতমনুস্সা তুণ্হী অহেসুং. ৰাজাপি ৰাজপুৰিসে সব্বতো পেসেত্ৱা যেসং ধুত্তানং লঞ্জং দত্ৱা তিত্থিযা তং মাৰাপেসুং, তে গহেত্ৱা নিগ্গয্হ তং পৱত্তিং ঞত্ৱা তিত্থিযে পৰিভাসি. মনুস্সাপি তিত্থিযে দিস্ৱা লেড্ডুনা পহৰন্তি, পংসুনা ওকিৰন্তি ‘‘ভগৱতো অযসং উপ্পাদেসু’’ন্তি. আনন্দত্থেৰো তং দিস্ৱা ভগৱতো আৰোচেসি, ভগৱা থেৰস্স ইমং গাথমভাসি ‘‘সকঞ্হি দিট্ঠিং…পে… ৱদেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – যাযং দিট্ঠি তিত্থিযজনস্স ‘‘সুন্দৰিং মাৰেত্ৱা সমণানং সক্যপুত্তিযানং অৱণ্ণং পকাসেত্ৱা এতেনুপাযেন লদ্ধং সক্কাৰং সাদিযিস্সামা’’তি, সো তং দিট্ঠিং কথং অতিক্কমেয্য, অথ খো সো অযসো তমেৱ তিত্থিযজনং পচ্চাগতো তং দিট্ঠিং অচ্চেতুং অসক্কোন্তং. যো ৱা সস্সতাদিৱাদী, সোপি সকং দিট্ঠিং কথং অচ্চযেয্য তেন দিট্ঠিচ্ছন্দেন অনুনীতো তায চ দিট্ঠিৰুচিযা নিৱিট্ঠো, অপিচ খো পন সযং সমত্তানি পকুব্বমানো অত্তনাৱ পৰিপুণ্ণানি তানি দিট্ঠিগতানি কৰোন্তো যথা জানেয্য, তথেৱ ৱদেয্যাতি.
৭৮৯. অথ ৰাজা সত্তাহচ্চযেন তং কুণপং ছড্ডাপেত্ৱা সাযন্হসমযং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা আহ – ‘‘ননু, ভন্তে, ঈদিসে অযসে উপ্পন্নে ময্হম্পি আৰোচেতব্বং সিযা’’তি. এৱং ৱুত্তে ভগৱা, ‘‘ন, মহাৰাজ, ‘অহং সীলৱা গুণসম্পন্নো’তি পৰেসং আৰোচেতুং অৰিযানং পতিৰূপ’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযং ‘‘যো অত্তনো সীলৱতানী’’তি অৱসেসগাথাযো অভাসি.
তত্থ সীলৱতানীতি পাতিমোক্খাদীনি সীলানি আৰঞ্ঞিকাদীনি ধুতঙ্গৱতানি চ. অনানুপুট্ঠোতি অপুচ্ছিতো. পাৱাতি ৱদতি. অনৰিযধম্মং কুসলা তমাহু, যো আতুমানং সযমেৱ পাৱাতি যো এৱং অত্তানং সযমেৱ ৱদতি, তস্স তং ৱাদং ‘‘অনৰিযধম্মো এসো’’তি কুসলা এৱং কথেন্তি.
৭৯০. সন্তোতি ৰাগাদিকিলেসৱূপসমেন সন্তো, তথা অভিনিব্বুতত্তো. ইতিহন্তি সীলেসু অকত্থমানোতি ‘‘অহমস্মি সীলসম্পন্নো’’তিআদিনা নযেন ইতি সীলেসু অকত্থমানো, সীলনিমিত্তং অত্তূপনাযিকং ৱাচং অভাসমানোতি ৱুত্তং হোতি. তমৰিযধম্মং কুসলা ৱদন্তীতি তস্স তং অকত্থনং ‘‘অৰিযধম্মো এসো’’তি বুদ্ধাদযো খন্ধাদিকুসলা ৱদন্তি. যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকেতি যস্স খীণাসৱস্স ৰাগাদযো সত্ত উস্সদা কুহিঞ্চি লোকে নত্থি, তস্স তং অকত্থনং ‘‘অৰিযধম্মো এসো’’তি এৱং কুসলা ৱদন্তীতি সম্বন্ধো.
৭৯১. এৱং খীণাসৱপটিপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি দিট্ঠিগতিকানং তিত্থিযানং পটিপত্তিং ৰঞ্ঞো দস্সেন্তো আহ – ‘‘পকপ্পিতা সঙ্খতা’’তি. তত্থ পকপ্পিতাতি পৰিকপ্পিতা. সঙ্খতাতি পচ্চযাভিসঙ্খতা. যস্সাতি যস্স কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স. ধম্মাতি দিট্ঠিযো. পুৰক্খতাতি পুৰতো কতা. সন্তীতি সংৱিজ্জন্তি. অৱীৱদাতাতি অৱোদাতা. যদত্তনি পস্সতি আনিসংসং, তং নিস্সিতো কুপ্পপটিচ্চসন্তিন্তি যস্সেতে দিট্ঠিধম্মা পুৰক্খতা অৱোদাতা সন্তি, সো এৱংৱিধো যস্মা অত্তনি তস্সা দিট্ঠিযা দিট্ঠিধম্মিকঞ্চ সক্কাৰাদিং, সম্পৰাযিকঞ্চ গতিৱিসেসাদিং আনিসংসং পস্সতি, তস্মা তঞ্চ আনিসংসং, তঞ্চ কুপ্পতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নতায চ সম্মুতিসন্তিতায চ কুপ্পপটিচ্চসন্তিসঙ্খাতং দিট্ঠিং নিস্সিতোৱ হোতি, সো তন্নিস্সিতত্তা অত্তানং ৱা উক্কংসেয্য পৰে ৱা ৱম্ভেয্য অভূতেহিপি গুণদোসেহি.
৭৯২. এৱং নিস্সিতেন চ দিট্ঠীনিৱেসা…পে… আদিযতী চ ধম্মন্তি. তত্থ দিট্ঠীনিৱেসাতি ইদংসচ্চাভিনিৱেসসঙ্খাতানি দিট্ঠিনিৱেসনানি. ন হি স্ৱাতিৱত্তাতি সুখেন অতিৱত্তিতব্বা ন হোন্তি. ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতন্তি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিধম্মেসু তং তং সমুগ্গহিতং অভিনিৱিট্ঠং ধম্মং নিচ্ছিনিত্ৱা পৱত্তত্তা দিট্ঠিনিৱেসা ন হি স্ৱাতিৱত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা নৰো তেসু নিৱেসনেসু, নিৰস্সতী আদিযতী চ ধম্মন্তি যস্মা ন হি স্ৱাতিৱত্তা, তস্মা নৰো তেসুযেৱ দিট্ঠিনিৱেসনেসু অজসীলগোসীলকুক্কুৰসীলপঞ্চাতপমৰুপ্পপাতউক্কুটিকপ্পধানকণ্টকাপস্সযাদিভেদং সত্থাৰধম্মক্খানগণাদিভেদঞ্চ তং তং ধম্মং নিৰস্সতি চ আদিযতি চ জহতি চ গণ্হাতি চ ৱনমক্কটো ৱিয তং তং সাখন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱং নিৰস্সন্তো চ আদিযন্তো চ অনৱট্ঠিতচিত্তত্তা অসন্তেহিপি গুণদোসেহি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা যসাযসং উপ্পাদেয্য.
৭৯৩. যো পনাযং সব্বদিট্ঠিগতাদিদোসধুননায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ধোনো, তস্স ধোনস্স হি…পে… অনূপযো সো. কিং ৱুত্তং হোতি? ধোনধম্মসমন্নাগমা ধোনস্স ধুতসব্বপাপস্স অৰহতো কত্থচি লোকে তেসু তেসু ভৱেসু পকপ্পিতা দিট্ঠি নত্থি, সো তস্সা দিট্ঠিযা অভাৱেন, যায চ অত্তনা কতং পাপকম্মং পটিচ্ছাদেন্তা তিত্থিযা মাযায মানেন ৱা এতং অগতিং গচ্ছন্তি, তম্পি মাযঞ্চ মানঞ্চ পহায ধোনো ৰাগাদীনং দোসানং কেন গচ্ছেয্য, দিট্ঠধম্মে সম্পৰাযে ৱা নিৰযাদীসু গতিৱিসেসেসু কেন সঙ্খং গচ্ছেয্য, অনূপযো সো, সো হি তণ্হাদিট্ঠিউপযানং দ্ৱিন্নং অভাৱেন অনূপযোতি.
৭৯৪. যো পন তেসং দ্ৱিন্নং ভাৱেন উপযো হোতি, সো উপযো হি…পে… দিট্ঠিমিধেৱ সব্বন্তি. তত্থ উপযোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সিতো. ধম্মেসু উপেতি ৱাদন্তি ‘‘ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৱা এৱং তেসু তেসু ধম্মেসু উপেতি ৱাদং. অনূপযং কেন কথং ৱদেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠিপহানেন অনূপযং খীণাসৱং কেন ৰাগেন ৱা দোসেন ৱা কথং ‘‘ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৱা ৱদেয্য, এৱং অনুপৱজ্জো চ সো কিং তিত্থিযা ৱিয কতপটিচ্ছাদকো ভৱিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অত্তা নিৰত্তা ন হি তস্স অত্থীতি তস্স হি অত্তদিট্ঠি ৱা উচ্ছেদদিট্ঠি ৱা নত্থি, গহণং মুঞ্চনং ৱাপি অত্তনিৰত্তসঞ্ঞিতং নত্থি. কিংকাৰণা নত্থীতি চে? অধোসি সো দিট্ঠিমিধেৱ সব্বং, যস্মা সো ইধেৱ অত্তভাৱে ঞাণৱাতেন সব্বং দিট্ঠিগতং অধোসি, পজহি, ৱিনোদেসীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. তং সুত্ৱা ৰাজা অত্তমনো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পক্কামীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায দুট্ঠট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সুদ্ধট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা
৭৯৫. পস্সামি সুদ্ধন্তি সুদ্ধট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অতীতে কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো কালে বাৰাণসিৱাসী অঞ্ঞতৰো কুটুম্বিকো পঞ্চহি সকটসতেহি পচ্চন্তজনপদং অগমাসি ভণ্ডগ্গহণত্থং. তত্থ ৱনচৰকেন সদ্ধিং মিত্তং কত্ৱা তস্স পণ্ণাকাৰং দত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কচ্চি, তে সম্ম, চন্দনসাৰং দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি? ‘‘আম সামী’’তি চ ৱুত্তে তেনেৱ সদ্ধিং চন্দনৱনং পৱিসিত্ৱা সব্বসকটানি চন্দনসাৰস্স পূৰেত্ৱা তম্পি ৱনচৰকং ‘‘যদা, সম্ম, বাৰাণসিং আগচ্ছসি, তদা চন্দনসাৰং গহেত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা বাৰাণসিংযেৱ অগমাসি. অথাপৰেন সমযেন সোপি ৱনচৰকো চন্দনসাৰং গহেত্ৱা তস্স ঘৰং অগমাসি. সো তং দিস্ৱা সব্বং পটিসন্থাৰং কত্ৱা সাযন্হসমযে চন্দনসাৰং পিসাপেত্ৱা সমুগ্গং পূৰেত্ৱা ‘‘গচ্ছ, সম্ম, ন্হাযিত্ৱা আগচ্ছা’’তি অত্তনো পুৰিসেন সদ্ধিং ন্হানতিত্থং পেসেসি. তেন চ সমযেন বাৰাণসিযং উস্সৱো হোতি. অথ বাৰাণসিৱাসিনো পাতোৱ দানং দত্ৱা সাযং সুদ্ধৱত্থনিৱত্থা মালাগন্ধাদীনি গহেত্ৱা কস্সপস্স ভগৱতো মহাচেতিযং ৱন্দিতুং গচ্ছন্তি. সো ৱনচৰকো তে দিস্ৱা ‘‘মহাজনো কুহিং গচ্ছতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ৱিহাৰং চেতিযৱন্দনত্থাযা’’তি চ সুত্ৱা সযম্পি অগমাসি. তত্থ মনুস্সে হৰিতালমনোসিলাদীহি নানপ্পকাৰেহি চেতিযে পূজং কৰোন্তে দিস্ৱা কিঞ্চি চিত্ৰং কাতুং অজানন্তো তং চন্দনং গহেত্ৱা মহাচেতিযে সুৱণ্ণিট্ঠকানং. উপৰি কংসপাতিমত্তং মণ্ডলং অকাসি. অথ তত্থ সূৰিযুগ্গমনৱেলাযং সূৰিযৰস্মিযো উট্ঠহিংসু. সো তং দিস্ৱা পসীদি, পত্থনঞ্চ অকাসি ‘‘যত্থ যত্থ নিব্বত্তামি, ঈদিসা মে ৰস্মিযো উৰে উট্ঠহন্তূ’’তি. সো কালং কত্ৱা তাৱতিংসেসু নিব্বত্তি. তস্স উৰে ৰস্মিযো উট্ঠহিংসু, চন্দমণ্ডলং ৱিযস্স উৰমণ্ডলং ৱিৰোচতি, ‘‘চন্দাভো দেৱপুত্তো’’ত্ৱেৱ চ নং সঞ্জানিংসু.
সো তায সম্পত্তিযা ছসু দেৱলোকেসু অনুলোমপটিলোমতো একং বুদ্ধন্তৰং খেপেত্ৱা অম্হাকং ভগৱতি উপ্পন্নে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, তথেৱস্স উৰে চন্দমণ্ডলসদিসং ৰস্মিমণ্ডলং অহোসি. নামকৰণদিৱসে চস্স মঙ্গলং কত্ৱা ব্ৰাহ্মণা তং মণ্ডলং দিস্ৱা ‘‘ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণো অযং কুমাৰো’’তি ৱিম্হিতা ‘‘চন্দাভো’’ ত্ৱেৱ নামং অকংসু. তং ৱযপ্পত্তং ব্ৰাহ্মণা গহেত্ৱা অলঙ্কৰিত্ৱা ৰত্তকঞ্চুকং পাৰুপাপেত্ৱা ৰথে আৰোপেত্ৱা ‘‘মহাব্ৰহ্মা অয’’ন্তি পূজেত্ৱা ‘‘যো চন্দাভং পস্সতি, সো যসধনাদীনি লভতি, সম্পৰাযঞ্চ সগ্গং গচ্ছতী’’তি উগ্ঘোসেন্তা গামনিগমৰাজধানীসু আহিণ্ডন্তি. গতগতট্ঠানে মনুস্সা ‘‘এস কিৰ ভো চন্দাভো নাম, যো এতং পস্সতি, সো যসধনসগ্গাদীনি লভতী’’তি উপৰূপৰি আগচ্ছন্তি, সকলজম্বুদীপো চলি. ব্ৰাহ্মণা তুচ্ছহত্থকানং আগতানং ন দস্সেন্তি, সতং ৱা সহস্সং ৱা গহেত্ৱা আগতানমেৱ দস্সেন্তি. এৱং চন্দাভং গহেত্ৱা অনুৱিচৰন্তা ব্ৰাহ্মণা কমেন সাৱত্থিং অনুপ্পত্তা.
তেন চ সমযেন ভগৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং আগন্ত্ৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে বহুজনহিতায ধম্মং দেসেন্তো. অথ চন্দাভো সাৱত্থিং পত্ৱা সমুদ্দপক্খন্তকুন্নদী ৱিয অপাকটো অহোসি, চন্দাভোতি ভণন্তোপি নত্থি. সো সাযন্হসমযে মহাজনকাযং মালাগন্ধাদীনি আদায জেতৱনাভিমুখং গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘কুহিং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, সো বহুজনহিতায ধম্মং দেসেতি, তং সোতুং জেতৱনং গচ্ছামা’’তি চ তেসং ৱচনং সুত্ৱা সোপি ব্ৰাহ্মণগণপৰিৱুতো তত্থেৱ অগমাসি. ভগৱা চ তস্মিং সমযে ধম্মসভাযং ৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নোৱ হোতি. চন্দাভো ভগৱন্তং উপসঙ্কম্ম মধুৰপটিসন্থাৰং কত্ৱা একমন্তং নিসীদি, তাৱদেৱ চস্স সো আলোকো অন্তৰহিতো. বুদ্ধালোকস্স হি সমীপে অসীতিহত্থব্ভন্তৰে অঞ্ঞো আলোকো নাভিভোতি. সো ‘‘আলোকো মে নট্ঠো’’তি নিসীদিত্ৱাৱ উট্ঠাসি, উট্ঠহিত্ৱা চ গন্তুমাৰদ্ধো. অথ নং অঞ্ঞতৰো পুৰিসো আহ – ‘‘কিং ভো চন্দাভ, সমণস্স গোতমস্স ভীতো গচ্ছসী’’তি. নাহং ভীতো গচ্ছামি, অপিচ মে ইমস্স তেজেন আলোকো ন সম্পজ্জতীতি পুনদেৱ ভগৱতো পুৰতো নিসীদিত্ৱা পাদতলা পট্ঠায যাৱ কেসগ্গা ৰূপৰংসিলক্খণাদিসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘মহেসক্খো সমণো গোতমো, মম উৰে অপ্পমত্তকো আলোকো উট্ঠিতো, তাৱতকেনপি মং গহেত্ৱা ব্ৰাহ্মণা সকলজম্বুদীপং ৱিচৰন্তি. এৱং ৱৰলক্খণসম্পত্তিসমন্নাগতস্স সমণস্স গোতমস্স নেৱ মানো উপ্পন্নো, অদ্ধা অযং অনোমগুণসমন্নাগতো ভৱিস্সতি সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি অতিৱিয পসন্নচিত্তো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. ভগৱা অঞ্ঞতৰং থেৰং আণাপেসি – ‘‘পব্বাজেহি ন’’ন্তি. সো তং পব্বাজেত্ৱা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা ন চিৰেনেৱ অৰহত্তং পত্ৱা ‘‘চন্দাভত্থেৰো’’তি ৱিস্সুতো অহোসি. তং আৰব্ভ ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, যে চন্দাভং অদ্দসংসু. তে যসং ৱা ধনং ৱা লভিংসু, সগ্গং ৱা গচ্ছিংসু, ৱিসুদ্ধিং ৱা পাপুণিংসু তেন চক্খুদ্ৱাৰিকৰূপদস্সনেনা’’তি. ভগৱা তস্সং অট্ঠুপ্পত্তিযং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱত্থো – ন, ভিক্খৱে, এৱৰূপেন দস্সনেন সুদ্ধি হোতি. অপিচ খো কিলেসমলিনত্তা অসুদ্ধং, কিলেসৰোগানং অৱিগমা সৰোগমেৱ চন্দাভং ব্ৰাহ্মণং অঞ্ঞং ৱা এৱৰূপং দিস্ৱা দিট্ঠিগতিকো বালো অভিজানাতি ‘‘পস্সামি সুদ্ধং পৰমং অৰোগং, তেন চ দিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সংসুদ্ধি নৰস্স হোতী’’তি, সো এৱং অভিজানন্তো তং দস্সনং ‘‘পৰম’’ন্তি ঞত্ৱা তস্মিং দস্সনে সুদ্ধানুপস্সী সমানো তং দস্সনং ‘‘মগ্গঞাণ’’ন্তি পচ্চেতি. তং পন মগ্গঞাণং ন হোতি. তেনাহ – ‘‘দিট্ঠেন চে সুদ্ধী’’তি দুতিযগাথং.
৭৯৬. তস্সত্থো – তেন ৰূপদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠেন যদি কিলেসসুদ্ধি নৰস্স হোতি. তেন ৱা ঞাণেন সো যদি জাতিআদিদুক্খং পজহাতি. এৱং সন্তে অৰিযমগ্গতো অঞ্ঞেন অসুদ্ধিমগ্গেনেৱ সো সুজ্ঝতি, ৰাগাদীহি উপধীহি সউপধিকো এৱ সমানো সুজ্ঝতীতি আপন্নং হোতি, ন চ এৱংৱিধো সুজ্ঝতি. তস্মা দিট্ঠী হি নং পাৱ তথা ৱদানং, সা নং দিট্ঠিযেৱ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো অয’’ন্তি কথেতি দিট্ঠিঅনুৰূপং ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনা নযেন তথা তথা ৱদন্তি.
৭৯৭. ন ব্ৰাহ্মণোতি ততিযগাথা. তস্সত্থো – যো পন বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণো হোতি, সো মগ্গেন অধিগতাসৱক্খযো খীণাসৱব্ৰাহ্মণো অৰিযমগ্গঞাণতো অঞ্ঞেন অভিমঙ্গলসম্মতৰূপসঙ্খাতে দিট্ঠে তথাৱিধসদ্দসঙ্খাতে সুতে অৱীতিক্কমসঙ্খাতে সীলে হত্থিৱতাদিভেদে ৱতে পথৱিআদিভেদে মুতে চ উপ্পন্নেন মিচ্ছাঞাণেন সুদ্ধিং ন আহ. সেসমস্স ব্ৰাহ্মণস্স ৱণ্ণভণনত্থং ৱুত্তং. সো হি তেধাতুকপুঞ্ঞে সব্বস্মিঞ্চ পাপে অনূপলিত্তো, তস্স পহীনত্তা অত্তদিট্ঠিযা যস্স কস্সচি ৱা গহণস্স পহীনত্তা অত্তঞ্জহো, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং অকৰণতো নযিধ পকুব্বমানোতি ৱুচ্চতি. তস্মা নং এৱং পসংসন্তো আহ. সব্বস্সেৱ চস্স পুৰিমপাদেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো – পুঞ্ঞে চ পাপে চ অনূপলিত্তো, অত্তঞ্জহো নযিধ পকুব্বমানো, ন ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি.
৭৯৮. এৱং ন ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি ৱত্ৱা ইদানি যে দিট্ঠিগতিকা অঞ্ঞতো সুদ্ধিং ব্ৰুৱন্তি, তেসং তস্সা দিট্ঠিযা অনিব্বাহকভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পুৰিমং পহাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তে হি অঞ্ঞতো সুদ্ধিৱাদা সমানাপি যস্সা দিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা গহণমুঞ্চনং হোতি. তায পুৰিমং সত্থাৰাদিং পহায অপৰং নিস্সিতা এজাসঙ্খাতায তণ্হায অনুগতা অভিভূতা ৰাগাদিভেদং ন তৰন্তি সঙ্গং, তঞ্চ অতৰন্তা তং তং ধম্মং উগ্গণ্হন্তি চ নিৰস্সজন্তি চ মক্কটোৱ সাখন্তি.
৭৯৯. পঞ্চমগাথায সম্বন্ধো – যো চ সো ‘‘দিট্ঠী হি নং পাৱ তথা ৱদান’’ন্তি ৱুত্তো, সো সযং সমাদাযাতি. তত্থ সযন্তি সামং. সমাদাযাতি গহেত্ৱা. ৱতানীতি হত্থিৱতাদীনি. উচ্চাৱচন্তি অপৰাপৰং হীনপণীতং ৱা সত্থাৰতো সত্থাৰাদিং. সঞ্ঞসত্তোতি কামসঞ্ঞাদীসু লগ্গো. ৱিদ্ৱা চ ৱেদেহি সমেচ্চ ধম্মন্তি পৰমত্থৱিদ্ৱা চ অৰহা চতূহি মগ্গঞাণৱেদেহি চতুসচ্চধম্মং অভিসমেচ্চাতি. সেসং পাকটমেৱ.
৮০০. স সব্বধম্মেসু ৱিসেনিভূতো, যং কিঞ্চি দিট্ঠংৱ সুতং মুতং ৱাতি সোভূৰিপঞ্ঞো খীণাসৱো যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৱা সুতং ৱা মুতং ৱা তেসু সব্বধম্মেসু মাৰসেনং ৱিনাসেত্ৱা ঠিতভাৱেন ৱিসেনিভূতো. তমেৱদস্সিন্তি তং এৱং ৱিসুদ্ধদস্সিং. ৱিৱটং চৰন্তন্তিতণ্হচ্ছদনাদিৱিগমেন ৱিৱটং হুত্ৱা চৰন্তং. কেনীধ লোকস্মিং ৱিকপ্পযেয্যাতি কেন ইধ লোকে তণ্হাকপ্পেন ৱা দিট্ঠিকপ্পেন ৱা কোচি ৱিকপ্পেয্য, তেসং ৱা পহীনত্তা ৰাগাদিনা পুব্বে ৱুত্তেনাতি.
৮০১. ন কপ্পযন্তীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – কিঞ্চ ভিয্যো? তে হি তাদিসা সন্তো দ্ৱিন্নং কপ্পানং পুৰেক্খাৰানঞ্চ কেনচি ন কপ্পযন্তি ন পুৰেক্খৰোন্তি, পৰমত্থঅচ্চন্তসুদ্ধিঅধিগতত্তা অনচ্চন্তসুদ্ধিংযেৱ অকিৰিযসস্সতদিট্ঠিং অচ্চন্ত সুদ্ধীতি ন তে ৱদন্তি. আদানগন্থং গথিতং ৱিসজ্জাতি চতুব্বিধম্পি ৰূপাদীনং আদাযকত্তা আদানগন্থং অত্তনো চিত্তসন্তানে গথিতং বদ্ধং অৰিযমগ্গসত্থেন ৱিসজ্জ ছিন্দিত্ৱা. সেসং পাকটমেৱ.
৮০২. সীমাতিগোতি গাথা একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱুত্তা. পুব্বসদিসো এৱ পনস্সা সম্বন্ধো, সো এৱং অত্থৱণ্ণনায সদ্ধিং ৱেদিতব্বো – কিঞ্চ ভিয্যো সো ঈদিসো ভূৰিপঞ্ঞো চতুন্নং কিলেসসীমানং অতীতত্তা সীমাতিগো বাহিতপাপত্তা চ ব্ৰাহ্মণো, ইত্থম্ভূতস্স চ তস্স নত্থি পৰচিত্তপুব্বেনিৱাসঞাণেহি ঞত্ৱা ৱা মংসচক্খুদিব্বচক্খূহি দিস্ৱা ৱা কিঞ্চি সমুগ্গহীতং, অভিনিৱিট্ঠন্তি ৱুত্তং হোতি. সো চ কামৰাগাভাৱতো ন ৰাগৰাগী, ৰূপাৰূপৰাগাভাৱতো ন ৱিৰাগৰত্তো. যতো এৱংৱিধস্স ‘‘ইদং পৰ’’ন্তি কিঞ্চি ইধ উগ্গহিতং নত্থীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সুদ্ধট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পৰমট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা
৮০৩. পৰমন্তি দিট্ঠীসূতি পৰমট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে নানাতিত্থিযা সন্নিপতিত্ৱা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠিং দীপেন্তা ‘‘ইদং পৰমং, ইদং পৰম’’ন্তি কলহং কত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা সম্বহুলে জচ্চন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৱা ‘‘ইমেসং হত্থিং দস্সেথা’’তি আণাপেসি. ৰাজপুৰিসা অন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৱা হত্থিং পুৰতো সযাপেত্ৱা ‘‘পস্সথা’’তি আহংসু. তে হত্থিস্স একমেকং অঙ্গং পৰামসিংসু. ততো ৰঞ্ঞা ‘‘কীদিসো, ভণে, হত্থী’’তি পুট্ঠো যো সোণ্ডং পৰামসি, সো ‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, নঙ্গলীসা’’তি ভণি. যে দন্তাদীনি পৰামসিংসু, তে ইতৰং ‘‘মা ভো ৰঞ্ঞো পুৰতো মুসা ভণী’’তি পৰিভাসিত্ৱা ‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, ভিত্তিখিলো’’তিআদীনি আহংসু. ৰাজা তং সব্বং সুত্ৱা ‘‘ঈদিসো তুম্হাকং সমযো’’তি তিত্থিযে উয্যোজেসি. অঞ্ঞতৰো পিণ্ডচাৰিকো তং পৱত্তিং ঞত্ৱা ভগৱতো আৰোচেসি. ভগৱা তস্সং অট্ঠুপ্পত্তিযং ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ‘‘যথা, ভিক্খৱে, জচ্চন্ধা হত্থিং অজানন্তা তং তং অঙ্গং পৰামসিত্ৱা ৱিৱদিংসু, এৱং তিত্থিযা ৱিমোক্খন্তিকধম্মং অজানন্তা তং তং দিট্ঠিং পৰামসিত্ৱা ৱিৱদন্তী’’তি ৱত্ৱা ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পৰমন্তি দিট্ঠীসু পৰিব্বসানোতি ‘‘ইদং পৰম’’ন্তি গহেত্ৱা সকায সকায দিট্ঠিযা ৱসমানো. যদুত্তৰি কুৰুতেতি যং অত্তনো সত্থাৰাদিং সেট্ঠং কৰোতি. হীনাতি অঞ্ঞে ততো সব্বমাহাতি তং অত্তনো সত্থাৰাদিং ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞে সব্বে ‘‘হীনা ইমে’’তি আহ. তস্মা ৱিৱাদানি অৱীতিৱত্তোতি তেন কাৰণেন সো দিট্ঠিকলহে অৱীতিৱত্তোৱ হোতি.
৮০৪. দুতিযগাথায অত্থো – এৱং অৱীতিৱত্তো চ যং দিট্ঠে সুতে সীলৱতে মুতেতি এতেসু ৱত্থূসু উপ্পন্নদিট্ঠিসঙ্খাতে অত্তনি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰং আনিসংসং পস্সতি. তদেৱ সো তত্থ সকায দিট্ঠিযা আনিসংসং ‘‘ইদং সেট্ঠ’’ন্তি অভিনিৱিসিত্ৱা অঞ্ঞং সব্বং পৰসত্থাৰাদিকং নিহীনতো পস্সতি.
৮০৫. ততিযগাথায অত্থো – এৱং পস্সতো চস্স যং অত্তনো সত্থাৰাদিং নিস্সিতো অঞ্ঞং পৰসত্থাৰাদিং হীনং পস্সতি তং পন দস্সনং গন্থমেৱ কুসলা ৱদন্তি, বন্ধনন্তি ৱুত্তং হোতি. যস্মা এতদেৱ, তস্মা হি দিট্ঠংৱ সুতং মুতং ৱা সীলব্বতং ভিক্খু ন নিস্সযেয্য, নাভিনিৱেসেয্যাতি ৱুত্তং হোতি.
৮০৬. চতুত্থগাথায অত্থো – ন কেৱলং দিট্ঠসুতাদিং ন নিস্সযেয্য, অপিচ খো পন অসঞ্জাতং উপৰূপৰি দিট্ঠিম্পি লোকস্মিং ন কপ্পযেয্য, ন জনেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. কীদিসং? ঞাণেন ৱা সীলৱতেন ৱাপি, সমাপত্তিঞাণাদিনা ঞাণেন ৱা সীলৱতেন ৱা যা কপ্পিযতি, এতং দিট্ঠিং ন কপ্পেয্য. ন কেৱলঞ্চ দিট্ঠিং ন কপ্পযেয্য, অপিচ খো পন মানেনপি জাতিআদীহি ৱত্থূহি সমোতি অত্তানমনূপনেয্য, হীনো ন মঞ্ঞেথ ৱিসেসি ৱাপীতি.
৮০৭. পঞ্চমগাথায অত্থো – এৱঞ্হি দিট্ঠিং অকপ্পেন্তো অমঞ্ঞমানো চ অত্তং পহায অনুপাদিযানো ইধ ৱা যং পুব্বে গহিতং, তং পহায অপৰং অগ্গণ্হন্তো তস্মিম্পি ৱুত্তপ্পকাৰে ঞাণে দুৱিধং নিস্সযং নো কৰোতি. অকৰোন্তো চ স ৱে ৱিযত্তেসু নানাদিট্ঠিৱসেন ভিন্নেসু সত্তেসু ন ৱগ্গসাৰী ছন্দাদিৱসেন অগচ্ছনধম্মো হুত্ৱা দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু কিঞ্চিপি দিট্ঠিং ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি.
৮০৮-১০. ইদানি যো সো ইমায গাথায ৱুত্তো খীণাসৱো, তস্স ৱণ্ণভণনত্থং ‘‘যস্সূভযন্তে’’তিআদিকা তিস্সো গাথাযো আহ. তত্থ উভযন্তেতি পুব্বে ৱুত্তফস্সাদিভেদে. পণিধীতি তণ্হা. ভৱাভৱাযাতি পুনপ্পুনভৱায. ইধ ৱা হুৰং ৱাতি সকত্তভাৱাদিভেদে ইধ ৱা পৰত্তভাৱাদিভেদে পৰত্থ ৱা. দিট্ঠে ৱাতি দিট্ঠসুদ্ধিযা ৱা. এস নযো সুতাদীসু. সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসমুট্ঠাপিকা দিট্ঠি. ধম্মাপি তেসং ন পটিচ্ছিতাসেতি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মাপি তেসং ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৱং ন পটিচ্ছিতা. পাৰঙ্গতো ন পচ্চেতি তাদীতি নিব্বানপাৰং গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন নাগচ্ছতি, পঞ্চহি চ আকাৰেহি তাদী হোতীতি. সেসং পাকটমেৱাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পৰমট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. জৰাসুত্তৱণ্ণনা
৮১১. অপ্পং ৱত জীৱিতন্তি জৰাসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱস্সং ৱসিত্ৱা যানি তানি বুদ্ধানং সৰীৰাৰোগ্যসম্পাদনং অনুপ্পন্নসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং ৱেনেয্যদমনং তথাৰূপায অট্ঠুপ্পত্তিযা জাতকাদিকথনন্তিআদীনি জনপদচাৰিকানিমিত্তানি, তানি সমৱেক্খিত্ৱা জনপদচাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো সাযং সাকেতং অনুপ্পত্তো অঞ্জনৱনং পাৱিসি. সাকেতৱাসিনো সুত্ৱা ‘‘অকালো ইদানি ভগৱন্তং দস্সনাযা’’তি ৱিভাতায ৰত্তিযা মালাগন্ধাদীনি গহেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা পূজনৱন্দনসম্মোদনাদীনি কত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠংসু যাৱ ভগৱতো গামপ্পৱেসনৱেলা, অথ ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো পিণ্ডায পাৱিসি. তং অঞ্ঞতৰো সাকেতকো ব্ৰাহ্মণমহাসালো নগৰা নিক্খন্তো নগৰদ্ৱাৰে অদ্দস. দিস্ৱা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘চিৰদিট্ঠোসি, পুত্ত, মযা’’তি পৰিদেৱযমানো অভিমুখো অগমাসি. ভগৱা ভিক্খূ সঞ্ঞাপেসি – ‘‘অযং, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণো যং ইচ্ছতি, তং কৰোতু, ন ৱাৰেতব্বো’’তি.
ব্ৰাহ্মণোপি ৱচ্ছগিদ্ধিনীৱ গাৱী আগন্ত্ৱা ভগৱতো কাযং পুৰতো চ পচ্ছতো চ দক্খিণতো চ ৱামতো চাতি সমন্তা আলিঙ্গি ‘‘চিৰদিট্ঠোসি, পুত্ত, চিৰং ৱিনা অহোসী’’তি ভণন্তো. যদি পন সো তথা কাতুং ন লভেয্য, হদযং ফালেত্ৱা মৰেয্য. সো ভগৱন্তং অৱোচ – ‘‘ভগৱা তুম্হেহি সদ্ধিং আগতভিক্খূনং অহমেৱ ভিক্খং দাতুং সমত্থো, মমেৱ অনুগ্গহং কৰোথা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পত্তং গহেত্ৱা পুৰতো গচ্ছন্তো ব্ৰাহ্মণিযা পেসেসি – ‘‘পুত্তো মে আগতো, আসনং পঞ্ঞাপেতব্ব’’ন্তি. সা তথা কত্ৱা আগমনং পস্সন্তী ঠিতা ভগৱন্তং অন্তৰৱীথিযংযেৱ দিস্ৱা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘চিৰদিট্ঠোসি, পুত্ত, মযা’’তি পাদেসু গহেত্ৱা ৰোদিত্ৱা ঘৰং অতিনেত্ৱা সক্কচ্চং ভোজেসি. ভুত্তাৱিনো ব্ৰাহ্মণো পত্তং অপনামেসি. ভগৱা তেসং সপ্পাযং ৱিদিত্ৱা ধম্মং দেসেসি, দেসনাপৰিযোসানে উভোপি সোতাপন্না অহেসুং. অথ ভগৱন্তং যাচিংসু – ‘‘যাৱ, ভন্তে, ভগৱা ইমং নগৰং উপনিস্সায ৱিহৰতি, অম্হাকংযেৱ ঘৰে ভিক্খা গহেতব্বা’’তি. ভগৱা ‘‘ন বুদ্ধা এৱং একং নিবদ্ধট্ঠানংযেৱ গচ্ছন্তী’’তি পটিক্খিপি. তে আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পিণ্ডায চৰিত্ৱাপি তুম্হে ইধেৱ ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা ৱিহাৰং গচ্ছথা’’তি. ভগৱা তেসং অনুগ্গহত্থায তথা অকাসি. মনুস্সা ব্ৰাহ্মণঞ্চ ব্ৰাহ্মণিঞ্চ ‘‘বুদ্ধপিতা বুদ্ধমাতা’’ ত্ৱেৱ ৱোহৰিংসু. তম্পি কুলং ‘‘বুদ্ধকুল’’ন্তি নামং লভি.
আনন্দত্থেৰো ভগৱন্তং পুচ্ছি – ‘‘অহং ভগৱতো মাতাপিতৰো জানামি, ইমে পন কস্মা ৱদন্তি ‘অহং বুদ্ধমাতা অহং বুদ্ধপিতা’’’তি. ভগৱা আহ – ‘‘নিৰন্তৰং মে, আনন্দ, ব্ৰাহ্মণী চ ব্ৰাহ্মণো চ পঞ্চ জাতিসতানি মাতাপিতৰো অহেসুং, পঞ্চ জাতিসতানি মাতাপিতূনং জেট্ঠকা, পঞ্চ জাতিসতানি কনিট্ঠকা. তে পুব্বসিনেহেনেৱ কথেন্তী’’তি ইমঞ্চ গাথমভাসি –
‘‘পুব্বেৱ সন্নিৱাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৱা;
এৱং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৱ যথোদকে’’তি. (জা. ১.২.১৭৪);
ততো ভগৱা সাকেতে যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা পুন চাৰিকং চৰমানো সাৱত্থিমেৱ অগমাসি. সোপি ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৱা পতিৰূপং ধম্মদেসনং সুত্ৱা সেসমগ্গে পাপুণিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিংসু. নগৰে ব্ৰাহ্মণা সন্নিপতিংসু ‘‘অম্হাকং ঞাতকে সক্কৰিস্সামা’’তি. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো উপাসকাপি সন্নিপতিংসু উপাসিকাযো চ ‘‘অম্হাকং সহধম্মিকে সক্কৰিস্সামা’’তি. তে সব্বেপি কম্বলকূটাগাৰং আৰোপেত্ৱা মালাগন্ধাদীহি পূজেন্তা নগৰা নিক্খামেসুং.
ভগৱাপি তং দিৱসং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো তেসং পৰিনিব্বানভাৱং ঞত্ৱা ‘‘তত্থ মযি গতে ধম্মদেসনং সুত্ৱা বহুজনস্স ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিতো আগন্ত্ৱা আড়াহনমেৱ পাৱিসি. মনুস্সা দিস্ৱা ‘‘মাতাপিতূনং সৰীৰকিচ্চং কাতুকামো ভগৱা আগতো’’তি ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. নাগৰাপি কূটাগাৰং পূজেন্তা আড়াহনং আনেত্ৱা ভগৱন্তং পুচ্ছিংসু – ‘‘গহট্ঠঅৰিযসাৱকা কথং পূজেতব্বা’’তি. ভগৱা ‘‘যথা অসেক্খা পূজিযন্তি, তথা পূজেতব্বা ইমে’’তি অধিপ্পাযেন তেসং অসেক্খমুনিভাৱং দীপেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘অহিংসকা যে মুনযো, নিচ্চং কাযেন সংৱুতা;
তে যন্তি অচ্চুতং ঠানং, যত্থ গন্ত্ৱা ন সোচৰে’’তি. (ধ. প. ২২৫);
তঞ্চ পৰিসং ওলোকেত্ৱা তঙ্খণানুৰূপং ধম্মং দেসেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ অপ্পং ৱত জীৱিতং ইদন্তি ‘‘ইদং ৱত মনুস্সানং জীৱিতং অপ্পং পৰিত্তং ঠিতিপৰিত্ততায সৰসপৰিত্ততাযা’’তি সল্লসুত্তেপি ৱুত্তনযমেতং. ওৰং ৱস্সসতাপি মিয্যতীতি ৱস্সসতা ওৰং কললাদিকালেপি মিয্যতি. অতিচ্চাতি ৱস্সসতং অতিক্কমিত্ৱা. জৰসাপি মিয্যতীতি জৰাযপি মিয্যতি.
৮১২-৬. মমাযিতেতি মমাযিতৱত্থুকাৰণা. ৱিনাভাৱসন্তমেৱিদন্তি সন্তৱিনাভাৱং ৱিজ্জমানৱিনাভাৱমেৱ ইদং, ন সক্কা অৱিনাভাৱেন ভৱিতুন্তি ৱুত্তং হোতি. মামকোতি মম উপাসকো ভিক্খু ৱাতি সঙ্খং গতো, বুদ্ধাদীনি ৱা ৱত্থূনি মমাযমানো. সঙ্গতন্তি সমাগতং দিট্ঠপুব্বং ৱা. পিযাযিতন্তি পিযং কতং. নামংযেৱাৱসিস্সতি অক্খেয্যন্তি সব্বং ৰূপাদিধম্মজাতং পহীযতি, নামমত্তমেৱ তু অৱসিস্সতি ‘‘বুদ্ধৰক্খিতো, ধম্মৰক্খিতো’’তি এৱং সঙ্খাতুং কথেতুং. মুনযোতি খীণাসৱমুনযো. খেমদস্সিনোতি নিব্বানদস্সিনো.
৮১৭. সত্তমগাথা এৱং মৰণব্ভাহতে লোকে অনুৰূপপটিপত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তা. তত্থ পতিলীনচৰস্সাতি ততো ততো পতিলীনং চিত্তং কত্ৱা চৰন্তস্স. ভিক্খুনোতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স সেক্খস্স ৱা. সামগ্গিযমাহু তস্সতং,যো অত্তানং ভৱনে ন দস্সযেতি তস্সেতং পতিৰূপমাহু, যো এৱংপটিপন্নো নিৰযাদিভেদে ভৱনে অত্তানং ন দস্সেয্য. এৱঞ্হি সো ইমম্হা মৰণা মুচ্চেয্যাতি অধিপ্পাযো.
৮১৮-২০. ইদানি যো ‘‘অত্তানং ভৱনে ন দস্সযে’’তি এৱং খীণাসৱো ৱিভাৱিতো, তস্স ৱণ্ণভণনত্থং ইতো পৰা তিস্সো গাথাযো আহ. তত্থ সব্বত্থাতি দ্ৱাদসসু আযতনেসু. যদিদং দিট্ঠসুতং মুতেসু ৱাতি এত্থ পন যদিদং দিট্ঠসুতং, এত্থ ৱা মুতেসু ৱা ধম্মেসু এৱং মুনি ন উপলিম্পতীতি এৱং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ধোনো ন হি তেন মঞ্ঞতি, যদিদং দিট্ঠসুতং মুতেসু ৱাতি অত্ৰাপি যদিদং দিট্ঠসুত্তং, তেন ৱত্থুনা ন মঞ্ঞতি, মুতেসু ৱা ধম্মেসু ন মঞ্ঞতীতি এৱমেৱ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ন হি সো ৰজ্জতি নো ৱিৰজ্জতীতি. বালপুথুজ্জনা ৱিয ন ৰজ্জতি, কল্যাণপুথুজ্জনসেক্খা ৱিয ন ৱিৰজ্জতি, ৰাগস্স পন খীণত্তা ‘‘ৱিৰাগো’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱাতি. দেসনাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায জৰাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৱণ্ণনা
৮২১. মেথুনমনুযুত্তস্সাতি তিস্সমেত্তেয্যসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে তিস্সমেত্তেয্যা নাম দ্ৱে সহাযা সাৱত্থিং অগমংসু. তে সাযন্হসমযং মহাজনং জেতৱনাভিমুখং গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘কুহিং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছিংসু. ততো তেহি ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, বহুজনহিতায ধম্মং দেসেতি, তং সোতুং জেতৱনং গচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ‘‘মযম্পি সোস্সামা’’তি অগমংসু. তে অৱঞ্ঝধম্মদেসকস্স ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা পৰিসন্তৰে নিসিন্নাৱ চিন্তেসুং – ‘‘ন সক্কা অগাৰমজ্ঝে ঠিতেনাযং ধম্মো পৰিপূৰেতু’’ন্তি. অথ পক্কন্তে মহাজনে ভগৱন্তং পব্বজ্জং যাচিংসু. ভগৱা ‘‘ইমে পব্বাজেহী’’তি অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আণাপেসি. সো তে পব্বাজেত্ৱা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৱা অৰঞ্ঞৱাসং গন্তুমাৰদ্ধো. মেত্তেয্যো তিস্সং আহ – ‘‘আৱুসো, উপজ্ঝাযো অৰঞ্ঞং গচ্ছতি, মযম্পি গচ্ছামা’’তি. তিস্সো ‘‘অলং আৱুসো, ভগৱতো দস্সনং ধম্মস্সৱনঞ্চ অহং পিহেমি, গচ্ছ ত্ৱ’’ন্তি ৱত্ৱা ন অগমাসি. মেত্তেয্যো উপজ্ঝাযেন সহ গন্ত্ৱা অৰঞ্ঞে সমণধম্মং কৰোন্তো ন চিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি সদ্ধিং আচৰিযুপজ্ঝাযেহি. তিস্সস্সাপি জেট্ঠভাতা ব্যাধিনা কালমকাসি. সো তং সুত্ৱা অত্তনো গামং অগমাসি, তত্ৰ নং ঞাতকা পলোভেত্ৱা উপ্পব্বাজেসুং. মেত্তেয্যোপি আচৰিযুপজ্ঝাযেহি সদ্ধিং সাৱত্থিং আগতো. অথ ভগৱা ৱুত্থৱস্সো জনপদচাৰিকং চৰমানো অনুপুব্বেন তং গামং পাপুণি. তত্থ মেত্তেয্যো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং, ভন্তে, গামে মম গিহিসহাযো অত্থি, মুহুত্তং তাৱ আগমেথ অনুকম্পং উপাদাযা’’তি ৱত্ৱা গামং পৱিসিত্ৱা তং ভগৱতো সন্তিকং আনেত্ৱা একমন্তং ঠিতো তস্সত্থায আদিগাথায ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছি. তস্স ভগৱা ব্যাকৰোন্তো অৱসেসগাথাযো অভাসি. অযমস্স সুত্তস্স উপ্পত্তি.
তত্থ মেথুনমনুযুত্তস্সাতি মেথুনধম্মসমাযুত্তস্স. ইতীতি এৱমাহ. আযস্মাতি পিযৱচনমেতং, তিস্সোতি নামং তস্স থেৰস্স. সো হি তিস্সোতি নামেন. মেত্তেয্যোতি গোত্তং, গোত্তৱসেনেৱ চেস পাকটো অহোসি. তস্মা অট্ঠুপ্পত্তিযং ৱুত্তং ‘‘তিস্সমেত্তেয্যা নাম দ্ৱে সহাযা’’তি. ৱিঘাতন্তি উপঘাতং. ব্ৰূহীতি আচিক্খ. মাৰিসাতি পিযৱচনমেতং, নিদুক্খাতি ৱুত্তং হোতি. সুত্ৱান তৱ সাসনন্তি তৱ ৱচনং সুত্ৱা. ৱিৱেকে সিক্খিস্সামসেতি সহাযং আৰব্ভ ধম্মদেসনং যাচন্তো ভণতি. সো পন সিক্খিতসিক্খোযেৱ.
৮২২. মুস্সতে ৱাপি সাসনন্তি পৰিযত্তিপটিপত্তিতো দুৱিধম্পি সাসনং নস্সতি. ৱাপীতি পদপূৰণমত্তং. এতং তস্মিং অনাৰিযন্তি তস্মিং পুগ্গলে এতং অনৰিযং, যদিদং মিচ্ছাপটিপদা.
৮২৩. একো পুব্বে চৰিত্ৱানাতি পব্বজ্জাসঙ্খাতেন ৱা গণৱোস্সগ্গট্ঠেন ৱা পুব্বে একো ৱিহৰিত্ৱা. যানং ভন্তংৱ তং লোকে, হীনমাহু পুথুজ্জনন্তি তং ৱিব্ভন্তকং পুগ্গলং যথা হত্থিযানাদিযানং অদন্তং ৱিসমং আৰোহতি, আৰোহকম্পি ভঞ্জতি, পপাতেপি পপততি. এৱং কাযদুচ্চৰিতাদিৱিসমাৰোহনেন নৰকাদীসু, অত্থভঞ্জনেন জাতিপপাতাদীসু পপতনেন চ যানং ভন্তংৱ আহু হীনং পুথুজ্জনঞ্চ আহূতি.
৮২৪-৫. যসো কিত্তি চাতি লাভসক্কাৰো পসংসা চ. পুব্বেতি পব্বজিতভাৱে. হাযতে ৱাপি তস্স সাতি তস্স ৱিব্ভন্তকস্স সতো সো চ যসো সা চ কিত্তি হাযতি. এতম্পি দিস্ৱাতি এতম্পি পুব্বে যসকিত্তীনং ভাৱং পচ্ছা চ হানিং দিস্ৱা. সিক্খেথ মেথুনং ৱিপ্পহাতৱেতি তিস্সো সিক্খা সিক্খেথ. কিং কাৰণং? মেথুনং ৱিপ্পহাতৱে, মেথুনপ্পহানত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. যো হি মেথুনং ন ৱিপ্পজহতি, সঙ্কপ্পেহি…পে… তথাৱিধো. তত্থ পৰেতোতি সমন্নাগতো. পৰেসং নিগ্ঘোসন্তি উপজ্ঝাযাদীনং নিন্দাৱচনং. মঙ্কু হোতীতি দুম্মনো হোতি.
৮২৬. ইতো পৰা গাথা পাকটসম্বন্ধা এৱ. তাসু সত্থানীতি কাযদুচ্চৰিতাদীনি. তানি হি অত্তনো পৰেসঞ্চ ছেদনট্ঠেন ‘‘সত্থানী’’তি ৱুচ্চন্তি. তেসু চাযং ৱিসেসতো চোদিতো মুসাৱচনসত্থানেৱ কৰোতি – ‘‘ইমিনা কাৰণেনাহং ৱিব্ভন্তো’’তি ভণন্তো. তেনেৱাহ – ‘‘এস খ্ৱস্স মহাগেধো, মোসৱজ্জং পগাহতী’’তি. তত্থ এস খ্ৱস্সাতি এস খো অস্স. মহাগেধোতি মহাবন্ধনং. কতমোতি চে? যদিদং মোসৱজ্জং পগাহতি, স্ৱাস্স মুসাৱাদজ্ঝোগাহো মহাগেধোতি ৱেদিতব্বো.
৮২৭. মন্দোৱ পৰিকিস্সতীতি পাণৱধাদীনি কৰোন্তো ততোনিদানঞ্চ দুক্খমনুভোন্তো ভোগপৰিযেসনৰক্খনানি চ কৰোন্তো মোমূহো ৱিয পৰিকিলিস্সতি.
৮২৮-৯. ‘‘এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, মুনি পুব্বাপৰে ইধা’’তি এতং ‘‘যসো কিত্তি চ যা পুব্বে, হাযতেৱাপি তস্স সা’’তি ইতো পভুতি ৱুত্তে পুব্বাপৰে ইধ ইমস্মিং সাসনে পুব্বতো অপৰে সমণভাৱতো ৱিব্ভন্তকভাৱে আদীনৱং মুনি ঞত্ৱা. এতদৰিযানমুত্তমন্তি যদিদং ৱিৱেকচৰিযা, এতং বুদ্ধাদীনং অৰিযানং উত্তমং, তস্মা ৱিৱেকঞ্ঞেৱ সিক্খেথাতি অধিপ্পাযো. ন তেন সেট্ঠো মঞ্ঞেথাতি তেন চ ৱিৱেকেন ন অত্তানং ‘‘সেট্ঠো অহ’’ন্তি মঞ্ঞেয্য, তেন থদ্ধো ন ভৱেয্যাতি ৱুত্তং হোতি.
৮৩০. ৰিত্তস্সাতি ৱিৱিত্তস্স কাযদুচ্চৰিতাদীহি ৱিৰহিতস্স. ওঘতিণ্ণস্স পিহযন্তি, কামেসু গধিতা পজাতি ৱত্থুকামেসু লগ্গা সত্তা তস্স চতুৰোঘতিণ্ণস্স পিহযন্তি ইণাযিকা ৱিয আণণ্যস্সাতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে তিস্সো সোতাপত্তিফলং পত্ৱা পচ্ছা পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পসূৰসুত্তৱণ্ণনা
৮৩১. ইধেৱ সুদ্ধীতি পসূৰসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে পসূৰো নাম পৰিব্বাজকো মহাৱাদী, সো ‘‘অহমস্মি সকলজম্বুদীপে ৱাদেন অগ্গো, তস্মা যথা জম্বুদীপস্স জম্বুপঞ্ঞাণং, এৱং মমাপি ভৱিতুং অৰহতী’’তি জম্বুসাখং ধজং কত্ৱা সকলজম্বুদীপে পটিৱাদং অনাসাদেন্তো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং আগন্ত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে ৱালিকত্থলং কত্ৱা তত্থ সাখং উস্সাপেত্ৱা ‘‘যো মযা সদ্ধিং ৱাদং কাতুং সমত্থো, সো ইমং সাখং ভঞ্জতূ’’তি ৱত্ৱা নগৰং পাৱিসি. তং ঠানং মহাজনো পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. তেন চ সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা সাৱত্থিতো নিক্খমতি. সো তং দিস্ৱা সম্বহুলে গামদাৰকে পুচ্ছি – ‘‘কিং এতং দাৰকা’’তি, তে সব্বং আচিক্খিংসু. ‘‘তেন হি নং তুম্হে উদ্ধৰিত্ৱা পাদেহি ভঞ্জথ, ‘ৱাদত্থিকো ৱিহাৰং আগচ্ছতূ’তি চ ভণথা’’তি ৱত্ৱা পক্কামি.
পৰিব্বাজকো পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো আগন্ত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা ভগ্গং সাখং দিস্ৱা ‘‘কেনিদং কাৰিত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধসাৱকেন সাৰিপুত্তেনা’’তি চ ৱুত্তে পমুদিতো হুত্ৱা ‘‘অজ্জ মম জযং সমণস্স চ পৰাজযং পণ্ডিতা পস্সন্তূ’’তি পঞ্হৱীমংসকে কাৰণিকে আনেতুং সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা ৱীথিসিঙ্ঘাটকচচ্চৰেসু ৱিচৰন্তো ‘‘সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৱকেন সহ ৱাদে পঞ্ঞাপটিভানং সোতুকামা ভোন্তো নিক্খমন্তূ’’তি উগ্ঘোসেসি. ‘‘পণ্ডিতানং ৱচনং সোস্সামা’’তি সাসনে পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি বহূ মনুস্সা নিক্খমিংসু. ততো পসূৰো মহাজনপৰিৱুতো ‘‘এৱং ৱুত্তে এৱং ভণিস্সামী’’তিআদীনি ৱিতক্কেন্তো ৱিহাৰং অগমাসি. থেৰো ‘‘ৱিহাৰে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো জনব্যাকুলঞ্চ মা অহোসী’’তি জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসীদি.
পৰিব্বাজকো থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ত্ৱং, ভো, পব্বজিত, ময্হং জম্বুধজং ভঞ্জাপেসী’’তি আহ. ‘‘আম পৰিব্বাজকা’’তি চ ৱুত্তে ‘‘হোতু নো, ভো, কাচি কথাপৱত্তী’’তি আহ. ‘‘হোতু পৰিব্বাজকা’’তি চ থেৰেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘ত্ৱং, সমণ, পুচ্ছ, অহং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. ততো নং থেৰো অৱচ ‘‘কিং, পৰিব্বাজক, দুক্কৰং পুচ্ছা, উদাহু ৱিস্সজ্জন’’ন্তি. ৱিস্সজ্জনং ভো, পব্বজিত, পুচ্ছায কিং দুক্কৰং. তং যো হি কোচি যংকিঞ্চি পুচ্ছতীতি. ‘‘তেন হি, পৰিব্বাজক, ত্ৱং পুচ্ছ, অহং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি এৱং ৱুত্তে পৰিব্বাজকো ‘‘সাধুৰূপো ভিক্খু ঠানে সাখং ভঞ্জাপেসী’’তি ৱিম্হিতচিত্তো হুত্ৱা থেৰং পুচ্ছি – ‘‘কো পুৰিসস্স কামো’’তি. ‘‘সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) থেৰো আহ. সো তং সুত্ৱা থেৰে ৱিৰুদ্ধসঞ্ঞী হুত্ৱা পৰাজযং আৰোপেতুকামো আহ – ‘‘চিত্ৰৱিচিত্ৰাৰম্মণং পন ভো, পব্বজিত, পুৰিসস্স কামং ন ৱদেসী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, ন ৱদেমী’’তি. ততো নং পৰিব্বাজকো যাৱ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কাৰাপেত্ৱা ‘‘সুণন্তু ভোন্তো সমণস্স ৱাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৱীমংসকে আলপিত্ৱা আহ – ‘‘ভো, পব্বজিত, তুম্হাকং সব্ৰহ্মচাৰিনো অৰঞ্ঞে ৱিহৰন্তী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, ৱিহৰন্তী’’তি. ‘‘তে তত্থ ৱিহৰন্তা কামৱিতক্কাদযো ৱিতক্কে ৱিতক্কেন্তী’’তি? ‘‘আম, পৰিব্বাজক, পুথুজ্জনা সহসা ৱিতক্কেন্তী’’তি. ‘‘যদি এৱং তেসং সমণভাৱো কুতো? ননু তে অগাৰিকা কামভোগিনো হোন্তী’’তি এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘ন তে ৱে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে,
সঙ্কপ্পৰাগঞ্চ ৱদেসি কামং;
সঙ্কপ্পযং অকুসলে ৱিতক্কে,
ভিক্খুপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৪);
অথ থেৰো পৰিব্বাজকস্স ৱাদে দোসং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কিং, পৰিব্বাজক, সঙ্কপ্পৰাগং পুৰিসস্স কামং ন ৱদেসি, চিত্ৰৱিচিত্ৰাৰম্মণং ৱদেসী’’তি? ‘‘আম, ভো, পব্বজিতা’’তি. ততো নং থেৰো যাৱ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কাৰাপেত্ৱা ‘‘সুণাথ, আৱুসো, পৰিব্বাজকস্স ৱাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৱীমংসকে আলপিত্ৱা আহ – ‘‘আৱুসো পসূৰ, তৱ সত্থা অত্থী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, অত্থী’’তি. ‘‘সো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপাৰম্মণং পস্সতি সদ্দাৰম্মণাদীনি ৱা সেৱতী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, সেৱতী’’তি. ‘‘যদি এৱং তস্স সত্থুভাৱো কুতো, ননু সো অগাৰিকো কামভোগী হোতী’’তি এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –
‘‘তে ৱে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে,
সঙ্কপ্পৰাগং ন ৱদেসি কামং;
পস্সন্তো ৰূপানি মনোৰমানি,
সুণন্তো সদ্দানি মনোৰমানি.
‘‘ঘাযন্তো গন্ধানি মনোৰমানি,
সাযন্তো ৰসানি মনোৰমানি;
ফুসন্তো ফস্সানি মনোৰমানি,
সত্থাপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি.
এৱং ৱুত্তে নিপ্পটিভানো পৰিব্বাজকো ‘‘অযং পব্বজিতো মহাৱাদী, ইমস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱাদসত্থং সিক্খিস্সামী’’তি সাৱত্থিং পৱিসিত্ৱা পত্তচীৱৰং পৰিযেসিত্ৱা জেতৱনং পৱিট্ঠো তত্থ লালুদাযিং সুৱণ্ণৱণ্ণং কাযূপপন্নং সৰীৰাকাৰাকপ্পেসু সমন্তপাসাদিকং দিস্ৱা ‘‘অযং ভিক্খু মহাপঞ্ঞো মহাৱাদী’’তি মন্ত্ৱা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তং ৱাদেন নিগ্গহেত্ৱা সলিঙ্গেন তংযেৱ তিত্থাযতনং পক্কমিত্ৱা পুন ‘‘সমণেন গোতমেন সদ্ধিং ৱাদং কৰিস্সামী’’তি সাৱত্থিযং পুৰিমনযেনেৱ উগ্ঘোসেত্ৱা মহাজনপৰিৱুতো ‘‘এৱং সমণং গোতমং নিগ্গহেস্সামী’’তিআদীনি ৱদন্তো জেতৱনং অগমাসি. জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে অধিৱত্থা দেৱতা ‘‘অযং অভাজনভূতো’’তি মুখবন্ধমস্স অকাসি. সো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা মূগো ৱিয নিসীদি. মনুস্সা ‘‘ইদানি পুচ্ছিস্সতি, ইদানি পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স মুখং উল্লোকেত্ৱা ‘‘ৱদেহি, ভো পসূৰ, ৱদেহি, ভো পসূৰা’’তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা অহেসুং. অথ ভগৱা ‘‘কিং পসূৰো ৱদিস্সতী’’তি ৱত্ৱা তত্থ সম্পত্তপৰিসায ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তং অভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ অযং সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ইধেৱ সুদ্ধী ইতি ৱাদযন্তি নাঞ্ঞেসু ধম্মেসু ৱিসুদ্ধিমাহু. এৱং সন্তে অত্তনো সত্থাৰাদীনি নিস্সিতা তত্থেৱ ‘‘এস ৱাদো সুভো’’তি এৱং সুভং ৱদানা হুত্ৱা পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৱিট্ঠা.
৮৩২. এৱং নিৱিট্ঠা চ – তে ৱাদকামাতি গাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো অযং বালো’’তি এৱং দ্ৱেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৱদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্থাৰাদিং নিস্সিতা কলহং ৱদন্তি. পসংসকামা কুসলা ৱদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলৱাদা পণ্ডিতৱাদা’’তি এৱংসঞ্ঞিনো হুত্ৱা.
৮৩৩. এৱং ৱদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৱ – যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৱিৱাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৱিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৱ সল্লাপা কথংকথী ৱিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৱীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহাৰিতে ৱাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৱং অপাহতস্মিঞ্চ ৱাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. ৰন্ধমেসীতি পৰস্স ৰন্ধমেৱ গৱেসন্তো.
৮৩৪. ন কেৱলঞ্চ কুপ্পতি, অপিচ খো পন যমস্স ৱাদন্তি গাথা. তত্থ পৰিহীনমাহু অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পৰিহীনং ৱদন্তি. পৰিদেৱতীতি ততো নিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৱজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৱিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আৰব্ভ সোচতি. উপচ্চগা মন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৱাদেন ৱাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতৰং ৱিপ্পলপতি.
৮৩৫. এতে ৱিৱাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৱুচ্চন্তি বাহিৰপৰিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতি নিঘাতি হোতীতি এতেসু ৱাদেসু জযপৰাজযাদিৱসেন চিত্তস্স উগ্ঘাতং নিঘাতঞ্চ পাপুণন্তো উগ্ঘাতী নিঘাতী চ হোতি. ৱিৰমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি.
৮৩৬-৭. ছট্ঠগাথায অত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পৰমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দৰো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৱা পন হোতি তং ৱাদং পৰিসায মজ্ঝে দীপেত্ৱা, ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৱা দন্তৱিদংসকং ৱা আপজ্জন্তো হসতি, মানেন চ উণ্ণমতি. কিং কাৰণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামানো জাতো, এৱং উণ্ণমতো চ যা উণ্ণতীতি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৱদতে পনেসোতি এসো পন তং উণ্ণতিং ‘‘ৱিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৱদতিযেৱ.
৮৩৮. এৱং ৱাদে দোসং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স ৱাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূৰো’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰাজখাদাযাতি ৰাজখাদনীযেন, ভত্তৱেতনেনাতি ৱুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূৰমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূৰং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৱং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৱ সো, তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূৰো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৱ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন ইদং কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং এতং পুব্বেৱ নত্থি, বোধিমূলেযেৱ পহীনন্তি দস্সেতি. সেসগাথা পাকটসম্বন্ধাযেৱ.
৮৩৯-৪০. তত্থ ৱিৱাদযন্তীতি ৱিৱদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকাৰকো. ৱিসেনিকত্ৱাতি কিলেসসেনং ৱিনাসেত্ৱা. কিং লভেথোতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূৰাতি তং পৰিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি.
৮৪১. পৱিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৱিস্সতী’’তি আদীনি ৱিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৱং সক্খসি সম্পযাতৱেতি কোত্থুকাদযো ৱিয সীহাদীহি, ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৱা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৱ ৱা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱাতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পসূৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মাগণ্ডিযসুত্তৱণ্ণনা
৮৪২. দিস্ৱান তণ্হন্তি মাগণ্ডিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো কুৰূসু কম্মাসধম্মনিগমৱাসিনো মাগণ্ডিযস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স সপজাপতিকস্স অৰহত্তূপনিস্সযং দিস্ৱা তাৱদেৱ সাৱত্থিতো তত্থ গন্ত্ৱা কম্মাসধম্মস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৱনসণ্ডে নিসীদি সুৱণ্ণোভাসং মুঞ্চমানো. মাগণ্ডিযোপি তঙ্খণং তত্থ মুখধোৱনত্থং গতো সুৱণ্ণোভাসং দিস্ৱা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ইতো চিতো চ পেক্খমানো ভগৱন্তং দিস্ৱা অত্তমনো অহোসি. তস্স কিৰ ধীতা সুৱণ্ণৱণ্ণা, তং বহূ খত্তিযকুমাৰাদযো ৱাৰযন্তা ন লভন্তি. ব্ৰাহ্মণো এৱংলদ্ধিকো হোতি ‘‘সমণস্সেৱ নং সুৱণ্ণৱণ্ণস্স দস্সামী’’তি. সো ভগৱন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং মে ধীতায সমানৱণ্ণো, ইমস্স নং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মা দিস্ৱাৱ অত্তমনো অহোসি. সো ৱেগেন ঘৰং গন্ত্ৱা ব্ৰাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি ভোতি মযা ধীতায সমানৱণ্ণো পুৰিসো দিট্ঠো, অলঙ্কৰোহি দাৰিকং, তস্স নং দস্সামা’’তি. ব্ৰাহ্মণিযা দাৰিকং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা ৱত্থপুপ্ফালঙ্কাৰাদীহি অলঙ্কৰোন্তিযা এৱ ভগৱতো ভিক্খাচাৰৱেলা সম্পত্তা. অথ ভগৱা কম্মাসধম্মং পিণ্ডায পাৱিসি.
তেপি খো ধীতৰং গহেত্ৱা ভগৱতো নিসিন্নোকাসং অগমংসু. তত্থ ভগৱন্তং অদিস্ৱা ব্ৰাহ্মণী ইতো চিতো চ ৱিলোকেন্তী ভগৱতো নিসজ্জট্ঠানং তিণসন্থাৰকং অদ্দস. বুদ্ধানঞ্চ অধিট্ঠানবলেন নিসিন্নোকাসো পদনিক্খেপো চ অব্যাকুলা হোন্তি. সা ব্ৰাহ্মণং আহ – ‘‘এস, ব্ৰাহ্মণ, তস্স তিণসন্থাৰো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, অম্হাকং আগমনকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতী’’তি. ‘‘কস্মা ভোতী’’তি? ‘‘পস্স, ব্ৰাহ্মণ, অব্যাকুলো তিণসন্থাৰো, নেসো কামভোগিনো পৰিভুত্তো’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘মা, ভোতি মঙ্গলে পৰিযেসিযমানে অৱমঙ্গলং অভণী’’তি আহ. পুনপি ব্ৰাহ্মণী ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তী ভগৱতো পদনিক্খেপং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণং আহ ‘‘অযং তস্স পদনিক্খেপো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘পস্স, ব্ৰাহ্মণ, পদনিক্খেপং, নাযং সত্তো কামেসু গধিতো’’তি. ‘‘কথং ত্ৱং ভোতি জানাসী’’তি চ ৱুত্তা অত্তনো ঞাণবলং দস্সেন্তী আহ –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূড়্হস্স হোতি সহসানুপীড়িতং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.২ সামাৱতীৱত্থু; ৱিসুদ্ধি. ১.৪৫);
অযঞ্চৰহি তেসং কথা ৱিপ্পকতা, অথ ভগৱা কতভত্তকিচ্চো তমেৱ ৱনসণ্ডং আগতো. ব্ৰাহ্মণী ভগৱতো ৱৰলক্খণখচিতং ব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তং ৰূপং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণং আহ – ‘‘এস তযা, ব্ৰাহ্মণ, দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম ভোতী’’তি. ‘‘আগতকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতেৱ, এৱৰূপো নাম কামে পৰিভুঞ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি. তেসং এৱং ৱদন্তানঞ্ঞেৱ ভগৱা তিণসন্থাৰকে নিসীদি. অথ ব্ৰাহ্মণো ধীতৰং ৱামেন হত্থেন গহেত্ৱা কমণ্ডলুং দক্খিণেন হত্থেন গহেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভো, পব্বজিত, ত্ৱঞ্চ সুৱণ্ণৱণ্ণো অযঞ্চ দাৰিকা, অনুচ্ছৱিকা এসা তৱ, ইমাহং ভোতো ভৰিযং পোসাৱনত্থায দম্মী’’তি ৱত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা দাতুকামো অট্ঠাসি. ভগৱা ব্ৰাহ্মণং অনালপিত্ৱা অঞ্ঞেন সদ্ধিং সল্লপমানো ৱিয ‘‘দিস্ৱান তণ্হ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.
তস্সত্থো – অজপালনিগ্ৰোধমূলে নানাৰূপানি নিম্মিনিত্ৱা অভিকামমাগতং মাৰধীতৰং দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ ছন্দমত্তম্পি মে মেথুনস্মিং নাহোসি, কিমেৱিদং ইমিস্সা দাৰিকায মুত্তকৰীসপুণ্ণং ৰূপং দিস্ৱা ভৱিস্সতি সব্বথা পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে, কুতোনেন সংৱসিতুন্তি.
৮৪৩. ততো মাগণ্ডিযো ‘‘পব্বজিতা নাম মানুসকে কামে পহায দিব্বকামত্থায পব্বজন্তি, অযঞ্চ দিব্বেপি কামে ন ইচ্ছতি, ইদম্পি ইত্থিৰতনং, কা নু অস্স দিট্ঠী’’তি পুচ্ছিতুং দুতিযং গাথমাহ. তত্থ এতাদিসং চে ৰতনন্তি দিব্বিত্থিৰতনং সন্ধায ভণতি, নাৰিন্তি অত্তনো ধীতৰং সন্ধায. দিট্ঠিগতং সীলৱতং নু জীৱিতন্তি দিট্ঠিঞ্চ সীলঞ্চ ৱতঞ্চ জীৱিতঞ্চ. ভৱূপপত্তিঞ্চ ৱদেসি কীদিসন্তি অত্তনো ভৱূপপত্তিঞ্চ কীদিসং ৱদসীতি.
৮৪৪. ইতো পৰা দ্ৱে গাথা ৱিসজ্জনপুচ্ছানযেন পৱত্তত্তা পাকটসম্বন্ধাযেৱ. তাসু পঠমগাথায সঙ্খেপত্থো – তস্স ময্হং, মাগণ্ডিয, দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মেসু নিচ্ছিনিত্ৱা ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৱং ইদং ৱদামীতি সমুগ্গহিতং ন হোতি নত্থি ন ৱিজ্জতি. কিংকাৰণা? অহঞ্হি পস্সন্তো দিট্ঠীসু আদীনৱং কঞ্চি দিট্ঠিং অগ্গহেত্ৱা সচ্চানি পৱিচিনন্তো অজ্ঝত্তং ৰাগাদীনং সন্তিভাৱেন অজ্ঝত্তসন্তিসঙ্খাতং নিব্বানমেৱ অদ্দসন্তি.
৮৪৫. দুতিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যানিমানি দিট্ঠিগতানি তেহি তেহি সত্তেহি ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা গহিতত্তা ৱিনিচ্ছযাতি চ অত্তনো পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৱাদিনা নযেন পকপ্পিতানি চাতি ৱুচ্চন্তি. তে ত্ৱং মুনি দিট্ঠিগতধম্মে অগ্গহেত্ৱা অজ্ঝত্তসন্তীতি যমেতমত্থং ব্ৰূসি, আচিক্খ মে, কথং নু ধীৰেহি পৱেদিতং কথং পকাসিতং ধীৰেহি তং পদন্তি.
৮৪৬. অথস্স ভগৱা যথা যেন উপাযেন তং পদং ধীৰেহি পকাসিতং, তং উপাযং সপটিপক্খং দস্সেন্তো ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তি গাথমাহ. তত্থ ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তিআদীহি দিট্ঠিসুতিঅট্ঠসমাপত্তিঞাণবাহিৰসীলব্বতানি পটিক্খিপতি. ‘‘সুদ্ধিমাহা’’তি এত্থ ৱুত্তং আহ-সদ্দং সব্বত্থ নকাৰেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা পুৰিসব্যত্তযং কত্ৱা ‘‘দিট্ঠিযা সুদ্ধিং নাহং কথেমী’’তি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৱং উত্তৰপদেসুপি. তত্থ চ অদিট্ঠিযা নাহাতি দসৱত্থুকং সম্মাদিট্ঠিং ৱিনা ন কথেমি. তথা অস্সুতিযাতি নৱঙ্গং সৱনং ৱিনা. অঞাণাতি কম্মস্স কতসচ্চানুলোমিকঞাণং ৱিনা. অসীলতাতি পাতিমোক্খসংৱৰং ৱিনা. অব্বতাতি ধুতঙ্গৱতং ৱিনা. নোপি তেনাতি তেসু একমেকেন দিট্ঠিআদিমত্তেনাপি নো কথেমীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. এতে চ নিস্সজ্জ অনুগ্গহাযাতি এতে চ পুৰিমে দিট্ঠিআদিভেদে কণ্হপক্খিযে ধম্মে সমুগ্ঘাতকৰণেন নিস্সজ্জ, পচ্ছিমে অদিট্ঠিআদিভেদে সুক্কপক্খিযে অতম্মযতাপজ্জনেন অনুগ্গহায. সন্তো অনিস্সায ভৱং ন জপ্পেতি ইমায পটিপত্তিযা ৰাগাদিৱূপসমেন সন্তো চক্খাদীসু কঞ্চি ধম্মং অনিস্সায একম্পি ভৱং অপিহেতুং অপত্থেতুং সমত্থো সিযা, অযমস্স অজ্ঝত্তসন্তীতি অধিপ্পাযো.
৮৪৭. এৱং ৱুত্তে ৱচনত্থং অসল্লক্খেন্তো মাগণ্ডিযো ‘‘নো চে কিৰা’’তি গাথমাহ. তত্থ দিট্ঠাদীনি ৱুত্তনযানেৱ. কণ্হপক্খিযানিযেৱ পন সন্ধায উভযত্ৰাপি আহ. আহ-সদ্দং পন নোচেকিৰ-সদ্দেন যোজেত্ৱা ‘‘নো চে কিৰাহ নো চে কিৰ কথেসী’’তি এৱং অত্থো দট্ঠব্বো. মোমুহন্তি অতিমূড়্হং, মোহনং ৱা. পচ্চেন্তীতি জানন্তি.
৮৪৮. অথস্স ভগৱা তং দিট্ঠিং নিস্সায পুচ্ছং পটিক্খিপন্তো ‘‘দিট্ঠিঞ্চ নিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ত্ৱং, মাগণ্ডিয, দিট্ঠিং নিস্সায পুনপ্পুনং পুচ্ছমানো যানি তে দিট্ঠিগতানি সমুগ্গহিতানি, তেস্ৱেৱ সমুগ্গহীতেসু এৱং পমোহং আগতো, ইতো চ মযা ৱুত্তঅজ্ঝত্তসন্তিতো পটিপত্তিতো ধম্মদেসনতো ৱা অণুম্পি যুত্তসঞ্ঞং ন পস্সসি, তেন কাৰণেন ত্ৱং ইমং ধম্মং মোমুহতো পস্সসীতি.
৮৪৯. এৱং সমুগ্গহিতেসু পমোহেন মাগণ্ডিযস্স ৱিৱাদাপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু অঞ্ঞেসু চ ধম্মেসু ৱিগতপ্পমোহস্স অত্তনো নিব্বিৱাদতং দস্সেন্তো ‘‘সমো ৱিসেসী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যো এৱং তিৱিধমানেন ৱা দিট্ঠিযা ৱা মঞ্ঞতি, সো তেন মানেন তায দিট্ঠিযা তেন ৱা পুগ্গলেন ৱিৱদেয্য. যো পন অম্হাদিসো ইমাসু তীসু ৱিধাসু অৱিকম্পমানো, সমো ৱিসেসীতি ন তস্স হোতি, ন চ হীনোতি পাঠসেসো.
৮৫০. কিঞ্চ ভিয্যো – সচ্চন্তি সোতি গাথা. তস্সত্থো – সো এৱৰূপো পহীনমানদিট্ঠিকো মাদিসো বাহিতপাপত্তাদিনা নযেন ব্ৰাহ্মণো ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি কিং ৱদেয্য কিং ৱত্থুং ভণেয্য, কেন ৱা কাৰণেন ভণেয্য, ‘‘ময্হং সচ্চং, তুয্হং মুসা’’তি ৱা কেন মানেন দিট্ঠিযা পুগ্গলেন ৱা ৱিৱদেয্য? যস্মিং মাদিসে খীণাসৱে ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি পৱত্তিযা সমং ৱা, ইতৰদ্ৱযভাৱেন পৱত্তিযা ৱিসমং ৱা মঞ্ঞিতং নত্থি, সো সমানাদীসু কেন ৱাদং পটিসংযুজেয্য পটিপ্ফৰেয্যাতি. ননু একংসেনেৱ এৱৰূপো পুগ্গলো – ওকং পহাযাতি গাথা?
৮৫১. তত্থ ওকং পহাযাতি ৰূপৱত্থাদিৱিঞ্ঞাণস্স ওকাসং তত্ৰ ছন্দৰাগপ্পহানেন ছড্ডেত্ৱা. অনিকেতসাৰীতি ৰূপনিমিত্তনিকেতাদীনি তণ্হাৱসেন অসৰন্তো. গামে অকুব্বং মুনি সন্থৱানীতি গামে গিহিসন্থৱানি অকৰোন্তো. কামেহি ৰিত্তোতি কামেসু ছন্দৰাগাভাৱেন সব্বকামেহি পুথুভূতো. অপুৰেক্খৰানোতি আযতিং অত্তভাৱং অনভিনিব্বত্তেন্তো. কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কযিৰাতি জনেন সদ্ধিং ৱিগ্গাহিককথং ন কথেয্য. সো এৱৰূপো – যেহি ৱিৱিত্তোতি গাথা.
৮৫২. তত্থ যেহীতি যেহি দিট্ঠিগতেহি. ৱিৱিত্তো ৱিচৰেয্যাতি ৰিত্তো চৰেয্য. ন তানি উগ্গয্হ ৱদেয্য নাগোতি ‘‘আগুং ন কৰোতী’’তিআদিনা (চূড়নি. ভদ্ৰাৱুধমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭০; পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০২) নযেন নাগো তানি দিট্ঠিগতানি উগ্গহেত্ৱা ন ৱদেয্য. জলম্বুজন্তি জলসঞ্ঞিতে অম্বুম্হি জাতং কণ্টকনাড়ং ৱাৰিজং, পদুমন্তি ৱুত্তং হোতি. যথা জলেন পঙ্কেন চ নূপলিত্তন্তি তং পদুমং যথা জলেন চ পঙ্কেন চ অনুপলিত্তং হোতি, এৱং মুনি সন্তিৱাদো অগিদ্ধোতি এৱং অজ্ঝত্তসন্তিৱাদো মুনি গেধাভাৱেন অগিদ্ধো. কামে চ লোকে চ অনূপলিত্তোতি দুৱিধেপি কামে অপাযাদিকে চ লোকে দ্ৱীহিপি লেপেহি অনুপলিত্তো হোতি.
৮৫৩. কিঞ্চ ভিয্যো – ন ৱেদগূতি গাথা. তত্থ ন ৱেদগূ দিট্ঠিযাযকোতি চতুমগ্গৱেদগূ মাদিসো দিট্ঠিযাযকো ন হোতি, দিট্ঠিযা গচ্ছন্তো ৱা, তং সাৰতো পচ্চেন্তো ৱা ন হোতি. তত্থ ৱচনত্থো – যাযতীতি যাযকো, কৰণৱচনেন দিট্ঠিযা যাতীতি দিট্ঠিযাযকো. উপযোগত্থে সামিৱচনেন দিট্ঠিযা যাতীতিপি দিট্ঠিযাযকো. ন মুতিযা স মানমেতীতি মুতৰূপাদিভেদায মুতিযাপি সো মানং ন এতি. ন হি তম্মযো সোতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন তম্মযো হোতি তপ্পৰাযণো, অযং পন ন তাদিসো. ন কম্মুনা নোপি সুতেন নেয্যোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিনা কম্মুনা ৱা সুতসুদ্ধিআদিনা সুতেন ৱা সো নেতব্বো ন হোতি. অনূপনীতো স নিৱেসনেসূতি সো দ্ৱিন্নম্পি উপযানং পহীনত্তা সব্বেসু তণ্হাদিট্ঠিনিৱেসনেসু অনূপনীতো. তস্স চ এৱংৱিধস্স – সঞ্ঞাৱিৰত্তস্সাতি গাথা.
৮৫৪. তত্থ সঞ্ঞাৱিৰত্তস্সাতি নেক্খম্মসঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায ভাৱনায পহীনকামাদিসঞ্ঞস্স. ইমিনা পদেন উভতোভাগৱিমুত্তো সমথযানিকো অধিপ্পেতো. পঞ্ঞাৱিমুত্তস্সাতি ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমায ভাৱনায সব্বকিলেসেহি ৱিমুত্তস্স. ইমিনা সুক্খৱিপস্সকো অধিপ্পেতো. সঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ যে অগ্গহেসুং, তে ঘট্টযন্তা ৱিচৰন্তি লোকেতি যে কামসঞ্ঞাদিকং সঞ্ঞং অগ্গহেসুং, তে ৱিসেসতো গহট্ঠা কামাধিকৰণং, যে চ দিট্ঠিং অগ্গহেসুং, তে ৱিসেসতো পব্বজিতা ধম্মাধিকৰণং অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তা ৱিচৰন্তীতি. সেসমেত্থ যং অৱুত্তং, তং ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. দেসনাপৰিযোসানে ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসূতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাগণ্ডিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পুৰাভেদসুত্তৱণ্ণনা
৮৫৫. কথংদস্সীতি পুৰাভেদসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ইমস্স সুত্তস্স ইতো পৰেসঞ্চ পঞ্চন্নং কলহৱিৱাদচূড়ব্যূহমহাব্যূহতুৱটকঅত্তদণ্ডসুত্তানং সম্মাপৰিব্বাজনীযস্স উপ্পত্তিযং ৱুত্তনযেনেৱ সামঞ্ঞতো উপ্পত্তি ৱুত্তা. ৱিসেসতো পন যথেৱ তস্মিং মহাসমযে ৰাগচৰিতদেৱতানং সপ্পাযৱসেন ধম্মং দেসেতুং নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৱা সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তমভাসি, এৱং তস্মিংযেৱ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো পুৰা সৰীৰভেদা কত্তব্ব’’ন্তি উপ্পন্নচিত্তানং দেৱতানং চিত্তং ঞত্ৱা তাসং অনুগ্গহত্থং অড্ঢতেড়সভিক্খুসতপৰিৱাৰং নিম্মিতবুদ্ধং আকাসেন আনেত্ৱা তেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৱা ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পুচ্ছায তাৱ সো নিম্মিতো কথংদস্সীতি অধিপঞ্ঞং কথংসীলোতি অধিসীলং, উপসন্তোতি অধিচিত্তং পুচ্ছতি. সেসং পাকটমেৱ.
৮৫৬. ৱিস্সজ্জনে পন ভগৱা সৰূপেন অধিপঞ্ঞাদীনি অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ অধিপঞ্ঞাদিপ্পভাৱেন যেসং কিলেসানং উপসমা ‘‘উপসন্তো’’তি ৱুচ্চতি, নানাদেৱতানং আসযানুলোমেন তেসং উপসমমেৱ দীপেন্তো ‘‘ৱীততণ্হো’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ আদিতো অট্ঠন্নং গাথানং ‘‘তং ব্ৰূমি উপসন্তো’’তি ইমায গাথায সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ততো পৰাসং ‘‘স ৱে সন্তোতি ৱুচ্চতী’’তি ইমিনা সব্বপচ্ছিমেন পদেন.
অনুপদৱণ্ণনানযেন চ – ৱীততণ্হো পুৰা ভেদাতি যো সৰীৰভেদা পুব্বমেৱ পহীনতণ্হো. পুব্বমন্তমনিস্সিতোতি অতীতদ্ধাদিভেদং পুব্বন্তমনিস্সিতো. ৱেমজ্ঝেনুপসঙ্খেয্যোতি পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধনি ‘‘ৰত্তো’’তিআদিনা নযেন ন উপসঙ্খাতব্বো. তস্স নত্থি পুৰক্খতন্তি তস্স অৰহতো দ্ৱিন্নং পুৰেক্খাৰানং অভাৱা অনাগতে অদ্ধনি পুৰক্খতম্পি নত্থি, তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা. এস নযো সব্বত্থ. ইতো পৰং পন যোজনং অদস্সেত্ৱা অনুত্তানপদৱণ্ণনংযেৱ কৰিস্সাম.
৮৫৭. অসন্তাসীতি তেন তেন অলাভকেন অসন্তসন্তো. অৱিকত্থীতি সীলাদীহি অৱিকত্থনসীলো. অকুক্কুচোতি হত্থকুক্কুচাদিৱিৰহিতো. মন্তভাণীতি মন্তায পৰিগ্গহেত্ৱা ৱাচং ভাসিতা. অনুদ্ধতোতি উদ্ধচ্চৱিৰহিতো. স ৱে ৱাচাযতোতি সো ৱাচায যতো সংযতো চতুদোসৱিৰহিতং ৱাচং ভাসিতা হোতি.
৮৫৮. নিৰাসত্তীতি নিত্তণ্হো. ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসূতি পচ্চুপ্পন্নেসু চক্খুসম্ফস্সাদীসু অত্তাদিভাৱৱিৱেকং পস্সতি. দিট্ঠীসু চ ন নীযতীতি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠীসু কাযচি দিট্ঠিযা ন নীযতি.