৯. মাগণ্ডিযসুত্তৱণ্ণনা
৮৪২. দিস্ৱান তণ্হন্তি মাগণ্ডিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো কুৰূসু কম্মাসধম্মনিগমৱাসিনো মাগণ্ডিযস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স সপজাপতিকস্স অৰহত্তূপনিস্সযং দিস্ৱা তাৱদেৱ সাৱত্থিতো তত্থ গন্ত্ৱা কম্মাসধম্মস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৱনসণ্ডে নিসীদি সুৱণ্ণোভাসং মুঞ্চমানো. মাগণ্ডিযোপি তঙ্খণং তত্থ মুখধোৱনত্থং গতো সুৱণ্ণোভাসং দিস্ৱা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ইতো চিতো চ পেক্খমানো ভগৱন্তং দিস্ৱা অত্তমনো অহোসি. তস্স কিৰ ধীতা সুৱণ্ণৱণ্ণা, তং বহূ খত্তিযকুমাৰাদযো ৱাৰযন্তা ন লভন্তি. ব্ৰাহ্মণো এৱংলদ্ধিকো হোতি ‘‘সমণস্সেৱ নং সুৱণ্ণৱণ্ণস্স দস্সামী’’তি. সো ভগৱন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং মে ধীতায সমানৱণ্ণো, ইমস্স নং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মা দিস্ৱাৱ অত্তমনো অহোসি. সো ৱেগেন ঘৰং গন্ত্ৱা ব্ৰাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি ভোতি মযা ধীতায সমানৱণ্ণো পুৰিসো দিট্ঠো, অলঙ্কৰোহি দাৰিকং, তস্স নং দস্সামা’’তি. ব্ৰাহ্মণিযা দাৰিকং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা ৱত্থপুপ্ফালঙ্কাৰাদীহি অলঙ্কৰোন্তিযা এৱ ভগৱতো ভিক্খাচাৰৱেলা সম্পত্তা. অথ ভগৱা কম্মাসধম্মং পিণ্ডায পাৱিসি.
তেপি খো ধীতৰং গহেত্ৱা ভগৱতো নিসিন্নোকাসং অগমংসু. তত্থ ভগৱন্তং অদিস্ৱা ব্ৰাহ্মণী ইতো চিতো চ ৱিলোকেন্তী ভগৱতো নিসজ্জট্ঠানং তিণসন্থাৰকং অদ্দস. বুদ্ধানঞ্চ অধিট্ঠানবলেন নিসিন্নোকাসো পদনিক্খেপো চ অব্যাকুলা হোন্তি. সা ব্ৰাহ্মণং আহ – ‘‘এস, ব্ৰাহ্মণ, তস্স তিণসন্থাৰো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, অম্হাকং আগমনকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতী’’তি. ‘‘কস্মা ভোতী’’তি? ‘‘পস্স, ব্ৰাহ্মণ, অব্যাকুলো তিণসন্থাৰো, নেসো কামভোগিনো পৰিভুত্তো’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘মা, ভোতি মঙ্গলে পৰিযেসিযমানে অৱমঙ্গলং অভণী’’তি আহ. পুনপি ব্ৰাহ্মণী ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তী ভগৱতো পদনিক্খেপং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণং আহ ‘‘অযং তস্স পদনিক্খেপো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘পস্স, ব্ৰাহ্মণ, পদনিক্খেপং, নাযং সত্তো কামেসু গধিতো’’তি. ‘‘কথং ত্ৱং ভোতি জানাসী’’তি চ ৱুত্তা অত্তনো ঞাণবলং দস্সেন্তী আহ –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূড়্হস্স হোতি সহসানুপীড়িতং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.২ সামাৱতীৱত্থু; ৱিসুদ্ধি. ১.৪৫);
অযঞ্চৰহি তেসং কথা ৱিপ্পকতা, অথ ভগৱা কতভত্তকিচ্চো তমেৱ ৱনসণ্ডং আগতো. ব্ৰাহ্মণী ভগৱতো ৱৰলক্খণখচিতং ব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তং ৰূপং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণং আহ – ‘‘এস তযা, ব্ৰাহ্মণ, দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম ভোতী’’তি. ‘‘আগতকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতেৱ, এৱৰূপো নাম কামে পৰিভুঞ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি. তেসং এৱং ৱদন্তানঞ্ঞেৱ ভগৱা তিণসন্থাৰকে নিসীদি. অথ ব্ৰাহ্মণো ধীতৰং ৱামেন হত্থেন গহেত্ৱা কমণ্ডলুং দক্খিণেন হত্থেন গহেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভো, পব্বজিত, ত্ৱঞ্চ সুৱণ্ণৱণ্ণো অযঞ্চ দাৰিকা, অনুচ্ছৱিকা এসা তৱ, ইমাহং ভোতো ভৰিযং পোসাৱনত্থায দম্মী’’তি ৱত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা দাতুকামো অট্ঠাসি. ভগৱা ব্ৰাহ্মণং অনালপিত্ৱা অঞ্ঞেন সদ্ধিং সল্লপমানো ৱিয ‘‘দিস্ৱান তণ্হ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.
তস্সত্থো – অজপালনিগ্ৰোধমূলে নানাৰূপানি নিম্মিনিত্ৱা অভিকামমাগতং মাৰধীতৰং দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ ছন্দমত্তম্পি মে মেথুনস্মিং নাহোসি, কিমেৱিদং ইমিস্সা দাৰিকায মুত্তকৰীসপুণ্ণং ৰূপং দিস্ৱা ভৱিস্সতি সব্বথা পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে, কুতোনেন সংৱসিতুন্তি.
৮৪৩. ততো মাগণ্ডিযো ‘‘পব্বজিতা নাম মানুসকে কামে পহায দিব্বকামত্থায পব্বজন্তি, অযঞ্চ দিব্বেপি কামে ন ইচ্ছতি, ইদম্পি ইত্থিৰতনং, কা নু অস্স দিট্ঠী’’তি পুচ্ছিতুং দুতিযং গাথমাহ. তত্থ এতাদিসং চে ৰতনন্তি দিব্বিত্থিৰতনং সন্ধায ভণতি, নাৰিন্তি অত্তনো ধীতৰং সন্ধায. দিট্ঠিগতং সীলৱতং নু জীৱিতন্তি দিট্ঠিঞ্চ সীলঞ্চ ৱতঞ্চ জীৱিতঞ্চ. ভৱূপপত্তিঞ্চ ৱদেসি কীদিসন্তি অত্তনো ভৱূপপত্তিঞ্চ কীদিসং ৱদসীতি.
৮৪৪. ইতো পৰা দ্ৱে গাথা ৱিসজ্জনপুচ্ছানযেন পৱত্তত্তা পাকটসম্বন্ধাযেৱ. তাসু পঠমগাথায সঙ্খেপত্থো – তস্স ময্হং, মাগণ্ডিয, দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মেসু নিচ্ছিনিত্ৱা ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৱং ইদং ৱদামীতি সমুগ্গহিতং ন হোতি নত্থি ন ৱিজ্জতি. কিংকাৰণা? অহঞ্হি পস্সন্তো দিট্ঠীসু আদীনৱং কঞ্চি দিট্ঠিং অগ্গহেত্ৱা সচ্চানি পৱিচিনন্তো অজ্ঝত্তং ৰাগাদীনং সন্তিভাৱেন অজ্ঝত্তসন্তিসঙ্খাতং নিব্বানমেৱ অদ্দসন্তি.
৮৪৫. দুতিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যানিমানি দিট্ঠিগতানি তেহি তেহি সত্তেহি ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা গহিতত্তা ৱিনিচ্ছযাতি চ অত্তনো পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৱাদিনা নযেন পকপ্পিতানি চাতি ৱুচ্চন্তি. তে ত্ৱং মুনি দিট্ঠিগতধম্মে অগ্গহেত্ৱা অজ্ঝত্তসন্তীতি যমেতমত্থং ব্ৰূসি, আচিক্খ মে, কথং নু ধীৰেহি পৱেদিতং কথং পকাসিতং ধীৰেহি তং পদন্তি.
৮৪৬. অথস্স ভগৱা যথা যেন উপাযেন তং পদং ধীৰেহি পকাসিতং, তং উপাযং সপটিপক্খং দস্সেন্তো ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তি গাথমাহ. তত্থ ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তিআদীহি দিট্ঠিসুতিঅট্ঠসমাপত্তিঞাণবাহিৰসীলব্বতানি পটিক্খিপতি. ‘‘সুদ্ধিমাহা’’তি এত্থ ৱুত্তং আহ-সদ্দং সব্বত্থ নকাৰেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা পুৰিসব্যত্তযং কত্ৱা ‘‘দিট্ঠিযা সুদ্ধিং নাহং কথেমী’’তি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৱং উত্তৰপদেসুপি. তত্থ চ অদিট্ঠিযা নাহাতি দসৱত্থুকং সম্মাদিট্ঠিং ৱিনা ন কথেমি. তথা অস্সুতিযাতি নৱঙ্গং সৱনং ৱিনা. অঞাণাতি কম্মস্স কতসচ্চানুলোমিকঞাণং ৱিনা. অসীলতাতি পাতিমোক্খসংৱৰং ৱিনা. অব্বতাতি ধুতঙ্গৱতং ৱিনা. নোপি তেনাতি তেসু একমেকেন দিট্ঠিআদিমত্তেনাপি নো কথেমীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. এতে চ নিস্সজ্জ অনুগ্গহাযাতি এতে চ পুৰিমে দিট্ঠিআদিভেদে কণ্হপক্খিযে ধম্মে সমুগ্ঘাতকৰণেন নিস্সজ্জ, পচ্ছিমে অদিট্ঠিআদিভেদে সুক্কপক্খিযে অতম্মযতাপজ্জনেন অনুগ্গহায. সন্তো অনিস্সায ভৱং ন জপ্পেতি ইমায পটিপত্তিযা ৰাগাদিৱূপসমেন সন্তো চক্খাদীসু কঞ্চি ধম্মং অনিস্সায একম্পি ভৱং অপিহেতুং অপত্থেতুং সমত্থো সিযা, অযমস্স অজ্ঝত্তসন্তীতি অধিপ্পাযো.
৮৪৭. এৱং ৱুত্তে ৱচনত্থং অসল্লক্খেন্তো মাগণ্ডিযো ‘‘নো চে কিৰা’’তি গাথমাহ. তত্থ দিট্ঠাদীনি ৱুত্তনযানেৱ. কণ্হপক্খিযানিযেৱ পন সন্ধায উভযত্ৰাপি আহ. আহ-সদ্দং পন নোচেকিৰ-সদ্দেন যোজেত্ৱা ‘‘নো চে কিৰাহ নো চে কিৰ কথেসী’’তি এৱং অত্থো দট্ঠব্বো. মোমুহন্তি অতিমূড়্হং, মোহনং ৱা. পচ্চেন্তীতি জানন্তি.
৮৪৮. অথস্স ভগৱা তং দিট্ঠিং নিস্সায পুচ্ছং পটিক্খিপন্তো ‘‘দিট্ঠিঞ্চ নিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ত্ৱং, মাগণ্ডিয, দিট্ঠিং নিস্সায পুনপ্পুনং পুচ্ছমানো যানি তে দিট্ঠিগতানি সমুগ্গহিতানি, তেস্ৱেৱ সমুগ্গহীতেসু এৱং পমোহং আগতো, ইতো চ মযা ৱুত্তঅজ্ঝত্তসন্তিতো পটিপত্তিতো ধম্মদেসনতো ৱা অণুম্পি যুত্তসঞ্ঞং ন পস্সসি, তেন কাৰণেন ত্ৱং ইমং ধম্মং মোমুহতো পস্সসীতি.
৮৪৯. এৱং সমুগ্গহিতেসু পমোহেন মাগণ্ডিযস্স ৱিৱাদাপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু অঞ্ঞেসু চ ধম্মেসু ৱিগতপ্পমোহস্স অত্তনো নিব্বিৱাদতং দস্সেন্তো ‘‘সমো ৱিসেসী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যো এৱং তিৱিধমানেন ৱা দিট্ঠিযা ৱা মঞ্ঞতি, সো তেন মানেন তায দিট্ঠিযা তেন ৱা পুগ্গলেন ৱিৱদেয্য. যো পন অম্হাদিসো ইমাসু তীসু ৱিধাসু অৱিকম্পমানো, সমো ৱিসেসীতি ন তস্স হোতি, ন চ হীনোতি পাঠসেসো.
৮৫০. কিঞ্চ ভিয্যো – সচ্চন্তি সোতি গাথা. তস্সত্থো – সো এৱৰূপো পহীনমানদিট্ঠিকো মাদিসো বাহিতপাপত্তাদিনা নযেন ব্ৰাহ্মণো ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি কিং ৱদেয্য কিং ৱত্থুং ভণেয্য, কেন ৱা কাৰণেন ভণেয্য, ‘‘ময্হং সচ্চং, তুয্হং মুসা’’তি ৱা কেন মানেন দিট্ঠিযা পুগ্গলেন ৱা ৱিৱদেয্য? যস্মিং মাদিসে খীণাসৱে ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি পৱত্তিযা সমং ৱা, ইতৰদ্ৱযভাৱেন পৱত্তিযা ৱিসমং ৱা মঞ্ঞিতং নত্থি, সো সমানাদীসু কেন ৱাদং পটিসংযুজেয্য পটিপ্ফৰেয্যাতি. ননু একংসেনেৱ এৱৰূপো পুগ্গলো – ওকং পহাযাতি গাথা?
৮৫১. তত্থ ওকং পহাযাতি ৰূপৱত্থাদিৱিঞ্ঞাণস্স ওকাসং তত্ৰ ছন্দৰাগপ্পহানেন ছড্ডেত্ৱা. অনিকেতসাৰীতি ৰূপনিমিত্তনিকেতাদীনি তণ্হাৱসেন অসৰন্তো. গামে অকুব্বং মুনি সন্থৱানীতি গামে গিহিসন্থৱানি অকৰোন্তো. কামেহি ৰিত্তোতি কামেসু ছন্দৰাগাভাৱেন সব্বকামেহি পুথুভূতো. অপুৰেক্খৰানোতি আযতিং অত্তভাৱং অনভিনিব্বত্তেন্তো. কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কযিৰাতি জনেন সদ্ধিং ৱিগ্গাহিককথং ন কথেয্য. সো এৱৰূপো – যেহি ৱিৱিত্তোতি গাথা.
৮৫২. তত্থ যেহীতি যেহি দিট্ঠিগতেহি. ৱিৱিত্তো ৱিচৰেয্যাতি ৰিত্তো চৰেয্য. ন তানি উগ্গয্হ ৱদেয্য নাগোতি ‘‘আগুং ন কৰোতী’’তিআদিনা (চূড়নি. ভদ্ৰাৱুধমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭০; পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০২) নযেন নাগো তানি দিট্ঠিগতানি উগ্গহেত্ৱা ন ৱদেয্য. জলম্বুজন্তি জলসঞ্ঞিতে অম্বুম্হি জাতং কণ্টকনাড়ং ৱাৰিজং, পদুমন্তি ৱুত্তং হোতি. যথা জলেন পঙ্কেন চ নূপলিত্তন্তি তং পদুমং যথা জলেন চ পঙ্কেন চ অনুপলিত্তং হোতি, এৱং মুনি সন্তিৱাদো অগিদ্ধোতি এৱং অজ্ঝত্তসন্তিৱাদো মুনি গেধাভাৱেন অগিদ্ধো. কামে চ লোকে চ অনূপলিত্তোতি দুৱিধেপি কামে অপাযাদিকে চ লোকে দ্ৱীহিপি লেপেহি অনুপলিত্তো হোতি.
৮৫৩. কিঞ্চ ভিয্যো – ন ৱেদগূতি গাথা. তত্থ ন ৱেদগূ দিট্ঠিযাযকোতি চতুমগ্গৱেদগূ মাদিসো দিট্ঠিযাযকো ন হোতি, দিট্ঠিযা গচ্ছন্তো ৱা, তং সাৰতো পচ্চেন্তো ৱা ন হোতি. তত্থ ৱচনত্থো – যাযতীতি যাযকো, কৰণৱচনেন দিট্ঠিযা যাতীতি দিট্ঠিযাযকো. উপযোগত্থে সামিৱচনেন দিট্ঠিযা যাতীতিপি দিট্ঠিযাযকো. ন মুতিযা স মানমেতীতি মুতৰূপাদিভেদায মুতিযাপি সো মানং ন এতি. ন হি তম্মযো সোতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন তম্মযো হোতি তপ্পৰাযণো, অযং পন ন তাদিসো. ন কম্মুনা নোপি সুতেন নেয্যোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিনা কম্মুনা ৱা সুতসুদ্ধিআদিনা সুতেন ৱা সো নেতব্বো ন হোতি. অনূপনীতো স নিৱেসনেসূতি সো দ্ৱিন্নম্পি উপযানং পহীনত্তা সব্বেসু তণ্হাদিট্ঠিনিৱেসনেসু অনূপনীতো. তস্স চ এৱংৱিধস্স – সঞ্ঞাৱিৰত্তস্সাতি গাথা.
৮৫৪. তত্থ সঞ্ঞাৱিৰত্তস্সাতি নেক্খম্মসঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায ভাৱনায পহীনকামাদিসঞ্ঞস্স. ইমিনা পদেন উভতোভাগৱিমুত্তো সমথযানিকো অধিপ্পেতো. পঞ্ঞাৱিমুত্তস্সাতি ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমায ভাৱনায সব্বকিলেসেহি ৱিমুত্তস্স. ইমিনা সুক্খৱিপস্সকো অধিপ্পেতো. সঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ যে অগ্গহেসুং, তে ঘট্টযন্তা ৱিচৰন্তি লোকেতি যে কামসঞ্ঞাদিকং সঞ্ঞং অগ্গহেসুং, তে ৱিসেসতো গহট্ঠা কামাধিকৰণং, যে চ দিট্ঠিং অগ্গহেসুং, তে ৱিসেসতো পব্বজিতা ধম্মাধিকৰণং অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তা ৱিচৰন্তীতি. সেসমেত্থ যং অৱুত্তং, তং ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. দেসনাপৰিযোসানে ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসূতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাগণ্ডিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.