১৩. মহাব্যূহসুত্তৱণ্ণনা

৯০২. যে কেচিমেতি মহাব্যূহসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ইদম্পি তস্মিংযেৱ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো ইমে দিট্ঠিপৰিব্বসানা ৱিঞ্ঞূনং সন্তিকা নিন্দমেৱ লভন্তি, উদাহু পসংসম্পী’’তি উপ্পন্নচিত্তানং একচ্চানং দেৱতানং তমত্থং আৱিকাতুং পুৰিমনযেন নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৱা ৱুত্তং. তত্থ অন্ৱানযন্তীতি অনু আনযন্তি, পুনপ্পুনং আহৰন্তি.

৯০৩. ইদানি যস্মা তে ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি ৱদন্তা দিট্ঠিগতিকা ৱাদিনো কদাচি কত্থচি পসংসম্পি লভন্তি, যং এতং পসংসাসঙ্খাতং ৱাদফলং, তং অপ্পং ৰাগাদীনং সমায সমত্থং ন হোতি, কো পন ৱাদো দুতিযে নিন্দাফলে, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ইমং তাৱ ৱিস্সজ্জনগাথমাহ. ‘‘অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমায, দুৱে ৱিৱাদস্স ফলানি ব্ৰূমী’’তিআদি. তত্থ দুৱে ৱিৱাদস্স ফলানীতি নিন্দা পসংসা চ, জযপৰাজযাদীনি ৱা তংসভাগানি. এতম্পি দিস্ৱাতি ‘‘নিন্দা অনিট্ঠা এৱ, পসংসা নালং সমাযা’’তি এতম্পি ৱিৱাদফলে আদীনৱং দিস্ৱা. খেমাভিপস্সং অৱিৱাদভূমিন্তি অৱিৱাদভূমিং নিব্বানং ‘‘খেম’’ন্তি পস্সমানো.

৯০৪. এৱঞ্হি অৱিৱদমানো – যা কাচিমাতি গাথা. তত্থ সম্মুতিযোতি দিট্ঠিযো. পুথুজ্জাতি পুথুজ্জনসম্ভৱা. সো উপযং কিমেয্যাতি সো উপগন্তব্বট্ঠেন উপযং ৰূপাদীসু একম্পি ধম্মং কিং উপেয্য, কেন ৱা কাৰণেন উপেয্য. দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানোতি দিট্ঠসুতসুদ্ধীসু পেমং অকৰোন্তো.

৯০৫. ইতো বাহিৰা পন – সীলুত্তমাতি গাথা. তস্সত্থো – সীলংযেৱ ‘‘উত্তম’’ন্তি মঞ্ঞমানা সীলুত্তমা একে ভোন্তো সংযমমত্তেন সুদ্ধিং ৱদন্তি, হত্থিৱতাদিঞ্চ ৱতং সমাদায উপট্ঠিতা, ইধেৱ দিট্ঠিযং অস্স সত্থুনো সুদ্ধিন্তি ভৱূপনীতা ভৱজ্ঝোসিতা সমানা ৱদন্তি, অপিচ তে কুসলা ৱদানা ‘‘কুসলা ময’’ন্তি এৱং ৱাদা.

৯০৬. এৱং সীলুত্তমেসু চ তেসু তথা পটিপন্নো যো কোচি – সচে চুতোতি গাথা. তস্সত্থো – সচে ততো সীলৱততো পৰৱিচ্ছন্দনেন ৱা অনভিসম্ভুণন্তো ৱা চুতো হোতি, সো তং সীলব্বতাদিকম্মং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিকম্মং ৱা ৱিৰাধযিত্ৱা পৱেধতী. ন কেৱলঞ্চ ৱেধতি, অপিচ খো তং সীলব্বতসুদ্ধিং পজপ্পতী চ ৱিপ্পলপতি পত্থযতী চ. কিমিৱ? সত্থাৱ হীনো পৱসং ঘৰম্হা. ঘৰম্হা পৱসন্তো সত্থতো হীনো যথা তং ঘৰং ৱা সত্থং ৱা পত্থেয্যাতি.

৯০৭. এৱং পন সীলুত্তমানং ৱেধকাৰণং অৰিযসাৱকো – সীলব্বতং ৱাপি পহায সব্বন্তি গাথা. তত্থ সাৱজ্জনৱজ্জন্তি সব্বাকুসলং লোকিযকুসলঞ্চ. এতং সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানোতি পঞ্চকামগুণাদিভেদং এতং সুদ্ধিং, অকুসলাদিভেদং অসুদ্ধিঞ্চ অপত্থযমানো. ৱিৰতো চৰেতি সুদ্ধিযা অসুদ্ধিযা চ ৱিৰতো চৰেয্য. সন্তিমনুগ্গহাযাতি দিট্ঠিং অগহেত্ৱা.

৯০৮. এৱং ইতো বাহিৰকে সীলুত্তমে সংযমেন ৱিসুদ্ধিৱাদে তেসং ৱিঘাতং সীলব্বতপ্পহাযিনো অৰহতো চ পটিপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞথাপি সুদ্ধিৱাদে বাহিৰকে দস্সেন্তো ‘‘তমূপনিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সন্তঞ্ঞেপি সমণব্ৰাহ্মণা, তে জিগুচ্ছিতং অমৰন্তপং ৱা দিট্ঠসুদ্ধিআদীসু ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰং উপনিস্সায অকিৰিযদিট্ঠিযা ৱা উদ্ধংসৰা হুত্ৱা ভৱাভৱেসু অৱীততণ্হাসে সুদ্ধিমনুত্থুনন্তি ৱদন্তি কথেন্তীতি.

৯০৯. এৱং তেসং অৱীততণ্হানং সুদ্ধিং অনুত্থুনন্তানং যোপি সুদ্ধিপ্পত্তমেৱ অত্তানং মঞ্ঞেয্য, তস্সপি অৱীততণ্হত্তা ভৱাভৱেসু তং তং ৱত্থুং পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি পুনপ্পুনং হোন্তিযেৱাতি অধিপ্পাযো. তণ্হা হি আসেৱিতা তণ্হং ৱড্ঢযতেৱ. ন কেৱলঞ্চ জপ্পিতানি, পৱেধিতং ৱাপি পকপ্পিতেসু, তণ্হাদিট্ঠীহি চস্স পকপ্পিতেসু ৱত্থূসু পৱেধিতম্পি হোতীতি ৱুত্তং হোতি. ভৱাভৱেসু পন ৱীততণ্হত্তা আযতিং চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থি, সকেন ৱেধেয্য কুহিংৱ জপ্পেতি অযমেতিস্সা গাথায সম্বন্ধো. সেসং নিদ্দেসে ৱুত্তনযমেৱ.

৯১০-১১. যমাহূতি পুচ্ছাগাথা. ইদানি যস্মা একোপি এত্থ ৱাদো সচ্চো নত্থি, কেৱলং দিট্ঠিমত্তকেন হি তে ৱদন্তি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সকঞ্হী’’তি ইমং তাৱ ৱিস্সজ্জনগাথমাহ. তত্থ সম্মুতিন্তি দিট্ঠিং.

৯১২. এৱমেতেসু সকং ধম্মং পৰিপুণ্ণং ব্ৰুৱন্তেসু অঞ্ঞস্স পন ধম্মং ‘‘হীন’’ন্তি ৱদন্তেসু যস্স কস্সচি – পৰস্স চে ৱম্ভযিতেন হীনোতি গাথা. তস্সত্থো – যদি পৰস্স নিন্দিতকাৰণা হীনো ভৱেয্য, ন কোচি ধম্মেসু ৱিসেসি অগ্গো ভৱেয্য. কিং কাৰণং? পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৱদন্তি ধম্মং, নিহীনতো সব্বেৱ তে সম্হি দড়্হং ৱদানা সকধম্মে দড়্হৱাদা এৱ.

৯১৩. কিঞ্চ ভিয্যো – সদ্ধম্মপূজাতি গাথা. তস্সত্থো – তে চ তিত্থিযা যথা পসংসন্তি সকাযনানি, সদ্ধম্মপূজাপি নেসং তথেৱ ৱত্ততি. তে হি অতিৱিয সত্থাৰাদীনি সক্কৰোন্তি. তত্থ যদি তে পমাণা সিযুং, এৱং সন্তে সব্বেৱ ৱাদা তথিযা ভৱেয্যুং. কিং কাৰণং? সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৱ, ন সা অঞ্ঞত্ৰ সিজ্ঝতি, নাপি পৰমত্থতো. অত্তনি দিট্ঠিগাহমত্তমেৱ হি তং তেসং পৰপচ্চযনেয্যবুদ্ধীনং.

৯১৪. যো ৱা পন ৱিপৰীতো বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণো, তস্স – ন ব্ৰাহ্মণস্স পৰনেয্যমত্থীতি গাথা. তস্সত্থো – ব্ৰাহ্মণস্স হি ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭; নেত্তি. ৫) নযেন সুদিট্ঠত্তা পৰেন নেতব্বং ঞাণং নত্থি, দিট্ঠিধম্মেসু ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি নিচ্ছিনিত্ৱা সমুগ্গহীতম্পি নত্থি. তংকাৰণা সো দিট্ঠিকলহানি অতীতো, ন চ সো সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং অঞ্ঞত্ৰ সতিপট্ঠানাদীহি.

৯১৫. জানামীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – এৱং তাৱ পৰমত্থব্ৰাহ্মণো ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং, অঞ্ঞে পন তিত্থিযা পৰচিত্তঞাণাদীহি জানন্তা পস্সন্তাপি ‘‘জানামি পস্সামি তথেৱ এত’’ন্তি এৱং ৱদন্তাপি চ দিট্ঠিযা সুদ্ধিং পচ্চেন্তি. কস্মা? যস্মা তেসু একোপি অদ্দক্খি চে অদ্দস চেপি তেন পৰচিত্তঞাণাদিনা যথাভূতং অত্থং, কিঞ্হি তুমস্স তেন তস্স তেন দস্সনেন কিং কতং, কিং দুক্খপৰিঞ্ঞা সাধিতা, উদাহু সমুদযপহানাদীনং অঞ্ঞতৰং, যতো সব্বথাপি অতিক্কমিত্ৱা অৰিযমগ্গং তে তিত্থিযা অঞ্ঞেনেৱ ৱদন্তি সুদ্ধিং, অতিক্কমিত্ৱা ৱা তে তিত্থিযে বুদ্ধাদযো অঞ্ঞেনেৱ ৱদন্তি সুদ্ধিন্তি.

৯১৬. পস্সং নৰোতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ. কিঞ্চ ভিয্যো? য্ৱাযং পৰচিত্তঞাণাদীহি অদ্দক্খি, সো পস্সং নৰো দক্খতি নামৰূপং, ন ততো পৰং দিস্ৱান ৱা ঞস্সতি তানিমেৱ নামৰূপানি নিচ্চতো সুখতো ৱা ন অঞ্ঞথা. সো এৱং পস্সন্তো কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৱা নামৰূপং নিচ্চতো সুখতো চ, অথস্স এৱৰূপেন দস্সনেন ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৱদন্তীতি.

৯১৭. নিৱিস্সৱাদীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – তেন চ দস্সনেন সুদ্ধিযা অসতিযাপি যো ‘‘জানামি পস্সামি তথেৱ এত’’ন্তি এৱং নিৱিস্সৱাদী, এতং ৱা দস্সনং পটিচ্চ দিট্ঠিযা সুদ্ধিং পচ্চেন্তো ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি এৱং নিৱিস্সৱাদী, সো সুব্বিনযো ন হোতি তং তথা পকপ্পিতং অভিসঙ্খতং দিট্ঠিং পুৰেক্খৰানো. সো হি যং সত্থাৰাদিং নিস্সিতো, তত্থেৱ সুভং ৱদানো সুদ্ধিং ৱদো, ‘‘পৰিসুদ্ধৱাদো পৰিসুদ্ধদস্সনো ৱা অহ’’ন্তি অত্তানং মঞ্ঞমানো তত্থ তথদ্দসা সো, তত্থ সকায দিট্ঠিযা অৱিপৰীতমেৱ সো অদ্দস. যথা সা দিট্ঠি পৱত্ততি, তথেৱ নং অদ্দস, ন অঞ্ঞথা পস্সিতুং ইচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.

৯১৮. এৱং পকপ্পিতং দিট্ঠিং পুৰেক্খৰানেসু তিত্থিযেসু – ন ব্ৰাহ্মণো কপ্পমুপেতি সঙ্খাতি গাথা. তত্থ সঙ্খাতি সঙ্খায, জানিত্ৱাতি অত্থো. নপি ঞাণবন্ধূতি সমাপত্তিঞাণাদিনা অকততণ্হাদিট্ঠিবন্ধু. তত্থ ৱিগ্গহো – নাপি অস্স ঞাণেন কতো বন্ধু অত্থীতি নপি ঞাণবন্ধু. সম্মুতিযোতি দিট্ঠিসম্মুতিযো. পুথুজ্জাতি পুথুজ্জনসম্ভৱা. উগ্গহণন্তি মঞ্ঞেতি উগ্গহণন্তি অঞ্ঞে, অঞ্ঞে তা সম্মুতিযো উগ্গণ্হন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

৯১৯. কিঞ্চ ভিয্যো – ৱিস্সজ্জ গন্থানীতি গাথা. তত্থ অনুগ্গহোতি উগ্গহণৱিৰহিতো, সোপি নাস্স উগ্গহোতি অনুগ্গহো, ন ৱা উগ্গণ্হাতীতি অনুগ্গহো.

৯২০. কিঞ্চ ভিয্যো – সো এৱৰূপো – পুব্বাসৱেতি গাথা. তত্থ পুব্বাসৱেতি অতীতৰূপাদীনি আৰব্ভ উপ্পজ্জমানধম্মে কিলেসে. নৱেতি পচ্চুপ্পন্নৰূপাদীনি আৰব্ভ উপ্পজ্জমানধম্মে. ন ছন্দগূতি ছন্দাদিৱসেন ন গচ্ছতি. অনত্তগৰহীতি কতাকতৱসেন অত্তানং অগৰহন্তো.

৯২১. এৱং অনত্তগৰহী চ – স সব্বধম্মেসূতি গাথা. তত্থ সব্বধম্মেসূতি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিধম্মেসু ‘‘যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৱা’’তি এৱংপভেদেসু. পন্নভাৰোতি পতিতভাৰো. ন কপ্পেতীতি ন কপ্পিযো, দুৱিধম্পি কপ্পং ন কৰোতীতি অত্থো. নূপৰতোতি পুথুজ্জনকল্যাণকসেক্খা ৱিয উপৰতিসমঙ্গীপি ন হোতি. ন পত্থিযোতি নিত্তণ্হো. তণ্হা হি পত্থিযতীতি পত্থিযা, নাস্স পত্থিযাতি ন পত্থিযোতি. সেসং তত্থ তত্থ পাকটমেৱাতি ন ৱুত্তং. এৱং অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি, দেসনাপৰিযোসানে পুৰাভেদসুত্তে ৱুত্তসদিসো এৱাভিসমযো অহোসীতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মহাব্যূহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.