৭. সেলসুত্তৱণ্ণনা

এৱং মে সুতন্তি সেলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৱ যাস্স নিদানে ৱুত্তা. অত্থৱণ্ণনাক্কমেপি চস্স পুব্বসদিসং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. যং পন অপুব্বং, তং উত্তানত্থানি পদানি পৰিহৰন্তা ৱণ্ণযিস্সাম. অঙ্গুত্তৰাপেসূতি অঙ্গা এৱ সো জনপদো, গঙ্গায পন যা উত্তৰেন আপো, তাসং অৱিদূৰত্তা ‘‘উত্তৰাপো’’তিপি ৱুচ্চতি. কতৰগঙ্গায উত্তৰেন যা আপোতি? মহামহীগঙ্গায.

তত্ৰাযং তস্সা নদিযা আৱিভাৱত্থং আদিতো পভুতি ৱণ্ণনা – অযং কিৰ জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপৰিমাণো. তত্থ চতুসহস্সযোজনপৰিমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো ‘‘সমুদ্দো’’তি সঙ্খং গতো. তিসহস্সযোজনপমাণে মনুস্সা ৱসন্তি. তিসহস্সযোজনপমাণে হিমৱা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুৰাসীতিসহস্সকূটেহি পটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৱিচিত্তো. যত্থ আযামৱিত্থাৰেন গম্ভীৰতায চ পঞ্ঞাসপঞ্ঞাসযোজনা দিযড্ঢযোজনসতপৰিমণ্ডলা পূৰড়াসসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তা অনোতত্তাদযো সত্ত মহাসৰা পতিট্ঠিতা.

তেসু অনোতত্তো সুদস্সনকূটং, চিত্ৰকূটং, কাড়কূটং, গন্ধমাদনকূটং, কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতেহি পৰিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সুৱণ্ণমযং দ্ৱিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৱঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৱ সৰং পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতং, চিত্ৰকূটং সব্বৰতনমযং, কাড়কূটং অঞ্জনমযং, গন্ধমাদনকূটং সানুমযং অব্ভন্তৰে মুগ্গৱণ্ণং নানপ্পকাৰওসধসঞ্ছন্নং কাড়পক্খুপোসথদিৱসে আদিত্তমিৱ অঙ্গাৰং জলন্তং তিট্ঠতি, কেলাসকূটং ৰজতমযং. সব্বানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৱ সৰং পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতানি. সব্বানি দেৱানুভাৱেন নাগানুভাৱেন চ ৱস্সন্তি, নদিযো চ তেসু সন্দন্তি. তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৱ পৱিসতি. চন্দিমসূৰিযা দক্খিণেন ৱা উত্তৰেন ৱা গচ্ছন্তা পব্বতন্তৰেন তং ওভাসেন্তি, উজুং গচ্ছন্তা ন ওভাসেন্তি. তেনেৱস্স ‘‘অনোতত্ত’’ন্তি সঙ্খা উদপাদি.

তত্থ মনোহৰসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসনিম্মলূদকানি নহানতিত্থানি সুপ্পটিযত্তানি হোন্তি, যেসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা ইসিগণা চ ন্হাযন্তি, দেৱযক্খাদযো চ উয্যানকীড়িকং কীড়ন্তি.

চতূসু চস্স পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তাৰি মুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীৰে সীহা বহুতৰা হোন্তি, হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুৰত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা ইতৰা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৱন্তেনেৱ অমনুস্সপথং গন্ত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসতি. পচ্ছিমদিসতো চ উত্তৰদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৱ পদক্খিণং কত্ৱা পচ্ছিমহিমৱন্তেনেৱ উত্তৰহিমৱন্তেনেৱ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৱা মহাসমুদ্দং পৱিসন্তি. দক্খিণদিসতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা দক্খিণেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৱ সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৱা পব্বতং পহৰিত্ৱা ৱুট্ঠায পৰিণাহেন তিগাৱুতপমাণা উদকধাৰা হুত্ৱা আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৱা তিযগ্গড়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধাৰাৱেগেন ভিন্নো. তত্ৰ পঞ্ঞাসযোজনপমাণা তিযগ্গড়া নাম পোক্খৰণী জাতা. পোক্খৰণিযা কূলং ভিন্দিত্ৱা পাসাণং পৱিসিয সট্ঠি যোজনানি গতা. ততো ঘনপথৱিং ভিন্দিত্ৱা উমঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৱা ৱিঞ্ঝং নাম তিৰচ্ছানপব্বতং পহৰিত্ৱা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চধাৰা হুত্ৱা পৱত্ততি. সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৱা গতট্ঠানে ‘‘আৱট্টগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি. উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘কণ্হগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি. আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘আকাসগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি. তিযগ্গড়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ‘‘তিযগ্গড়পোক্খৰণী’’তি ৱুচ্চতি. কূলং ভিন্দিত্ৱা পাসাণং পৱিসিয সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘বহলগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি. পথৱিং ভিন্দিত্ৱা উমঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘উমঙ্গগঙ্গা’’তি ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঝং নাম তিৰচ্ছানপব্বতং পহৰিত্ৱা পঞ্চধাৰা হুত্ৱা পৱত্তট্ঠানে ‘‘গঙ্গা, যমুনা, অচিৰৱতী, সৰভূ, মহী’’তি পঞ্চধা ৱুচ্চতি. এৱমেতা পঞ্চ মহাগঙ্গা হিমৱতা সম্ভৱন্তি. তাসু যা অযং পঞ্চমী মহী নাম, সা ইধ ‘‘মহামহীগঙ্গা’’তি অধিপ্পেতা. তস্সা গঙ্গায উত্তৰেন যা আপো, তাসং অৱিদূৰত্তা সো জনপদো ‘‘অঙ্গুত্তৰাপো’’তি ৱেদিতব্বো. তস্মিং জনপদে অঙ্গুত্তৰাপেসু.

চাৰিকং চৰমানোতি অদ্ধানগমনং কুৰুমানো. তত্থ ভগৱতো দুৱিধা চাৰিকা তুৰিতচাৰিকা, অতুৰিতচাৰিকা চ. তত্থ দূৰেপি ভব্বপুগ্গলে দিস্ৱা সহসা গমনং তুৰিতচাৰিকা. সা মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. তং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো হি ভগৱা মুহুত্তেনেৱ তিগাৱুতং অগমাসি, আড়ৱকদমনত্থং তিংসযোজনং, তথা অঙ্গুলিমালস্সত্থায. পুক্কুসাতিস্স পন পঞ্চত্তালীসযোজনং, মহাকপ্পিনস্স ৱীসযোজনসতং, ধনিযস্সত্থায সত্তযোজনসতং অদ্ধানং অগমাসি. অযং তুৰিতচাৰিকা নাম. গামনিগমনগৰপটিপাটিযা পন পিণ্ডপাতচৰিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তস্স গমনং অতুৰিতচাৰিকা নাম. অযং ইধ অধিপ্পেতা. এৱং চাৰিকং চৰমানো. মহতাতি সঙ্খ্যামহতা গুণমহতা চ. ভিক্খুসঙ্ঘেনাতি সমণগণেন. অড্ঢতেড়সেহীতি অড্ঢেন তেড়সহি, দ্ৱাদসহি সতেহি পঞ্ঞাসায চ ভিক্খূহি সদ্ধিন্তি ৱুত্তং হোতি. যেন…পে… তদৱসৰীতি আপণবহুলতায সো নিগমো ‘‘আপণো’’ ত্ৱেৱ নামং লভি. তস্মিং কিৰ ৱীসতিআপণমুখসহস্সানি ৱিভত্তানি অহেসুং. যেন দিসাভাগেন মগ্গেন ৱা সো অঙ্গুত্তৰাপানং ৰট্ঠস্স নিগমো ওসৰিতব্বো, তেন অৱসৰি তদৱসৰি অগমাসি, তং নিগমং অনুপাপুণীতি ৱুত্তং হোতি.

কেণিযো জটিলোতি কেণিযোতি নামেন, জটিলোতি তাপসো. সো কিৰ ব্ৰাহ্মণমহাসালো, ধনৰক্খণত্থায পন তাপসপব্বজ্জং সমাদায ৰঞ্ঞো পণ্ণাকাৰং দত্ৱা ভূমিভাগং গহেত্ৱা তত্থ অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱসতি কুলসহস্সস্স নিস্সযো হুত্ৱা. অস্সমেপি চস্স একো তালৰুক্খো দিৱসে দিৱসে একং সুৱণ্ণফলং মুঞ্চতীতি ৱদন্তি. সো দিৱা কাসাযানি ধাৰেতি জটা চ বন্ধতি, ৰত্তিং যথাসুখং পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেতি. সক্যপুত্তোতি উচ্চাকুলপৰিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধায পব্বজিতভাৱপৰিদীপনং, কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপৰিক্খীণংযেৱ তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৱুত্তং হোতি. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৱুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৱ থুতিঘোসো ৱা.

ইতিপি সো ভগৱাতি আদিম্হি পন অযং তাৱ যোজনা – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি, ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি ৱেদিতব্বো. আৰকা হি সো সব্বকিলেসেহি মগ্গেন সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তাতি আৰকত্তা অৰহং. তে চানেন কিলেসাৰযো মগ্গেন হতাতি অৰীনং হতত্তাপি অৰহং. যঞ্চেতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভি, পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰানং জৰামৰণনেমি, আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা তিভৱৰথে সমাযোজিতং অনাদিকালপৱত্তং সংসাৰচক্কং. তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বে অৰা হতাতি অৰানং হতত্তাতিপি অৰহং. অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৱৰাদিপচ্চযে সক্কাৰগৰুকাৰাদীনি চ অৰহতীতি পচ্চযাদীনং অৰহত্তাপি অৰহং. যথা চ লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন ৰহো পাপং কৰোন্তি, এৱং নাযং কদাচি কৰোতীতি পাপকৰণে ৰহাভাৱতোপি অৰহং. হোতি চেত্থ –

‘‘আৰকত্তা হতত্তা চ, কিলেসাৰীন সো মুনি;

হতসংসাৰচক্কাৰো, পচ্চযাদীন চাৰহো;

ন ৰহো কৰোতি পাপানি, অৰহং তেন পৱুচ্চতী’’তি.

সম্মা সামঞ্চ সচ্চানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. অতিসযৱিসুদ্ধাহি ৱিজ্জাহি অব্ভুত্তমেন চৰণেন চ সমন্নাগতত্তা ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. সোভনগমনত্তা সুন্দৰং ঠানং গতত্তা সুট্ঠু গতত্তা সম্মা গদত্তা চ সুগতো. সব্বথাপি ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূ. সো হি ভগৱা সভাৱতো সমুদযতো নিৰোধতো নিৰোধূপাযতোতি সব্বথা খন্ধাযতনাদিভেদং সঙ্খাৰলোকং অৱেদি, ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. দ্ৱে লোকা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৱেদনা. চত্তাৰো লোকা চত্তাৰো আহাৰা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৱ লোকা নৱ সত্তাৱাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৱাদস লোকা দ্ৱাদসাযতনানি. অট্ঠাৰস লোকা অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২) এৱং সব্বথা সঙ্খাৰলোকং অৱেদি. সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতীতি সব্বথা সত্তলোকং অৱেদি. তথা একং চক্কৱাড়ং আযামতো ৱিত্থাৰতো চ যোজনানং দ্ৱাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি অড্ঢপঞ্চমানি চ সতানি, পৰিক্খেপতো ছত্তিংস সতসহস্সানি দস সহস্সানি অড্ঢুড্ঢানি চ সতানি.

তত্থ –

দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা.

চত্তাৰি সতসহস্সানি, অট্ঠেৱ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৱাতে পতিট্ঠিতং.

নৱ সতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৱ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি’’.

এৱং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুৰাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, সিনেৰু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতা দিব্বা, নানাৰতনচিত্তিতা.

যুগন্ধৰো ঈসধৰো, কৰৱীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰি ব্ৰহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেৰুস্স সমন্ততো;

মহাৰাজানমাৱাসা, দেৱযক্খনিসেৱিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৱিত্থতো.

চতুৰাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো;

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ-পৰিক্খেপা নগৱ্হযা.

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধ-সাখাযামা সমন্ততো;

সত্তযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা.

জম্বূ যস্সানুভাৱেন, জম্বুদীপো পকাসিতো;

দ্ৱে অসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে.

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, চক্কৱাড়সিলুচ্চযো;

পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, চক্কৱাড়মযং ঠিতো’’.

তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং, সূৰিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং, তাৱতিংসভৱনং দসসহস্সযোজনং, তথা অসুৰভৱনং অৱীচিমহানিৰযো জম্বুদীপো চ. অপৰগোযানং সত্তসহস্সযোজনং, তথা পুব্বৱিদেহো, উত্তৰকুৰু অট্ঠসহস্সযোজনো. একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপৰিত্তদীপপৰিৱাৰো. তং সব্বম্পি একং চক্কৱাড়ং একা লোকধাতু. চক্কৱাড়ন্তৰেসু লোকন্তৰিকনিৰযা. এৱং অনন্তানি চক্কৱাড়ানি অনন্তা লোকধাতুযো, অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অঞ্ঞাসীতি সব্বথা ওকাসলোকং অৱেদি. এৱং সো ভগৱা সব্বথা. ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূতি ৱেদিতব্বো.

অত্তনো পন গুণেহি ৱিসিট্ঠতৰস্স কস্সচি অভাৱা অনুত্তৰো. ৱিচিত্তেহি ৱিনযনূপাযেহি পুৰিসদম্মে সাৰেতীতি পুৰিসদম্মসাৰথি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতি নিত্থাৰেতি চাতি সত্থা. দেৱমনুস্সগ্গহণং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ভব্বপুগ্গলপৰিগ্গহৱসেন চ কতং, নাগাদিকেপি পন এস লোকিযত্থেন অনুসাসতি. যদত্থি নেয্যং নাম, সব্বস্স বুদ্ধত্তা ৱিমোক্খন্তিকঞাণৱসেন বুদ্ধো. যতো পন সো –

‘‘ভগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;

ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি.

অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতানি পদানি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৪-১২৫) ৱুত্তানি.

সো ইমং লোকন্তি সো ভগৱা ইমং লোকং. ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৱকন্তিআদীনি কসিভাৰদ্ৱাজআড়ৱকসুত্তেসু ৱুত্তনযানেৱ. সযন্তি সামং অপৰনেয্যো হুত্ৱা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. পৱেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং হিত্ৱাপি ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি. কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পৰিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৱিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পৰিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৱা আদিকল্যাণো, ৱিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৱা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৱা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৱকবোধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৱৰণাদিৱিক্খম্ভনতো সৱনেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জমানো সমথৱিপস্সনাসুখাৱহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথা পটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৱাৱহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি পৰিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৱত্তা চ পভৱসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. যতো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতীতি ৱেদিতব্বো.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৱমাদীসু পন যস্মা ইমং ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি, তঞ্চ যথাসম্ভৱং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযতো সাত্থং, ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাৱিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৱেদনীযতো সৰিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীৰাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্সাভাৱতো সকলপৰিপুণ্ণভাৱেন কেৱলপৰিপুণ্ণং, অপনেতব্বস্স অভাৱতো নিদ্দোসভাৱেন পৰিসুদ্ধং. সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতত্তা ব্ৰহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চৰিতব্বতো তেসঞ্চ চৰিযভাৱতো ব্ৰহ্মচৰিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি.

অপিচ যস্মা সনিদানং সউপ্পত্তিকঞ্চ দেসেন্তো আদিকল্যাণং দেসেতি, ৱিনেয্যানং অনুৰূপতো অত্থস্স অৱিপৰীততায হেতুদাহৰণযোগতো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভেন নিগমনেন চ পৰিযোসানকল্যাণং. এৱং দেসেন্তো চ ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তঞ্চ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পৰিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৱলপৰিপুণ্ণং, নিৰুপক্কিলেসতো নিত্থৰণত্থায পৱত্তিতো লোকামিসনিৰপেক্খতো চ পৰিসুদ্ধং, সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতানং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং চৰিযতো ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱুচ্চতি, তস্মাপি ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি.

সাধু খো পনাতি সুন্দৰং খো পন, অত্থাৱহং সুখাৱহন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মিযা কথাযাতি পানকানিসংসপটিসংযুত্তায. অযঞ্হি কেণিযো সাযন্হসমযে ভগৱতো আগমনং অস্সোসি. ‘‘তুচ্ছহত্থো ভগৱন্তং দস্সনায গন্তুং লজ্জমানো ৱিকালভোজনা ৱিৰতানম্পি পানকং কপ্পতী’’তি চিন্তেত্ৱা পঞ্চহি কাজসতেহি সুসঙ্খতং বদৰপানং গাহাপেত্ৱা অগমাসি. যথাহ ভেসজ্জক্খন্ধকে ‘‘অথ খো কেণিযস্স জটিলস্স এতদহোসি, কিং নু খো অহং সমণস্স গোতমস্স হৰাপেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ৩০০) সব্বং ৱেদিতব্বং. ততো নং ভগৱা যথা সেক্খসুত্তে (ম. নি. ২.২২ আদযো) সাকিযে আৱসথানিসংসপটিসংযুত্তায কথায, গোসিঙ্গসালৱনে (ম. নি. ১.৩২৫ আদযো) তযো কুলপুত্তে সামগ্গিৰসানিসংসপটিসংযুত্তায, ৰথৱিনীতে (ম. নি. ১.২৫২ আদযো) জাতিভূমকে ভিক্খূ দসকথাৱত্থুপটিসংযুত্তায, এৱং তঙ্খণানুৰূপায পানকানিসংসপটিসংযুত্তায কথায পানকদানানিসংসং সন্দস্সেসি, তথাৰূপানং পুঞ্ঞানং পুনপি কত্তব্বতায নিযোজেন্তো সমাদপেসি, অব্ভুস্সাহং জনেন্তো সমুত্তেজেসি, সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকেন ফলৱিসেসেন পহংসেন্তো সম্পহংসেসি. তেনাহ ‘‘ধম্মিযা কথায…পে… সম্পহংসেসী’’তি. সো ভিয্যোসোমত্তায ভগৱতি পসন্নো ভগৱন্তং নিমন্তেসি, ভগৱা চস্স তিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৱা অধিৱাসেসি. তেনাহ ‘‘অথ খো কেণিযো জটিলো…পে… অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেনা’’তি.

কিমত্থং পন পটিক্খিপি ভগৱাতি? পুনপ্পুনং যাচনায চস্স পুঞ্ঞৱুড্ঢি ভৱিস্সতি, বহুতৰঞ্চ পটিযাদেস্সতি, ততো অড্ঢতেলসানং ভিক্খুসতানং পটিযত্তং অড্ঢসোড়সন্নং পাপুণিস্সতীতি. কুতো অপৰানি তীণি সতানীতি চে? অপ্পটিযত্তেযেৱ হি ভত্তে সেলো ব্ৰাহ্মণো তীহি মাণৱকসতেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সতি, তং দিস্ৱা ভগৱা এৱমাহাতি. মিত্তামচ্চেতি মিত্তে চ কম্মকৰে চ. ঞাতিসালোহিতেতি সমানলোহিতে একযোনিসম্বন্ধে পুত্তধীতাদযো অৱসেসবন্ধৱে চ. যেনাতি যস্মা. মেতি ময্হং. কাযৱেয্যাৱটিকন্তি কাযেন ৱেয্যাৱচ্চং. মণ্ডলমাড়ং পটিযাদেতীতি সেতৱিতানমণ্ডপং কৰোতি.

তিণ্ণং ৱেদানন্তি ইৰুব্বেদযজুব্বেদসামৱেদানং. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্ডুৰুক্খাদীনং ৱেৱচনপ্পকাসকং সত্থং. কেটুভন্তি কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো কৱীনং উপকাৰায সত্থং. সহ অক্খৰপ্পভেদেন সাক্খৰপ্পভেদানং. অক্খৰপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিৰুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি অথব্বনৱেদং চতুত্থং কত্ৱা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তো পুৰাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা. তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং. পদং তদৱসেসঞ্চ ব্যাকৰণং অজ্ঝেতি ৱেদেতি চাতি পদকো ৱেয্যাকৰণো. লোকাযতে ৱিতণ্ডৱাদসত্থে মহাপুৰিসলক্খণাধিকাৰে চ দ্ৱাদসসহস্সে মহাপুৰিসলক্খণসত্থে অনূনো পৰিপূৰকাৰীতি লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো, অৱযো ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অৱযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি.

জঙ্ঘায হিতং ৱিহাৰং জঙ্ঘাৱিহাৰং, চিৰাসনাদিজনিতং পৰিস্সমং ৱিনোদেতুং জঙ্ঘাপসাৰণত্থং অদীঘচাৰিকন্তি ৱুত্তং হোতি. অনুচঙ্কমমানোতি চঙ্কমমানো এৱ. অনুৱিচৰমানোতি ইতো চিতো চ চৰমানো. কেণিযস্স জটিলস্স অস্সমোতি কেণিযস্স অস্সমং নিৱেসনং. আৱাহোতি কঞ্ঞাগহণং. ৱিৱাহোতি কঞ্ঞাদানং. মহাযঞ্ঞোতি মহাযজনং. মাগধোতি মগধানং ইস্সৰো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযো. বিম্বীতি সুৱণ্ণং, তস্মা সাৰসুৱণ্ণসদিসৱণ্ণতায বিম্বিসাৰো. সো মে নিমন্তিতোতি সো মযা নিমন্তিতো.

অথ ব্ৰাহ্মণো পুব্বে কতাধিকাৰত্তা বুদ্ধসদ্দং সুত্ৱাৱ অমতেনেৱাভিসিত্তো ৱিম্হযৰূপত্তা আহ – ‘‘বুদ্ধোতি, ভো কেণিয, ৱদেসী’’তি. ইতৰো যথাভূতং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধোতি, ভো সেল, ৱদামী’’তি. ততো নং পুনপি দড়্হীকৰণত্থং পুচ্ছি, ইতৰোপি তথেৱ আৰোচেসি. অথ কপ্পসতসহস্সেহিপি বুদ্ধসদ্দস্স দুল্লভভাৱং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মিং যদিদং বুদ্ধো’’তি. তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, যো এসোতি ৱুত্তং হোতি.

অথ ব্ৰাহ্মণো বুদ্ধসদ্দং সুত্ৱা ‘‘কিং নু খো সো সচ্চমেৱ বুদ্ধো, উদাহু নামমত্তমেৱস্স বুদ্ধো’’তি ৱীমংসিতুকামো চিন্তেসি, অভাসি এৱ ৱা ‘‘আগতানি খো পন…পে… ৱিৱট্টচ্ছদো’’তি. তত্থ ‘‘মন্তেসূ’’তি ৱেদেসু. ‘‘তথাগতো কিৰ উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিকচ্চেৱ সুদ্ধাৱাসদেৱা ব্ৰাহ্মণৱেসেন লক্খণানি পক্খিপিত্ৱা ৱেদে ৱাচেন্তি ‘‘তদনুসাৰেন মহেসক্খা সত্তা তথাগতং জানিস্সন্তী’’তি. তেন পুব্বে ৱেদেসু মহাপুৰিসলক্খণানি আগচ্ছন্তি. পৰিনিব্বুতে পন তথাগতে কমেন অন্তৰধাযন্তি, তেন এতৰহি নত্থি. মহাপুৰিসস্সাতি পণিধিসমাদানঞাণসমাদানকৰুণাদিগুণমহতো পুৰিসস্স. দ্ৱেৱ গতিযোতি দ্ৱে এৱ নিট্ঠা. কামঞ্চাযং গতিসদ্দো ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫৩) ভৱভেদে, ‘‘গতী মিগানং পৱন’’ন্তিআদীসু (পৰি. ৩৩৯) নিৱাসট্ঠানে, ‘‘এৱং অধিমত্তগতিমন্তো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৬১) পঞ্ঞাযং, ‘‘গতিগত’’ন্তিআদীসু (চূড়ৱ. ২০৪) ৱিসটভাৱে ৱত্ততি, ইধ পন নিট্ঠাযং ৱেদিতব্বো. তত্থ কিঞ্চাপি যেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো ৰাজা হোতি চক্কৱত্তি, ন তেহি এৱ বুদ্ধো. জাতিসামঞ্ঞতো পন তানিযেৱ তানীতি ৱুচ্চন্তি. তস্মা ৱুত্তং ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তি.

সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসতীতি যদি অগাৰে ৱসতি. ৰাজা হোতি চক্কৱত্তীতি চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহি সঙ্গহৱত্থূহি চ লোকং ৰঞ্জনতো ৰাজা. চক্কৰতনং ৱত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি, ৱত্ততি, তেহি চ পৰং ৱত্তেতি, পৰহিতায চ ইৰিযাপথচক্কানং ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৱত্তি. এত্থ চ ৰাজাতি সামঞ্ঞং, চক্কৱত্তীতি ৱিসেসনং. ধম্মেন চৰতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মেন ৰজ্জং লভিত্ৱা ৰাজা জাতোতি ধম্মৰাজা. পৰহিতধম্মকৰণেন ৱা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকৰণেন ধম্মৰাজা. চতুৰন্তায ইস্সৰোতি চাতুৰন্তো, চতুসমুদ্দন্তায চত্তুব্বিধদীপৱিভূসিতায চ পথৱিযা ইস্সৰোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোধাদিপচ্চত্থিকে বহিদ্ধা চ সব্বৰাজানো ৱিজেসীতি ৱিজিতাৱী. জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তোতি জনপদে ধুৱভাৱং থাৱৰভাৱং পত্তো, ন সক্কা কেনচি চালেতুং, জনপদো ৱা তম্হি থাৱৰিযপ্পত্তো অনুস্সুক্কো সকম্মনিৰতো অচলো অসম্পৱেধীতিপি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো.

সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স এতানি কতমানীতি অত্থো. চক্কৰতনং…পে… পৰিণাযকৰতনমেৱ সত্তমন্তি তানি সব্বপ্পকাৰতো ৰতনসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তানি. তেসু অযং চক্কৱত্তিৰাজা চক্কৰতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সৰতনেহি ৱিজিতে যথাসুখমনুৱিচৰতি, পৰিণাযকৰতনেন ৱিজিতমনুৰক্খতি, সেসেহি উপভোগসুখমনুভৱতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিৰতনেহি পভুসত্তিযোগো, পৰিণাযকৰতনেন মন্তসত্তিযোগো সুপৰিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিৰতনেহি চ তিৱিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিৰতনেহি ভোগসুখমনুভোতি, সেসেহি ইস্সৰিযসুখং. ৱিসেসতো চস্স পুৰিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেনাতি ৱেদিতব্বং.

পৰোসহস্সন্তি অতিৰেকসহস্সং. সূৰাতি অভীৰুকজাতিকা. ৱীৰঙ্গৰূপাতি দেৱপুত্তসদিসকাযা, এৱং তাৱেকে. অযং পনেত্থ সভাৱো ৱীৰাতি উত্তমসূৰা ৱুচ্চন্তি, ৱীৰানং অঙ্গং ৱীৰঙ্গং, ৱীৰকাৰণং ৱীৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱীৰঙ্গং ৰূপং এতেসন্তি ৱীৰঙ্গৰূপা, ৱীৰিযমযসৰীৰা ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. পৰসেনপ্পমদ্দনাতি সচে পটিমুখং তিট্ঠেয্য পৰসেনা, তং পমদ্দিতুং সমত্থাতি অধিপ্পাযো. ধম্মেনাতি ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪৪; ম. নি. ৩.২৫৭) পঞ্চসীলধম্মেন. অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৱিৱট্টচ্ছদোতি এত্থ ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিঅৱিজ্জাদুচ্চৰিতছদনেহি সত্তহি পটিচ্ছন্নে কিলেসন্ধকাৰে লোকে তং ছদনং ৱিৱট্টেত্ৱা সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৱা ঠিতোতি ৱিৱট্টচ্ছদো. তত্থ পঠমেন পদেন পূজাৰহতা, দুতিযেন তস্সা হেতু যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ততিযেন বুদ্ধত্তহেতু ৱিৱট্টচ্ছদতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ৱিৱট্টো চ ৱিচ্ছদো চাতি ৱিৱট্টচ্ছদো, ৱট্টৰহিতো ছদনৰহিতো চাতি ৱুত্তং হোতি. তেন অৰহং ৱট্টাভাৱেন সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৱেনাতি এৱং পুৰিমপদদ্ৱযস্সেৱ হেতুদ্ৱযং ৱুত্তং হোতি. দুতিযেন ৱেসাৰজ্জেন চেত্থ পুৰিমসিদ্ধি, পঠমেন দুতিযসিদ্ধি, ততিযচতুত্থেহি ততিযসিদ্ধি হোতি. পুৰিমঞ্চ ধম্মচক্খুং, দুতিযং বুদ্ধচক্খুং, ততিযং সমন্তচক্খুং সাধেতীতি ৱেদিতব্বং.

ইদানি ভগৱতো সন্তিকং গন্তুকামো আহ – ‘‘কহং পন ভো…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি. এৱং ৱুত্তেতিআদীসু যেনেসাতি যেন দিসাভাগেন এসা. নীলৱনৰাজীতি নীলৱণ্ণৰুক্খপন্তি. ৱনং কিৰ মেঘপন্তিসদিসং. যত্থ ভগৱা তদা ৱিহাসি, তং নিদ্দিসন্তো আহ – ‘‘যেনেসা ভো, সেল, নীলৱনৰাজী’’তি. তত্থ ‘‘সো ৱিহৰতী’’তি অযং পনেত্থ পাঠসেসো, ভুম্মত্থে ৱা কৰণৱচনং. পদে পদন্তি পদসমীপে পদং. তেন তুৰিতগমনং পটিসেধেতি. দুৰাসদা হীতি কাৰণং আহ, যস্মা তে দুৰাসদা, তস্মা এৱং ভোন্তো আগচ্ছন্তূতি. কিং পন কাৰণা দুৰাসদাতি চে? সীহাৱ একচৰা. যথা হি সীহা সহাযকিচ্চাভাৱতো একচৰা, এৱং তেপি ৱিৱেককামতায. ‘‘যদা চাহ’’ন্তিআদিনা পন তে মাণৱকে উপচাৰং সিক্খাপেতি. তত্থ মা ওপাতেথাতি মা পৱেসেথ, মা কথেথাতি ৱুত্তং হোতি. আগমেন্তূতি পটিমানেন্তু, যাৱ কথা পৰিযোসানং গচ্ছতি, তাৱ তুণ্হী ভৱন্তূতি অত্থো.

সমন্নেসীতি গৱেসি. যেভুয্যেনাতি বহুকানি অদ্দস, অপ্পকানি নাদ্দস. ততো যানি ন অদ্দস, তানি দীপেন্তো আহ ‘‘ঠপেত্ৱা দ্ৱে’’তি. কঙ্খতীতি কঙ্খং উপ্পাদেতি পত্থনং ‘‘অহো ৱত পস্সেয্য’’ন্তি. ৱিচিকিচ্ছতীতি ততো ততো তানি ৱিচিনন্তো কিচ্ছতি ন সক্কোতি দট্ঠুং. নাধিমুচ্চতীতি তায ৱিচিকিচ্ছায সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি. ন সম্পসীদতীতি ততো ‘‘পৰিপুণ্ণলক্খণো অয’’ন্তি ভগৱতি পসাদং নাপজ্জতি. কঙ্খায ৱা সুদুব্বলৱিমতি ৱুত্তা, ৱিচিকিচ্ছায মজ্ঝিমা, অনধিমুচ্চনতায বলৱতী, অসম্পসাদেন তেহি তীহি ধম্মেহি চিত্তস্স কালুস্সিযভাৱো.

কোসোহিতেতি ৱত্থিকোসেন পটিচ্ছন্নে. ৱত্থগুয্হেতি অঙ্গজাতে. ভগৱতো হি ৱৰৱাৰণস্সেৱ কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং সুৱণ্ণৱণ্ণং পদুমগব্ভসমানং. তং সো ৱত্থপটিচ্ছন্নত্তা অপস্সন্তো অন্তোমুখগতায চ জিৱ্হায পহূতভাৱং অসল্লক্খেন্তো তেসু দ্ৱীসু লক্খণেসু কঙ্খী অহোসি ৱিচিকিচ্ছী. তথাৰূপন্তি কথং ৰূপং? কিমেত্থ অম্হেহি ৱত্তব্বং, ৱুত্তমেতং নাগসেনত্থেৰেনেৱ মিলিন্দৰঞ্ঞা পুট্ঠেন (মি. প. ৪.৩.৩) –

‘‘দুক্কৰং, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা কতন্তি. কিং, মহাৰাজাতি? মহাজনেন হিৰিকৰণোকাসং ব্ৰহ্মাযুব্ৰাহ্মণস্স চ অন্তেৱাসিউত্তৰস্স চ বাৱৰিস্স অন্তেৱাসীনং সোড়সন্নং ব্ৰাহ্মণানঞ্চ সেলস্স ব্ৰাহ্মণস্স অন্তেৱাসীনং তিসতমাণৱানঞ্চ দস্সেসি, ভন্তেতি. ন, মহাৰাজ, ভগৱা গুয্হং দস্সেতি, ছাযং ভগৱা দস্সেতি, ইদ্ধিযা অভিসঙ্খৰিত্ৱা নিৱাসননিৱত্থং কাযবন্ধনবদ্ধং চীৱৰপাৰুতং ছাযাৰূপকমত্তং দস্সেতি, মহাৰাজাতি. ছাযাৰূপে দিট্ঠে সতি দিট্ঠো এৱ ননু, ভন্তেতি. তিট্ঠতেতং, মহাৰাজ, হদযৰূপং দিস্ৱা বুজ্ঝনকসত্তো ভৱেয্য, হদযমংসং নীহৰিত্ৱা দস্সেয্য সম্মাসম্বুদ্ধোতি. কল্লোসি, ভন্তে, নাগসেনা’’তি (মি. প. ৪.৩.৩).

নিন্নামেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা. কণ্ণসোতানুমসনেন চেত্থ দীঘভাৱো, নাসিকাসোতানুমসনেন তনুভাৱো, নলাটচ্ছাদনেন পুথুলভাৱো পকাসিতোতি ৱেদিতব্বো. আচৰিযপাচৰিযানন্তি আচৰিযানঞ্চেৱ আচৰিযাচৰিযানঞ্চ. সকে ৱণ্ণেতি অত্তনো গুণে.

৫৫৪. পৰিপুণ্ণকাযোতি লক্খণেহি পৰিপুণ্ণতায অহীনঙ্গপচ্চঙ্গতায চ পৰিপুণ্ণসৰীৰো. সুৰুচীতি সুন্দৰসৰীৰপ্পভো. সুজাতোতি আৰোহপৰিণাহসম্পত্তিযা সণ্ঠানসম্পত্তিযা চ সুনিব্বত্তো. চাৰুদস্সনোতি সুচিৰম্পি পস্সন্তানং অতিত্তিজনকং অপ্পটিকূলং ৰমণীযং চাৰু এৱ দস্সনং অস্সাতি চাৰুদস্সনো. কেচি পন ভণন্তি ‘‘চাৰুদস্সনোতি সুন্দৰনেত্তো’’তি. সুৱণ্ণৱণ্ণোতি সুৱণ্ণসদিসৱণ্ণো. অসীতি ভৱসি. এতং সব্বপদেহি যোজেতব্বং. সুসুক্কদাঠোতি সুট্ঠু সুক্কদাঠো. ভগৱতো হি দাঠাহি চন্দকিৰণা ৱিয অতিৱিয পণ্ডৰৰংসিযো নিচ্ছৰন্তি. তেনাহ – ‘‘সুসুক্কদাঠোসী’’তি.

৫৫৫. মহাপুৰিসলক্খণাতি পুব্বে ৱুত্তব্যঞ্জনানেৱ ৱচনন্তৰেন নিগমেন্তো আহ.

৫৫৬. ইদানি তেসু লক্খণেসু অত্তনো অভিৰুচিতেহি লক্খণেহি ভগৱন্তং থুনন্তো আহ – ‘‘পসন্ননেত্তো’’তিআদি. ভগৱা হি পঞ্চৱণ্ণপসাদসম্পত্তিযা পসন্ননেত্তো, পৰিপুণ্ণচন্দমণ্ডলসদিসমুখত্তা সুমুখো, আৰোহপৰিণাহসম্পত্তিযা ব্ৰহা, বহ্মুজুগত্ততায উজু, জুতিমন্ততায পতাপৱা. যম্পি চেত্থ পুব্বে ৱুত্তং, তং ‘‘মজ্ঝে সমণসঙ্ঘস্সা’’তি ইমিনা পৰিযাযেন থুনতা পুন ৱুত্তং. ঈদিসো হি এৱং ৱিৰোচতি. এস নযো উত্তৰগাথাযপি.

৫৫৭-৮. উত্তমৱণ্ণিনোতি উত্তমৱণ্ণসম্পন্নস্স. জম্বুসণ্ডস্সাতি জম্বুদীপস্স. পাকটেন ইস্সৰিযং ৱণ্ণযন্তো আহ, অপিচ চক্কৱত্তি চতুন্নম্পি দীপানং ইস্সৰো হোতি.

৫৫৯. খত্তিযাতি জাতিখত্তিযা. ভোজাতি ভোগিযা. ৰাজানোতি যে কেচি ৰজ্জং কাৰেন্তা. অনুযন্তাতি অনুগামিনো সেৱকা. ৰাজাভিৰাজাতি ৰাজূনং পূজনিযো ৰাজা হুত্ৱা, চক্কৱত্তীতি অধিপ্পাযো. মনুজিন্দোতি মনুস্সাধিপতি পৰমিস্সৰো হুত্ৱা.

৫৬০. এৱং ৱুত্তে ভগৱা ‘‘যে তে ভৱন্তি অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তে সকে ৱণ্ণে ভঞ্ঞমানে অত্তানং পাতুকৰোন্তী’’তি ইমং সেলস্স মনোৰথং পূৰেন্তো আহ ‘‘ৰাজাহমস্মী’’তি. তত্ৰাযমধিপ্পাযো – যং খো মং ত্ৱং সেল যাচসি ‘‘ৰাজা অৰহসি ভৱিতুং চক্কৱত্তী’’তি, এত্থ অপ্পোস্সুক্কো হোতি, ৰাজাহমস্মি, সতি চ ৰাজত্তে যথা অঞ্ঞো ৰাজা সমানোপি যোজনসতং ৱা অনুসাসতি, দ্ৱে তীণি ৱা চত্তাৰি ৱা পঞ্চ ৱা যোজনসতানি যোজনসহস্সং ৱা চক্কৱত্তি হুত্ৱাপি চতুদীপপৰিযন্তমত্তং ৱা, নাহমেৱং পৰিচ্ছিন্নৱিসযো. অহঞ্হি ধম্মৰাজা অনুত্তৰো ভৱগ্গতো অৱীচিপৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপ্পমেয্যা লোকধাতুযো অনুসাসামি. যাৱতা হি অপদদ্ৱিপদাদিভেদা সত্তা, অহং তেসং অগ্গো. ন হি মে কোচি সীলেন ৱা…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেন ৱা পটিভাগো অত্থি. স্ৱাহং এৱং ধম্মৰাজা অনুত্তৰো অনুত্তৰেনেৱ চতুসতিপট্ঠানাদিভেদবোধিপক্খিযসঙ্খাতেন ধম্মেন চক্কং ৱত্তেমি ‘‘ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’’তিআদিনা আণাচক্কং, ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৪) পৰিযত্তিধম্মেন ধম্মচক্কমেৱ ৱা. চক্কং অপ্পটিৱত্তিযন্তি যং চক্কং অপ্পটিৱত্তিযং হোতি সমণেন ৱা…পে… কেনচি লোকস্মিন্তি.

৫৬১-২. এৱং অত্তানং আৱিকৰোন্তং ভগৱন্তং দিস্ৱা পীতিসোমনস্সজাতো সেলো দড়্হিকৰণত্থং ‘‘সম্বুদ্ধো পটিজানাসী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ কো নু সেনাপতীতি ধম্মৰঞ্ঞো ভোতো, ধম্মেন পৱত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স অনুপ্পৱত্তকো সেনাপতি কোতি পুচ্ছি.

৫৬৩. তেন চ সমযেন ভগৱতো দক্খিণপস্সে আযস্মা সাৰিপুত্তো নিসিন্নো হোতি সুৱণ্ণপুঞ্জো ৱিয সিৰিযা সোভমানো, তং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘মযা পৱত্তিত’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অনুজাতো তথাগতন্তি তথাগতহেতু অনুজাতো, তথাগতেন হেতুনা জাতোতি অত্থো.

৫৬৪. এৱং ‘‘কো নু সেনাপতী’’তি পঞ্হং ব্যাকৰিত্ৱা যং সেলো আহ – ‘‘সম্বুদ্ধো পটিজানাসী’’তি, তত্ৰ নং নিক্কঙ্খং কাতুকামো ‘‘নাহং পটিঞ্ঞামত্তেনেৱ পটিজানামি, অপিচাহং ইমিনা কাৰণেন বুদ্ধো’’তি ঞাপেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যন্তি ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ. মগ্গসচ্চসমুদযসচ্চানি পন ভাৱেতব্বপহাতব্বানি, হেতুৱচনেন পন ফলসিদ্ধিতো তেসং ফলানি নিৰোধসচ্চদুক্খসচ্চানিপি ৱুত্তানেৱ ভৱন্তি. যতো সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিঞ্ঞাতন্তি এৱম্পেত্থ ৱুত্তমেৱ হোতি. এৱং চতুসচ্চভাৱনাফলঞ্চ ৱিজ্জাৱিমুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘বুজ্ঝিতব্বং বুজ্ঝিত্ৱা বুদ্ধো জাতোস্মী’’তি যুত্তেন হেতুনা বুদ্ধত্তং সাধেতি.

৫৬৫-৭. এৱং নিপ্পৰিযাযেন অত্তানং পাতুকত্ৱা অত্তনি কঙ্খাৱিতৰণত্থং ব্ৰাহ্মণং অভিত্থৰযমানো ‘‘ৱিনযস্সূ’’তি গাথাত্তযমাহ. তত্থ সল্লকত্তোতি ৰাগসল্লাদিসত্তসল্লকত্তনো. ব্ৰহ্মভূতোতি সেট্ঠভূতো. অতিতুলোতি তুলং অতীতো উপমং অতীতো, নিৰূপমোতি অত্থো. মাৰসেনপ্পমদ্দনোতি ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিকায ‘‘পৰে চ অৱজানাতী’’তি (সু. নি. ৪৪০; মহানি. ২৮; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৱং ৱুত্তায মাৰপৰিসসঙ্খাতায মাৰসেনায পমদ্দনো. সব্বামিত্তেতি খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰমচ্চুদেৱপুত্তমাৰাদিকে সব্বপচ্চত্থিকে. ৱসীকত্ৱাতি অত্তনো ৱসে ৱত্তেত্ৱা. অকুতোভযোতি কুতোচি অভযো.

৫৬৮-৭০. এৱং ৱুত্তে সেলো ব্ৰাহ্মণো তাৱদেৱ ভগৱতি সঞ্জাতপ্পসাদো পব্বজ্জাপেক্খো হুত্ৱা ‘‘ইমং ভৱন্তো’’তি গাথাত্তযমাহ যথা তং পৰিপাকগতায উপনিস্সযসম্পত্তিযা সম্মা চোদিযমানো. তত্থ কণ্হাভিজাতিকোতি চণ্ডালাদিনীচকুলে জাতো.

৫৭১. ততো তেপি মাণৱকা তথেৱ পব্বজ্জাপেক্খা হুত্ৱা ‘‘এতঞ্চে ৰুচ্চতি ভোতো’’তি গাথমাহংসু যথা তং তেন সদ্ধিং কতাধিকাৰা কুলপুত্তা.

৫৭২. অথ সেলো তেসু মাণৱকেসু তুট্ঠচিত্তো তে দস্সেন্তো পব্বজ্জং যাচমানো ‘‘ব্ৰাহ্মণা’’তি গাথমাহ.

৫৭৩. ততো ভগৱা যস্মা সেলো অতীতে পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো সাসনে তেসংযেৱ তিণ্ণং পুৰিসসতানং গণসেট্ঠো হুত্ৱা তেহি সদ্ধিং পৰিৱেণং কাৰাপেত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি চ কত্ৱা কমেন দেৱমনুস্সসম্পত্তিং অনুভৱমানো পচ্ছিমে ভৱে তেসংযেৱ আচৰিযো হুত্ৱা নিব্বত্তো, তঞ্চ নেসং কম্মং ৱিমুত্তিপৰিপাকায পৰিপক্কং এহিভিক্খুভাৱস্স চ উপনিস্সযভূতং, তস্মা তে সব্বেৱ এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেন্তো ‘‘স্ৱাক্খাত’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ সন্দিট্ঠিকন্তি পচ্চক্খং. অকালিকন্তি মগ্গানন্তৰফলুপ্পত্তিতো ন কালন্তৰে পত্তব্বফলং. যত্থাতি যন্নিমিত্তা. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযনিমিত্তা হি পব্বজ্জা অপ্পমত্তস্স সতিৱিপ্পৱাসৱিৰহিতস্স তীসু সিক্খাসু সিক্খতো অমোঘা হোতি. তেনাহ – ‘‘স্ৱাক্খাতং…পে… সিক্খতো’’তি.

এৱঞ্চ ৱত্ৱা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ. তে সব্বে পত্তচীৱৰধৰা হুত্ৱা আকাসেনাগম্ম ভগৱন্তং অভিৱাদেসুং. এৱমিমং তেসং এহিভিক্খুভাৱং সন্ধায সঙ্গীতিকাৰা ‘‘অলত্থ খো সেলো…পে… উপসম্পদ’’ন্তি আহংসু.

ভুত্তাৱিন্তি ভুত্তৱন্তং. ওনীতপত্তপাণিন্তি পত্ততো ওনীতপাণিং, অপনীতহত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘উপগন্ত্ৱা’’তি পাঠসেসো দট্ঠব্বো. ইতৰথা হি ভগৱন্তং একমন্তং নিসীদীতি ন যুজ্জতি.

৫৭৪. অগ্গিহুত্তমুখাতি ভগৱা কেণিযস্স চিত্তানুকূলৱসেন অনুমোদন্তো এৱমাহ. তত্থ অগ্গিপৰিচৰিযং ৱিনা ব্ৰাহ্মণানং যঞ্ঞাভাৱতো ‘‘অগ্গিহুত্তমুখা যঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. অগ্গিহুত্তসেট্ঠা অগ্গিহুত্তপধানাতি অত্থো. ৱেদে সজ্ঝাযন্তেহি পঠমং সজ্ঝাযিতব্বতো সাৱিত্তী ‘‘ছন্দসো মুখ’’ন্তি ৱুত্তা. মনুস্সানং সেট্ঠতো ৰাজা ‘‘মুখ’’ন্তি ৱুত্তো. নদীনং আধাৰতো পটিসৰণতো চ সাগৰো ‘‘মুখ’’ন্তি ৱুত্তো. চন্দযোগৱসেন ‘‘অজ্জ কত্তিকা অজ্জ ৰোহিনী’’তি সঞ্জাননতো আলোককৰণতো সোম্মভাৱতো চ ‘‘নক্খত্তানং মুখং চন্দো’’তি ৱুত্তো. তপন্তানং অগ্গত্তা আদিচ্চো ‘‘তপতং মুখ’’ন্তি ৱুত্তো. দক্খিণেয্যানং পন অগ্গত্তা ৱিসেসেন তস্মিং সমযে বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং সন্ধায ‘‘পুঞ্ঞং আকঙ্খমানানং, সঙ্ঘো ৱে যজতং মুখ’’ন্তি ৱুত্তো. তেন সঙ্ঘো পুঞ্ঞস্স আযমুখন্তি দস্সেতি.

৫৭৬. যং তং সৰণন্তি অঞ্ঞব্যাকৰণগাথমাহ. তস্সত্থো – পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা ভগৱা, যস্মা মযং ইতো অট্ঠমে দিৱসে তং সৰণং অগমম্হ, তস্মা সত্তৰত্তেন তৱ সাসনে অনুত্তৰেন দমথেন দন্তম্হ. অহো তে সৰণস্স আনুভাৱোতি.

৫৭৭-৮. ততো পৰং ভগৱন্তং দ্ৱীহি গাথাহি থুনিত্ৱা ততিযায ৱন্দনং যাচতি –

৫৭৯. ‘‘ভিক্খৱো তিসতা ইমে, তিট্ঠন্তি পঞ্জলীকতা;

পাদে ৱীৰ পসাৰেহি, নাগা ৱন্দন্তু সত্থুনো’’তি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সেলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.