৫. মাঘসুত্তৱণ্ণনা

এৱং মে সুতন্তি মাঘসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৱ যাস্স নিদানে ৱুত্তা. অযঞ্হি মাঘো মাণৱো দাযকো অহোসি দানপতি. তস্সেতদহোসি – ‘‘সম্পত্তকপণদ্ধিকাদীনং দানং দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, উদাহু নোতি সমণং গোতমং এতমত্থং পুচ্ছিস্সামি, সমণো কিৰ গোতমো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং জানাতী’’তি. সো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি. ভগৱা চস্স পুচ্ছানুৰূপং ব্যাকাসি. তযিদং সঙ্গীতিকাৰানং ব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতোতি তিণ্ণম্পি ৱচনং সমোধানেত্ৱা ‘‘মাঘসুত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি.

তত্থ ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ‘‘ৰাজগহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞেপেত্থ পকাৰে ৱণ্ণযন্তি. কিং তেহি, নামমেতং তস্স নগৰস্স? তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিতং, তেসং ৱসন্তৱনং হুত্ৱা তিট্ঠতি. এৱং গোচৰগামং দস্সেত্ৱা নিৱাসট্ঠানমাহ – ‘‘গিজ্ঝকূটে পব্বতে’’তি. সো চ গিজ্ঝা তস্স কূটেসু ৱসিংসু, গিজ্ঝসদিসানি ৱাস্স কূটানি, তস্মা ‘‘গিজ্ঝকূটো’’তি ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বো.

অথ খো…পে… অৱোচাতি এত্থ মাঘোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স নামং. মাণৱোতি অন্তেৱাসিৱাসং অনতীতভাৱেন ৱুচ্চতি, জাতিযা পন মহল্লকো. ‘‘পুব্বাচিণ্ণৱসেনা’’তি একে পিঙ্গিযো মাণৱো ৱিয. সো হি ৱীসৱস্সসতিকোপি পুব্বাচিণ্ণৱসেন ‘‘পিঙ্গিযো মাণৱো’’ ত্ৱেৱ সঙ্খং অগমাসি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অহঞ্হি, ভো গোতম…পে… পসৱামীতি এত্থ দাযকো দানপতীতি দাযকো চেৱ দানপতি চ. যো হি অঞ্ঞস্স সন্তকং তেনাণত্তো দেতি, সোপি দাযকো হোতি, তস্মিং পন দানে ইস্সৰিযাভাৱতো ন দানপতি. অযং পন অত্তনো সন্তকংযেৱ দেতি. তেনাহ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, দাযকো দানপতী’’তি. অযমেৱ হি এত্থ অত্থো, অঞ্ঞত্ৰ পন অন্তৰন্তৰা মচ্ছেৰেন অভিভুয্যমানো দাযকো অনভিভূতো দানপতীতিআদিনাপি নযেন ৱত্তুং ৱট্টতি. ৱদঞ্ঞূতি যাচকানং ৱচনং জানামি ৱুত্তমত্তেযেৱ ‘‘অযমিদমৰহতি অযমিদ’’ন্তি পুৰিসৱিসেসাৱধাৰণেন বহূপকাৰভাৱগহণেন ৱা. যাচযোগোতি যাচিতুং যুত্তো. যো হি যাচকে দিস্ৱাৱ ভকুটিং কত্ৱা ফৰুসৱচনাদীনি ভণতি, সো ন যাচযোগো হোতি. অহং পন ন তাদিসোতি দীপেতি. ধম্মেনাতি অদিন্নাদাননিকতিৱঞ্চনাদীনি ৱজ্জেত্ৱা ভিক্খাচৰিযায, যাচনাযাতি অত্থো. যাচনা হি ব্ৰাহ্মণানং ভোগপৰিযেসনে ধম্মো, যাচমানানঞ্চ নেসং পৰেহি অনুগ্গহকামেহি দিন্না ভোগা ধম্মলদ্ধা নাম ধম্মাধিগতা চ হোন্তি, সো চ তথা পৰিযেসিত্ৱা লভি. তেনাহ – ‘‘ধম্মেন ভোগে পৰিযেসামি…পে… ধম্মাধিগতেহী’’তি. ভিয্যোপি দদামীতি ততো উত্তৰিপি দদামি, পমাণং নত্থি, এত্থ লদ্ধভোগপ্পমাণেন দদামীতি দস্সেতি.

তগ্ঘাতি একংসৱচনে নিপাতো. একংসেনেৱ হি সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকেহি পসত্থং দানং অন্তমসো তিৰচ্ছানগতানম্পি দীযমানং. ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘সব্বত্থ ৱণ্ণিতং দানং, ন দানং গৰহিতং ক্ৱচী’’তি. তস্মা ভগৱাপি একংসেনেৱ তং পসংসন্তো আহ – ‘‘তগ্ঘ ত্ৱং মাণৱ…পে… পসৱসী’’তি. সেসং উত্তানত্থমেৱ. এৱং ভগৱতা ‘‘বহুং সো পুঞ্ঞং পসৱতী’’তি ৱুত্তেপি দক্খিণেয্যতো দক্খিণাৱিসুদ্ধিং সোতুকামো ব্ৰাহ্মণো উত্তৰি ভগৱন্তং পুচ্ছি. তেনাহু সঙ্গীতিকাৰা – ‘‘অথ খো মাঘো মাণৱো ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. তং অত্থতো ৱুত্তনযমেৱ.

৪৯২. পুচ্ছামহন্তিআদিগাথাসু পন ৱদঞ্ঞুন্তি ৱচনৱিদুং, সব্বাকাৰেন সত্তানং ৱুত্তৱচনাধিপ্পাযঞ্ঞুন্তি ৱুত্তং হোতি. সুজ্ঝেতি দক্খিণেয্যৱসেন সুদ্ধং মহপ্ফলং ভৱেয্য. যোজনা পনেত্থ – যো যাচযোগো দানপতি গহট্ঠো পুঞ্ঞত্থিকো হুত্ৱা পৰেসং অন্নপানং দদং যজতি, ন অগ্গিম্হি আহুতিমত্তং পক্খিপন্তো, তঞ্চ খো পুঞ্ঞপেক্খোৱ ন পচ্চুপকাৰকল্যাণকিত্তিসদ্দাদিঅপেক্খো, তস্স এৱৰূপস্স যজমানস্স হুতং কথং সুজ্ঝেয্যাতি?

৪৯৩. আৰাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তাদিসো যাচযোগো দক্খিণেয্যেহি আৰাধযে সম্পাদযে সোধযে, মহপ্ফলং তং হুতং কৰেয্য, ন অঞ্ঞথাতি অত্থো. ইমিনাস্স ‘‘কথং হুতং যজমানস্স সুজ্ঝে’’ ইচ্চেতং ব্যাকতং হোতি.

৪৯৪. অক্খাহি মে ভগৱা দক্খিণেয্যেতি এত্থ যো যাচযোগো দদং পৰেসং যজতি, তস্স মে ভগৱা দক্খিণেয্যে অক্খাহীতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা.

৪৯৫. অথস্স ভগৱা নানপ্পকাৰেহি নযেহি দক্খিণেয্যে পকাসেন্তো ‘‘যে ৱে অসত্তা’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ অসত্তাতি ৰাগাদিসঙ্গৱসেন অলগ্গা. কেৱলিনোতি পৰিনিট্ঠিতকিচ্চা. যতত্তাতি গুত্তচিত্তা.

৪৯৬-৭. দন্তা অনুত্তৰেন দমথেন, ৱিমুত্তা পঞ্ঞাচেতোৱিমুত্তীহি, অনীঘা আযতিং ৱট্টদুক্খাভাৱেন, নিৰাসা সম্পতি কিলেসাভাৱেন. ইমিস্সা পন গাথায দুতিযগাথা ভাৱনানুভাৱপ্পকাসননযেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘ভাৱনানুযোগমনুযুত্তস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি ন এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য ‘অহো ৱত মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি (অ. নি. ৭.৭১), অথ খ্ৱাস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতী’’তি ইদং চেত্থ সুত্তং সাধকং.

৪৯৮-৫০২. ৰাগঞ্চ…পে… যেসু ন মাযা…পে… ন তণ্হাসু উপাতিপন্নাতি কামতণ্হাদীসু নাধিমুত্তা. ৱিতৰেয্যাতি ৱিতৰিত্ৱা. তণ্হাতি ৰূপতণ্হাদিছব্বিধা. ভৱাভৱাযাতি সস্সতায ৱা উচ্ছেদায ৱা. অথ ৱা ভৱস্স অভৱায ভৱাভৱায, পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. ইধ ৱা হুৰং ৱাতি ইদং পন ‘‘কুহিঞ্চি লোকে’’তি ইমস্স ৱিত্থাৰৱচনং.

৫০৪. যে ৱীতৰাগা…পে… সমিতাৱিনোতি সমিতৱন্তো, কিলেসৱূপসমকাৰিনোতি অত্থো. সমিতাৱিতত্তা চ ৱীতৰাগা অকোপা. ইধ ৱিপ্পহাযাতি ইধলোকে ৱত্তমানে খন্ধে ৱিহায, ততো পৰং যেসং গমনং নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. ইতো পৰং ‘‘যে কামে হিত্ৱা অগহা চৰন্তি, সুসঞ্ঞতত্তা তসৰংৱ উজ্জু’’ন্তি ইমম্পি গাথং কেচি পঠন্তি.

৫০৬-৮. জহিত্ৱাতি হিত্ৱা. ‘‘জহিত্ৱানা’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. অত্তদীপাতি অত্তনো গুণে এৱ অত্তনো দীপং কত্ৱা ৱিচৰন্তা খীণাসৱা ৱুচ্চন্তি. যে হেত্থাতি হকাৰো নিপাতো পদপূৰণমত্তে. অযং পনত্থো – যে এত্থ খন্ধাযতনাদিসন্তানে যথা ইদং খন্ধাযতনাদি তথা জানন্তি, যংসভাৱং তংসভাৱংযেৱ সঞ্জানন্তি অনিচ্চাদিৱসেন জানন্তা. অযমন্তিমা নত্থি পুনব্ভৱোতি অযং নো অন্তিমা জাতি, ইদানি নত্থি পুনব্ভৱোতি এৱঞ্চ যে জানন্তীতি.

৫০৯. যো ৱেদগূতি ইদানি অত্তানং সন্ধায ভগৱা ইমং গাথমাহ. তত্থ সতিমাতি ছসততৱিহাৰসতিযা সমন্নাগতো. সম্বোধিপত্তোতি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো. সৰণং বহূনন্তি বহূনং দেৱমনুস্সানং ভযৱিহিংসনেন সৰণভূতো.

৫১০. এৱং দক্খিণেয্যে সুত্ৱা অত্তমনো ব্ৰাহ্মণো আহ – ‘‘অদ্ধা অমোঘা’’তি. তত্থ ত্ৱঞ্হেত্থ জানাসি যথা তথা ইদন্তি ত্ৱঞ্হি এত্থ লোকে ইদং সব্বম্পি ঞেয্যং যথা তথা জানাসি যাথাৱতো জানাসি, যাদিসং তং তাদিসমেৱ জানাসীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি তে ৱিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে এসা ধম্মধাতু সুপ্পটিৱিদ্ধা, যস্সা সুপ্পটিৱিদ্ধতা যং যং ইচ্ছসি, তং তং জানাসীতি অধিপ্পাযো.

৫১১. এৱং সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং পসংসিত্ৱা দক্খিণেয্যসম্পদায যঞ্ঞসম্পদং ঞত্ৱা দাযকসম্পদাযপি তং ছড়ঙ্গপৰিপূৰং যঞ্ঞসম্পদং সোতুকামো ‘‘যো যাচযোগো’’তি উত্তৰিপঞ্হং পুচ্ছি. তত্ৰাযং যোজনা – যো যাচযোগো দদং পৰেসং যজতি, তস্স অক্খাহি মে ভগৱা যঞ্ঞসম্পদন্তি.

৫১২. অথস্স ভগৱা দ্ৱীহি গাথাহি অক্খাসি. তত্থাযং অত্থযোজনা – যজস্সু মাঘ, যজমানো চ সব্বত্থ ৱিপ্পসাদেহি চিত্তং, তীসুপি কালেসু চিত্তং পসাদেহি. এৱং তে যাযং –

‘‘পুব্বেৱ দানা সুমনো, দদং চিত্তং পসাদযে;

দত্ৱা অত্তমনো হোতি, এসা যঞ্ঞস্স সম্পদা’’তি. (অ. নি. ৬.৩৭; পে. ৱ. ৩০৫) –

যঞ্ঞসম্পদা ৱুত্তা, তায সম্পন্নো যঞ্ঞো ভৱিস্সতি. তত্থ সিযা ‘‘কথং চিত্তং পসাদেতব্ব’’ন্তি? দোসপ্পহানেন. কথং দোসপ্পহানং হোতি? যঞ্ঞাৰম্মণতায. অযঞ্হি আৰম্মণং যজমানস্স যঞ্ঞো এত্থ পতিট্ঠায জহাতি দোসং, অযঞ্হি সত্তেসু মেত্তাপুব্বঙ্গমেন সম্মাদিট্ঠিপদীপৱিহতমোহন্ধকাৰেন চিত্তেন যজমানস্স দেয্যধম্মসঙ্খাতো যঞ্ঞো আৰম্মণং হোতি, সো এত্থ যঞ্ঞে আৰম্মণৱসেন পৱত্তিযা পতিট্ঠায দেয্যধম্মপচ্চযং লোভং, পটিগ্গাহকপচ্চযং কোধং, তদুভযনিদানং মোহন্তি এৱং তিৱিধম্পি জহাতি দোসং. সো এৱং ভোগেসু ৱীতৰাগো, সত্তেসু চ পৱিনেয্য দোসং তপ্পহানেনেৱ পহীনপঞ্চনীৱৰণো অনুক্কমেন উপচাৰপ্পনাভেদং অপৰিমাণসত্তফৰণেন একসত্তে ৱা অনৱসেসফৰণেন অপ্পমাণং মেত্তং চিত্তং ভাৱেন্তো পুন ভাৱনাৱেপুল্লত্থং, ৰত্তিন্দিৱং সততং সব্বইৰিযাপথেসু অপ্পমত্তো হুত্ৱা তমেৱ মেত্তজ্ঝানসঙ্খাতং সব্বা দিসা ফৰতে অপ্পমঞ্ঞন্তি.

৫১৪. অথ ব্ৰাহ্মণো তং মেত্তং ‘‘ব্ৰহ্মলোকমগ্গো অয’’ন্তি অজানন্তো কেৱলং অত্তনো ৱিসযাতীতং মেত্তাভাৱনং সুত্ৱা সুট্ঠুতৰং সঞ্জাতসব্বঞ্ঞুসম্ভাৱনো ভগৱতি অত্তনা ব্ৰহ্মলোকাধিমুত্তত্তা ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিমেৱ চ সুদ্ধিং মুত্তিঞ্চ মঞ্ঞমানো ব্ৰহ্মলোকমগ্গং পুচ্ছন্তো ‘‘কো সুজ্ঝতী’’তি গাথমাহ. তত্ৰ চ ব্ৰহ্মলোকগামিং পুঞ্ঞং কৰোন্তং সন্ধাযাহ – ‘‘কো সুজ্ঝতি মুচ্চতী’’তি, অকৰোন্তং সন্ধায ‘‘বজ্ঝতী চা’’তি. কেনত্তনাতি কেন কাৰণেন. সক্খি ব্ৰহ্মজ্জদিট্ঠোতি ব্ৰহ্মা অজ্জ সক্খি দিট্ঠো. সচ্চন্তি ভগৱতো ব্ৰহ্মসমত্তং আৰব্ভ অচ্চাদৰেন সপথং কৰোতি. কথং উপপজ্জতীতি অচ্চাদৰেনেৱ পুনপি পুচ্ছতি. জুতিমাতি ভগৱন্তং আলপতি.

তত্থ যস্মা যো ভিক্খু মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তমেৱ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সন্তো অৰহত্তং পাপুণাতি, সো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তথাৰূপো চ ব্ৰহ্মলোকং ন গচ্ছতি. যো পন মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘সন্তা এসা সমাপত্তী’’তিআদিনা নযেন তং অস্সাদেতি, সো বজ্ঝতি. অপৰিহীনজ্ঝানো চ তেনেৱ ঝানেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি, তস্মা ভগৱা যো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তস্স ব্ৰহ্মলোকগমনং অননুজানন্তো অনামসিত্ৱাৱ তং পুগ্গলং যো বজ্ঝতি. তস্স তেন ঝানেন ব্ৰহ্মলোকগমনং দস্সেন্তো ব্ৰাহ্মণস্স সপ্পাযেন নযেন ‘‘যো যজতী’’তি ইমং গাথমাহ.

৫১৫. তত্থ তিৱিধন্তি তিকালপ্পসাদং সন্ধাযাহ. তেন দাযকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. আৰাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তঞ্চ সো তাদিসো তিৱিধসম্পত্তিসাধকো পুগ্গলো তিৱিধং যঞ্ঞসম্পদং দক্খিণেয্যেহি খীণাসৱেহি সাধেয্য সম্পাদেয্য. ইমিনা পটিগ্গাহকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. এৱং যজিত্ৱা সম্মা যাচযোগোতি এৱং মেত্তজ্ঝানপদট্ঠানভাৱেন ছড়ঙ্গসমন্নাগতং যঞ্ঞং সম্মা যজিত্ৱা সো যাচযোগো তেন ছড়ঙ্গযঞ্ঞূপনিস্সযেন মেত্তজ্ঝানেন উপপজ্জতি ব্ৰহ্মলোকন্তি ব্ৰূমীতি ব্ৰাহ্মণং সমুস্সাহেন্তো দেসনং সমাপেসি. সেসং সব্বগাথাসু উত্তানত্থমেৱ. ইতো পৰঞ্চ পুব্বে ৱুত্তনযমেৱাতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাঘসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.