৪. পূৰড়াসসুত্ত-(সুন্দৰিকভাৰদ্ৱাজসুত্ত)-ৱণ্ণনা

এৱং মে সুতন্তি পূৰড়াসসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱা পচ্ছাভত্তকিচ্চাৱসানে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সুন্দৰিকভাৰদ্ৱাজব্ৰাহ্মণং অৰহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৱা ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৱত্তিস্সতি, ততো কথাৱসানে ধম্মদেসনং সুত্ৱা এস ব্ৰাহ্মণো পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি চ ঞত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা কথং সমুট্ঠাপেত্ৱা ইমং সুত্তমভাসি.

তত্থ এৱং মে সুতন্তিআদি সঙ্গীতিকাৰকানং ৱচনং. কিংজচ্চো ভৱন্তিআদি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স, ন ব্ৰাহ্মণো নোম্হীতিআদি ভগৱতো. তং সব্বম্পি সমোধানেত্ৱা ‘‘পূৰড়াসসুত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ ৱুত্তসদিসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং, অৱুত্তং ৱণ্ণযিস্সাম, তঞ্চ খো উত্তানত্থানি পদানি অনামসন্তা. কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা. তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হিসদ্দেন ‘‘কোসলা’’তি ৱুচ্চতি. তস্মিং কোসলেসু জনপদে. কেচি পন ‘‘যস্মা পুব্বে মহাপনাদং ৰাজকুমাৰং নানানাটকাদীনি দিস্ৱা সিতমত্তম্পি অকৰোন্তং সুত্ৱা ৰাজা আণাপেসি ‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বাভৰণেহি নং অলঙ্কৰোমী’তি. ততো নঙ্গলানি ছড্ডেত্ৱা মহাজনকাযো সন্নিপতি. তে চ মনুস্সা অতিৰেকসত্তৱস্সানি নানাকীড়িকাদযো দস্সেন্তাপি তং নাসক্খিংসু হসাপেতুং. ততো সক্কো দেৱনটং পেসেসি, সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৱা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৱসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৱা পটিসন্থাৰমকংসু ‘কচ্চি ভো কুসলং, কচ্চি ভো কুসল’ন্তি. তস্মা তং ‘কুসল’ন্তি সদ্দং উপাদায সো পদেসো ‘কোসলো’তি ৱুচ্চতী’’তি ৱণ্ণযন্তি. সুন্দৰিকায নদিযা তীৰেতি সুন্দৰিকাতি এৱংনামিকায নদিযা তীৰে.

তেন খো পনাতি যেন সমযেন ভগৱা তং ব্ৰাহ্মণং ৱিনেতুকামো গন্ত্ৱা তস্সা নদিযা তীৰে সসীসং পাৰুপিত্ৱা ৰুক্খমূলে নিসজ্জাসঙ্খাতেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি. সুন্দৰিকভাৰদ্ৱাজোতি সো ব্ৰাহ্মণো তস্সা নদিযা তীৰে ৱসতি অগ্গিঞ্চ জুহতি, ভাৰদ্ৱাজোতি চস্স গোত্তং, তস্মা এৱং ৱুচ্চতি. অগ্গিং জুহতীতি আহুতিপক্খিপনেন জালেতি. অগ্গিহুত্তং পৰিচৰতীতি অগ্যাযতনং সম্মজ্জনূপলেপনবলিকম্মাদিনা পযিৰুপাসতি. কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যাতি সো কিৰ ব্ৰাহ্মণো অগ্গিম্হি জুহিত্ৱা অৱসেসং পাযাসং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অগ্গিম্হি তাৱ পক্খিত্তপাযাসো মহাব্ৰহ্মুনা ভুত্তো, অযং পন অৱসেসো অত্থি. তং যদি ব্ৰহ্মুনো মুখতো জাতস্স ব্ৰাহ্মণস্সেৱ দদেয্যং, এৱং মে পিতৰা সহ পুত্তোপি সন্তপ্পিতো ভৱেয্য, সুৱিসোধিতো চ ব্ৰহ্মলোকগামিমগ্গো অস্স, হন্দাহং ব্ৰাহ্মণং গৱেসামী’’তি. ততো ব্ৰাহ্মণদস্সনত্থং উট্ঠাযাসনা চতুদ্দিসা অনুৱিলোকেসি – ‘‘কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যা’’তি.

অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলেতি তস্মিং ৱনসণ্ডে সেট্ঠৰুক্খমূলে. সসীসং পাৰুতন্তি সহ সীসেন পাৰুতকাযং. কস্মা পন ভগৱা এৱমকাসি, কিং নাৰাযনসঙ্খাতবলোপি হুত্ৱা নাসক্খি হিমপাতং সীতৱাতঞ্চ পটিবাহিতুন্তি? অত্থেতং কাৰণং. ন হি বুদ্ধা সব্বসো কাযপটিজগ্গনং কৰোন্তি এৱ, অপিচ ভগৱা ‘‘আগতে ব্ৰাহ্মণে সীসং ৱিৱৰিস্সামি, মং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণো কথং পৱত্তেস্সতি, অথস্স কথানুসাৰেন ধম্মং দেসেস্সামী’’তি কথাপৱত্তনত্থং এৱমকাসি. দিস্ৱান ৱামেন…পে… তেনুপসঙ্কমীতি সো কিৰ ভগৱন্তং দিস্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘অযং সসীসং পাৰুপিত্ৱা সব্বৰত্তিং পধানমনুযুত্তো, ইমস্স দক্খিণোদকং দত্ৱা ইমং হব্যসেসং দস্সামী’’তি ব্ৰাহ্মণসঞ্ঞী হুত্ৱা এৱ উপসঙ্কমি. মুণ্ডো অযং ভৱং, মুণ্ডকো অযং ভৱন্তি সীসে ৱিৱৰিতমত্তেৱ কেসন্তং দিস্ৱা ‘‘মুণ্ডো’’তি আহ. ততো সুট্ঠুতৰং ওলোকেন্তো পৰিত্তম্পি সিখং অদিস্ৱা হীড়েন্তো ‘‘মুণ্ডকো’’তি আহ. এৱৰূপা হি নেসং ব্ৰাহ্মণানং দিট্ঠি. ততো ৱাতি যত্থ ঠিতো অদ্দস, তম্হা পদেসা মুণ্ডাপীতি কেনচি কাৰণেন মুণ্ডিতসীসাপি হোন্তি.

৪৫৮. ন ব্ৰাহ্মণো নোম্হীতি এত্থ নকাৰো পটিসেধে, নোকাৰো অৱধাৰণে ‘‘ন নো সম’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) ৱিয. তেন নেৱম্হি ব্ৰাহ্মণোতি দস্সেতি. ন ৰাজপুত্তোতি খত্তিযো নম্হি. ন ৱেস্সাযনোতি ৱেস্সোপি নম্হি. উদকোচি নোম্হীতি অঞ্ঞোপি সুদ্দো ৱা চণ্ডালো ৱা কোচি ন হোমীতি এৱং একংসেনেৱ জাতিৱাদসমুদাচাৰং পটিক্খিপতি. কস্মা? মহাসমুদ্দং পত্তা ৱিয হি নদিযো পব্বজ্জূপগতা কুলপুত্তা জহন্তি পুৰিমানি নামগোত্তানি. পহাৰাদসুত্তঞ্চেত্থ (অ. নি. ৮.১৯) সাধকং. এৱং জাতিৱাদং পটিক্খিপিত্ৱা যথাভূতমত্তানং আৱিকৰোন্তো আহ – ‘‘গোত্তং পৰিঞ্ঞায পুথুজ্জনানং, অকিঞ্চনো মন্ত চৰামি লোকে’’তি. কথং গোত্তং পৰিঞ্ঞাসীতি চে? ভগৱা হি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পৰিঞ্ঞাসি, তেসু চ পৰিঞ্ঞাতেসু গোত্তং পৰিঞ্ঞাতমেৱ হোতি. ৰাগাদিকিঞ্চনানং পন অভাৱেন সো অকিঞ্চনো মন্তা জানিত্ৱা ঞাণানুপৰিৱত্তীহি কাযকম্মাদীহি চৰতি. তেনাহ – ‘‘গোত্তং…পে… লোকে’’তি. মন্তা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, তায চেস চৰতি. তেনেৱাহ – ‘‘মন্তং চৰামি লোকে’’তি ছন্দৱসেন ৰস্সং কত্ৱা.

৪৫৯-৬০. এৱং অত্তানং আৱিকত্ৱা ইদানি ‘‘এৱং ওড়াৰিকং লিঙ্গম্পি দিস্ৱা পুচ্ছিতব্বাপুচ্ছিতব্বং ন জানাসী’’তি ব্ৰাহ্মণস্স উপাৰম্ভং আৰোপেন্তো আহ – ‘‘সঙ্ঘাটিৱাসী…পে… গোত্তপঞ্হ’’ন্তি. এত্থ চ ছিন্নসঙ্ঘটিতট্ঠেন তীণিপি চীৱৰানি ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি নিৱাসেতি পৰিদহতীতি সঙ্ঘাটিৱাসী. অগহোতি অগেহো, নিত্তণ্হোতি অধিপ্পাযো. নিৱাসাগাৰং পন ভগৱতো জেতৱনে মহাগন্ধকুটিকৰেৰিমণ্ডলমাড়কোসম্বকুটিচন্দনমালাদিঅনেকপ্পকাৰং, তং সন্ধায ন যুজ্জতি. নিৱুত্তকেসোতি অপনীতকেসো, ওহাৰিতকেসমস্সূতি ৱুত্তং হোতি. অভিনিব্বুতত্তোতি অতীৱ ৱূপসন্তপৰিড়াহচিত্তো, গুত্তচিত্তো ৱা. অলিপ্পমানো ইধ মাণৱেহীতি উপকৰণসিনেহস্স পহীনত্তা মনুস্সেহি অলিত্তো অসংসট্ঠো একন্তৱিৱিত্তো. অকল্লং মং ব্ৰাহ্মণাতি য্ৱাহং এৱং সঙ্ঘাটিৱাসী…পে… অলিপ্পমানো ইধ মাণৱেহি, তং মং ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, পাকতিকানি নামগোত্তানি অতীতং পব্বজিতং সমানং অপ্পতিৰূপং গোত্তপঞ্হং পুচ্ছসীতি.

এৱং ৱুত্তে উপাৰম্ভং মোচেন্তো ব্ৰাহ্মণো আহ – পুচ্ছন্তি ৱে, ভো ব্ৰাহ্মণা, ব্ৰাহ্মণেভি সহ ‘‘ব্ৰাহ্মণো নো ভৱ’’ন্তি. তত্থ ব্ৰাহ্মণো নোতি ব্ৰাহ্মণো নূতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – নাহং ভো অকল্লং পুচ্ছামি. অম্হাকঞ্হি ব্ৰাহ্মণসমযে ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণেহি সহ সমাগন্ত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণো নু ভৱং, ভাৰদ্ৱাজো নু ভৱ’’ন্তি এৱং জাতিম্পি গোত্তম্পি পুচ্ছন্তি এৱাতি.

৪৬১-২. এৱং ৱুত্তে ভগৱা ব্ৰাহ্মণস্স চিত্তমুদুভাৱকৰণত্থং মন্তেসু অত্তনো পকতঞ্ঞুতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘ব্ৰাহ্মণো হি চে ত্ৱং ব্ৰূসি…পে… চতুৱীসতক্খৰ’’ন্তি. তস্সত্থো – সচে ত্ৱং ‘‘ব্ৰাহ্মণো অহং’’তি ব্ৰূসি, মঞ্চ অব্ৰাহ্মণং ব্ৰূসি, তস্মা ভৱন্তং সাৱিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৱীসতক্খৰং, তং মে ব্ৰূহীতি. এত্থ চ ভগৱা পৰমত্থৱেদানং তিণ্ণং পিটকানং আদিভূতং পৰমত্থব্ৰাহ্মণেহি সব্ববুদ্ধেহি পকাসিতং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নঞ্চ ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’তি ইমং অৰিযসাৱিত্তিং সন্ধায পুচ্ছতি. যদিপি হি ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞং ৱদেয্য, অদ্ধা নং ভগৱা ‘‘নাযং, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযস্স ৱিনযে সাৱিত্তীতি ৱুচ্চতী’’তি তস্স অসাৰকত্তং দস্সেত্ৱা ইধেৱ পতিট্ঠাপেয্য. ব্ৰাহ্মণো পন ‘‘সাৱিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৱীসতক্খৰ’’ন্তি ইদং অত্তনো সমযসিদ্ধং সাৱিত্তিলক্খণব্যঞ্জনকং ব্ৰহ্মস্সৰেন নিচ্ছাৰিতৱচনং সুত্ৱাৱ ‘‘অদ্ধাযং সমণো ব্ৰাহ্মণসমযে নিট্ঠং গতো, অহং পন অঞ্ঞাণেন ‘অব্ৰাহ্মণো অয’ন্তি পৰিভৱিং, সাধুৰূপো মন্তপাৰগূ ব্ৰাহ্মণোৱ এসো’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা ‘‘হন্দ নং যঞ্ঞৱিধিং দক্খিণেয্যৱিধিঞ্চ পুচ্ছামী’’তি তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘কিংনিস্সিতা…পে… লোকে’’তি ইমং ৱিসমগাথাপদত্তযমাহ. তস্সত্থো – কিংনিস্সিতা কিমধিপ্পাযা কিং পত্থেন্তা ইসযো চ খত্তিযা চ ব্ৰাহ্মণা চ অঞ্ঞে চ মনুজা দেৱতানং অত্থায যঞ্ঞং অকপ্পযিংসু. যঞ্ঞমকপ্পযিংসূতি মকাৰো পদসন্ধিকৰো. অকপ্পযিংসূতি সংৱিদহিংসু অকংসু. পুথূতি বহূ অন্নপানদানাদিনা ভেদেন অনেকপ্পকাৰে পুথূ ৱা ইসযো মনুজা খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা চ কিংনিস্সিতা যঞ্ঞমকপ্পযিংসু. কথং নেসং তং কম্মং সমিজ্ঝতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন পুচ্ছতি.

৪৬৩. অথস্স ভগৱা তমত্থং ব্যাকৰোন্তো ‘‘যদন্তগূ ৱেদগূ যঞ্ঞকালে. যস্সাহুতিং লভে তস্সিজ্ঝেতি ব্ৰূমী’’তি ইদং সেসপদদ্ৱযমাহ. তত্থ যদন্তগূতি যো অন্তগূ, ওকাৰস্স অকাৰো, দকাৰো চ পদসন্ধিকৰো ‘‘অসাধাৰণমঞ্ঞেস’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৮.৯) মকাৰো ৱিয. অযং পন অত্থো – যো ৱট্টদুক্খস্স তীহি পৰিঞ্ঞাহি অন্তগতত্তা অন্তগূ, চতূহি চ মগ্গঞাণৱেদেহি কিলেসে ৱিজ্ঝিত্ৱা গতত্তা ৱেদগূ, সো যস্স ইসিমনুজখত্তিযব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞতৰস্স যঞ্ঞকালে যস্মিং কিস্মিঞ্চি আহাৰে পচ্চুপট্ঠিতে অন্তমসো ৱনপণ্ণমূলফলাদিম্হিপি আহুতিং লভে, ততো কিঞ্চি দেয্যধম্মং লভেয্য, তস্স তং যঞ্ঞকম্মং ইজ্ঝে সমিজ্ঝেয্য, মহপ্ফলং ভৱেয্যাতি ব্ৰূমীতি.

৪৬৪. অথ ব্ৰাহ্মণো তং ভগৱতো পৰমত্থযোগগম্ভীৰং অতিমধুৰগিৰনিব্বিকাৰসৰসম্পন্নং দেসনং সুত্ৱা সৰীৰসম্পত্তিসূচিতঞ্চস্স সব্বগুণসম্পত্তিং সম্ভাৱযমানো পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘অদ্ধা হি তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ ইতি ব্ৰাহ্মণোতি সঙ্গীতিকাৰানং ৱচনং, সেসং ব্ৰাহ্মণস্স. তস্সত্থো – অদ্ধা হি তস্স ময্হং হুতমিজ্ঝে, অযং অজ্জ দেয্যধম্মো ইজ্ঝিস্সতি সমিজ্ঝিস্সতি মহপ্ফলো ভৱিস্সতি যং তাদিসং ৱেদগুমদ্দসাম, যস্মা তাদিসং ভৱন্তৰূপং ৱেদগুং অদ্দসাম. ত্ৱঞ্ঞেৱ হি সো ৱেদগূ, ন অঞ্ঞো. ইতো পুব্বে পন তুম্হাদিসানং ৱেদগূনং অন্তগূনঞ্চ অদস্সনেন অম্হাদিসানং যঞ্ঞে পটিযত্তং অঞ্ঞো জনো ভুঞ্জতি পূৰড়াসং চৰুকঞ্চ পূৱঞ্চাতি.

৪৬৫. ততো ভগৱা অত্তনি পসন্নং ৱচনপটিগ্গহণসজ্জং ব্ৰাহ্মণং ৱিদিত্ৱা যথাস্স সুট্ঠু পাকটা হোন্তি, এৱং নানপ্পকাৰেহি দক্খিণেয্যে পকাসেতুকামো ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱ’’ন্তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মা পন ইহ ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, উপসঙ্কম্ম পুচ্ছাতি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. ইদানি ইতো পুব্বং অত্থেনঅত্থিকপদং পৰপদেন সম্বন্ধিতব্বং – অত্থেন অত্থিকো তস্স অত্থত্থিকভাৱস্স অনুৰূপং কিলেসগ্গিৱূপসমেন সন্তং, কোধধূমৱিগমেন ৱিধূমং, দুক্খাভাৱেন অনীঘং, অনেকৱিধআসাভাৱেন নিৰাসং অপ্পেৱিধ একংসেন ইধ ঠিতোৱ ইধ ৱা সাসনে অভিৱিন্দে লচ্ছসি অধিগচ্ছিস্সসি সুমেধং ৱৰপঞ্ঞং খীণাসৱদক্খিণেয্যন্তি. অথ ৱা যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মাতিহ, ত্ৱং ব্ৰাহ্মণ, অত্থেন অত্থিকো সমানো উপসঙ্কম্ম পুচ্ছ সন্তং ৱিধূমং অনীঘং নিৰাসন্তি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. এৱং পুচ্ছন্তো অপ্পেৱিধ অভিৱিন্দে সুমেধং খীণাসৱদক্খিণেয্যন্তি এৱম্পেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

৪৬৬. অথ ব্ৰাহ্মণো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো ভগৱন্তং আহ – ‘‘যঞ্ঞে ৰতোহং…পে… ব্ৰূহি মেত’’ন্তি. তত্থ যঞ্ঞো যাগো দানন্তি অত্থতো একং. তস্মা দানৰতো অহং, তায এৱ দানাৰামতায দানং দাতুকামো, ন পন জানামি, এৱং অজানন্তং অনুসাসতু মং ভৱং. অনুসাসন্তো চ উত্তানেনেৱ নযেন যত্থ হুতং ইজ্ঝতে ব্ৰূহি মেতন্তি এৱমেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. ‘‘যথাহুত’’ন্তিপি পাঠো.

৪৬৭. অথস্স ভগৱা ৱত্তুকামো আহ – ‘‘তেন হি…পে… দেসেস্সামী’’তি. ওহিতসোতস্স চস্স অনুসাসনত্থং তাৱ ‘‘মা জাতিং পুচ্ছী’’তি গাথমাহ. তত্থ মা জাতিং পুচ্ছীতি যদি হুতসমিদ্ধিং দানমহপ্ফলতং পচ্চাসীসসি, জাতিং মা পুচ্ছ. অকাৰণঞ্হি দক্খিণেয্যৱিচাৰণায জাতি. চৰণঞ্চ পুচ্ছাতি অপিচ খো সীলাদিগুণভেদং চৰণং পুচ্ছ. এতঞ্হি দক্খিণেয্যৱিচাৰণায কাৰণং.

ইদানিস্স তমত্থং ৱিভাৱেন্তো নিদস্সনমাহ – ‘‘কট্ঠা হৱে জাযতি জাতৱেদো’’তিআদি. তত্ৰাযমধিপ্পাযো – ইধ কট্ঠা অগ্গি জাযতি, ন চ সো সালাদিকট্ঠা জাতো এৱ অগ্গিকিচ্চং কৰোতি, সাপানদোণিআদিকট্ঠা জাতো ন কৰোতি, অপিচ খো অত্তনো অচ্চিআদিগুণসম্পন্নত্তা এৱ কৰোতি. এৱং ন ব্ৰাহ্মণকুলাদীসু জাতো এৱ দক্খিণেয্যো হোতি, চণ্ডালকুলাদীসু জাতো ন হোতি, অপিচ খো নীচাকুলীনোপি উচ্চাকুলীনোপি খীণাসৱমুনি ধিতিমা হিৰীনিসেধো আজানিযো হোতি, ইমায ধিতিহিৰিপমুখায গুণসম্পত্তিযা জাতিমা উত্তমদক্খিণেয্যো হোতি. সো হি ধিতিযা গুণে ধাৰযতি, হিৰিযা দোসে নিসেধেতি. ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘হিৰিযা হি সন্তো ন কৰোন্তি পাপ’’ন্তি. তেন তে ব্ৰূমি –

‘‘মা জাতিং পুচ্ছী চৰণঞ্চ পুচ্ছ,

কট্ঠা হৱে জাযতি জাতৱেদো;

নীচাকুলীনোপি মুনী ধিতীমা,

আজানিযো হোতি হিৰীনিসেধো’’তি. –

এস সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন অস্সলাযনসুত্তানুসাৰেন (ম. নি. ২.৪০১ আদযো) ৱেদিতব্বো.

৪৬৮. এৱমেতং ভগৱা চাতুৱণ্ণিসুদ্ধিযা অনুসাসিত্ৱা ইদানি যত্থ হুতং ইজ্ঝতে, যথা চ হুতং ইজ্ঝতে, তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তিআদিগাথমাহ. তত্থ সচ্চেনাতি পৰমত্থসচ্চেন. তঞ্হি পত্তো দন্তো হোতি. তেনাহ – ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তি. দমসা উপেতোতি ইন্দ্ৰিযদমেন সমন্নাগতো. ৱেদন্তগূতি ৱেদেহি ৱা কিলেসানং অন্তং গতো, ৱেদানং ৱা অন্তং চতুত্থমগ্গঞাণং গতো. ৱূসিতব্ৰহ্মচৰিযোতি পুন ৱসিতব্বাভাৱতো ৱুত্থমগ্গব্ৰহ্মচৰিযো. কালেন তম্হি হব্যং পৱেচ্ছেতি অত্তনো দেয্যধম্মট্ঠিতকালং তস্স সম্মুখীভাৱকালঞ্চ উপলক্খেত্ৱা তেন কালেন তাদিসে দক্খিণেয্যে দেয্যধম্মং পৱেচ্ছেয্য, পৱেসেয্য পটিপাদেয্য.

৪৬৯-৭১. কামেতি ৱত্থুকামে চ কিলেসকামে চ. সুসমাহিতিন্দ্ৰিযাতি সুট্ঠু সমাহিতইন্দ্ৰিযা, অৱিক্খিত্তইন্দ্ৰিযাতি ৱুত্তং হোতি. চন্দোৱ ৰাহুগ্গহণা পমুত্তাতি যথা চন্দো ৰাহুগ্গহণা, এৱং কিলেসগ্গহণা পমুত্তা যে অতীৱ ভাসন্তি চেৱ তপন্তি চ. সতাতি সতিসম্পন্না. মমাযিতানীতি তণ্হাদিট্ঠিমমাযিতানি.

৪৭২. যো কামে হিত্ৱাতি ইতো পভুতি অত্তানং সন্ধায ৱদতি. তত্থ কামে হিত্ৱাতি কিলেসকামে পহায. অভিভুয্যচাৰীতি তেসং পহীনত্তা ৱত্থুকামে অভিভুয্যচাৰী. জাতিমৰণস্স অন্তং নাম নিব্বানং ৱুচ্চতি, তঞ্চ যো ৱেদি অত্তনো পঞ্ঞাবলেন অঞ্ঞাসি. উদকৰহদো ৱাতি যে ইমে অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো ৰথকাৰদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপ্পপাতদহোতি হিমৱতি সত্ত মহাৰহদা অগ্গিসূৰিযসন্তাপেহি অসম্ফুট্ঠত্তা নিচ্চং সীতলা, তেসং অঞ্ঞতৰো উদকৰহদোৱ সীতো পৰিনিব্বুতকিলেসপৰিড়াহত্তা.

৪৭৩. সমোতি তুল্যো. সমেহীতি ৱিপস্সিআদীহি বুদ্ধেহি. তে হি পটিৱেধসমত্তা ‘‘সমা’’তি ৱুচ্চন্তি. নত্থি তেসং পটিৱেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৱা দোসেসু ৱেমত্ততা, অদ্ধানআযুকুলপ্পমাণাভিনিক্খমনপধানবোধিৰস্মীহি পন নেসং ৱেমত্ততা হোতি. তথা হি তে হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চতূহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ পাৰমিযো পূৰেন্তি, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন সোড়সহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ. অযং নেসং অদ্ধানৱেমত্ততা. হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চ ৱস্সসতাযুককালে উপ্পজ্জন্তি, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন ৱস্সসতসহস্সাযুককালে. অযং নেসং আযুৱেমত্ততা. খত্তিযকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণকুলে ৱা উপ্পজ্জন্তি. অযং কুলৱেমত্ততা. উচ্চা ৱা হোন্তি অট্ঠাসীতিহত্থপ্পমাণা, নীচা ৱা পন্নৰসঅট্ঠাৰসহত্থপ্পমাণা. অযং পমাণৱেমত্ততা. হত্থিঅস্সৰথসিৱিকাদীহি নিক্খমন্তি ৱেহাসেন ৱা. তথা হি ৱিপস্সিককুসন্ধা অস্সৰথেন নিক্খমিংসু, সিখীকোণাগমনা হত্থিক্খন্ধেন, ৱেস্সভূ সিৱিকায, কস্সপো ৱেহাসেন, সক্যমুনি অস্সপিট্ঠিযা. অযং নেক্খম্মৱেমত্ততা. সত্তাহং ৱা পধানমনুযুঞ্জন্তি, অড্ঢমাসং, মাসং, দ্ৱেমাসং, তেমাসং, চতুমাসং, পঞ্চমাসং, ছমাসং, একৱস্সং দ্ৱিতিচতুপঞ্চছৱস্সানি ৱা. অযং পধানৱেমত্ততা. অস্সত্থো ৱা বোধিৰুক্খো হোতি নিগ্ৰোধাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো. অযং বোধিৱেমত্ততা. ব্যামাসীতিঅনন্তপভাযুত্তা হোন্তি. তত্থ ব্যামপ্পভা ৱা অসীতিপ্পভা ৱা সব্বেসং সমানা, অনন্তপ্পভা পন দূৰম্পি গচ্ছতি আসন্নম্পি, একগাৱুতং দ্ৱিগাৱুতং যোজনং অনেকযোজনং চক্কৱাড়পৰিযন্তম্পি, মঙ্গলস্স বুদ্ধস্স সৰীৰপ্পভা দসসহস্সচক্কৱাড়ং অগমাসি. এৱং সন্তেপি মনসা চিন্তাযত্তাৱ সব্ববুদ্ধানং, যো যত্তকমিচ্ছতি, তস্স তত্তকং গচ্ছতি. অযং ৰস্মিৱেমত্ততা. ইমা অট্ঠ ৱেমত্ততা ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু পটিৱেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৱা দোসেসু নত্থি নেসং ৱিসেসো, তস্মা ‘‘সমা’’তি ৱুচ্চন্তি. এৱমেতেহি সমো সমেহি.

ৱিসমেহি দূৰেতি ন সমা ৱিসমা, পচ্চেকবুদ্ধাদযো অৱসেসসব্বসত্তা. তেহি ৱিসমেহি অসদিসতায দূৰে. সকলজম্বুদীপং পূৰেত্ৱা পল্লঙ্কেন পল্লঙ্কং সঙ্ঘট্টেত্ৱা নিসিন্না পচ্চেকবুদ্ধাপি হি গুণেহি একস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, কো পন ৱাদো সাৱকাদীসু. তেনাহ – ‘‘ৱিসমেহি দূৰে’’তি. তথাগতো হোতীতি উভযপদেহি দূৰেতি যোজেতব্বং. অনন্তপঞ্ঞোতি অপৰিমিতপঞ্ঞো. লোকিযমনুস্সানঞ্হি পঞ্ঞং উপনিধায অট্ঠমকস্স পঞ্ঞা অধিকা, তস্স পঞ্ঞং উপনিধায সোতাপন্নস্স. এৱং যাৱ অৰহতো পঞ্ঞং উপনিধায পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞা অধিকা, পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞং পন উপনিধায তথাগতস্স পঞ্ঞা অধিকাতি ন ৱত্তব্বা, অনন্তা ইচ্চেৱ পন ৱত্তব্বা. তেনাহ – ‘‘অনন্তপঞ্ঞো’’তি. অনূপলিত্তোতি তণ্হাদিট্ঠিলেপেহি অলিত্তো. ইধ ৱা হুৰং ৱাতি ইধলোকে ৱা পৰলোকে ৱা. যোজনা পনেত্থ – সমো সমেহি ৱিসমেহি দূৰে তথাগতো হোতি. কস্মা? যস্মা অনন্তপঞ্ঞো অনুপলিত্তো ইধ ৱা হুৰং ৱা, তেন তথাগতো অৰহতি পূৰড়াসন্তি.

৪৭৪. যম্হি ন মাযাতি অযং পন গাথা অঞ্ঞা চ ঈদিসা মাযাদিদোসযুত্তেসু ব্ৰাহ্মণেসু দক্খিণেয্যসঞ্ঞাপহানত্থং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ অমমোতি সত্তসঙ্খাৰেসু ‘‘ইদং মমা’’তি পহীনমমাযিতভাৱো.

৪৭৫. নিৱেসনন্তি তণ্হাদিট্ঠিনিৱেসনং. তেন হি মনো তীসু ভৱেসু নিৱিসতি, তেন তং ‘‘নিৱেসনং মনসো’’তি ৱুচ্চতি. তত্থেৱ ৱা নিৱিসতি তং হিত্ৱা গন্তুং অসমত্থতায. তেনপি ‘‘নিৱেসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. পৰিগ্গহাতি তণ্হাদিট্ঠিযো এৱ, তাহি পৰিগ্গহিতধম্মা ৱা. কেচীতি অপ্পমত্তকাপি. অনুপাদিযানোতি তেসং নিৱেসনপৰিগ্গহানং অভাৱা কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযমানো.

৪৭৬. সমাহিতো মগ্গসমাধিনা. উদতাৰীতি উত্তিণ্ণো. ধম্মং চঞ্ঞাসীতি সব্বঞ্চ ঞেয্যধম্মং অঞ্ঞাসি. পৰমায দিট্ঠিযাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন.

৪৭৭. ভৱাসৱাতি ভৱতণ্হাঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতা ৰাগা. ৱচীতি ৱাচা. খৰাতি কক্খড়া ফৰুসা. ৱিধূপিতাতি দড্ঢা. অত্থগতাতি অত্থঙ্গতা. ন সন্তীতি ৱিধূপিতত্তা অত্থঙ্গতত্তা চ. উভযেহি পন উভযং যোজেতব্বং সব্বধীতি সব্বেসু খন্ধাযতনাদীসু.

৪৭৮. মানসত্তেসূতি মানেন লগ্গেসু. দুক্খং পৰিঞ্ঞাযাতি ৱট্টদুক্খং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. সখেত্তৱত্থুন্তি সহেতুপচ্চযং, সদ্ধিং কম্মকিলেসেহীতি ৱুত্তং হোতি.

৪৭৯. আসং অনিস্সাযাতি তণ্হং অনল্লীযিত্ৱা. ৱিৱেকদস্সীতি নিব্বানদস্সী. পৰৱেদিযন্তি পৰেহি ঞাপেতব্বং. দিট্ঠিমুপাতিৱত্তোতি দ্ৱাসট্ঠিভেদম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিং অতিক্কন্তো. আৰম্মণাতি পচ্চযা, পুনব্ভৱকাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি.

৪৮০. পৰোপৰাতি ৱৰাৱৰা সুন্দৰাসুন্দৰা. পৰা ৱা বাহিৰা, অপৰা অজ্ঝত্তিকা. সমেচ্চাতি ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. ধম্মাতি খন্ধাযতনাদযো ধম্মা. উপাদানখযে ৱিমুত্তোতি নিব্বানে নিব্বানাৰম্মণতো ৱিমুত্তো, নিব্বানাৰম্মণৱিমুত্তিলাভীতি অত্থো.

৪৮১. সংযোজনংজাতিখযন্তদস্সীতি সংযোজনক্খযন্তদস্সী জাতিক্খযন্তদস্সী চ. সংযোজনক্খযন্তেন চেত্থ সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু, জাতিক্খযন্তেন অনুপাদিসেসা ৱুত্তা. খযন্তোতি হি অচ্চন্তখযস্স সমুচ্ছেদপ্পহানস্সেতং অধিৱচনং. অনুনাসিকলোপো চেত্থ ‘‘ৱিৱেকজং পীতিসুখ’’ন্তিআদীসু ৱিয ন কতো. যোপানুদীতি যো অপনুদি. ৰাগপথন্তি ৰাগাৰম্মণং, ৰাগমেৱ ৱা. ৰাগোপি হি দুগ্গতীনং পথত্তা ‘‘ৰাগপথো’’তি ৱুচ্চতি কম্মপথো ৱিয. সুদ্ধো নিদোসো ৱিমলো অকাচোতি পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰাদিতায সুদ্ধো. যেহি ‘‘ৰাগদোসা অযং পজা, দোসদোসা, মোহদোসা’’তি ৱুচ্চতি. তেসং অভাৱা নিদোসো. অট্ঠপুৰিসমলৱিগমা ৱিমলো, উপক্কিলেসাভাৱতো অকাচো. উপক্কিলিট্ঠো হি উপক্কিলেসেন ‘‘সকাচো’’তি ৱুচ্চতি. সুদ্ধো ৱা যস্মা নিদ্দোসো, নিদ্দোসতায ৱিমলো, বাহিৰমলাভাৱেন ৱিমলত্তা অকাচো. সমলো হি ‘‘সকাচো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিমলত্তা ৱা আগুং ন কৰোতি, তেন অকাচো. আগুকিৰিযা হি উপঘাতকৰণতো ‘‘কাচো’’তি ৱুচ্চতি.

৪৮২. অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতীতি ঞাণসম্পযুত্তেন চিত্তেন ৱিপস্সন্তো অত্তনো খন্ধেসু অঞ্ঞং অত্তানং নাম ন পস্সতি, খন্ধমত্তমেৱ পস্সতি. যা চাযং ‘‘অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’’তি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, তস্সা অভাৱা অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতি, অঞ্ঞদত্থু পঞ্ঞায খন্ধে পস্সতি. মগ্গসমাধিনা সমাহিতো, কাযৱঙ্কাদীনং অভাৱা উজ্জুগতো, লোকধম্মেহি অকম্পনীযতো ঠিতত্তো, তণ্হাসঙ্খাতায এজায পঞ্চন্নং চেতোখিলানঞ্চ অট্ঠট্ঠানায কঙ্খায চ অভাৱা অনেজো অখিলো অকঙ্খো.

৪৮৩. মোহন্তৰাতি মোহকাৰণা মোহপচ্চযা, সব্বকিলেসানমেতং অধিৱচনং. সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সীতি সচ্ছিকতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো. তঞ্হি সব্বেসু ধম্মেসু ঞাণং, তঞ্চ ভগৱা পস্সি, ‘‘অধিগতং মে’’তি সচ্ছিকত্ৱা ৱিহাসি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সী’’তি. সম্বোধিন্তি অৰহত্তং. অনুত্তৰন্তি পচ্চেকবুদ্ধসাৱকেহি অসাধাৰণং. সিৱন্তি খেমং নিৰুপদ্দৱং সস্সিৰিকং ৱা. যক্খস্সাতি পুৰিসস্স. সুদ্ধীতি ৱোদানতা. এত্থ হি মোহন্তৰাভাৱেন সব্বদোসাভাৱো, তেন সংসাৰকাৰণসমুচ্ছেদো অন্তিমসৰীৰধাৰিতা, ঞাণদস্সিতায সব্বগুণসম্ভৱো. তেন অনুত্তৰা সম্বোধিপত্তি, ইতো পৰঞ্চ পহাতব্বমধিগন্তব্বং ৱা নত্থি. তেনাহ – ‘‘এত্তাৱতা যক্খস্স সুদ্ধী’’তি.

৪৮৪. এৱং ৱুত্তে ব্ৰাহ্মণো ভিয্যোসোমত্তায ভগৱতি পসন্নো পসন্নাকাৰং কৰোন্তো আহ ‘‘হুতঞ্চ ময্হ’’ন্তি. তস্সত্থো – যমহং ইতো পুব্বে ব্ৰহ্মানং আৰব্ভ অগ্গিম্হি অজুহং, তং মে হুতং সচ্চং ৱা হোতি, অলিকং ৱাতি ন জানামি. অজ্জ পন ইদং হুতঞ্চ ময্হং হুতমত্থু সচ্চং, সচ্চহুতমেৱ অত্থূতি যাচন্তো ভণতি. যং তাদিসং ৱেদগুনং অলত্থং, যস্মা ইধেৱ ঠিতো ভৱন্তৰূপং ৱেদগুং অলত্থং. ব্ৰহ্মা হি সক্খি, পচ্চক্খমেৱ হি ত্ৱং ব্ৰহ্মা, যতো পটিগ্গণ্হাতু মে ভগৱা, পটিগ্গহেত্ৱা চ ভুঞ্জতু মে ভগৱা পূৰড়াসন্তি তং হব্যসেসং উপনামেন্তো আহ.

৪৮৭. অথ ভগৱা কসিভাৰদ্ৱাজসুত্তে ৱুত্তনযেন গাথাদ্ৱযমভাসি. ততো ব্ৰাহ্মণো ‘‘অযং অত্তনা ন ইচ্ছতি, কম্পি চঞ্ঞং সন্ধায ‘কেৱলিনং মহেসিং খীণাসৱং কুক্কুচ্চৱূপসন্তং অন্নেন পানেন উপট্ঠহস্সূ’তি ভণতী’’তি এৱং গাথায অত্থং অসল্লক্খেত্ৱা তং ঞাতুকামো আহ ‘‘সাধাহং ভগৱা’’তি. তত্থ সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো. তথাতি যেন ত্ৱমাহ, তেন পকাৰেন. ৱিজঞ্ঞন্তি জানেয্যং. যন্তি যং দক্খিণেয্যং যঞ্ঞকালে পৰিযেসমানো উপট্ঠহেয্যন্তি পাঠসেসো. পপ্পুয্যাতি পত্ৱা. তৱ সাসনন্তি তৱ ওৱাদং. ইদং ৱুত্তং হোতি. সাধাহং ভগৱা তৱ ওৱাদং আগম্ম তথা ৱিজঞ্ঞং আৰোচেহি মে তং কেৱলিনন্তি অধিপ্পাযো. যো দক্খিণং ভুঞ্জেয্য মাদিসস্স, যং চাহং যঞ্ঞকালে পৰিযেসমানো উপট্ঠহেয্যং, তথাৰূপং মে দক্খিণেয্যং দস্সেহি, সচে ত্ৱং ন ভুঞ্জসীতি.

৪৮৮-৯০. অথস্স ভগৱা পাকটেন নযেন তথাৰূপং দক্খিণেয্যং দস্সেন্তো ‘‘সাৰম্ভা যস্সা’’তি গাথাত্তযমাহ. তত্থ সীমন্তানং ৱিনেতাৰন্তি সীমাতি মৰিযাদা সাধুজনৱুত্তি, তস্সা অন্তা পৰিযোসানা অপৰভাগাতি কত্ৱা সীমন্তা ৱুচ্চন্তি কিলেসা, তেসং ৱিনেতাৰন্তি অত্থো. সীমন্তাতি বুদ্ধৱেনেয্যা সেক্খা চ পুথুজ্জনা চ, তেসং ৱিনেতাৰন্তিপি একে. জাতিমৰণকোৱিদন্তি ‘‘এৱং জাতি এৱং মৰণ’’ন্তি এত্থ কুসলং. মোনেয্যসম্পন্নন্তি পঞ্ঞাসম্পন্নং, কাযমোনেয্যাদিসম্পন্নং ৱা. ভকুটিং ৱিনযিত্ৱানাতি যং একচ্চে দুব্বুদ্ধিনো যাচকং দিস্ৱা ভকুটিং কৰোন্তি, তং ৱিনযিত্ৱা, পসন্নমুখা হুত্ৱাতি অত্থো. পঞ্জলিকাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিনো হুত্ৱা.

৪৯১. অথ ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং থোমযমানো ‘‘বুদ্ধো ভৱ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ আযাগোতি আযজিতব্বো, ততো ততো আগম্ম ৱা যজিতব্বমেত্থাতিপি আযাগো, দেয্যধম্মানং অধিট্ঠানভূতোতি ৱুত্তং হোতি. সেসমেত্থ ইতো পুৰিমগাথাসু চ যং ন ৱণ্ণিতং, তং সক্কা অৱণ্ণিতম্পি জানিতুন্তি উত্তানত্থত্তাযেৱ ন ৱণ্ণিতং. ইতো পৰং পন কসিভাৰদ্ৱাজসুত্তে ৱুত্তনযমেৱাতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পূৰড়াসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.