১. পব্বজ্জাসুত্তৱণ্ণনা
৪০৮. পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামীতি পব্বজ্জাসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৱতি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে আযস্মতো আনন্দস্স পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘সাৰিপুত্তাদীনং মহাসাৱকানং পব্বজ্জা কিত্তিতা, তং ভিক্খূ চ উপাসকা চ জানন্তি. ভগৱতো পন অকিত্তিতা, যংনূনাহং কিত্তেয্য’’ন্তি. সো জেতৱনৱিহাৰে আসনে নিসীদিত্ৱা চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা ভিক্খূনং ভগৱতো পব্বজ্জং কিত্তেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ যস্মা পব্বজ্জং কিত্তেন্তেন যথা পব্বজি, তং কিত্তেতব্বং. যথা চ পব্বজি, তং কিত্তেন্তেন যথা ৱীমংসমানো পব্বজ্জং ৰোচেসি, তং কিত্তেতব্বং. তস্মা ‘‘পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যথা পব্বজী’’তিআদিমাহ. চক্খুমাতি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা চক্খুসম্পন্নোতি অত্থো. সেসমাদিগাথায উত্তানমেৱ.
৪০৯. ইদানি ‘‘যথা ৱীমংসমানো’’তি তমত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘সম্বাধোয’’ন্তি. তত্থ সম্বাধোতি পুত্তদাৰাদিসম্পীড়নেন কিলেসসম্পীড়নেন চ কুসলকিৰিযায ওকাসৰহিতো. ৰজস্সাযতনন্তি কম্বোজাদযো ৱিয অস্সাদীনং, ৰাগাদিৰজস্স উপ্পত্তিদেসো. অব্ভোকাসোতি ৱুত্তসম্বাধপটিপক্খভাৱেন আকাসো ৱিয ৱিৱটা. ইতি দিস্ৱান পব্বজীতি ইতি ঘৰাৱাসপব্বজ্জাসু ব্যাধিজৰামৰণেহি সুট্ঠুতৰং চোদিযমানহদযো আদীনৱমানিসংসঞ্চ ৱীমংসিত্ৱা, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা, অনোমানদীতীৰে খগ্গেন কেসে ছিন্দিত্ৱা, তাৱদেৱ চ দ্ৱঙ্গুলমত্তসণ্ঠিতসমণসাৰুপ্পকেসমস্সু হুত্ৱা ঘটিকাৰেন ব্ৰহ্মুনা উপনীতে অট্ঠ পৰিক্খাৰে গহেত্ৱা ‘‘এৱং নিৱাসেতব্বং পাৰুপিতব্ব’’ন্তি কেনচি অননুসিট্ঠো অনেকজাতিসহস্সপৱত্তিতেন অত্তনো পব্বজ্জাচিণ্ণেনেৱ সিক্খাপিযমানো পব্বজি. একং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা একং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা একং চীৱৰং খন্ধে কৰিত্ৱা মত্তিকাপত্তং অংসে আলগ্গেত্ৱা পব্বজিতৱেসং অধিট্ঠাসীতি ৱুত্তং হোতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
৪১০. এৱং ভগৱতো পব্বজ্জং কিত্তেত্ৱা ততো পৰং পব্বজিতপটিপত্তিং অনোমানদীতীৰং হিত্ৱা পধানায গমনঞ্চ পকাসেতুং ‘‘পব্বজিত্ৱান কাযেনা’’তিআদিং সব্বমভাসি. তত্থ কাযেন পাপকম্মং ৱিৱজ্জযীতি তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং ৱজ্জেসি. ৱচীদুচ্চৰিতন্তি চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং. আজীৱং পৰিসোধযীতি মিচ্ছাজীৱং হিত্ৱা সম্মাজীৱমেৱ পৱত্তযি.
৪১১. এৱং আজীৱট্ঠমকসীলং সোধেত্ৱা অনোমানদীতীৰতো তিংসযোজনপ্পমাণং সত্তাহেন অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো. তত্থ কিঞ্চাপি যদা ৰাজগহং অগমাসি, তদা বুদ্ধো ন হোতি, তথাপি বুদ্ধস্স পুব্বচৰিযাতি কত্ৱা এৱং ৱত্তুং লব্ভতি – ‘‘ইধ ৰাজা জাতো, ইধ ৰজ্জং অগ্গহেসী’’তিআদি লোকিযৱোহাৰৱচনং ৱিয. মগধানন্তি মগধানং জনপদস্স নগৰন্তি ৱুত্তং হোতি. গিৰিব্বজন্তি ইদম্পি তস্স নামং. তঞ্হি পণ্ডৱগিজ্ঝকূটৱেভাৰইসিগিলিৱেপুল্লনামকানং পঞ্চন্নং গিৰীনং মজ্ঝে ৱজো ৱিয ঠিতং, তস্মা ‘‘গিৰিব্বজ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পিণ্ডায অভিহাৰেসীতি ভিক্খত্থায তস্মিং নগৰে চৰি. সো কিৰ নগৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ৰঞ্ঞো বিম্বিসাৰস্স অত্তনো আগমনং নিৱেদেয্যং, ‘সুদ্ধোদনস্স পুত্তো সিদ্ধত্থো নাম কুমাৰো আগতো’তি বহুম্পি মে পচ্চযং অভিহৰেয্য. ন খো পন মে তং পতিৰূপং পব্বজিতস্স আৰোচেত্ৱা পচ্চযগহণং, হন্দাহং পিণ্ডায চৰামী’’তি দেৱদত্তিযং পংসুকূলচীৱৰং পাৰুপিত্ৱা মত্তিকাপত্তং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নগৰং পৱিসিত্ৱা অনুঘৰং পিণ্ডায অচৰি. তেনাহ আযস্মা আনন্দো – ‘‘পিণ্ডায অভিহাৰেসী’’তি. আকিণ্ণৱৰলক্খণোতি সৰীৰে আকিৰিত্ৱা ৱিয ঠপিতৱৰলক্খণো ৱিপুলৱৰলক্খণো ৱা. ৱিপুলম্পি হি ‘‘আকিণ্ণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘আকিণ্ণলুদ্দো পুৰিসো, ধাতিচেলংৱ মক্খিতো’’তি (জা. ১.৬.১১৮; ১.৯.১০৬). ৱিপুললুদ্দোতি অত্থো.
৪১২. তমদ্দসাতি ততো কিৰ পুৰিমানি সত্ত দিৱসানি নগৰে নক্খত্তং ঘোসিতং অহোসি. তং দিৱসং পন ‘‘নক্খত্তং ৱীতিৱত্তং, কম্মন্তা পযোজেতব্বা’’তি ভেৰি চৰি. অথ মহাজনো ৰাজঙ্গণে সন্নিপতি. ৰাজাপি ‘‘কম্মন্তং সংৱিদহিস্সামী’’তি সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা বলকাযং পস্সন্তো তং পিণ্ডায অভিহাৰেন্তং মহাসত্তং অদ্দস. তেনাহ আযস্মা আনন্দো – ‘‘তমদ্দসা বিম্বিসাৰো, পাসাদস্মিং পতিট্ঠিতো’’তি. ইমমত্থং অভাসথাতি ইমং অত্থং অমচ্চানং অভাসি.
৪১৩. ইদানি তং তেসং অমচ্চানং ভাসিতমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ইমং ভোন্তো’’তি. তত্থ ইমন্তি সো ৰাজা বোধিসত্তং দস্সেতি, ভোন্তোতি অমচ্চে আলপতি. নিসামেথাতি পস্সথ. অভিৰূপোতি দস্সনীযঙ্গপচ্চঙ্গো. ব্ৰহ্মাতি আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো. সুচীতি পৰিসুদ্ধছৱিৱণ্ণো. চৰণেনাতি গমনেন.
৪১৪-৫. নীচকুলামিৱাতি নীচকুলা ইৱ পব্বজিতো ন হোতীতি অত্থো. মকাৰো পদসন্ধিকৰো. কুহিং ভিক্খু গমিস্সতীতি অযং ভিক্খু কুহিং গমিস্সতি, অজ্জ কত্থ ৱসিস্সতীতি জানিতুং ৰাজদূতা সীঘং গচ্ছন্তু. দস্সনকামা হি মযং অস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন আহ. গুত্তদ্ৱাৰো ওক্খিত্তচক্খুতায, সুসংৱুতো সতিযা. গুত্তদ্ৱাৰো ৱা সতিযা, সুসংৱুতো পাসাদিকেন সঙ্ঘাটিচীৱৰধাৰণেন.
৪১৬. খিপ্পং পত্তং অপূৰেসীতি সম্পজানত্তা পতিস্সতত্তা চ অধিকং অগণ্হন্তো ‘‘অলং এত্তাৱতা’’তি অজ্ঝাসযপূৰণেন খিপ্পং পত্তং অপূৰেসি. মুনীতি মোনত্থায পটিপন্নত্তা অপ্পত্তমুনিভাৱোপি মুনিইচ্চেৱ ৱুত্তো, লোকৱোহাৰেন ৱা. লোকিযা হি অমোনসম্পত্তম্পি পব্বজিতং ‘‘মুনী’’তি ভণন্তি. পণ্ডৱং অভিহাৰেসীতি তং পব্বতং অভিৰুহি. সো কিৰ মনুস্সে পুচ্ছি ‘‘ইমস্মিং নগৰে পব্বজিতা কত্থ ৱসন্তী’’তি. অথস্স তে ‘‘পণ্ডৱস্স উপৰি পুৰত্থাভিমুখপব্ভাৰে’’তি আৰোচেসুং. তস্মা তমেৱ পণ্ডৱং অভিহাৰেসি ‘‘এত্থ ৱাসো ভৱিস্সতী’’তি এৱং চিন্তেত্ৱা.
৪১৯-২৩. ব্যগ্ঘুসভোৱ সীহোৱ গিৰিগব্ভৰেতি গিৰিগুহাযং ব্যগ্ঘো ৱিয উসভো ৱিয সীহো ৱিয চ নিসিন্নোতি অত্থো. এতে হি তযো সেট্ঠা ৱিগতভযভেৰৱা গিৰিগব্ভৰে নিসীদন্তি, তস্মা এৱং উপমং অকাসি. ভদ্দযানেনাতি হত্থিঅস্সৰথসিৱিকাদিনা উত্তমযানেন. সযানভূমিং যাযিত্ৱাতি যাৱতিকা ভূমি হত্থিঅস্সাদিনা যানেন সক্কা গন্তুং, তং গন্ত্ৱা. আসজ্জাতি পত্ৱা, সমীপমস্স গন্ত্ৱাতি অত্থো. উপাৱিসীতি নিসীদি. যুৱাতি যোব্বনসম্পন্নো. দহৰোতি জাতিযা তৰুণো. পঠমুপ্পত্তিকো সুসূতি তদুভযৱিসেসনমেৱ. যুৱা সুসূতি অতিযোব্বনো. পঠমুপ্পত্তিকোতি পঠমেনেৱ যোব্বনৱেসেন উট্ঠিতো. দহৰো চাসীতি সতি চ দহৰত্তে সুসু বালকো ৱিয খাযসীতি.
৪২৪-৫. অনীকগ্গন্তি বলকাযং সেনামুখং. দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সূতি এত্থ ‘‘অহং তে অঙ্গমগধেসু যাৱিচ্ছসি, তাৱ দদামি ভোগে. তং ত্ৱং সোভযন্তো অনীকগ্গং নাগসঙ্ঘপুৰক্খতো ভুঞ্জস্সূ’’তি এৱং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উজুং জনপদো ৰাজাতি ‘‘দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সু, জাতিং অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি এৱং কিৰ ৱুত্তো মহাপুৰিসো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহং ৰজ্জেন অত্থিকো অস্সং, চাতুমহাৰাজিকাদযোপি মং অত্তনো অত্তনো ৰজ্জেন নিমন্তেয্যুং, গেহে ঠিতো এৱ ৱা চক্কৱত্তিৰজ্জং কাৰেয্যং. অযং পন ৰাজা অজানন্তো এৱমাহ – ‘হন্দাহং, তং জানাপেমী’’’তি বাহং উচ্চাৰেত্ৱা অত্তনো আগতদিসাভাগং নিদ্দিসন্তো ‘‘উজুং জনপদো ৰাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ হিমৱন্তস্স পস্সতোতি ভণন্তো সস্সসম্পত্তিৱেকল্লাভাৱং দস্সেতি. হিমৱন্তঞ্হি নিস্সায পাসাণৱিৱৰসম্ভৱা মহাসালাপি পঞ্চহি ৱুদ্ধীহি ৱড্ঢন্তি, কিমঙ্গং পন খেত্তে ৱুত্তানি সস্সানি. ধনৱীৰিযেন সম্পন্নোতি ভণন্তো সত্তহি ৰতনেহি অৱেকল্লত্তং, পৰৰাজূহি অতক্কনীযং ৱীৰপুৰিসাধিট্ঠিতভাৱঞ্চস্স দস্সেতি. কোসলেসু নিকেতিনোতি ভণন্তো নৱকৰাজভাৱং পটিক্খিপতি. নৱকৰাজা হি নিকেতীতি ন ৱুচ্চতি. যস্স পন আদিকালতো পভুতি অন্ৱযৱসেন সো এৱ জনপদো নিৱাসো, সো নিকেতীতি ৱুচ্চতি. তথাৰূপো চ ৰাজা সুদ্ধোদনো, যং সন্ধাযাহ ‘‘কোসলেসু নিকেতিনো’’তি. তেন অন্ৱযাগতম্পি ভোগসম্পত্তিং দীপেতি.
৪২৬. এত্তাৱতা অত্তনো ভোগসম্পত্তিং দীপেত্ৱা ‘‘আদিচ্চা নাম গোত্তেন, সাকিযা নাম জাতিযা’’তি ইমিনা জাতিসম্পত্তিঞ্চ আচিক্খিত্ৱা যং ৱুত্তং ৰঞ্ঞা ‘‘দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সূ’’তি, তং পটিক্খিপন্তো আহ – ‘‘তম্হা কুলা পব্বজিতোম্হি, ন কামে অভিপত্থয’’ন্তি. যদি হি অহং কামে অভিপত্থযেয্যং, ন ঈদিসং ধনৱীৰিযসম্পন্নং দ্ৱাসীতিসহস্সৱীৰপুৰিসসমাকুলং কুলং ছড্ডেত্ৱা পব্বজেয্যন্তি অযং কিৰেত্থ অধিপ্পাযো.
৪২৭. এৱং ৰঞ্ঞো ৱচনং পটিক্খিপিত্ৱা ততো পৰং অত্তনো পব্বজ্জাহেতুং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কামেস্ৱাদীনৱং দিস্ৱা, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি. এতং ‘‘পব্বজিতোম্হী’’তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ দট্ঠূতি দিস্ৱা. সেসমেত্থ ইতো পুৰিমগাথাসু চ যং যং ন ৱিচাৰিতং, তং তং সব্বং উত্তানত্থত্তা এৱ ন ৱিচাৰিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং অত্তনো পব্বজ্জাহেতুং ৱত্ৱা পধানত্থায গন্তুকামো ৰাজানং আমন্তেন্তো আহ – ‘‘পধানায গমিস্সামি, এত্থ মে ৰঞ্জতী মনো’’তি. তস্সত্থো – যস্মাহং, মহাৰাজ, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো পব্বজিতো, তস্মা তং পৰমত্থনেক্খম্মং নিব্বানামতং সব্বধম্মানং অগ্গট্ঠেন পধানং পত্থেন্তো পধানত্থায গমিস্সামি, এত্থ মে পধানে ৰঞ্জতি মনো, ন কামেসূতি. এৱং ৱুত্তে কিৰ ৰাজা বোধিসত্তং আহ – ‘‘পুব্বেৱ মেতং, ভন্তে, সুতং ‘সুদ্ধোদনৰঞ্ঞো কিৰ পুত্তো সিদ্ধত্থকুমাৰো চত্তাৰি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৱা পব্বজিত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সতী’তি, সোহং, ভন্তে, তুম্হাকং অধিমুত্তিং দিস্ৱা এৱংপসন্নো ‘অদ্ধা বুদ্ধত্তং পাপুণিস্সথা’তি. সাধু, ভন্তে, বুদ্ধত্তং পত্ৱা পঠমং মম ৱিজিতং ওক্কমেয্যাথা’’তি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পব্বজ্জাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.