৪. ৱোদানঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৫৮. ৱোদানে ঞাণানীতি ৱিসুদ্ধঞাণানি. তং ৱিৱজ্জযিত্ৱাতি যং পুব্বে ৱুত্তং অতীতানুধাৱনং চিত্তং ৱিক্খেপানুপতিতং, তং ৱিৱজ্জযিত্ৱাতি সম্বন্ধিতব্বং. একট্ঠানে সমাদহতীতি অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানে সমং আদহতি পতিট্ঠাপেতি. তত্থেৱ অধিমোচেতীতি একট্ঠানেতি ৱুত্তে অস্সাসপস্সাসানং ফুসনট্ঠানেযেৱ সন্নিট্ঠপেতি সন্নিট্ঠানং কৰোতি. পগ্গণ্হিত্ৱাতি ধম্মৱিচযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায পগ্গহেত্ৱা. ৱিনিগ্গণ্হিত্ৱাতি পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায ৱিনিগ্গণ্হিত্ৱা. ‘‘সতিন্দ্ৰিযৱীৰিযিন্দ্ৰিযেহি পগ্গহেত্ৱা, সতিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযেহি ৱিনিগ্গহেত্ৱা’’তিপি ৱদন্তি. সম্পজানো হুত্ৱাতি অসুভভাৱনাদীহি. পুন সম্পজানো হুত্ৱাতি মেত্তাভাৱনাদীহি. যেন ৰাগেন অনুপতিতং, যেন ব্যাপাদেন অনুপতিতং, তং পজহতীতি সম্বন্ধো. তং চিত্তং ঈদিসন্তি সম্পজানন্তো তপ্পটিপক্খেন ৰাগং পজহতি, ব্যাপাদং পজহতীতি ৱা অত্থো. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. পৰিযোদাতন্তি পভস্সৰং. একত্তগতং হোতীতি তং তং ৱিসেসং পত্তস্স তং তং একত্তং গতং হোতি.
কতমে তে একত্তাতি ইধ যুজ্জমানাযুজ্জমানেপি একত্তে একতো কত্ৱা পুচ্ছতি. দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি দানৱত্থুসঙ্খাতস্স দানস্স উপসগ্গো ৱোসজ্জনং দানূপসগ্গো, দানৱত্থুপৰিচ্চাগচেতনা. তস্স উপট্ঠানং আৰম্মণকৰণৱসেন উপগন্ত্ৱা ঠানং দানূপসগ্গুপট্ঠানং, তদেৱ একত্তং, তেন ৱা একত্তং একগ্গভাৱো দানূপসগ্গুপট্ঠানেকত্তং. দানৱোসগ্গুপট্ঠানেকত্তন্তি পাঠো সুন্দৰতৰো, সো এৱত্থো. এতেন পদুদ্ধাৰৱসেন চাগানুস্সতিসমাধি ৱুত্তো. পদুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তোপি চেস ইতৰেসং তিণ্ণম্পি একত্তানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি, তস্মা ইধ নিদ্দিট্ঠন্তি ৱদন্তি. ৱিসাখাপি হি মহাউপাসিকা আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, দিসাসু ৱস্সংৱুট্ঠা ভিক্খূ সাৱত্থিং আগচ্ছিস্সন্তি ভগৱন্তং দস্সনায, তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সন্তি ‘ইত্থন্নামো, ভন্তে, ভিক্খু কালঙ্কতো, তস্স কা গতি, কো অভিসম্পৰাযো’তি? তং ভগৱা ব্যাকৰিস্সতি সোতাপত্তিফলে ৱা সকদাগামিফলে ৱা অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তে ৱা. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সামি ‘আগতপুব্বা নু খো, ভন্তে, তেন অয্যেন সাৱত্থী’তি? সচে মে ৱক্খন্তি ‘আগতপুব্বা তেন ভিক্খুনা সাৱত্থী’তি. নিট্ঠমেত্থ গচ্ছিস্সামি নিস্সংসযং পৰিভুত্তং তেন অয্যেন ৱস্সিকসাটিকা ৱা আগন্তুকভত্তং ৱা গমিকভত্তং ৱা গিলানভত্তং ৱা গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৱা গিলানভেসজ্জং ৱা ধুৱযাগু ৱাতি. তস্সা মে তদনুস্সৰন্তিযা পামোজ্জং জাযিস্সতি, পমুদিতায পীতি জাযিস্সতি, পীতিমনায কাযো পস্সম্ভিস্সতি, পস্সদ্ধকাযা সুখং ৱেদযিস্সামি, সুখিনিযা চিত্তং সমাধিযিস্সতি, সা মে ভৱিস্সতি ইন্দ্ৰিযভাৱনা বলভাৱনা বোজ্ঝঙ্গভাৱনা’’তি (মহাৱ. ৩৫১). অথ ৱা একত্তেসু পঠমং উপচাৰসমাধিৱসেন ৱুত্তং, দুতিযং অপ্পনাসমাধিৱসেন, ততিযং ৱিপস্সনাৱসেন, চতুত্থং মগ্গফলৱসেনাতি ৱেদিতব্বং. সমথস্স নিমিত্তং সমথনিমিত্তং. ৱযো ভঙ্গো এৱ লক্খণং ৱযলক্খণং. নিৰোধো নিব্বানং. সেসমেতেসু তীসু ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.
চাগাধিমুত্তানন্তি দানে অধিমুত্তানং. অধিচিত্তন্তি ৱিপস্সনাপাদকসমাধি. ৱিপস্সকানন্তি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তীহি অনুপস্সনাহি সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তানং. অৰিযপুগ্গলানন্তি অট্ঠন্নং. দুতিযাদীনি তীণি একত্তানি আনাপানস্সতিৱসেন সেসকম্মট্ঠানৱসেন চ যুজ্জন্তি. চতূহি ঠানেহীতি চতূহি কাৰণেহি. সমাধিৱিপস্সনামগ্গফলানং ৱসেন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতি উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি উদ্দেসপদানি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স কো আদী’’তিআদীনি তেসং উদ্দেসপদানং ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছাপুব্বঙ্গমানি নিদ্দেসপদানি. তত্থ পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দন্তি পটিপদা এৱ নীৱৰণমলৱিসোধনতো ৱিসুদ্ধি, তং পটিপদাৱিসুদ্ধিং পক্খন্দং পৱিট্ঠং. উপেক্খানুব্ৰূহিতন্তি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ব্ৰূহিতং ৱড্ঢিতং. ঞাণেন চ সম্পহংসিতন্তি পৰিযোদাপকেন ঞাণেন সম্পহংসিতং পৰিযোদাপিতং ৱিসোধিতং. পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম সসম্ভাৰিকো উপচাৰো, উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণাতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতী’’তিআদি ৱুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা, ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বা. কথং? যস্মিঞ্হি ৱাৰে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৱৰণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৱত্তো অপ্পনাসমাধিযেৱ. তদনন্তৰং পন পুৰিমচিত্তং একসন্ততিপৰিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৱং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৱং তাৱ পুৰিমচিত্তে ৱিজ্জমানাকাৰনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱং ৱিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৱিসোধেতব্বাভাৱতো ৱিসোধনে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৱূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাদানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৱতো এৱ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৱং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা ৱেদিতব্বা.
যে পনেতে এৱং উপেক্খানুব্ৰূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা হুত্ৱা পৱত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৰসেন একৰসানি হুত্ৱা পৱত্তানি, যং চেস তদুপগং তেসং অনতিৱত্তনএকৰসভাৱানং অনুচ্ছৱিকং ৱীৰিযং ৱাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৱত্তা আসেৱনা, সব্বেপি তে আকাৰা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৱিসোধিতত্তা পৰিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতি, যথাহ – ‘‘তথাপগ্গহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতি, উপেক্খাৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. উপেক্খাৱসেন নানত্তকিলেসেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ৱিমোক্খৱসেন পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ৱিমুত্তত্তা তে ধম্মা একৰসা হোন্তি, একৰসট্ঠেন ভাৱনা’’তি (পটি. ম. ১.২০১). তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পৰিযোসানন্তি ৱুত্তা.
এৱং তিৱত্তগতন্তিআদীনি তস্সেৱ চিত্তস্স থোমনৱচনানি. তত্থ এৱং তিৱত্তগতন্তি এৱং যথাৱুত্তেন ৱিধিনা পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্ৰূহনাঞাণসম্পহংসনাৱসেন তিৱিধভাৱং গতং. ৱিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৱিৰহিতত্তা ৱিতক্কেন সুন্দৰভাৱং পন্নং গতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স নিৰন্তৰপ্পৱত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৱসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৱত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৱিক্খিপতীতি. ‘‘সমাধিসম্পন্ন’’ন্তি ৱিসুং ৱুত্তত্তা পন ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. অথ ৱা সমাধিস্সেৱ ঝানসঙ্গহিতত্তা চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৱসেন ৱুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্ৰিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্ৰিযপঞ্চকৱসেন, দুতিযজ্ঝানাদীসু পন অলব্ভমানানি পদানি পহায লব্ভমানকৱসেন পীতিসম্পন্নন্তিআদি ৱুত্তং.
অনিচ্চানুপস্সনাদীসু অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু ৱিতক্কাদযো পৰিপুণ্ণাযেৱ তাসং কামাৱচৰত্তা. এতাসু চ অপ্পনায অভাৱতো পটিপদাৱিসুদ্ধিআদযো খণিকসমাধিৱসেন যোজেতব্বা. চতূসু মগ্গেসু পঠমজ্ঝানিকৱসেন ৱিতক্কাদীনং লব্ভনতো লব্ভমানকৱসেনেৱ ৱিতক্কাদযো পৰিপুণ্ণা ৱুত্তা. দুতিযজ্ঝানিকাদীসু হি মগ্গেসু ৱিতক্কাদযো ঝানেসু ৱিয পৰিহাযন্তীতি. এত্তাৱতা তেৰস ৱোদানঞাণানি ৱিত্থাৰতো নিদ্দিট্ঠানি হোন্তি. কথং? একট্ঠানে সমাদহনেন তত্থেৱ অধিমুচ্চনেন কোসজ্জপ্পজহনেন উদ্ধচ্চপ্পজহনেন ৰাগপ্পজহনেন ব্যাপাদপ্পজহনেন সম্পযুত্তানি ছ ঞাণানি, চতূহি একত্তেহি সম্পযুত্তানি চত্তাৰি ঞাণানি, পটিপদাৱিসুদ্ধিউপেক্খানুব্ৰূহনাসম্পহংসনাহি সম্পযুত্তানি তীণি ঞাণানীতি এৱং তেৰস ঞাণানি নিদ্দিট্ঠানি.
১৫৯. এৱং সন্তেপি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৱসেন তেসং নিপ্ফত্তিং দস্সেতুকামো তানি ঞাণানি অনিগমেত্ৱাৱ নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসাতিআদিনা নযেন চোদনাপুব্বঙ্গমং আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৱিধিং দস্সেত্ৱা অন্তে তানি ঞাণানি নিগমেত্ৱা দস্সেসি. তত্থ নিমিত্তং ৱুত্তমেৱ. অনাৰম্মণামেকচিত্তস্সাতি অনাৰম্মণা একচিত্তস্স. ম-কাৰো পনেত্থ পদসন্ধিকৰো. অনাৰম্মণমেকচিত্তস্সাতিপি পাঠো, একস্স চিত্তস্স আৰম্মণং ন ভৱন্তীতি অত্থো. তযো ধম্মেতি নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে. ভাৱনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনা. কথন্তি পঠমং ৱুত্তায চোদনাগাথায অনন্তৰং ৱুত্তায পৰিহাৰগাথায অত্থং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ন চিমেতি ন চ ইমে. ন চমেতিপি পাঠো, সোযেৱ পদচ্ছেদো. কথং ন চ অৱিদিতা হোন্তি, কথং ন চ চিত্তং ৱিক্খেপং গচ্ছতীতি এৱং কথং সদ্দো সেসেহি পঞ্চহি যোজেতব্বো. পধানঞ্চ পঞ্ঞাযতীতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনাৰম্ভকং ৱীৰিযং সন্দিস্সতি. ৱীৰিযঞ্হি পদহন্তি তেনাতি পধানন্তি ৱুচ্চতি. পযোগঞ্চ সাধেতীতি নীৱৰণৱিক্খম্ভকং ঝানঞ্চ যোগী নিপ্ফাদেতি. ঝানঞ্হি নীৱৰণৱিক্খম্ভনায পযুঞ্জীযতীতি পযোগোতি ৱুত্তং. ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি সংযোজনপ্পহানকৰং মগ্গঞ্চ পটিলভতি. মগ্গো হি সমথৱিপস্সনানং আনিসংসত্তা ৱিসেসোতি ৱুত্তো. ৱিসেসস্স চ পমুখভূতত্তা চ-কাৰেন সমুচ্চযো ন কতো.
ইদানি তং পুচ্ছিতমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপি ৰুক্খোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম ককচেন ফালনত্থং ৱাসিযা তচ্ছিত্ৱা ৰুক্খো ফালনকালে নিচ্চলভাৱত্থং সমে ভূমিপদেসে পযোগক্খমং কত্ৱা ঠপিতো. ককচেনাতি হত্থককচেন. আগতেতি ৰুক্খং ফুসিত্ৱা অত্তনো সমীপভাগং আগতে. গতেতি ৰুক্খং ফুসিত্ৱা পৰভাগং গতে. ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. ন অৱিদিতা হোন্তীতি ৰুক্খে ককচদন্তেহি ফুট্ঠং পুৰিসেন পেক্খমানং ঠানং অপ্পত্ৱা তেসং আগমনগমনাভাৱতো সব্বেপি ককচদন্তা ৱিদিতাৱ হোন্তি. পধানন্তি ৰুক্খচ্ছেদনৱীৰিযং. পযোগন্তি ৰুক্খচ্ছেদনকিৰিযং. ‘‘ৱিসেসমধিগচ্ছতী’’তি ৱচনং উপমায নত্থি. উপনিবন্ধনা নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনায সতিযা নিমিত্তভূতং কাৰণভূতং নাসিকগ্গং ৱা মুখনিমিত্তং ৱা. উপনিবন্ধতি এতায আৰম্মণে চিত্তন্তি উপনিবন্ধনা নাম সতি. নাসিকগ্গে ৱাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে. মুখনিমিত্তে ৱাতি ৰস্সনাসিকো উত্তৰোট্ঠে. উত্তৰোট্ঠো হি মুখে সতিযা নিমিত্তন্তি মুখনিমিত্তন্তি ৱুত্তো. আগতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো অব্ভন্তৰং আগতে. গতেতি ফুট্ঠট্ঠানতো বহিদ্ধা গতে. ন অৱিদিতা হোন্তীতি ফুসনট্ঠানং অপ্পত্ৱা অস্সাসপস্সাসানং আগমনগমনাভাৱতো সব্বেপি তে ৱিদিতা এৱ হোন্তি. কম্মনিযং হোতীতি যেন ৱীৰিযেন কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৱনাকম্মক্খমং ভাৱনাকম্মযোগ্গং হোতি. ইদং ৱীৰিযং পধানং নামাতি ফলেন কাৰণং ৱুত্তং হোতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি ৱিক্খম্ভনৱসেন নীৱৰণানি পহীযন্তি. ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তীতি নানাৰম্মণচাৰিনো অনৱট্ঠিতা ৱিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি. যেন ঝানেন উপক্কিলেসা পহীযন্তি, ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তি. অযং পযোগোতি পযোগমপেক্খিত্ৱা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো কতো. সঞ্ঞোজনা পহীযন্তীতি তংতংমগ্গৱজ্ঝা সঞ্ঞোজনা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি পহীনানং পুন অনুপ্পত্তিধম্মকত্তা ৱিগতো উপ্পাদন্তো ৱা ৱযন্তো ৱা এতেসন্তি ব্যন্তা, পুব্বে অব্যন্তা ব্যন্তা হোন্তীতি ব্যন্তীহোন্তি, ৱিনস্সন্তীতি অত্থো. সঞ্ঞোজনপ্পহানং অনুসযপ্পহানেন হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং অনুসযপ্পহানমাহ. যেন মগ্গেন সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি, অযং ৱিসেসোতি অত্থো. চতুত্থচতুক্কে অৰিযমগ্গস্সাপি নিদ্দিট্ঠত্তা ইধ অৰিযমগ্গো ৱুত্তো. একচিত্তস্স আৰম্মণদ্ৱযাভাৱস্স অৱুত্তেপি সিদ্ধত্তা তং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ এৱং ইমে তযো ধম্মা একচিত্তস্স আৰম্মণা ন হোন্তীতি নিগমনং কতং.
১৬০. ইদানি তং ভাৱনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৱচৰং থুনন্তো আনাপানস্সতি যস্সাতি গাথং ৱত্ৱা তস্সা নিদ্দেসমাহ. তত্থ আনাপানস্সতিযো যথা বুদ্ধেন দেসিতা, তথা পৰিপুণ্ণা সুভাৱিতা অনুপুব্বং পৰিচিতা যস্স অত্থি সংৱিজ্জন্তি. সো ইমং লোকং পভাসেতি. কিং ৱিয? অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা যথা অব্ভাদীহি মুত্তো চন্দিমা ইমং ওকাসলোকং পভাসেতি, তথা সো যোগাৱচৰো ইমং খন্ধাদিলোকং পভাসেতীতি গাথায সম্বন্ধো. ‘‘অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা’’তি চ পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৱুত্তত্তা এত্থ আদিসদ্দলোপো কতোতি ৱেদিতব্বো. গাথানিদ্দেসে নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৱ অত্থো পটিসেধেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৱ অস্সাসং উপগন্ত্ৱা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. তথা পস্সাসং. এত্তাৱতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অত্থো ৱুত্তো হোতি.
ইদানি সতিৱসেনেৱ ‘‘যস্সা’’তি ৱুত্তং পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামো যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি. যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতীতি ৱুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি অত্থো. পৰিপুণ্ণাতি ঝানৱিপস্সনামগ্গপৰম্পৰায অৰহত্তমগ্গপ্পত্তিযা পৰিপুণ্ণা. তেযেৱ হি ঝানৱিপস্সনামগ্গধম্মে সন্ধায পৰিগ্গহট্ঠেনাতিআদিমাহ. তে হি ধম্মা ইমিনা যোগিনা পৰিগ্গয্হমানত্তা পৰিগ্গহা, তেন পৰিগ্গহট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. তত্থ সব্বেসং চিত্তচেতসিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিৱাৰত্তা পৰিৱাৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিপূৰট্ঠেন পৰিপুণ্ণা. চতস্সো ভাৱনাতিআদীনি সুভাৱিতাতি ৱুত্তপদস্স অত্থৱসেন ৱুত্তানি. চতস্সো ভাৱনা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. যানীকতাতি যুত্তযানসদিসা কতা. ৱত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৱত্থুসদিসা কতা. অনুট্ঠিতাতি পচ্চুপট্ঠিতা. পৰিচিতাতি সমন্ততো চিতা উপচিতা. সুসমাৰদ্ধাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধা সুকতা. যত্থ যত্থ আকঙ্খতীতি যেসু যেসু ঝানেসু যাসু যাসু ৱিপস্সনাসু সচে ইচ্ছতি. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু ঝানেসু তাসু তাসু ৱিপস্সনাসু. ৱসিপ্পত্তোতি ৱসীভাৱং বহুভাৱং পত্তো. বলপ্পত্তোতি সমথৱিপস্সনাবলপ্পত্তো. ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ৱিসাৰদভাৱং পটুভাৱং পত্তো. তে ধম্মাতি সমথৱিপস্সনা ধম্মা. আৱজ্জনপটিবদ্ধাতি আৱজ্জনাযত্তা, আৱজ্জিতমত্তেযেৱ তস্স সন্তানেন, ঞাণেন ৱা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি ৰুচিআযত্তা, ৰোচিতমত্তেযেৱ ৱুত্তনযেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি অত্থো. মনসিকাৰো পনেত্থ আৱজ্জনায চিত্তুপ্পাদো. আকঙ্খনায ৱেৱচনৱসেন অত্থৱিৱৰণত্থং ৱুত্তো. তেন ৱুচ্চতি যানীকতাতি এৱং কতত্তাযেৱ তে যুত্তযানসদিসা কতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
যস্মিং যস্মিং ৱত্থুস্মিন্তি সোড়সসু ৱত্থূসু একেকস্মিং. স্ৱাধিট্ঠিতন্তি সুপ্পতিট্ঠিতং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. সম্পযুত্তচিত্তসতীনং সহেৱ সকসককিচ্চকৰণতো অনুলোমপটিলোমৱসেন যোজেত্ৱা তে দ্ৱে ধম্মা দস্সিতা. তেন ৱুচ্চতি ৱত্থুকতাতি এৱং ভূতত্তাযেৱ কতপতিট্ঠা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. যেন যেন চিত্তং অভিনীহৰতীতি পুব্বপ্পৱত্তিতো অপনেত্ৱা যত্থ যত্থ ভাৱনাৱিসেসে চিত্তং উপনেতি. তেন তেন সতি অনুপৰিৱত্ততীতি তস্মিং তস্মিংযেৱ ভাৱনাৱিসেসে সতি অনুকূলা হুত্ৱা পুব্বপ্পৱত্তিতো নিৱত্তিত্ৱা পৱত্ততি. ‘‘যেন, তেনা’’তি চেত্থ ‘‘যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) ৱিয ভুম্মত্থো ৱেদিতব্বো. তেন ৱুচ্চতি অনুট্ঠিতাতি এৱং কৰণতোযেৱ তং তং ভাৱনং অনুগন্ত্ৱা ঠিতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. আনাপানস্সতিযা সতিপধানত্তা ৱত্থুকতানুট্ঠিতপদেসু সতিযা সহ যোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা.
যস্মা পন পৰিপুণ্ণাযেৱ পৰিচিতা হোন্তি ৱড্ঢিতা লদ্ধাসেৱনা, তস্মা ‘‘পৰিপুণ্ণা’’তিপদে ৱুত্তা তযো অত্থা ‘‘পৰিচিতা’’তিপদেপি ৱুত্তা, চতুত্থো ৱিসেসত্থোপি ৱুত্তো. তত্থ সতিযা পৰিগ্গণ্হন্তোতি সম্পযুত্তায, পুব্বভাগায ৱা সতিযা পৰিগ্গহেতব্বে পৰিগ্গণ্হন্তো যোগী. জিনাতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি সমুচ্ছেদৱসেন লামকে কিলেসে জিনাতি অভিভৱতি. অযঞ্চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ধম্মেসু হি জিনন্তেসু তংধম্মসমঙ্গীপুগ্গলোপি জিনাতি নাম. তে চ ধম্মা সতিং অৱিহায অত্তনো পৱত্তিক্খণে জিনিতুমাৰদ্ধা জিতাতি ৱুচ্চন্তি যথা ‘‘ভুঞ্জিতুমাৰদ্ধো ভুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৱেদিতব্বং. এৱং সন্তেপি ‘‘পৰিজিতা’’তি ৱত্তব্বে জ-কাৰস্স চ-কাৰং কত্ৱা ‘‘পৰিচিতা’’তি ৱুত্তং, যথা সম্মা গদো অস্সাতি সুগতোতি অত্থৱিকপ্পে দ-কাৰস্স ত-কাৰো নিৰুত্তিলক্খণেন কতো, এৱমিধাপি ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পৰিচিতাতি পদং কত্তুসাধনং, পুৰিমানি তীণি কম্মসাধনানি.
চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধাতি চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধত্থাতি ৱুত্তং হোতি, অত্থসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. সুসমাৰদ্ধাতি পদস্স অত্থাপি হি ইধ সুসমাৰদ্ধাতি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা, সুসমাৰদ্ধধম্মা ৱা. চতুৰত্থভেদতো চত্তাৰোতি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা, ন ধম্মভেদতো. যস্মা পন সুভাৱিতাযেৱ সুসমাৰদ্ধা হোন্তি, ন অঞ্ঞে, তস্মা তযো ভাৱনত্থা ইধাপি ৱুত্তা. আসেৱনত্থোপি তীসু ৱুত্তেসু ৱুত্তোযেৱ হোতি, তস্মা তং অৱত্ৱা তপ্পচ্চনীকানং সুসমূহতত্থো ৱুত্তো. পচ্চনীকসমুগ্ঘাতেন হি আৰদ্ধপৰিযোসানং পঞ্ঞাযতি, তেন সুসমাৰদ্ধস্স সিখাপ্পত্তো অত্থো ৱুত্তো হোতি. তত্থ তপ্পচ্চনীকানন্তি তেসং ঝানৱিপস্সনামগ্গানং পটিপক্খভূতানং. কিলেসানন্তি কামচ্ছন্দাদীনং নিচ্চসঞ্ঞাদিসম্পযুত্তানং সক্কাযদিট্ঠাদীনঞ্চ. সুসমূহতত্তাতি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদৱসেন সুট্ঠু সমূহতত্তা নাসিতত্তা. পোত্থকেসু পন ‘‘সুসমুগ্ঘাতত্তা’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং.
১৬১. পুন তস্সেৱ পদস্স অঞ্ঞম্পি অত্থৱিকপ্পং দস্সেন্তো সুসমন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থ জাতাতি তস্মিং সিখাপ্পত্তভাৱনাৱিসেসে জাতা. অনৱজ্জাতি কিলেসানং আৰম্মণভাৱানুপগমনেন কিলেসদোসৱিৰহিতা. কুসলাতি জাতিৱসেন কুসলা. বোধিপক্খিযাতি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অৰিযস্স পক্খে ভৱত্তা বোধিপক্খিযা. পক্খে ভৱত্তাতি হি উপকাৰভাৱে ঠিতত্তা. তে চ ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৩৫; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২২; মি. প. ৫.৪.১) সত্ততিংস ধম্মা. ইদং সমন্তি ইদং মগ্গক্খণে ধম্মজাতং সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসে সমেতি ৱিনাসেতীতি সমং নাম. নিৰোধো নিব্বানন্তি দুক্খনিৰোধত্তা নিৰোধো, ৱানসঙ্খাতায তণ্হায অভাৱা নিব্বানং. ইদং সুসমন্তি ইদং নিব্বানং সব্বসঙ্খতৱিসমাপগতত্তা সুট্ঠু সমন্তি সুসমং নাম. ঞাতন্তি বোধিপক্খিযসঙ্খাতং সমং অসম্মোহতো ঞাণেন ঞাতং, নিব্বানসঙ্খাতং সুসমং আৰম্মণতো ঞাণেন ঞাতং. তদেৱ দ্ৱযং তেনেৱ চক্খুনা ৱিয দিট্ঠং. ৱিদিতন্তি তদেৱ দ্ৱযং সন্তানে উপ্পাদনেন আৰম্মণকৰণেন চ পটিলদ্ধং. ঞাতং ৱিয পঞ্ঞায সচ্ছিকতং ফস্সিতঞ্চ. ‘‘অসল্লীনং অসম্মুট্ঠা অসাৰদ্ধো একগ্গ’’ন্তি পুৰিমস্স পুৰিমস্স পদস্স অত্থপ্পকাসনং. তত্থ আৰদ্ধন্তি পট্ঠপিতং. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং. উপট্ঠিতাতি উপগন্ত্ৱা ঠিতা. অসম্মুট্ঠাতি অৱিনট্ঠা. পস্সদ্ধোতি নিব্বুতো. অসাৰদ্ধোতি নিদ্দৰথো. সমাহিতন্তি সমং ঠপিতং. একগ্গন্তি অৱিক্খিত্তং.
‘‘চত্তাৰো সুসমাৰদ্ধা’’তিআদি সকলস্স সুসমাৰদ্ধৱচনস্স মূলত্থো. ‘‘অত্থি সম’’ন্তিআদি পন সুসমৱচনস্স, ‘‘ঞাত’’ন্তিআদি আৰদ্ধৱচনস্স ৱিকপ্পত্থা. তত্থাযং পদত্থসংসন্দনা – ‘‘সমা চ সুসমা চ সমসুসমা’’তি ৱত্তব্বে একদেসসৰূপেকসেসং কত্ৱা ‘‘সুসমা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তা যথা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপঞ্চ নামৰূপন্তি. ‘‘ইদং সমং, ইদং সুসম’’ন্তি পন অনঞ্ঞাপেক্খং কত্ৱা নপুংসকৱচনং কতং. যস্মা পন ঞাতম্পি দিট্ঠন্তি ৱুচ্চতি, দিট্ঠঞ্চ আৰদ্ধঞ্চ অত্থতো একং. ৱিদিতসচ্ছিকতফস্সিতানি পন ঞাতৱেৱচনানি, তস্মা ঞাতন্তি আৰদ্ধত্থোযেৱ ৱুত্তো হোতি.
আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনন্তি অযং পন আৰদ্ধৱচনস্স উজুকত্থোযেৱ. উপট্ঠিতা সতীতিআদীনি পন সম্পযুত্তৱীৰিযস্স উপকাৰকধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তানি, ন আৰদ্ধৱচনস্স অত্থদস্সনত্থং. পুৰিমেন অত্থেন সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি সুসমাৰদ্ধা চ, ইমিনা অত্থেন সুসমা আৰদ্ধাতি সুসমাৰদ্ধা চ একসেসে কতে ‘‘সুসমাৰদ্ধা’’তি ৱুচ্চন্তি. ইমমত্থং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘তেন ৱুচ্চতি সুসমাৰদ্ধা’’তি ৱুত্তং.
অনুপুব্বন্তি যথানুক্কমেনাতি অত্থো, পুব্বং পুব্বং অনূতি ৱুত্তং হোতি. দীঘং অস্সাসৱসেনাতি দীঘন্তি ৱুত্তঅস্সাসৱসেন. পুৰিমা পুৰিমাতি পুৰিমা পুৰিমা সতি. এতেন পুব্বন্তিপদস্স অত্থো ৱুত্তো হোতি. পচ্ছিমা পচ্ছিমাতি সতিযেৱ. এতেন অনূতিপদস্স অত্থো ৱুত্তো হোতি. উভযেন পুব্বঞ্চ অনু চ পৰিচিতাতি অত্থো ৱুত্তো হোতি. উপৰি সোড়স ৱত্থূনি ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱচনতো ইধ সঙ্খিপিত্ৱা ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী’’তি অন্তিমমেৱ দস্সিতং. যস্মা সিখাপ্পত্তভাৱনস্স সব্বাপি আনাপানস্সতিযো পুনপ্পুনং যথাৰুচি পৱত্তনতো অনুপৰিচিতাপি হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচিতা চেৱ হোন্তি অনুপৰিচিতা চা’’তি.
যথত্থাতি যথাসভাৱত্থা. অত্তদমথত্থোতি অৰহত্তমগ্গক্খণে অত্তনো নিব্বিসেৱনত্থো. সমথত্থোতি সীতিভাৱত্থো. পৰিনিব্বাপনত্থোতি কিলেসপৰিনিব্বানেন. অভিঞ্ঞত্থোতি সব্বধম্মৱসেন. পৰিঞ্ঞত্থাদযো মগ্গঞাণকিচ্চৱসেন. সচ্চাভিসমযত্থো চতুন্নং সচ্চানং একপটিৱেধদস্সনৱসেন. নিৰোধে পতিট্ঠাপকত্থো আৰম্মণকৰণৱসেন.
বুদ্ধোতিপদস্স অভাৱেপি বুদ্ধেনাতিপদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৱিনা সযমেৱ ভূতো. অনাচৰিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৱিৱৰণং. যো হি আচৰিযং ৱিনা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচৰিযকভাৱস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচৰিযং অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৱ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৱিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৱং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৱিদ্ধত্তা এৱং ৱুত্তং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতিপি পাঠো. বলেসু চ ৱসীভাৱন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সৰভাৱং পাপুণি. যো সো এৱং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ সব্বেসু ধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতং খন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৱিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৱতা অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা কতা হোতি.
১৬২. ইদানি ব্যঞ্জনতো ৱিভাৱেন্তো বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৱগন্তা অৱগতোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৱাতা পণ্ণসুসাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৱ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসৱিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৱিসৱনতো পদুমমিৱ ৱিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পৰিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকৰধম্মপ্পহানেন নিদ্দক্খযৱিবুদ্ধো পুৰিসো ৱিয সব্বকিলেসনিদ্দক্খযৱিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৱচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৱেন নিৰুপলেপসঙ্খাতেন. সৱাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৱচনেন ৱিসেসেত্ৱা একন্তৱীতৰাগোতিআদি ৱুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি ৰাগদোসমোহাৱসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তি, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. একাযনমগ্গোতি চেত্থ –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;
নাৱা উত্তৰসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি . (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৱুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৱা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৱিৱেকেন চিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনো একাযনো. একেতি সেট্ঠা, সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একাযনমগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো, একস্মিংযেৱ বুদ্ধসাসনে পৱত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৱুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো, পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো. একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পৰেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিং পন সযমেৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ যথা নীলৰত্তগুণযোগা নীলো পটো ৰত্তো পটোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধগুণযোগা বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৱুত্তং.
ততো পৰং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৱুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জূপগতা. ব্ৰাহ্মণা ভোৱাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৱা. দেৱতা সক্কাদযো ব্ৰহ্মানো চ. ৱিমোক্খন্তিকন্তি ৱিমোক্খো অৰহত্তমগ্গো, ৱিমোক্খস্স অন্তো অৰহত্তফলং, তস্মিং ৱিমোক্খন্তে ভৱং ৱিমোক্খন্তিকং নাম. সব্বঞ্ঞুভাৱো হি অৰহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অৰহত্তফলোদযে সিদ্ধো হোতি, তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৱো ৱিমোক্খন্তে ভৱো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৱিমোক্খন্তে ভৱং নাম হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিৰুক্খমূলে যথাৱুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায, সব্বধম্মসচ্ছিকিৰিযায ৱা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি যা অযং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি, অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৱিভাৱনা.
‘‘যথা বুদ্ধেন দেসিতা’’তিগাথাপাদস্স পন ইমিনা পদভাজনীযে ৱুত্তত্থেন অযং সংসন্দনা – আনাপানস্সতিযো চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকাৰেন দেসিতা. যথাসদ্দেন সঙ্গহিতা দস যথত্থা চ যথা বুদ্ধেন দেসিতা, যেন পকাৰেন দেসিতাতি পকাৰত্থস্স চ যথাসদ্দস্স, সভাৱত্থস্স চ যথাসদ্দস্স সৰূপেকসেসৱসেন একসেসং কত্ৱা ‘‘যথা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পদভাজনীযে পনস্স যথত্থেসু একেকস্স যোজনাৱসেন ‘‘দেসিতো’’তি একৱচনং কতং.
‘‘সোতি গহট্ঠো ৱা হোতি পব্বজিতো ৱা’’তি ৱুত্তত্তা আদিপদেপি যস্স গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱাতি ৱুত্তমেৱ হোতি. লোকত্থো ৱুত্তোযেৱ. পভাসেতীতি অত্তনো ঞাণস্স পাকটং কৰোতীতি অত্থো. অভিসম্বুদ্ধত্তাতি সাৱকপাৰমিঞাণেনপি পটিৱিদ্ধভাৱেন. ওভাসেতীতি কামাৱচৰভূতং লোকং. ভাসেতীতি ৰূপাৱচৰভূতং লোকং. পভাসেতীতি অৰূপাৱচৰভূতং লোকং.
অৰিযঞাণন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণং. মহিকা মুত্তোতি মহিকায মুত্তো. মহিকাতি নীহাৰো ৱুচ্চতি. মহিযা মুত্তোতিপি পাঠো. ধূমৰজা মুত্তোতি ধূমতো চ ৰজতো চ মুত্তো. ৰাহুগহণা ৱিপ্পমুত্তোতি ৰাহুনো চন্দস্স আসন্নুপক্কিলেসত্তা দ্ৱীহি উপসগ্গেহি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ভাসতে ইতি সওভাসট্ঠেন. তপতে ইতি সতেজট্ঠেন. ৱিৰোচতে ইতি ৰুচিৰট্ঠেন. এৱমেৱন্তি এৱং এৱং. যস্মা পন চন্দোপি সযং ভাসন্তো তপন্তো ৱিৰোচন্তো ইমং ওকাসলোকং ওভাসেতি, ভিক্খু চ পঞ্ঞায ভাসন্তো তপন্তো ৱিৰোচন্তো ইমং খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞায ওভাসেতি, তস্মা উভযত্ৰাপি ‘‘ভাসেতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘ভাসতে’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. এৱঞ্হি ৱুত্তে হেতুঅত্থোপি ৱুত্তো হোতি. অতিৱিসদতৰাভসূৰিযোপমং অগ্গহেত্ৱা কস্মা চন্দোপমা গহিতাতি চে? সব্বকিলেসপৰিড়াহৱূপসমেন সন্তস্স ভিক্খুনো সন্তগুণযুত্তচন্দোপমা অনুচ্ছৱিকাতি গহিতাতি ৱেদিতব্বং. এৱং আনাপানস্সতিভাৱনাসিদ্ধিসাধকং যোগাৱচৰং থুনিত্ৱা ইমানি তেৰস ৱোদানে ঞাণানীতি তানি ঞাণানি নিগমেত্ৱা দস্সেতীতি.
ৱোদানঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.