৭১. মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা

১১৭. মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসে বহুকেহি আকাৰেহীতি ইদানি ৱুচ্চমানেহি একূননৱুতিযা পকাৰেহি. পস্সন্তানন্তি ঞাণচক্খুনা চ বুদ্ধচক্খুনা চ ওলোকেন্তানং. ওক্কমতীতি ওতৰতি পৱিসতি. আদিত্তোতি দুক্খলক্খণৱসেন পীড়াযোগতো সন্তাপনট্ঠেন আদীপিতো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱুত্তত্তা সব্বসঙ্খতস্স চেৱ দুক্খলক্খণৱসেন পীড়িতত্তা দুক্খস্স চ কৰুণায মূলভূতত্তা পঠমং দুক্খলক্খণৱসেন ‘‘আদিত্তো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ৰাগাদীহি আদিত্ততং পন উপৰি ৱক্খতি. অথ ৱা আদিত্তোতি ৰাগাদীহিযেৱ আদিত্তো. উপৰি পন ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি নিব্বাপেতা’’তি অত্থাপেক্খনৱসেন পুন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. লোকসন্নিৱাসোতি পঞ্চক্খন্ধা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, তণ্হাদিট্ঠিৱসেন সন্নিৱসন্তি এত্থ সত্তাতি সন্নিৱাসো, লোকোৱ সন্নিৱাসো লোকসন্নিৱাসো. দুক্খিতং খন্ধসন্তানং উপাদায সত্তৱোহাৰসব্ভাৱতো লোকসন্নিৱাসযোগতো সত্তসমূহোপি লোকসন্নিৱাসো. সোপি চ সহখন্ধকোযেৱ. উয্যুত্তোতি অনেকেসু কিচ্চেসু নিচ্চব্যাপাৰতায কতযোগো কতউস্সাহো, সততকিচ্চেসু সউস্সুক্কোতি অত্থো. ঘট্টনযুত্তোতি ৱা উয্যুত্তো. পযাতোতি পব্বতেয্যা নদী ৱিয অনৱট্ঠিতগমনেন মৰণায যাতুং আৰদ্ধো. কুম্মগ্গপ্পটিপন্নোতি কুচ্ছিতং মিচ্ছামগ্গং পটিপন্নো. উপৰি পন ‘‘ৱিপথপক্খন্দো’’তি নানাপদেহি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং.

উপনীযতীতি জৰাৱসেন মৰণায উপনীযতি হৰীযতি. জৰা হি ‘‘আযুনো সংহানী’’তি (সং. নি. ২.২) ৱুত্তা. অদ্ধুৱোতি ন থিৰো, সদা তথেৱ ন হোতি. যস্মা অদ্ধুৱো, তস্মা উপনীযতীতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং জৰাদুক্খং ৱুত্তং. তং জৰাদুক্খং দিস্ৱা জৰাপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাণোতি তাযিতুং ৰক্খিতুং সমত্থেন ৰহিতো, অনাৰক্খোতি ৱুত্তং হোতি. অনভিস্সৰোতি অভিসৰিত্ৱা অভিগন্ত্ৱা ব্যাহৰণেন অস্সাসেতুং সমত্থেন ৰহিতো, অসহাযোতি ৱা অত্থো. যস্মা অনভিস্সৰো, তস্মা অতাণোতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং পিযৱিপ্পযোগদুক্খং ৱুত্তং. তং পিযৱিপ্পযোগদুক্খং দিস্ৱা ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অস্সকোতি সকভণ্ডৰহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. যস্মা সব্বং পহায গমনীযং, তস্মা অস্সকোতি পুৰিমস্স কাৰণৱচনমেতং. এতেন সকাৰণং মৰণদুক্খং ৱুত্তং. তং দিস্ৱা ভোগপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অঞ্ঞত্থ ‘‘কম্মস্সকা মাণৱসত্তা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) ৱুত্তং, ইধ চ ৰট্ঠপালসুত্তে চ ‘‘অস্সকো লোকো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ৱুত্তং, তং কথং যুজ্জতীতি চে? পহায গমনীযং সন্ধায ‘‘অস্সকো’’তি ৱুত্তং, কম্মং পন ন পহায গমনীযং. তস্মা ‘‘কম্মস্সকা’’তি ৱুত্তং. ৰট্ঠপালসুত্তেযেৱ চ এৱমেতং ৱুত্তং ‘‘ত্ৱং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি (ম. নি. ২.৩০৬). ঊনোতি পাৰিপূৰিৰহিতো. অতিত্তোতি ভিয্যো ভিয্যো পত্থনাযপি ন সুহিতো. ইদং ঊনভাৱস্স কাৰণৱচনং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায ৱসে ৱত্তনতো তণ্হায দাসভূতো. ইদং অতিত্তভাৱস্স কাৰণৱচনং. এতেন ইচ্ছাৰোগাপদেসেন সকাৰণং ব্যাধিদুক্খং ৱুত্তং. তং ব্যাধিদুক্খং দিস্ৱা ব্যাধিপাৰিজুঞ্ঞৰহিতাপি ৱিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাযনোতি পুত্তাদীহিপি তাযনস্স অভাৱতো অতাযনো অনাৰক্খো, অলব্ভনেয্যখেমো ৱা. অলেণোতি অল্লীযিতুং নিস্সিতুং অনৰহো অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকাৰকো. অসৰণোতি নিস্সিতানং ন ভযসাৰকো ন ভযৱিনাসকো. অসৰণীভূতোতি পুৰে উপ্পত্তিযা অত্তনো অভাৱেনেৱ অসৰণো, উপ্পত্তিসমকালমেৱ অসৰণীভূতোতি অত্থো.

উদ্ধতোতি সব্বাকুসলেসু উদ্ধচ্চস্স উপ্পজ্জনতো সত্তসন্তানে চ অকুসলুপ্পত্তিবাহুল্লতো অকুসলসমঙ্গীলোকো তেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো. অৱূপসন্তোতি অৱূপসমনলক্খণস্স উদ্ধচ্চস্সেৱ যোগেন অৱূপসন্তো ভন্তমিগপটিভাগো. ‘‘উপনীযতি লোকো’’তিআদীসু চতূসু চ ‘‘উদ্ধতো লোকো’’তি চ পঞ্চসু ঠানেসু লোকোতি আগতং, সেসেসু লোকসন্নিৱাসোতি. উভযথাপি লোকোযেৱ. সসল্লোতি পীড়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহৰণীযতায চ সল্লাতি সঙ্খং গতেহি ৰাগাদীহি সল্লেহি সহৱত্তনকো. ৱিদ্ধোতি মিগাদযো কদাচি পৰেহি ৱিদ্ধা হোন্তি, অযং পন লোকো নিচ্চং অত্তনাৱ ৱিদ্ধো. পুথুসল্লেহীতি ‘‘সত্ত সল্লানি – ৰাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, কিলেসসল্লং, দুচ্চৰিতসল্ল’’ন্তি (মহানি. ১৭৪) ৱুত্তেহি সত্তহি সল্লেহি. তস্সাতি তস্স লোকসন্নিৱাসস্স. সল্লানং উদ্ধতাতি তেসং সল্লানং সত্তসন্তানতো উদ্ধৰিতা পুগ্গলো. অঞ্ঞত্ৰ মযাতি মং ঠপেত্ৱা. যেপি ভগৱতো সাৱকা সল্লানি উদ্ধৰন্তি, তেসং ভগৱতো ৱচনেনেৱ উদ্ধৰণতো ভগৱাৱ উদ্ধৰতি নাম. অৱিজ্জন্ধকাৰাৱৰণোতি অৱিজ্জা এৱ সভাৱদস্সনচ্ছাদনেন অন্ধং ৱিয কৰোতীতি অৱিজ্জন্ধকাৰো, সোৱ সভাৱাৱগমননিৱাৰণেন আৱৰণং এতস্সাতি অৱিজ্জন্ধকাৰাৱৰণো. কিলেসপঞ্জৰপক্খিত্তোতি কিলেসা এৱ কুসলগমনসন্নিৰুজ্ঝনট্ঠেন পঞ্জৰোতি কিলেসপঞ্জৰো, অৱিজ্জাপভৱে কিলেসপঞ্জৰে পক্খিত্তো পাতিতো. আলোকং দস্সেতাতি পঞ্ঞালোকং দস্সনসীলো, পঞ্ঞালোকস্স দস্সেতাতি ৱা অত্থো. অৱিজ্জাগতোতি অৱিজ্জং গতো পৱিট্ঠো. ন কেৱলং অৱিজ্জায আৱৰণমত্তমেৱ, অথ খো গহনগতো ৱিয অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠোতি পুৰিমতো ৱিসেসো. অণ্ডভূতোতিআদযো চ ৱিসেসাযেৱ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডে ভূতো নিব্বত্তো. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা ‘‘অণ্ডভূতা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমযং লোকো অৱিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা ‘‘অণ্ডভূতো’’তি ৱুচ্চতি. পৰিযোনদ্ধোতি তেন অৱিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধো বদ্ধো ৱেঠিতো.

তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৱিয আকুলভূতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি, এৱমেৱ সত্তা পচ্চযাকাৰে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কাপি ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিকং দত্ৱা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ কুলকজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৱমযং লোকো পচ্চযেসু পক্খলিত্ৱা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন কুলকজাতো হোতি গণ্ঠিবদ্ধো. যে হি কেচি দিট্ঠিযো নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং ন সক্কোন্তিযেৱ. কুলাগণ্ঠিকজাতোতি কুলাগণ্ঠিকং ৱিয ভূতো. কুলাগণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিকসুত্তং. ‘‘কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকো’’তিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতো মুঞ্জতিণপব্বজতিণসদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং, তম্পি পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৱমযং লোকো পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন গণ্ঠিজাতো হুত্ৱা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.

তত্থ অপাযোতি নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো অসুৰকাযো. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৱতো ‘‘অপাযো’’তি ৱুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি’’.

তং সব্বম্পি নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতুক্খিত্তনাৱা ৱিয যন্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ. অৱিজ্জাৱিসদোসসল্লিত্তোতি অৱিজ্জাযেৱ অকুসলুপ্পাদনেন কুসলজীৱিতনাসনতো ৱিসন্তি অৱিজ্জাৱিসং, তদেৱ সন্তানদূসনতো অৱিজ্জাৱিসদোসো, তেন অনুসযপৰিযুট্ঠানদুচ্চৰিতভূতেন ভুসং লিত্তো মক্খিতোতি অৱিজ্জাৱিসদোসসল্লিত্তো. কিলেসকললীভূতোতি অৱিজ্জাদিমূলকা কিলেসা এৱ ওসীদনট্ঠেন কললং কদ্দমোতি কিলেসকললং, তদস্স অত্থীতি কিলেসকললী, এৱংভূতো. ৰাগদোসমোহজটাজটিতোতি লোভপটিঘাৱিজ্জাসঙ্খাতা ৰাগদোসমোহা এৱ ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু হেট্ঠুপৰিযৱসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৱেড়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৱিযাতি জটা, তায ৰাগদোসমোহজটায জটিতো. যথা নাম ৱেড়ুজটাদীহি ৱেড়ুআদযো, এৱং তায জটায অযং লোকো জটিতো ৱিনদ্ধো সংসিব্বিতোতি অত্থো. জটং ৱিজটেতাতি ইমং এৱং তেধাতুকং লোকং জটেত্ৱা ঠিতং জটং ৱিজটেতা সংছিন্দিতা সম্পদালযিতা.

তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কোতি তণ্হা এৱ অব্বোচ্ছিন্নং পৱত্তিতো সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটোতি তণ্হাসঙ্ঘাটো, তস্মিং তণ্হাসঙ্ঘাটে পটিমুক্কো অনুপৱিট্ঠো অন্তোগতোতি তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো. তণ্হাজালেন ওত্থটোতি তণ্হা এৱ পুব্বে ৱুত্তনযেন সংসিব্বনট্ঠেন জালন্তি তণ্হাজালং, তেন তণ্হাজালেন ওত্থটো সমন্ততো ছাদিতো পলিৱেঠিতো. তণ্হাসোতেন ৱুয্হতীতি তণ্হা এৱ সংসাৰে আকড্ঢনট্ঠেন সোতোতি তণ্হাসোতো, তেন তণ্হাসোতেন ৱুয্হতি আকড্ঢীযতি. তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সঞ্ঞুত্তোতি তণ্হা এৱ লোকং ৱট্টস্মিং সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজনন্তি তণ্হাসংযোজনং, তেন তণ্হাসংযোজনেন সঞ্ঞুত্তো বদ্ধো. তণ্হানুসযেন অনুসটোতি তণ্হা এৱ অনুসযনট্ঠেন অনুসযোতি তণ্হানুসযো, তেন তণ্হানুসযেন অনুসটো অনুগতো থামগতো. তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতীতি তণ্হা এৱ পৱত্তিকালে ফলকালে চ লোকং সন্তাপেতীতি সন্তাপো, তেন তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি সন্তাপীযতি. তণ্হাপৰিড়াহেন পৰিডয্হতীতি তণ্হা এৱ বলৱভূতা পৱত্তিকালে ফলকালে চ সমন্ততো দহনট্ঠেন মহাপৰিড়াহোতি তণ্হাপৰিড়াহো, তেন তণ্হাপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি সমন্ততো ডহীযতি. দিট্ঠিসঙ্ঘাটাদযো ইমিনাৱ নযেন যোজেতব্বা.

অনুগতোতি অনুপৱিট্ঠো. অনুসটোতি অনুধাৱিতো. অভিভূতোতি পীড়িতো. অব্ভাহতোতি অভিআহতো অভিমুখং ভুসং পহতো. দুক্খে পতিট্ঠিতোতি দুক্খে খন্ধপঞ্চকে সুখৱিপল্লাসেন পতিট্ঠিতো অভিনিৱিট্ঠো.

তণ্হায উড্ডিতোতি তণ্হায উল্লঙ্ঘিতো. চক্খু হি তণ্হাৰজ্জুনা আৱুনিত্ৱা ৰূপনাগদন্তে উড্ডিতং, সোতাদীনি তণ্হাৰজ্জুনা আৱুনিত্ৱা সদ্দাদিনাগদন্তেসু উড্ডিতানি. তংসমঙ্গীলোকোপি উড্ডিতোযেৱ নাম. জৰাপাকাৰপৰিক্খিত্তোতি অনতিক্কমনীযট্ঠেন পাকাৰভূতায জৰায পৰিৱাৰিতো. মচ্চুপাসেন পৰিক্খিত্তোতি দুম্মোচনীযট্ঠেন পাসভূতেন মৰণেন বদ্ধো. মহাবন্ধনবদ্ধোতি দড়্হত্তা দুচ্ছেদত্তা চ মহন্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধো. ৰাগবন্ধনেনাতি ৰাগো এৱ বন্ধতি সংসাৰতো চলিতুং ন দেতীতি ৰাগবন্ধনং. তেন ৰাগবন্ধনেন. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কিলেসবন্ধনেনাতি ৱুত্তাৱসেসেন কিলেসবন্ধনেন. দুচ্চৰিতবন্ধনেনাতি তিৱিধেন. সুচৰিতং পন বন্ধনমোক্খস্স হেতুভূতং বন্ধনমোক্খভূতঞ্চ অত্থি. তস্মা তং ন গহেতব্বং.

বন্ধনং মোচেতাতি তস্স বন্ধনং মোচেতা. বন্ধনা মোচেতাতিপি পাঠো, বন্ধনতো তং মোচেতাতি অত্থো. মহাসম্বাধপ্পটিপন্নোতি কুসলসঞ্চাৰপীড়নেন মহাসম্বাধসঙ্খাতং ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চৰিতগহনং পটিপন্নো. ওকাসং দস্সেতাতি লোকিযলোকুত্তৰসমাধিপঞ্ঞাওকাসং দস্সেতা. মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধোতি মহানিৱাৰণেন নিৱুতো. মহালেপেন ৱা লিত্তো. পলিবোধোতি চ ৰাগাদিসত্তৱিধো এৱ. ‘‘তণ্হাদিট্ঠিপলিবোধো’’তি একে. পলিবোধং ছেতাতি তং পলিবোধং ছিন্দিতা. মহাপপাতেতি পঞ্চগতিপপাতে, জাতিজৰামৰণপপাতে ৱা. তং সব্বম্পি দুৰুত্তৰণট্ঠেন পপাতো. পপাতা উদ্ধতাতি তম্হা পপাততো উদ্ধৰিতা. মহাকন্তাৰপ্পটিপন্নোতি জাতিজৰাব্যাধিমৰণসোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তাৰং পটিপন্নো. সব্বম্পি তং দুৰতিক্কমনট্ঠেন কন্তাৰো, তং কন্তাৰং তাৰেতা. কন্তাৰা তাৰেতাতি ৱা পাঠো. মহাসংসাৰপ্পটিপন্নোতি অব্বোচ্ছিন্নং খন্ধসন্তানং পটিপন্নো. সংসাৰা মোচেতাতি সংসাৰতো মোচেতা. সংসাৰং মোচেতাতি ৱা পাঠো. মহাৱিদুগ্গেতি সংসাৰৱিদুগ্গে. সংসাৰোযেৱ হি দুগ্গমনট্ঠেন ৱিদুগ্গো. সম্পৰিৱত্ততীতি ভুসং নিৱত্তিত্ৱা চৰতি. মহাপলিপেতি মহন্তে কামকদ্দমে. কামো হি ওসীদনট্ঠেন পলিপো. পলিপন্নোতি লগ্গো. মহাপলিপপলিপন্নোতিপি পাঠো.

অব্ভাহতোতি সব্বোপদ্দৱেহি অব্ভাহতো. ৰাগগ্গিনাতি ৰাগাদযোযেৱ অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, তেন ৰাগগ্গিনা. সেসেসুপি এসেৱ নযো. উন্নীতকোতি উগ্গহেত্ৱা নীতো, জাতিযা উগ্গহেত্ৱা জৰাদিউপদ্দৱায নীতোতি অত্থো. ক-কাৰো পনেত্থ অনুকম্পায দট্ঠব্বো. হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণোতি পৰিত্তাযকেন ৰহিতো সততং পীড়ীযতি. পত্তদণ্ডোতি ৰাজাদীহি লদ্ধআণো. তক্কৰোতি চোৰো. ৱজ্জবন্ধনবদ্ধোতি ৰাগাদিৱজ্জবন্ধনেহি বদ্ধো. আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতোতি মৰণধম্মগণ্ঠিকট্ঠানং উপেচ্চ ঠিতো. কোচি বন্ধনা মোচেতা. কোচি বন্ধনং মোচেতাতিপি পাঠো. অনাথোতি নত্থি এতস্স নাথো ইস্সৰো, সযং ৱা ন নাথো ন ইস্সৰোতি অনাথো, অসৰণোতি ৱা অত্থো. পৰমকাপঞ্ঞপ্পত্তোতি জৰাদিপটিবাহনে অপ্পহুতায অতীৱ কপণভাৱং পত্তো. তাযেতাতি ৰক্খিতা. তাযিতাতি ৱা পাঠো সুন্দৰো. দুক্খাভিতুন্নোতি জাতিদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি অভিতুন্নো অতিব্যাধিতো অতিকম্পিতো চ. চিৰৰত্তং পীড়িতোতি দুক্খেহেৱ দীঘমদ্ধানং পীড়িতো ঘট্টিতো. গধিতোতি গেধেন গিদ্ধো, অভিজ্ঝাকাযগন্থেন ৱা গন্থিতো. নিচ্চং পিপাসিতোতি পাতুং ভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা, সা তণ্হা এৱ, তণ্হাপিপাসায নিৰন্তৰং পিপাসিতো.

অন্ধোতি দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৱতো কাণো. পঞ্ঞা হি ধম্মসভাৱং পস্সতি. অচক্খুকোতি তং পন অন্ধত্তং ন পচ্ছা সম্ভূতং, পকতিযা এৱ অৱিজ্জমানচক্খুকোতি তমেৱ অন্ধত্তং ৱিসেসেতি. হতনেত্তোতি নযনট্ঠেন নেত্তন্তি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৱতোযেৱ ৱিনট্ঠনেত্তকো. সমৱিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৱং নেতীতি নেত্তন্তি হি ৱুত্তং. পঞ্ঞায সুগতিঞ্চ অগতিঞ্চ নযতি. হতনেত্তত্তাযেৱস্স নেতুঅভাৱং দস্সেন্তো অপৰিণাযকোতি আহ, অৱিজ্জমাননেত্তকোতি অত্থো. অঞ্ঞোপিস্স নেতা ন ৱিজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিপথপক্খন্দোতি ৱিপৰীতো, ৱিসমো ৱা পথো ৱিপথো, তং ৱিপথং পক্খন্দো পৱিট্ঠো পটিপন্নোতি ৱিপথপক্খন্দো, মিচ্ছাপথসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং পটিপন্নোতি অত্থো. অঞ্জসাপৰদ্ধোতি অঞ্জসে উজুমগ্গস্মিং মজ্ঝিমপটিপদায অপৰদ্ধো ৱিৰদ্ধো. অৰিযপথং আনেতাতি অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উপনেতা পটিপাদযিতা. মহোঘপক্খন্দোতি যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং ৱট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, পকতিওঘতো মহন্তা ওঘাতি মহোঘা. তে কামোঘো ভৱোঘো দিট্ঠোঘো অৱিজ্জোঘোতি চতুপ্পভেদা. তে মহোঘে পক্খন্দো পৱিট্ঠোতি মহোঘপক্খন্দো, সংসাৰসঙ্খাতং মহোঘং ৱা পক্খন্দোতি.

১১৮. ইদানি একুত্তৰিকনযো. তত্থ দ্ৱীহি দিট্ঠিগতেহীতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি. তত্থ দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৱিয. গন্তব্বাভাৱতো ৱা দিট্ঠিযা গতমত্তমেৱেতন্তি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠীসু গতং ইদং দস্সনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. দ্ৱাসট্ঠিতেসট্ঠিদিট্ঠিযোপি হি সস্সতদিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠীতি দ্ৱেৱ দিট্ঠিযো হোন্তি. তস্মা সঙ্খেপেন সব্বা দিট্ঠিযো অন্তো কৰোন্তো ‘‘দ্ৱীহি দিট্ঠিগতেহী’’তি ৱুত্তং. পৰিযুট্ঠিতোতি পৰিযুট্ঠানং পত্তো সমুদাচাৰং পত্তো, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচাৰস্স গহণং পত্তোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘দ্ৱীহি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতা দেৱমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৱন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তী’’তিআদি (ইতিৱু. ৪৯).

তীহি দুচ্চৰিতেহীতি তিৱিধকাযদুচ্চৰিতেন চতুব্বিধৱচীদুচ্চৰিতেন তিৱিধমনোদুচ্চৰিতেন. ৱিপ্পটিপন্নোতি ৱিৰূপং পটিপন্নো, মিচ্ছাপটিপন্নোতি অত্থো. যোগেহি যুত্তোতি ৱট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা, ঈতিঅত্থেন ৱা যোগা, তেহি যোগেহি যুত্তো সমপ্পিতো. চতুযোগযোজিতোতি কামযোগো, ভৱযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৱিজ্জাযোগোতি ইমেহি চতূহি যোগেহি সকটস্মিং যোগো ৱিয ৱট্টস্মিং যোজিতো. পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামযোগো. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো, ঝাননিকন্তি চ, সস্সতদিট্ঠিসহজাতো ৰাগো ভৱৱসেন পত্থনা ভৱযোগো. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিযোগো. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাযোগো. তে এৱ চত্তাৰো বলৱভূতা ওঘা, দুব্বলভূতা যোগা.

চতূহি গন্থেহীতি যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থোতি চতুপ্পভেদা. অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৱা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৱ ৱা এসাতি অভিজ্ঝা, লোভোযেৱ. নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৱং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৱা ৱিনযাচাৰৰূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধি সীলৱতেন সুদ্ধীতি পৰামসনং সীলব্বতপৰামাসো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকাৰেন অভিনিৱিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো. তেহি চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, বদ্ধোতি অত্থো.

চতূহি উপাদানেহীতি ভুসং আদিযন্তি দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. তে কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানন্তি চতুপ্পভেদা. ৱত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠিং উপাদিযতীতিপি দিট্ঠুপাদানং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৪৭) হি পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি উপাদিযতি. সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৱতাদীনি হি এৱং ৱিসুদ্ধীতি অভিনিৱেসতো সযমেৱ উপাদানানি. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং. কিং ৱদন্তি, উপাদিযন্তি ৱা? অত্তানং. অত্তনো ৱাদুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং, অত্তৱাদমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৱাদুপাদানং. ঠপেত্ৱা ইমা দ্ৱে দিট্ঠিযো সব্বাপি দিট্ঠী দিট্ঠুপাদানং. তেহি চতূহি উপাদানেহি. উপাদীযতীতি ভুসং গণ্হীযতি. উপাদিযতীতি ৱা পাঠো, লোকো উপাদানেহি তং তং আৰম্মণং ভুসং গণ্হাতীতি অত্থো.

পঞ্চগতিসমাৰুড়্হোতি সুকতদুক্কটকাৰণেহি গম্মতি উপসঙ্কমীযতীতি গতি, সহোকাসকা খন্ধা. নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো মনুস্সা দেৱাতি ইমা পঞ্চ গতিযো ৱোক্কমনভাৱেন ভুসং আৰুড়্হো. পঞ্চহি কামগুণেহীতি ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি ৱত্থুকামকোট্ঠাসেহি. ৰজ্জতীতি অযোনিসোমনসিকাৰং পটিচ্চ ৰাগুপ্পাদনেন তেহি ৰঞ্জীযতি, সাৰত্তো কৰীযতীতি অত্থো. পঞ্চহি নীৱৰণেহীতি চিত্তং নীৱৰন্তি পৰিযোনন্ধন্তীতি নীৱৰণা. কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছাসঙ্খাতেহি পঞ্চহি নীৱৰণেহি. ওত্থটোতি উপৰিতো পিহিতো.

ছহি ৱিৱাদমূলেহীতি ছহি ৱিৱাদস্স মূলেহি. যথাহ –

‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী, সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি. যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু মক্খী হোতি পড়াসী. ইস্সুকী হোতি মচ্ছৰী. সঠো হোতি মাযাৱী. পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থৰিপি…পে… আযতিং অনৱস্সৱো হোতী’’তি (পৰি. ২৭২; অ. নি. ৬.৩৬).

তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো. উপনাহীতি ৱেৰঅপ্পটিনিস্সজ্জনলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো. অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানন্তি দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং ৱিৱাদো কথং দেৱমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৱত্ততীতি? কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪৫১ আদযো) ৱিয দ্ৱীসু ভিক্খূসু ৱিৱাদং আপন্নেসু তস্মিং ৱিহাৰে তেসং অন্তেৱাসিকা ৱিৱদন্তি, তেসং ওৱাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৱিৱদতি, ততো তেসং উপট্ঠাকাপি ৱিৱদন্তি. অথ মনুস্সানং আৰক্খদেৱতা দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৱাদীনং আৰক্খদেৱতা ধম্মৱাদিনিযো হোন্তি অধম্মৱাদীনং অধম্মৱাদিনিযো. ততো আৰক্খদেৱতানং মিত্তা ভুম্মট্ঠদেৱতা ভিজ্জন্তি. এৱং পৰম্পৰায যাৱ ব্ৰহ্মলোকা ঠপেত্ৱা অৰিযসাৱকে সব্বে দেৱমনুস্সা দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৱাদীহি পন অধম্মৱাদিনোৱ বহুতৰা হোন্তি. ততো যং বহুকেহি গহিতং, সব্বং তং সচ্চন্তি ধম্মং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহুতৰাৱ অধম্মং গণ্হন্তি. তে অধম্মং পুৰক্খত্ৱা ৱিহৰন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. এৱং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং ৱিৱাদো দেৱমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি. অজ্ঝত্তং ৱাতি তুম্হাকং অব্ভন্তৰপৰিসায ৱা. বহিদ্ধা ৱাতি পৰেসং পৰিসায ৱা. মক্খীতি পৰেসং গুণমক্খণলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো. পড়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পড়াসেন সমন্নাগতো. ইস্সুকীতি পৰেসং সক্কাৰাদিইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো. মচ্ছৰীতি আৱাসমচ্ছৰিযাদীহি পঞ্চহি মচ্ছৰিযেহি সমন্নাগতো. সঠোতি কেৰাটিকো. মাযাৱীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো. পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৱনিচ্ছকো দুস্সীলো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৱাদী অহেতুকৱাদী অকিৰিযৱাদী. সন্দিট্ঠিপৰামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৱ পৰামসতি. আধানগ্গাহীতি দড়্হগ্গাহী. দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৱিস্সজ্জাপেতুং. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন ‘‘তত্থ কতমানি ছ ৱিৱাদমূলানি? কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপৰামাসিতা, ইমানি ছ ৱিৱাদমূলানী’’তি (ৱিভ. ৯৪৪) পধানৱসেন একেকোযেৱ ধম্মো ৱুত্তো.

ছহি তণ্হাকাযেহীতি ‘‘ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা’’তি (ৱিভ. ৯৪৪) ৱুত্তাহি ছহি তণ্হাহি. তত্থ যস্মা একেকাযেৱ তণ্হা অনেকৱিসযত্তা একেকস্মিম্পি ৱিসযে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো অনেকা হোন্তি, তস্মা সমূহট্ঠেন কাযসদ্দেন যোজেত্ৱা তণ্হাকাযাতি ৱুত্তং. তণ্হাকাযাতি ৱুত্তেপি তণ্হা এৱ. ৰজ্জতীতি সযং আৰম্মণে ৰজ্জতি, সাৰত্তো হোতি.

ছহি দিট্ঠিগতেহীতি সব্বাসৱসুত্তে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘তস্স এৱং অযোনিসো মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘নত্থি মে অত্তা’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৱ অনত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অনত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৱা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অথ ৱা পনস্স এৱং দিট্ঠি হোতি ‘যো মে অযং অত্তা ৱদো ৱেদেয্যো তত্ৰ তত্ৰ কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি, সো চ খো পন মে অযং অত্তা নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’’তি (ম. নি. ১.১৯).

তত্থ অত্থি মে অত্তাতি সস্সতদিট্ঠি সব্বকালেসু অত্তনো অত্থিতং গণ্হাতি. সচ্চতো থেততোতি ভূততো চ থিৰতো চ, ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি সুট্ঠু দড়্হভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. নত্থি মে অত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি সতো সত্তস্স তত্থ তত্থ ৱিভৱগ্গহণতো. অথ ৱা পুৰিমাপি তীসু কালেসু অত্থীতি গহণতো সস্সতদিট্ঠি, পচ্চুপ্পন্নমেৱ অত্থীতি গণ্হন্তী উচ্ছেদদিট্ঠি, পচ্ছিমাপি অতীতানাগতেসু নত্থীতি গহণতো ‘‘ভস্সন্তা আহুতিযো’’তি গহিতদিট্ঠিগতিকানং ৱিয উচ্ছেদদিট্ঠি. অতীতে এৱ নত্থীতি গণ্হন্তী অধিচ্চসমুপ্পন্নকস্স ৱিয সস্সতদিট্ঠি. অত্তনাৱ অত্তানং সঞ্জানামীতি সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেন খন্ধে অত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায অৱসেসক্খন্ধে সঞ্জানতো ইমিনা অত্তনা ইমং অত্তানং সঞ্জানামীতি হোতি. অত্তনাৱ অনত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধংযেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা, ইতৰে চত্তাৰোপি অনত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৱং হোতি. অনত্তনাৱ অত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধং অনত্তাতি গহেত্ৱা, ইতৰে চত্তাৰোপি অত্তাতি গহেত্ৱা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৱং হোতি. সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৱ. ৱদো ৱেদেয্যোতিআদযো পন সস্সতদিট্ঠিযা এৱ অভিনিৱেসাকাৰা. তত্থ ৱদতীতি ৱদো, ৱচীকম্মস্স কাৰকোতি ৱুত্তং হোতি. ৱেদযতীতি ৱেদেয্যো, জানাতি অনুভৱতি চাতি ৱুত্তং হোতি. কিং ৱেদেতীতি? তত্ৰ তত্ৰ কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি. তত্ৰ তত্ৰাতি তেসু তেসু যোনিগতিঠিতিনিৱাসনিকাযেসু আৰম্মণেসু ৱা. নিচ্চোতি উপ্পাদৱযৰহিতো. ধুৱোতি থিৰো সাৰভূতো. সস্সতোতি সব্বকালিকো. অৱিপৰিণামধম্মোতি অত্তনো পকতিভাৱং অৱিজহনধম্মো, ককণ্টকো ৱিয নানপ্পকাৰতং নাপজ্জতি. সস্সতিসমন্তি চন্দসূৰিযসমুদ্দমহাপথৱীপব্বতা লোকৱোহাৰেন সস্সতিযোতি ৱুচ্চন্তি. সস্সতীহি সমং সস্সতিসমং. যাৱ সস্সতিযো তিট্ঠন্তি, তাৱ তথেৱ ঠস্সতীতি গণ্হতো এৱং দিট্ঠি হোতি.

খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন ‘‘তত্ৰ তত্ৰ দীঘৰত্তং কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং পচ্চনুভোতি, ন সো জাতো নাহোসি, ন সো জাতো ন ভৱিস্সতি, নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মোতি ৱা পনস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিভ. ৯৪৮) ছ দিট্ঠী এৱং ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা.

তত্থ ন সো জাতো নাহোসীতি সো অত্তা অজাতিধম্মতো ন জাতো নাম, সদা ৱিজ্জমানোযেৱাতি অত্থো. তেনেৱ অতীতে নাহোসি, অনাগতে ন ভৱিস্সতি. যো হি জাতো, সো অহোসি. যো চ জাযিস্সতি, সো ভৱিস্সতীতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা ন সো জাতো নাহোসীতি সো সদা ৱিজ্জমানত্তা অতীতেপি ন জাতু ন অহোসি, অনাগতেপি ন জাতু ন ভৱিস্সতি. অনুসযা ৱুত্তত্থা.

সত্তহি সঞ্ঞোজনেহীতি সত্তকনিপাতে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৱে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৱৰাগসংযোজনং, অৱিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, সত্ত সংযোজনানী’’তি (অ. নি. ৭.৮).

তত্থ অনুনযসংযোজনন্তি কামৰাগসংযোজনং. সব্বানেৱেতানি বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি.

সত্তহি মানেহীতি খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘মানো, অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো’’তি (ৱিভ. ৯৫০).

তত্থ মানোতি সেয্যাদিৱসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৱা জাতিআদীসু ৱত্থুৱসেনেৱ উন্নতি. অতিমানোতি জাতিআদীহি ‘‘মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৱা উন্নতি. মানাতিমানোতি ‘‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অযং হীনতৰো’’তি উপ্পন্নমানো. ওমানোতি জাতিআদীহি অত্তানং হেট্ঠা কত্ৱা পৱত্তমানো, হীনোহমস্মীতি মানোযেৱ. অধিমানোতি অনধিগতেযেৱ চতুসচ্চধম্মে অধিগতোতি মানো. অযং পন অধিমানো পৰিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্চযপৰিগ্গহেন ৱিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসং. অস্মিমানোতি ৰূপাদীসু খন্ধেসু অস্মীতি মানো, ‘‘অহং ৰূপ’’ন্তিআদিৱসেন উপ্পন্নমানোতি ৱুত্তং হোতি. মিচ্ছামানোতি পাপকেন কম্মাযতনাদিনা উপ্পন্নমানো.

লোকধম্মা ৱুত্তত্থা. সম্পৰিৱত্ততীতি লোকধম্মেহি হেতুভূতেহি লাভাদীসু চতূসু অনুৰোধৱসেন, অলাভাদীসু চতূসু পটিৱিৰোধৱসেন ভুসং নিৱত্ততি, পকতিভাৱং জহাতীতি অত্থো. মিচ্ছত্তাপি ৱুত্তত্থা. নিয্যাতোতি গতো পক্খন্দো, অভিভূতোতি অত্থো.

অট্ঠহি পুৰিসদোসেহীতি অট্ঠকনিপাতে উপমাহি সহ, খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে উপমং ৱিনা ৱুত্তেহি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘কতমে অট্ঠ পুৰিসদোসা? ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘ন সৰামি ন সৰামী’তি অস্সতিযাৱ নিব্বেঠেতি. অযং পঠমো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৱ পটিপ্ফৰতি ‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৱম্পি নাম মং ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’তি? অযং দুতিযো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৱ পচ্চাৰোপেতি ‘ত্ৱম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ত্ৱং তাৱ পঠমং পটিকৰোহী’তি. অযং ততিযো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. অযং চতুত্থো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো সঙ্ঘমজ্ঝে বাহাৱিক্খেপকং ভণতি. অযং পঞ্চমো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অনাদিযিত্ৱা সঙ্ঘং অনাদিযিত্ৱা চোদকং সাপত্তিকোৱ যেন কামং পক্কমতি. অযং ছট্ঠো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘নেৱাহং আপন্নোম্হি, ন পনাহং অনাপন্নোম্হী’তি সো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৱিহেসেতি. অযং সত্তমো পুৰিসদোসো.

‘‘পুন চপৰং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো এৱমাহ – ‘কিং নু খো তুম্হে আযস্মন্তো অতিবাড়্হং মযি ব্যাৱটা? ইদানাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিস্সামী’তি. সো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তিত্ৱা এৱমাহ ‘ইদানি খো তুম্হে আযস্মন্তো অত্তমনা হোথা’তি. অযং অট্ঠমো পুৰিসদোসো. ইমে অট্ঠ পুৰিসদোসা’’তি (ৱিভ. ৯৫৭; অ. নি. ৮.১৪).

তত্থ পুৰিসদোসাতি পুৰিসানং দোসা, তে পন পুৰিসসন্তানং দূসেন্তীতি দোসা. ন সৰামি ন সৰামীতি ‘‘মযা এতস্স কম্মস্স কতট্ঠানং নস্সৰামি ন সল্লক্খেমী’’তি এৱং অস্সতিভাৱেন নিব্বেঠেতি মোচেতি. চোদকংযেৱ পটিপ্ফৰতীতি পটিৱিৰুদ্ধো হুত্ৱা ফৰতি, পটিআণিভাৱেন তিট্ঠতি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন নাম কিং, যো ত্ৱং নেৱ ৱত্থুং, ন আপত্তিং, ন চোদনং জানাসীতি দীপেতি. ত্ৱম্পি নাম এৱং কিঞ্চি অজানন্তো ভণিতব্বং মঞ্ঞসীতি অজ্ঝোত্থৰতি. পচ্চাৰোপেতীতি ‘‘ত্ৱম্পি খোসী’’তিআদীনি ৱদন্তো পতিআৰোপেতি. পটিকৰোহীতি দেসনাগামিনিং দেসেহি, ৱুট্ঠানগামিনিতো ৱুট্ঠাহি, ততো সুদ্ধন্তে পতিট্ঠিতো অঞ্ঞং চোদেস্সসীতি দীপেতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতীতি অঞ্ঞেন কাৰণেন, ৱচনেন ৱা অঞ্ঞং কাৰণং, ৱচনং ৱা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তো ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কথং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ভণতি. ‘‘এৱৰূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং উপনেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ন তৱ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ততো ৰাজগহং গতোম্হীতি. ‘‘ৰাজগহং ৱা যাহি ব্ৰাহ্মণগেহং ৱা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি. ‘‘তত্থ মে সূকৰমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৱদন্তো কথং বহিদ্ধা ৱিক্খিপতি. কোপন্তি কুপিতভাৱং, দোসন্তি দুট্ঠভাৱং. উভযম্পেতং কোধস্সেৱ নামং. অপ্পচ্চযন্তি অসন্তুট্ঠাকাৰং, দোমনস্সস্সেতং নামং. পাতুকৰোতীতি দস্সেতি পকাসেতি. বাহাৱিক্খেপকং ভণতীতি বাহং ৱিক্খিপিত্ৱা ৱিক্খিপিত্ৱা অলজ্জিৱচনং ৱদতি. অনাদিযিত্ৱাতি চিত্তীকাৰেন অগ্গহেত্ৱা অৱজানিত্ৱা, অনাদৰো হুত্ৱাতি অত্থো. ৱিহেসেতীতি ৱিহেঠেতি বাধতি. অতিবাড়্হন্তি অতিদড়্হং অতিপ্পমাণং. মযি ব্যাৱটাতি মযি ব্যাপাৰং আপন্না. হীনাযাৱত্তিত্ৱাতি হীনস্স গিহিভাৱস্স অত্থায আৱত্তিত্ৱা, গিহী হুত্ৱাতি অত্থো. অত্তমনা হোথাতি তুট্ঠচিত্তা হোথ, ‘‘মযা লভিতব্বং লভথ, মযা ৱসিতব্বট্ঠানে ৱসথ, ফাসুৱিহাৰো ৱো মযা কতো’’তি অধিপ্পাযেন ৱদতি. দুস্সতীতি দুট্ঠো হোতি.

নৱহি আঘাতৱত্থূহীতি সত্তেসু উপ্পত্তিৱসেনেৱ কথিতানি. যথাহ –

‘‘নৱযিমানি, ভিক্খৱে, আঘাতৱত্থূনি. কতমানি নৱ? ‘অনত্থং মে অচৰী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চৰতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি, অনত্থং চৰতি, অনত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি, অত্থং চৰতি, অত্থং চৰিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, নৱ আঘাতৱত্থূনী’’তি (অ. নি. ৯.২৯).

তত্থ আঘাতৱত্থূনীতি আঘাতকাৰণানি. আঘাতন্তি চেত্থ কোপো, সোযেৱ উপৰূপৰি কোপস্স ৱত্থুত্তা আঘাতৱত্থু. আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি কৰোতি উপ্পাদেতি. ‘‘অত্থং মে নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি. পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি. অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতী’’তি (মহানি. ৮৫; ৱিভ. ৯৬০; ধ. স. ১০৬৬) নিদ্দেসে ৱুত্তানি অপৰানিপি নৱ আঘাতৱত্থূনি ইমেহেৱ নৱহি সঙ্গহিতানি. আঘাতিতোতি ঘট্টিতো.

নৱৱিধমানেহীতি কতমে নৱৱিধমানা? সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো. ইমে নৱৱিধমানা (ৱিভ. ৯৬২).

এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো ৰাজূনঞ্চেৱ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি.

সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা অঞ্ঞৰাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি.

সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. যস্স হি ৰঞ্ঞো ৰট্ঠং ৱা ধনং ৱা ৱাহনাদীনি ৱা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ‘‘ময্হং ৰাজাতি ৱোহাৰসুখমত্তকমেৱ, কিং ৰাজা নাম অহ’’ন্তি এতং মানং কৰোতি, পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কাৰো ‘‘অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেৰোতি কথামত্তমেৱ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেৰো নামাহং, যস্স মে লাভসক্কাৰো নত্থী’’তি এতং মানং কৰোতি.

সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৱা হি ৰট্ঠিযো ৱা ‘‘ভোগযানৱাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো ৰাজপুৰিসো অত্থী’’তি ৱা, ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকৰণ’’ন্তি ৱা, ‘‘অমচ্চোতি নামমেৱ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহ’’ন্তি ৱা এতং মানং কৰোতি.

হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘‘মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৱিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা, অহং পন পৱেণিআগতত্তা সেয্যো’’তি ৱা, ‘‘পৱেণিআগতভাৱেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’’ন্তি ৱা, ‘‘কুচ্ছিৱসেনাহং দাসব্যং উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহ’’ন্তি ৱা এতং মানং কৰোতি. যথা চ দাসো, এৱং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতং মানং কৰোন্তিযেৱ. এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তথা সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তত্থ যাথাৱমানা অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা, অযাথাৱমানা সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝাতি.

তণ্হামূলকা ৱুত্তাযেৱ. ৰজ্জতীতি ন কেৱলং ৰাগেনেৱ ৰজ্জতি, অথ খো তণ্হামূলকানং পৰিযেসনাদীনম্পি সম্ভৱতো তণ্হামূলকেহি সব্বেহি অকুসলধম্মেহি ৰজ্জতি, যুজ্জতি বজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো.

দসহি কিলেসৱত্থূহীতি কতমানি দস কিলেসৱত্থূনি? লোভো, দোসো, মোহো, মানো, দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, থিনং, উদ্ধচ্চং, অহিৰিকং, অনোত্তপ্পন্তি ইমানি দস কিলেসৱত্থূনি (ৱিভ. ৯৬৬).

তত্থ কিলেসা এৱ কিলেসৱত্থূনি, ৱসন্তি ৱা এত্থ অখীণাসৱা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ৱত্থূনি, কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৱত্থূনি চাতি কিলেসৱত্থূনি. যস্মা চেত্থ অনন্তৰপচ্চযাদিভাৱেন উপ্পজ্জমানাপি কিলেসা ৱসন্তি এৱ নাম, তস্মা কিলেসানং ৱত্থূনীতিপি কিলেসৱত্থূনি. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি লোভো. দুস্সন্তি তেন, সযং ৱা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৱ ৱা তন্তি দোসো. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো. মঞ্ঞতীতি মানো. দিট্ঠিআদযো ৱুত্তত্থাৱ. ন হিৰীযতীতি অহিৰিকো, তস্স ভাৱো অহিৰিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পী, তস্স ভাৱো অনোত্তপ্পং. তেসু অহিৰিকং কাযদুচ্চৰিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অনোত্তপ্পং তেহেৱ অসাৰজ্জনলক্খণং, কিলিস্সতীতি উপতাপীযতি ৱিবাধীযতি.

দসহি আঘাতৱত্থূহীতি পুব্বে ৱুত্তেহি নৱহি চ ‘‘অট্ঠানে ৱা পনাঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১০৬৬) ৱুত্তেন চাতি দসহি. অনত্থং মে অচৰীতিআদীনিপি হি অৱিকপ্পেত্ৱা খাণুকণ্টকাদিম্হিপি অট্ঠানে আঘাতো উপ্পজ্জতি.

দসহি অকুসলকম্মপথেহীতি কতমে দস অকুসলকম্মপথা (দী. নি. ৩.৩৬০)? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচাৰো, মুসাৱাদো, পিসুণা ৱাচা, ফৰুসা ৱাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি. ইমে দস অকুসলকম্মপথা. তত্থ অকুসলকম্মানি চ তানি পথা চ দুগ্গতিযাতি অকুসলকম্মপথা. সমন্নাগতোতি সমঙ্গীভূতো.

দসহি সঞ্ঞোজনেহীতি কতমানি দস সংযোজনানি (ধ. স. ১১১৮)? কামৰাগসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, মানসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনং, সীলব্বতপৰামাসসংযোজনং, ভৱৰাগসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছৰিযসংযোজনং, অৱিজ্জাসংযোজনং, ইমানি দস সংযোজনানি. মিচ্ছত্তা ৱুত্তাযেৱ.

দসৱত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি কতমা দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (ৱিভ. ৯৭১)? নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তি. অযং দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি.

তত্থ দসৱত্থুকাতি দস ৱত্থূনি এতিস্সাতি দসৱত্থুকা. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি. দিন্নস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো, তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি. যিট্ঠস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিৰিযা, তং কাতুং সক্কাতি জানাতি. তস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম, দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৱং জানাতি. ফলং ৱিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পৰলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পৰো লোকোতি ইধলোকে ঠিতো পৰলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৱং জানাতি. তেসু কতপ্পচ্চযেন কোচি ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৱনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং…পে… পৱেদেন্তীতি ইমঞ্চ পৰঞ্চ লোকং অত্তনাৱ অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৱা পৱেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নত্থীতি গণ্হাতি.

অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকং একেকং অন্তং ভাগং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা. অথ ৱা অন্তস্স গাহো অন্তগ্গাহো, অন্তগ্গাহো অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. তায অন্তগ্গাহিকায. সা পন ৱুত্তাযেৱ.

অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চসতেহীতি অট্ঠুত্তৰং সতং অট্ঠসতং. সংসাৰে পপঞ্চেতি চিৰং ৱসাপেতীতি পপঞ্চো, তণ্হা এৱ পপঞ্চো তণ্হাপপঞ্চো, আৰম্মণভেদেন পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন চ তণ্হানং বহুকত্তা বহুৱচনং কত্ৱা তণ্হাপপঞ্চানং সতং তণ্হাপপঞ্চসতং. তেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেনা’’তি ৱত্তব্বে ৱচনৱিপল্লাসৱসেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেহী’’তি বহুৱচননিদ্দেসো কতো. অট্ঠসতন্তি সঙ্খাতেন তণ্হাপপঞ্চসতেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠ অব্বোহাৰিকানি কত্ৱা সতমেৱ গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে পন তণ্হাৱিচৰিতানীতি আগতং. যথাহ –

‘‘অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা অট্ঠতণ্হাৱিচৰিতসতং হোতী’’তি (ৱিভ. ৮৪২).

তণ্হাপপঞ্চাযেৱ পনেত্থ তণ্হাৱিচৰিতানীতি ৱুত্তা. তণ্হাসমুদাচাৰা তণ্হাপৱত্তিযোতি অত্থো. অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৱচনং. ৱিত্থাৰো পনস্স তস্স নিদ্দেসে (ৱিভ. ৯৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অযং পন অপৰো নযো – ৰূপাৰম্মণাযেৱ কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হাতি তিস্সো তণ্হা হোন্তি, তথা সদ্দাদিআৰম্মণাতি ছসু আৰম্মণেসু অট্ঠাৰস তণ্হা হোন্তি, অজ্ঝত্তাৰম্মণা অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰম্মণা অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস হোন্তি. তা এৱ অতীতাৰম্মণা ছত্তিংস, অনাগতাৰম্মণা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা ছত্তিংসাতি অট্ঠতণ্হাৱিচৰিতসতং হোতি. পপঞ্চিতোতি আৰম্মণে, সংসাৰে ৱা পপঞ্চিতো চিৰৱাসিতো.

দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহীতি ‘‘কতমানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্ৰহ্মজালে ৱেয্যাকৰণে ৱুত্তানি ভগৱতা? চত্তাৰো সস্সতৱাদা, চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা, চত্তাৰো অন্তানন্তিকা, চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা, দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, সত্ত উচ্ছেদৱাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি ইমানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্ৰহ্মজালে ৱেয্যাকৰণে ৱুত্তানি ভগৱতা’’তি (ৱিভ. ৯৭৭). ৱিত্থাৰো পনেত্থ ব্ৰহ্মজালসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

অহঞ্চম্হি তিণ্ণোতি অহঞ্চ চতুৰোঘং, সংসাৰসমুদ্দং ৱা তিণ্ণো অম্হি ভৱামি. মুত্তোতি ৰাগাদিবন্ধনেহি মুত্তো. দন্তোতি নিব্বিসেৱনো নিপ্পৰিপ্ফন্দো. সন্তোতি সীতীভূতো. অস্সত্থোতি নিব্বানদস্সনে লদ্ধস্সাসো. পৰিনিব্বুতোতি কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো. পহোমীতি সমত্থোম্হি. খোইতি একংসত্থে নিপাতো. পৰে চ পৰিনিব্বাপেতুন্তি এত্থ পৰে চ-সদ্দো ‘‘পৰে চ তাৰেতু’’ন্তিআদীহিপি যোজেতব্বোতি.

মহাকৰুণাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.