২. ইদ্ধিকথা
ইদ্ধিকথাৱণ্ণনা
৯. ইদানি পঞ্ঞাকথায অনন্তৰং পঞ্ঞানুভাৱং দস্সেন্তেন কথিতায ইদ্ধিকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ পুচ্ছাসু তাৱ কা ইদ্ধীতি সভাৱপুচ্ছা. কতি ইদ্ধিযোতি পভেদপুচ্ছা. কতি ভূমিযোতি সম্ভাৰপুচ্ছা. কতি পাদাতি পতিট্ঠপুচ্ছা. কতি পদানীতি আসন্নকাৰণপুচ্ছা. কতি মূলানীতি আদিকাৰণপুচ্ছা. ৱিসজ্জনেসু ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি অত্থো. যঞ্হি নিপ্ফজ্জতি পটিলব্ভতি চ, তং ইজ্ঝতীতি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতী’’তি (সু. নি. ৭৭২). ‘‘নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহৰতীতি পাটিহাৰিয’’ন্তিআদি (পটি. ম. ৩.৩২). অপৰো নযো – ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, উপাযসম্পদাযেতং অধিৱচনং. উপাযসম্পদা হি ইজ্ঝতি অধিপ্পেতফলপ্পসৱনতো. যথাহ – ‘‘অযং খো, চিত্তো গহপতি, সীলৱা কল্যাণধম্মো, সচে পণিদহিস্সতি ‘অনাগতমদ্ধানং ৰাজা অস্সং চক্কৱত্তী’তি. ইজ্ঝিস্সতি হি সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’’তি (সং. নি. ৪.৩৫২). অপৰো নযো – এতায সত্তা ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
১০. দসসু ইদ্ধীসু অধিট্ঠানৱসেন নিপ্ফন্নত্তা অধিট্ঠানা ইদ্ধি. পকতিৱণ্ণৱিজহনৱিকাৰৱসেন পৱত্তত্তা ৱিকুব্বনা ইদ্ধি. সৰীৰব্ভন্তৰে অঞ্ঞস্স মনোমযস্স সৰীৰস্স নিপ্ফত্তিৱসেন পৱত্তত্তা মনোমযা ইদ্ধি. ঞাণপ্পৱত্তিতো পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা তংখণে ৱা ঞাণানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসো ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. সমাধিতো পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা তংখণে ৱা সমথানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. চেতোৱসিপ্পত্তানং অৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো অৰিযা ইদ্ধি. কম্মৱিপাকৱসেন জাতো ৱিসেসো কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি. পুব্বে কতপুঞ্ঞস্স জাতো ৱিসেসো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. ৱিজ্জায জাতো ৱিসেসো ৱিজ্জামযা ইদ্ধি. তেন তেন সম্মাপযোগেন তস্স তস্স কম্মস্স ইজ্ঝনং তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি.
ইদ্ধিযা চতস্সো ভূমিযোতি অৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তেপি যথালাভৱসেন অধিট্ঠানৱিকুব্বনমনোমযিদ্ধিযা এৱ ভূমিযো, ন সেসানং. ৱিৱেকজা ভূমীতি ৱিৱেকতো ৱা ৱিৱেকে ৱা জাতা ৱিৱেকজা ভূমি. পীতিসুখভূমীতি পীতিসুখযুত্তা ভূমি. উপেক্খাসুখভূমীতি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায চ সুখেন চ যুত্তা ভূমি. অদুক্খমসুখাভূমীতি অদুক্খমসুখৱেদনাযুত্তা ভূমি. তেসু পঠমদুতিযানি ঝানানি পীতিফৰণতা, তীণি ঝানানি সুখফৰণতা, চতুত্থজ্ঝানং চেতোফৰণতা. এত্থ চ পুৰিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফৰণেন চ সুখফৰণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৱা ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পৰিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৱত্তনতো সম্ভাৰভূমিযোতি ৱেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমিযেৱ. ইদ্ধিলাভাযাতি অত্তনো সন্তানে পাতুভাৱৱসেন ইদ্ধীনং লাভায. ইদ্ধিপটিলাভাযাতি পৰিহীনানং ৱা ইদ্ধীনং ৱীৰিযাৰম্ভৱসেন পুন লাভায, উপসগ্গৱসেন ৱা পদং ৱড্ঢিতং. ইদ্ধিৱিকুব্বনতাযাতি ইদ্ধিযা ৱিৱিধকৰণভাৱায. ইদ্ধিৱিসৱিতাযাতি ৱিৱিধং ৱিসেসং সৱতি জনেতি পৱত্তেতীতি ৱিসৱী, ৱিৱিধং সৱনং ৱা অস্স অত্থীতি ৱিসৱী, তস্স ভাৱো ৱিসৱিতা. তস্সা ৱিসৱিতায, ইদ্ধিযা ৱিৱিধৱিসেসপৱত্তনভাৱাযাতি অত্থো. ইদ্ধিৱসীভাৱাযাতি ইদ্ধিযা ইস্সৰভাৱায. ইদ্ধিৱেসাৰজ্জাযাতি ইদ্ধিৱিসাৰদভাৱায. ইদ্ধিপাদা ঞাণকথাযং ৱুত্তত্থা.
ছন্দং চে ভিক্খু নিস্সাযাতি যদি ভিক্খু ছন্দং নিস্সায ছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা. লভতি সমাধিন্তি সমাধিং পটিলভতি নিব্বত্তেতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ ছন্দৱীৰিযচিত্তৱীমংসা চত্তাৰি পদানি, তংসম্পযুত্তা চত্তাৰো সমাধী চত্তাৰি পদানীতি এৱং অট্ঠ পদানি. যস্মা পন ইদ্ধিমুপ্পাদেতুকামতাছন্দো সমাধিনা একতো নিযুত্তোৱ ইদ্ধিলাভায সংৱত্ততি, তথা ৱীৰিযাদযো, তস্মা ইমানি অট্ঠ পদানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি.
যং তং ভগৱতা অভিঞ্ঞা উপ্পাদেতুকামস্স যোগিনো কত্তব্বযোগৱিধিং দস্সেন্তেন ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি (দী. নি. ১.২৩৮) চিত্তস্স আনেঞ্জং ৱুত্তং, তং থেৰো সোড়সধা দস্সেন্তো সোড়সমূলানীতিআদিমাহ. তত্থ অনোনতন্তি কোসজ্জৱসেন অনোনতং, অসল্লীনন্তি অত্থো. অনুন্নতন্তি উদ্ধচ্চৱসেন উদ্ধং ন আৰুড়্হং, অনুদ্ধতন্তি অত্থো. অনভিনতন্তি লোভৱসেন ন অভিনতং, অনল্লীনন্তি অত্থো. অভিকামতায নতং অভিনতন্তি, ইদং তাদিসং ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. ৰাগেতি সঙ্খাৰৱত্থুকেন লোভেন. অনপনতন্তি দোসৱসেন ন অপনতং, ন ঘট্টনন্তি অত্থো. ‘‘নতং নতী’’তি অত্থতো একং. অপগতনতন্তি অপনতং, ইদং তাদিসং ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অনিস্সিতন্তি অনত্ততো দিট্ঠত্তা দিট্ঠিৱসেন ‘‘অত্তা’’তি ৱা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৱা কিঞ্চি ন নিস্সিতং. অপ্পটিবদ্ধন্তি পচ্চুপকাৰাসাৱসেন নপ্পটিবদ্ধং. ছন্দৰাগেতি সত্তৱত্থুকেন লোভেন. ৱিপ্পমুত্তন্তি ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিৱসেন কামৰাগতো ৱিপ্পমুত্তং. অথ ৱা পঞ্চৱিমুত্তিৱসেন কামৰাগতো ৱিপ্পমুত্তং. অথ ৱা পঞ্চৱিমুত্তিৱসেন ততো ততো পটিপক্খতো ৱিপ্পমুত্তং. ইদং পুথুজ্জনসেখাসেখানম্পি অভিঞ্ঞায উপ্পাদনতো নিৰোধসমাপত্তিঞাণে ‘‘সোড়সহি ঞাণচৰিযাহী’’তি (পটি. ম. ১.৮৪) ৱুত্তনযেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তং, যথালাভৱসেন পন গহেতব্বং. কামৰাগেতি মেথুনৰাগেন. ৱিসঞ্ঞুত্তন্তি ৱিক্খম্ভনতো সেসকিলেসেহি ৱিসংযুত্তং, উক্কট্ঠনযেন সমুচ্ছেদতো ৱা ৱিপ্পযুত্তং. কিলেসেতি সেসকিলেসেন. ৱিমৰিযাদিকতন্তি ৱিক্খম্ভিতব্বমৰিযাদৱসেন ৱিগতকিলেসমৰিযাদং কতং, তেন তেন মগ্গেন পহাতব্বমৰিযাদৱসেন ৱা ৱিগতকিলেসমৰিযাদং কতং. কিলেসমৰিযাদেতি তেন তেন পহীনেন কিলেসমৰিযাদেন. লিঙ্গৱিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো. একত্তগতন্তি একাৰম্মণগতং. নানত্তকিলেসেহীতি নানাৰম্মণে পৱত্তমানেহি কিলেসেহি. ইদং আৰম্মণমপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং, ‘‘অনোনত’’ন্তিআদি পন কিলেসে এৱ অপেক্খিত্ৱা. ওভাসগতন্তি পঞ্ঞায ৱিসদপ্পৱত্তিৱসেন পঞ্ঞোভাসং গতং. অৱিজ্জন্ধকাৰেতি বলৱঅৱিজ্জায. চতস্সো চ ভূমিযো সোড়স চ মূলানি ইদ্ধিযা পুব্বভাগৱসেন ৱুত্তানি, চত্তাৰো চ পাদা অট্ঠ চ পদানি পুব্বভাগৱসেন চ সম্পযোগৱসেন চ ৱুত্তানীতি.
১০. এৱং ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভূতে ধম্মে দস্সেত্ৱা ইদানি তা ইদ্ধিযো দস্সেন্তো কতমা অধিট্ঠানা ইদ্ধীতিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসপদানং অত্থো ইদ্ধিৱিধঞাণনিদ্দেসে ৱুত্তোযেৱ. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. তেন সব্বপকাৰৱসেন ইদ্ধিৱিধকাৰকস্স অঞ্ঞত্থ অভাৱং দীপেতি. ইমেসং দ্ৱিন্নং পদানং নিদ্দেসো হেট্ঠা ৱুত্তত্থো. তেনেৱ চ ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভূতেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৫-৩৬৬) ৱুত্তেহি চুদ্দসহি পন্নৰসহি ৱা আকাৰেহি পৰিদমিতচিত্ততা চ ছন্দাদিএকেকাধিপতিসমাপজ্জনৱসেন আৱজ্জনাদিৱসীভাৱৱসেন চ মুদুকম্মঞ্ঞকতচিত্ততা চ ৱুত্তা হোতি. বলৱপুব্বযোগসম্পন্নো পুব্বযোগসম্পত্তিযা অৰহত্তপটিলাভেনেৱ পটিলদ্ধাভিঞ্ঞাদিগুণো ভিক্খু ভূমিআদীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতীতি কত্ৱা সোপি ৱুত্তোৱ হোতি.
বহুকং আৱজ্জতীতি পথৱীকসিণাৰম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায সচে সতং ইচ্ছতি, ‘‘সতং হোমি, সতং হোমী’’তি পৰিকম্মকৰণৱসেন আৱজ্জতি. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৱং পৰিকম্মং কত্ৱা অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতি. এত্থ পৰিকম্মং কত্ৱা পুন পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনং ন ৱুত্তং. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তং, অথ খো অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৮৬) ‘‘আৱজ্জতীতি পৰিকম্মৱসেনেৱ ৱুত্তং, আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৱসেন ৱুত্তং, তস্মা বহুকং আৱজ্জতি, ততো তেসং পৰিকম্মচিত্তানং অৱসানে সমাপজ্জতি, সমাপত্তিতো ৱুট্ঠহিত্ৱা পুন ‘বহুকো হোমী’তি আৱজ্জিত্ৱা ততো পৰং পৱত্তানং তিণ্ণং চতুন্নং ৱা পুব্বভাগচিত্তানং অনন্তৰা উপ্পন্নেন সন্নিট্ঠাপনৱসেন অধিট্ঠানন্তি লদ্ধনামেন একেনেৱ অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি ৱুত্তত্তা এৱমেৱ দট্ঠব্বং. যথা ‘‘ভুঞ্জিত্ৱা সযতী’’তি ৱুত্তে পানীযং অপিৱিত্ৱা হত্থধোৱনাদীনি অকত্ৱা ভুত্তানন্তৰমেৱ সযতীতি অত্থো ন হোতীতি অন্তৰা সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু কিচ্চেসু ‘‘ভুত্ৱা সযতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমিধাপীতি দট্ঠব্বং. পঠমং পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনম্পি হি পাড়িযং অৱুত্তমেৱাতি. তেন পন অধিট্ঠানঞাণেন সহেৱ সতং হোতি. সহস্সেপি সতসহস্সেপি এসেৱ নযো. সচে এৱং ন ইজ্ঝতি, পুন পৰিকম্মং কত্ৱা দুতিযম্পি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘একৱাৰং দ্ৱিৱাৰং সমাপজ্জিতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ পাদকজ্ঝানচিত্তং নিমিত্তাৰম্মণং, পৰিকম্মচিত্তানি সতাৰম্মণানি ৱা সহস্সাৰম্মণানি ৱা. তানি চ খো ৱণ্ণৱসেন, ন পণ্ণত্তিৱসেন. অধিট্ঠানচিত্তম্পি তথেৱ সতাৰম্মণং ৱা সহস্সাৰম্মণং ৱা. তং পুব্বে ৱুত্তঅপ্পনাচিত্তমিৱ গোত্ৰভুঅনন্তৰং একমেৱ উপ্পজ্জতি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানিকং.
যথাযস্মা চূড়পন্থকো একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতীতি বহুধাভাৱস্স কাযসক্খিদস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱত্তমানৱচনং পনেত্থ থেৰস্স তথাকৰণপকতিকত্তা তস্স ধৰমানকালত্তা চ কতন্তি ৱেদিতব্বং. একো হোতীতি ৱাৰেপি এসেৱ নযো.
তত্ৰিদং ৱত্থু (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৮৬) – তে দ্ৱে ভাতৰো কিৰ থেৰা পন্থে জাতত্তা ‘‘পন্থকা’’তি নামং লভিংসু. তেসু জেট্ঠো মহাপন্থকো পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. সো অৰহা হুত্ৱা চূড়পন্থকং পব্বাজেত্ৱা –
‘‘পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;
অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খে’’তি. (অ. নি. ৫.১৯৫; সং. নি. ১.১২৩) –
ইমং গাথং অদাসি. সো তং চতূহি মাসেহি পগুণং কাতুং নাসক্খি. অথ নং থেৰো ‘‘অভব্বো ত্ৱং ইমস্মিং সাসনে, নিক্খম ইতো’’তি আহ. তস্মিঞ্চ কালে থেৰো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৱকো কোমাৰভচ্চো বহুং মালাগন্ধৱিলেপনং আদায অত্তনো অম্বৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰং পূজেত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা দসবলং ৱন্দিত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘স্ৱে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৱেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. থেৰোপি ‘‘ঠপেত্ৱা চূড়পন্থকং সেসানং অধিৱাসেমী’’তি আহ. তং সুত্ৱা চূড়পন্থকো ভিয্যোসো মত্তায দোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৱা পুনদিৱসে পাতোৱ ৱিহাৰা নিক্খমিত্ৱা সাসনে সাপেক্খতায ৱিহাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকে ৰোদমানো অট্ঠাসি.
ভগৱা তস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কস্মা ৰোদসী’’তি আহ. সো তং পৱত্তিং আচিক্খি. ভগৱা ‘‘ন সজ্ঝাযং কাতুং অসক্কোন্তো মম সাসনে অভব্বো নাম হোতি, মা সোচি, পন্থকা’’তি চক্কচিত্ততলেন পাণিনা তস্স সীসং পৰামসিত্ৱা তং বাহাযং গহেত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা গন্ধকুটিপমুখে নিসীদাপেত্ৱা ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পৰিসুদ্ধং পিলোতিকখণ্ডং ‘‘ইমং পিলোতিকং ‘ৰজোহৰণং ৰজোহৰণ’ন্তি হত্থেন পৰিমজ্জন্তো নিসীদ, পন্থকা’’তি ৱত্ৱা তস্স পিলোতিকখণ্ডং দত্ৱা কালে আৰোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো জীৱকস্স গেহং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তস্স তং পিলোতিকখণ্ডং তথাপৰিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং হুত্ৱা কমেন কাড়ৱণ্ণং অহোসি. সো ‘‘ইদং পৰিসুদ্ধং পিলোতিকখণ্ডং, নত্থেত্থ দোসো, অত্তভাৱং নিস্সায পনাযং দোসো’’তি সঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেসি. অথস্স ভগৱা ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুৰতো নিসিন্নো ৱিয পঞ্ঞাযমানৰূপো হুত্ৱা ইমা ওভাসগাথা অভাসি –
‘‘ৰাগো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি, ৰাগস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;
এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো, ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.
‘‘দোসো…পে… সাসনে.
‘‘মোহো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি, মোহস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;
এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো, ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে. (মহানি. ২০৯);
‘‘অধিচেতসো অপ্পমজ্জতো, মুনিনো মোনপথেসু সিক্খতো;
সোকা ন ভৱন্তি তাদিনো, উপসন্তস্স সদা সতীমতো’’তি. (উদা. ৩৭);
গাথাপৰিযোসানে থেৰো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. সো মনোমযজ্ঝানলাভী হুত্ৱা একো হুত্ৱা বহুধা, বহুধা হুত্ৱা একো ভৱিতুং সমত্থো অহোসি. অৰহত্তমগ্গেনেৱস্স তীণি পিটকানি ছ চ অভিঞ্ঞা আগমিংসু.
জীৱকোপি খো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা পত্তং হত্থেন পিদহিত্ৱা ‘‘কিং ভন্তে’’তি পুট্ঠো ‘‘ৱিহাৰে একো ভিক্খু অত্থি, জীৱকা’’তি আহ. সো পুৰিসং পেসেসি ‘‘গচ্ছ অয্যং গহেত্ৱা সীঘং এহী’’তি. চূড়পন্থকত্থেৰো তস্স পুৰিসস্স পুৰে আগমনাযেৱ ভাতৰং অত্তনো পত্তৱিসেসং ঞাপেতুকামো ভিক্খুসহস্সং নিম্মিনিত্ৱা একম্পি একেন অসদিসং, একস্সাপি চ চীৱৰৱিচাৰণাদিসামণককম্মং অঞ্ঞেন অসদিসং অকাসি. পুৰিসো গন্ত্ৱা ৱিহাৰে বহূ ভিক্খূ দিস্ৱা পচ্চাগন্ত্ৱা ‘‘বহূ, ভন্তে, ৱিহাৰে ভিক্খূ, পক্কোসিতব্বং অয্যং ন পস্সামী’’তি জীৱকস্স কথেসি. জীৱকো সত্থাৰং পুচ্ছিত্ৱা তস্স নামং ৱত্ৱা পুন তং পেসেসি. সো গন্ত্ৱা ‘‘চূড়পন্থকো নাম কতৰো ভন্তে’’তি পুচ্ছি. ‘‘অহং চূড়পন্থকো, অহং চূড়পন্থকো’’তি সকিংযেৱ মুখসহস্সং কথেসি. সো পুন গন্ত্ৱা ‘‘সব্বেপি কিৰ চূড়পন্থকা, অহং পক্কোসিতব্বং ন জানামী’’তি আহ. জীৱকো পটিৱিদ্ধসচ্চতায ‘‘ইদ্ধিমা ভিক্খূ’’তি নযতো অঞ্ঞাসি. ভগৱা আহ – ‘‘গচ্ছ, যং পঠমং পস্সসি, তং চীৱৰকণ্ণে গহেত্ৱা সত্থা তং আমন্তেতীতি ৱত্ৱা আনেহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তথা অকাসি. তাৱদেৱ সব্বেপি নিম্মিতা অন্তৰধাযিংসু. থেৰো তং উয্যোজেত্ৱা মুখধোৱনাদিসৰীৰকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৱা পঠমতৰং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তস্মিং খণে সত্থা দক্খিণোদকং গণ্হিত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা চূড়পন্থকত্থেৰেনেৱ ভত্তানুমোদনং ধম্মকথং কথাপেসি. থেৰো দীঘমজ্ঝিমাগমপ্পমাণং ধম্মকথং কথেসীতি.
অঞ্ঞে ভিক্খূ অধিট্ঠানেন মনোমযং কাযং অভিনিম্মিনিত্ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা অভিনিম্মিনন্তি, বহুকে একসদিসেযেৱ চ কত্ৱা নিম্মিনন্তি একৱিধমেৱ কম্মং কুৰুমানে. চূড়পন্থকত্থেৰো পন একাৱজ্জনেনেৱ ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. দ্ৱেপি জনে ন একসদিসে অকাসি, ন একৱিধং কম্মং কুৰুমানে. তস্মা মনোমযং কাযং অভিনিম্মিনন্তানং অগ্গো নাম জাতো. অঞ্ঞে পন বহূ অনিযমেত্ৱা নিম্মিতা ইদ্ধিমতা সদিসাৱ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু চ ভাসিততুণ্হীভাৱাদীসু চ যং যং ইদ্ধিমা কৰোতি, তং তদেৱ কৰোন্তি. সচে পন নানাৱণ্ণং কাতুকামো হোতি কেচি পঠমৱযে কেচি মজ্ঝিমৱযে কেচি পচ্ছিমৱযে, তথা দীঘকেসে উপড্ঢমুণ্ডে মুণ্ডে মিস্সককেসে উপড্ঢৰত্তচীৱৰে পণ্ডুকচীৱৰে পদভাণধম্মকথাসৰভঞ্ঞপঞ্হাপুচ্ছনপঞ্হাৱিসজ্জনৰজনপচনচীৱৰসিব্বনধোৱনাদীনি কৰোন্তে অপৰেপি ৱা নানপ্পকাৰকে কাতুকামো হোতি, তেন পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ‘‘এত্তকা ভিক্খূ পঠমৱযা হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং, অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিং ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকাৰাযেৱ হোন্তীতি. এসেৱ নযো বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতীতিআদীসু.
অযং পন ৱিসেসো – পকতিযা বহুকোতি নিম্মিতকালব্ভন্তৰে নিম্মিতপকতিযা বহুকো. ইমিনা চ ভিক্খুনা এৱং বহুভাৱং নিম্মিনিত্ৱা পুন ‘‘একোৱ হুত্ৱা চঙ্কমিস্সামি, সজ্ঝাযং কৰিস্সামি, পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱা, ‘‘অযং ৱিহাৰো অপ্পভিক্খুকো, সচে কেচি আগমিস্সন্তি ‘কুতো ইমে এত্তকা একসদিসা ভিক্খূ, অদ্ধা থেৰস্স এস আনুভাৱো’তি মং জানিস্সন্তী’’তি অপ্পিচ্ছতায ৱা অন্তৰাৱ ‘‘একো হোমী’’তি ইচ্ছন্তেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিংযেৱ একো হোতি. এৱং অকৰোন্তো পন যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সযমেৱ একো হোতি.
১১. আৱিভাৱন্তি পদং নিক্খিপিত্ৱা কেনচি অনাৱটং হোতীতি ৱুত্তত্তা কেনচি অনাৱটপদেন আৱিভাৱপদস্স পাকটভাৱত্থো ৱুত্তো. ‘‘হোতী’’তি পদেন ‘‘কৰোতী’’তি পাঠসেসো ৱুত্তো হোতি. পাকটং হোন্তঞ্হি আৱিভাৱে কতে হোতি. কেনচি অনাৱটন্তি কুট্টাদিনা যেন কেনচি অনাৱটং আৱৰণৱিৰহিতং. অপ্পটিচ্ছন্নন্তি উপৰিতো অচ্ছাদিতং. তদেৱ অনাৱটত্তা ৱিৱটং. অপ্পটিচ্ছন্নত্তা পাকটং. তিৰোভাৱন্তি অন্তৰিতভাৱং কৰোতি. আৱটংযেৱ তেন আৱৰণেন পিহিতং. পটিচ্ছন্নংযেৱ তেন পটিচ্ছাদনেন পটিকুজ্জিতং.
আকাসকসিণসমাপত্তিযাতি পৰিচ্ছেদাকাসকসিণে উপ্পাদিতায চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা. লাভীতি লাভো অস্স অত্থীতি লাভী. অপৰিক্খিত্তেতি কেনচি সমন্ততো অপৰিক্খিত্তে পদেসে. ইধ আকাসকসিণস্সেৱ ৱুত্তত্তা তত্থ ভাৱিতমেৱ ঝানং আকাসকৰণস্স পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞন্তি দট্ঠব্বং. উপৰিআপোকসিণাদীসুপি তদাৰম্মণমেৱ ঝানং দট্ঠব্বং, ন অঞ্ঞং. পথৱিং আৱজ্জতি, উদকং আৱজ্জতি, আকাসং আৱজ্জতীতি পকতিপথৱীউদকআকাসে আৱজ্জতি. অন্তলিক্খেতি তস্স আকাসস্স পথৱিতো দূৰাকাসভাৱং দীপেতি.
১২. চন্দিমসূৰিযপৰিমজ্জনে কসিণনিযমং অকত্ৱা ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমোতি ৱেদিতব্বং. নিসিন্নকো ৱা নিপন্নকো ৱাতি নিসিন্নো ৱা নিপন্নো ৱা. ইমেহেৱ ইতৰইৰিযাপথদ্ৱযম্পি ৱুত্তমেৱ হোতি. হত্থপাসে হোতূতি হত্থসমীপে হোতু. হত্থপস্সে হোতূতিপি পাঠো. ইদং তথা কাতুকামস্স ৱসেন ৱুত্তং. অযং পন তত্থ গন্ত্ৱাপি হত্থং ৱড্ঢেত্ৱাপি আমসতি. আমসতীতি ঈসকং ফুসতি. পৰামসতীতি বাড়্হং ফুসতি. পৰিমজ্জতীতি সমন্ততো ফুসতি. ৰূপগতন্তি হত্থপাসে ঠিতৰূপমেৱ.
দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায দূৰে দেৱলোকং ৱা ব্ৰহ্মলোকং ৱা আৱজ্জতি ‘‘সন্তিকে হোতূ’’তি. আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘‘সন্তিকে হোতূ’’তি. সন্তিকে হোতি. এস নযো সেসপদেসুপি. ব্ৰহ্মলোকং পন গন্তুকামস্স দূৰস্স সন্তিককৰণং ৱত্ৱা ব্ৰহ্মলোকগমনস্স অনুপকাৰম্পি ইমায ইদ্ধিযা ইজ্ঝমানৱিসেসং দস্সেন্তো সন্তিকেপীতিআদিমাহ. তত্থ ন কেৱলং থোককৰণবহুকৰণমেৱ, ‘‘অমধুৰং মধুৰ’’ন্তিআদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং সব্বং ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতি. অপৰো নযো – দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি দূৰে ব্ৰহ্মলোকং ৱা মনুস্সলোকস্স সন্তিকে অধিট্ঠাতি. সন্তিকেপি দূৰে অধিট্ঠাতীতি সন্তিকে মনুস্সলোকং ৱা দূৰে ব্ৰহ্মলোকে অধিট্ঠাতি. বহুকম্পি থোকং অধিট্ঠাতীতি সচে ব্ৰহ্মানো বহূ সন্নিপতিতা হোন্তি, মহাঅত্তভাৱত্তা দস্সনূপচাৰং সৱনূপচাৰং পজহন্তি, দস্সনূপচাৰে চ সৱনূপচাৰে চ একজ্ঝং সঙ্খিপিত্ৱা বহুকম্পি থোকন্তি অধিট্ঠাতি. থোকম্পি বহুকং অধিট্ঠাতীতি সচে মহাপৰিৱাৰেন গন্তুকামো হোতি, এককত্তা থোকং অত্তানং বহুকং অধিট্ঠহিত্ৱা মহাপৰিৱাৰো গচ্ছতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৱং সতি চতুব্বিধম্পি তং ব্ৰহ্মলোকগমনে উপকাৰো হোতি.
দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং পস্সতীতি ইধ ঠিতো আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা যস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং দট্ঠুকামো, দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং পস্সতি. ইধেৱ ঠিতো দিব্বায সোতধাতুযা তস্স ব্ৰহ্মুনো ভাসমানস্স সদ্দং সুণাতি. চেতোপৰিযঞাণেন তস্স ব্ৰহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. দিস্সমানেনাতি চক্খুনা পেক্খিযমানেন. কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেতীতি ৰূপকাযস্স ৱসেন চিত্তং পৰিণামেতি. পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৱা কাযে আৰোপেতি, কাযানুগতিকং কৰোতি দন্ধগমনং. কাযগমনঞ্হি দন্ধং হোতি. অধিট্ঠাতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং, সন্নিট্ঠাপেতীতি অত্থো. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱাতি পাদকজ্ঝানাৰম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা পৱিসিত্ৱা ফুসিত্ৱা পাপুণিত্ৱা. সুখসঞ্ঞা চ নাম উপেক্খাসম্পযুত্তসঞ্ঞা. উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৱুত্তা, সাযেৱ সঞ্ঞা নীৱৰণেহি চেৱ ৱিতক্কাদিপচ্চনীকেহি চ ৱিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞাতিপি ৱেদিতব্বা. তং ওক্কন্তস্স পনস্স কৰজকাযোপি তূলপিচু ৱিয সল্লহুকো হোতি. সো এৱং ৱাতক্খিত্ততূলপিচুনা ৱিয সল্লহুকেন দিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি. এৱং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি, পথৱীকসিণৱসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৱা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, আকাসে পথৱীকসিণৱসেনেৱ পদে পদে পদুমং নিম্মিনিত্ৱা পদুমে পদুমে পদং নিক্খিপন্তো পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, ৱাযোকসিণৱসেন ৱাতং অধিট্ঠহিত্ৱা তূলপিচু ৱিয ৱাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতাৱ এত্থ পমাণং. সতি হি গন্তুকামতায এৱংকতচিত্তাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৱেগক্খিত্তোৱ সো জিযাৱেগক্খিত্তো সৰো ৱিয দিস্সমানো গচ্ছতি.
চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেতীতি কৰজকাযং গহেত্ৱা পাদকজ্ঝানচিত্তে আৰোপেতি, চিত্তানুগতিকং কৰোতি সীঘগমনং. চিত্তগমনঞ্হি সীঘং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱাতি ৰূপকাযাৰম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইদং পন চিত্তগমনমেৱ হোতি. এৱং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্সাধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি? উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৱাতি ৱুত্তে ‘‘তীসুপি খণেসু গচ্ছতী’’তি থেৰো আহ. কিং পন সো সযং গচ্ছতি, নিম্মিতং পেসেতীতি? যথাৰুচি কৰোতি. ইধ পনস্স সযং গমনমেৱ আগতং.
মনোমযন্তি অধিট্ঠানমনেন নিম্মিতত্তা মনোমযং. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গন্তি সব্বঅঙ্গপচ্চঙ্গৱন্তং. অহীনিন্দ্ৰিযন্তি ইদং চক্খুসোতাদীনং সণ্ঠানৱসেন ৱুত্তং, নিম্মিতৰূপে পন পসাদো নাম নত্থি. সচে সো ইদ্ধিমা চঙ্কমতি, নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতীতিআদি সব্বং সাৱকনিম্মিতং সন্ধায ৱুত্তং. বুদ্ধনিম্মিতা পন যং যং ভগৱা কৰোতি, তং তম্পি কৰোন্তি, ভগৱতো চিত্তৱসেন অঞ্ঞম্পি কৰোন্তীতি. ধূমাযতি পজ্জলতীতি তেজোকসিণৱসেন. ধম্মং ভাসতীতিআদীনি তীণি অনিযমেত্ৱা ৱুত্তানি. সন্তিট্ঠতীতি সঙ্গম্ম তিট্ঠতি. সল্লপতীতি সঙ্গম্ম লপতি. সাকচ্ছং সমাপজ্জতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উত্তৰপচ্চুত্তৰদানৱসেন সংকথং কৰোতি. এত্থ চ যং সো ইদ্ধিমা ইধেৱ ঠিতো দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতি, চেতোপৰিযঞাণেন চিত্তং পজানাতি, যম্পি সো ইধেৱ ঠিতো তেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, যম্পিস্স ‘‘দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতী’’তিআদিকং অধিট্ঠানং, যম্পি সো দিস্সমানেন ৱা অদিস্সমানেন ৱা কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি, এত্তাৱতা ন কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. যঞ্চ খো ‘‘সো তস্স ব্ৰহ্মুনো পুৰতো ৰূপিং অভিনিম্মিনাতী’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তৱিধানং আপজ্জতি, এত্তাৱতা কাযেন ৱসং ৱত্তেতি নাম. সেসং পন কাযেন ৱসৱত্তনায পুব্বভাগদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি. অযং তাৱ অধিট্ঠানা ইদ্ধি.
১৩. ৱিকুব্বনিদ্ধিনিদ্দেসে সিখিস্স ভগৱতো সাৱকনিদস্সনং ৱিকুব্বনিদ্ধিযা কাযসক্খিপুগ্গলদস্সনত্থং ৱুত্তং. তম্পি দস্সেন্তো পঠমং তাৱ ব্ৰহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং সৰেন ৱিঞ্ঞাপেসীতি অতিৱিয অচ্ছৰিযঅব্ভুতভূতং সহস্সিলোকধাতুযা সদ্দসৱনং অধিট্ঠানিদ্ধিং দস্সেসি. ইদানি তস্স ৱত্থুস্স পৰিদীপনত্থমিদং ৱুচ্চতি – ইমস্মা হি কপ্পা একতিংসে কপ্পে সিখী ভগৱা অনন্তৰজাতিযা তুসিতপুৰতো চৱিত্ৱা অৰুণৱতীনগৰে অৰুণৱতো ৰঞ্ঞো পভাৱতিযা নাম মহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তিত্ৱা পৰিপক্কঞাণো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো অৰুণৱতিং নিস্সায ৱিহৰন্তো একদিৱসং পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো ‘‘অৰুণৱতিং পিণ্ডায পৱিসিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকসমীপে ঠিতো অভিভুং নাম অগ্গসাৱকং আমন্তেসি – ‘‘অতিপ্পগো খো, ভিক্খু, অৰুণৱতিং পিণ্ডায পৱিসিতুং. যেন অঞ্ঞতৰো ব্ৰহ্মলোকো তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. যথাহ –
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘আযাম, ব্ৰাহ্মণ, যেন অঞ্ঞতৰো ব্ৰহ্মলোকো, তেনুপসঙ্কমিস্সাম যাৱ ভত্তস্স কালো ভৱিস্সতী’তি. ‘এৱং ভন্তে’তি খো, ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী চ ভগৱা অভিভূ চ ভিক্খু যেন অঞ্ঞতৰো ব্ৰহ্মলোকো, তেনুপসঙ্কমিংসূ’’তি (সং. নি. ১.১৮৫).
তত্থ মহাব্ৰহ্মা সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৱা অত্তমনো পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ব্ৰহ্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. থেৰস্সাপি অনুচ্ছৱিকং আসনং পঞ্ঞাপযিংসু. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে, থেৰোপি অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি. মহাব্ৰহ্মাপি দসবলং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তেনাহ – অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘পটিভাতু, ব্ৰাহ্মণ, তং ব্ৰহ্মুনো চ ব্ৰহ্মপৰিসায চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানঞ্চ ধম্মী কথা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো, ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুণিত্ৱা ব্ৰহ্মুনো চ ব্ৰহ্মপৰিসায চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানঞ্চ ধম্মকথং কথেসি. থেৰে ধম্মকথং কথেন্তে ব্ৰহ্মানো উজ্ঝাযিংসু ‘‘চিৰস্সঞ্চ মযং সত্থু ব্ৰহ্মলোকাগমনং লভিম্হা, অযঞ্চ ভিক্খু ঠপেত্ৱা সত্থাৰং সযং ধম্মকথং আৰভী’’তি. সত্থা তেসং অনত্তমনভাৱং ঞত্ৱা অভিভুং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘উজ্ঝাযন্তি খো তে, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মা চ ব্ৰহ্মপৰিসা চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা চ. তেন হি, ত্ৱং ব্ৰাহ্মণ, ভিয্যোসো মত্তায সংৱেজেহী’’তি. থেৰো সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিকুব্বনং কত্ৱা সহস্সিলোকধাতুং সৰেন ৱিঞ্ঞাপেন্তো –
‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;
ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.
‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, অপ্পমত্তো ৱিহস্সতি;
পহায জাতিসংসাৰং, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি. (অ. নি. ১.১৮৫) –
ইমং গাথাদ্ৱযং অভাসি.
কিং পন কত্ৱা থেৰো সহস্সিলোকধাতুং সৰেন ৱিঞ্ঞাপেসীতি? নীলকসিণং তাৱ সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অভিঞ্ঞাঞাণেন চক্কৱাড়সহস্সে সব্বত্থ অন্ধকাৰং ফৰি. ততো ‘‘কিমিদং অন্ধকাৰ’’ন্তি সত্তানং আভোগে উপ্পন্নে আলোককসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায আলোকং দস্সেসি. ‘‘কিং আলোকো অয’’ন্তি ৱিচিনন্তানং অত্তানং দস্সেসি. চক্কৱাড়সহস্সে চ দেৱমনুস্সা অঞ্জলিং পগ্গণ্হিত্ৱা থেৰংযেৱ নমস্সমানা অট্ঠংসু. থেৰো ‘‘মহাজনো ময্হং ধম্মং দেসেন্তস্স সদ্দং সুণাতূ’’তি ইমা গাথা অভাসি. সব্বে ওসটায পৰিসায মজ্ঝে নিসীদিত্ৱা ধম্মং দেসেন্তস্স ৱিয সদ্দং অস্সোসুং. অত্থোপি তেসং পাকটো অহোসি. তং ৱিঞ্ঞাপনং সন্ধায ‘‘সৰেন ৱিঞ্ঞাপেসী’’তি ৱুত্তং. তেন কতং অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিকুব্বনং সন্ধায পুন সো দিস্সমানেনপীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ধম্মং দেসেসীতি পঠমং ৱুত্তপ্পকাৰং ইদ্ধিৱিকুব্বনং দস্সেন্তো ধম্মং দেসেসি, ততো যথাৱুত্তক্কমেন দ্ৱে গাথা ভাসন্তো সৰেন ৱিঞ্ঞাপেসীতি ৱেদিতব্বং. দিস্সমানেনপি কাযেনাতিআদীসু চ ইত্থংভূতলক্খণে কৰণৱচনং, এৱংভূতকাযো হুত্ৱাতি অত্থো.
ইদানি তং ৱত্থুং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্সাপি ইদ্ধিমতো ৱিকুব্বনিদ্ধিকৰণৱিধানং দস্সেন্তো সো পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱাতিআদিমাহ. তত্থ সোতি হেট্ঠা ৱুত্তৱিধানেন মুদুকম্মঞ্ঞকতচিত্তো সো ইদ্ধিমা ভিক্খু. সচে ৱিকুব্বনিদ্ধিং কাতুকামো হোতি, অত্তনো পকতিৱণ্ণং পকতিসণ্ঠানং ৱিজহিত্ৱা কুমাৰকৱণ্ণং ৱা দস্সেতি. কথং? পথৱীকসিণাৰম্মণাভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ‘‘এৱৰূপো কুমাৰকো হোমী’’তি নিম্মিনিতব্বং কুমাৰকৱণ্ণং আৱজ্জিত্ৱা কতপৰিকম্মাৱসানে পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘এৱৰূপো নাম কুমাৰকো হোমী’’তি অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতি, সহ অধিট্ঠানেন কুমাৰকো হোতীতি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১০০) কসিণনিদ্দেসে ‘‘পথৱীকসিণৱসেন একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতীতিআদিভাৱো…পে… এৱমাদীনি ইজ্ঝন্তী’’তি ৱচনেন ইধ পথৱীকসিণাৰম্মণং পাদকজ্ঝানং যুজ্জতি. তত্থেৱ পন অভিঞ্ঞানিদ্দেসে ৱিকুব্বনিদ্ধিযা ‘‘পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণতো অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠাযা’’তি ৱুত্তং, তত্থেৱ (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৯৮) চ ‘‘অত্তনো কুমাৰকৱণ্ণো আৱজ্জিতব্বো’’তি ৱুত্তং, তং নাগাদিনিম্মানে ন যুজ্জতি ৱিয. নাগৱণ্ণাদিনিম্মানেপি এসেৱ নযো.
তত্থ নাগৱণ্ণন্তি সপ্পসণ্ঠানং. সুপণ্ণৱণ্ণন্তি গৰুড়সণ্ঠানং. ইন্দৱণ্ণন্তি সক্কসণ্ঠানং. দেৱৱণ্ণন্তি সেসদেৱসণ্ঠানং. সমুদ্দৱণ্ণং পন আপোকসিণৱসেন ইজ্ঝতি. পত্তিন্তি পদাতিং. ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহন্তি হত্থিআদীনং ৱসেন অনেকৱিহিতং সেনাসমূহং. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পন ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি পনেত্থ বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. তত্থ ‘হত্থী হোমী’তি অনধিট্ঠহিত্ৱা ‘হত্থী হোতূ’তি অধিট্ঠাতব্বং. অস্সাদীসুপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং, তং ‘‘পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা’’তি ৱুত্তমূলপদেন চ ৱিকুব্বনিদ্ধিভাৱেন চ ৱিৰুজ্ঝতি. পাড়িযং ৱুত্তক্কমেন হি পকতিৱণ্ণং অৱিজহিত্ৱা অধিট্ঠানৱসেন অঞ্ঞস্স দস্সনং অধিট্ঠানিদ্ধি নাম, পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা অধিট্ঠানৱসেন অত্তনো অঞ্ঞথাদস্সনং ৱিকুব্বনিদ্ধি নাম.
১৪. মনোমযিদ্ধিঞাণনিদ্দেসে ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতীতিআদীসু ইদ্ধিমা ভিক্খু মনোমযিদ্ধিং কাতুকামো আকাসকসিণাৰম্মণপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায অত্তনো ৰূপকাযং তাৱ আৱজ্জিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘সুসিৰো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি, সুসিৰো হোতি. অথ তস্স অব্ভন্তৰে পথৱীকসিণৱসেন অঞ্ঞং কাযং আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতি, তস্স অব্ভন্তৰে অঞ্ঞো কাযো হোতি. সো তং মুখতো অব্বূহিত্ৱা বহি ঠপেতি. ইদানি তমত্থং উপমাহি পকাসেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ মুঞ্জম্হাতি মুঞ্জতিণম্হা. ঈসিকং পৱাহেয্যাতি কড়ীৰং লুঞ্চেয্য. কোসিযাতি কোসকতো. কৰণ্ডাতি কৰণ্ডায, পুৰাণতচকঞ্চুকতোতি অত্থো. তত্থ চ উদ্ধৰেয্যাতি চিত্তেনেৱস্স উদ্ধৰণং ৱেদিতব্বং. অযঞ্হি অহি নাম সজাতিযং ঠিতো, কট্ঠন্তৰং ৱা ৰুক্খন্তৰং ৱা নিস্সায, তচতো সৰীৰং নিক্কড্ঢনপযোগসঙ্খাতেন থামেন, সৰীৰং খাদযমানং ৱিয পুৰাণতচং জিগুচ্ছন্তো ইমেহি চতূহি কাৰণেহি সযমেৱ কঞ্চুকং পজহাতি.
এত্থ চ যথা ঈসিকাদযো মুঞ্জাদীহি সদিসা হোন্তি, এৱমিদং মনোমযং ৰূপং ইদ্ধিমতা সব্বাকাৰেহি সদিসমেৱ হোতীতি দস্সনত্থং ইমা উপমা ৱুত্তাতি. ‘‘মনোমযেন কাযেন, ইদ্ধিযা উপসঙ্কমী’’তি (থেৰগা. ৯০১) এত্থ অভিঞ্ঞামনেন কতকাযো মনোমযকাযো নাম. ‘‘অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপজ্জতী’’তি (চূড়ৱ. ৩৩৩) এত্থ ঝানমনেন নিব্বিত্তিতকাযো তেন মনেন কতত্তা মনোমযকাযো নাম. ইধ পন অভিঞ্ঞামনেন উপ্পাদিতকাযো তেন মনেন কতত্তা মনোমযকাযো নাম. এৱং সতি অধিট্ঠানিদ্ধিযা ৱিকুব্বনিদ্ধিযা চ কতো মনোমযকাযো নাম হোতীতি চে? হোতিযেৱ. ইধ পন তাসং ৱিসুং ৱিসুং ৱিসেসেন ৱিসেসেত্ৱা অধিট্ঠানিদ্ধি ৱিকুব্বনিদ্ধীতি চ ৱুত্তত্তা অব্ভন্তৰতো নিম্মানমেৱ মনোমযিদ্ধি নাম.
১৫. ঞাণৱিপ্ফাৰিদ্ধিনিদ্দেসে ঞাণস্স ৱিপ্ফাৰো ৱেগো অস্সা অত্থীতি ঞাণৱিপ্ফাৰা. এত্থ চ সত্তঅনুপস্সনাৱসেনেৱ ইদ্ধিং দস্সেত্ৱা সেসা যাৱ অৰহত্তমগ্গা সঙ্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা.
আযস্মতো বাকুলস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধীতিআদীসু বাকুলত্থেৰো তাৱ দ্ৱীসু কুলেসু ৱড্ঢিতত্তা এৱংলদ্ধনামো পুব্ববুদ্ধেসু কতাধিকাৰো পুঞ্ঞসম্পদায সম্পন্নো থেৰো. সো হি মহাসম্পত্তিং অনুভৱমানো দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কোসম্বিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তি. তং জাতকালে মঙ্গলত্থায মহাপৰিৱাৰেন যমুনং নেত্ৱা সপৰিৱাৰা ধাতী নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৱসেন কীড়াপেন্তী ন্হাপেতি. একো মহামচ্ছো ‘‘ভক্খো মে অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো মুখং ৱিৱৰিত্ৱা উপগতো. ধাতী দাৰকং ছড্ডেত্ৱা পলাতা. মহামচ্ছো তং গিলি. পুঞ্ঞৱা সত্তো সযনগব্ভং পৱিসিত্ৱা নিপন্নো ৱিয ন কিঞ্চি দুক্খং পাপুণি. মচ্ছো দাৰকস্স তেজেন তত্তকং ফালং গিলিত্ৱা ৱিয দয্হমানো ৱেগেন তিংসযোজনং গন্ত্ৱা বাৰাণসিৱাসিনো মচ্ছবন্ধস্স জালং পাৱিসি. সো দাৰকস্স তেজেন জালতো নীহটমত্তোৱ মতো. মচ্ছবন্ধা তং সকলমেৱ অন্তৰকাজেন আদায ‘‘সহস্সেন দেমা’’তি নগৰে চৰন্তা অসীতিকোটিধনস্স অপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স ঘৰদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা সেট্ঠিভৰিযায একেন কহাপণেন অদংসু. সা তং সযমেৱ ফলকে ঠপেত্ৱা পিট্ঠিতো ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৱণ্ণৱণ্ণং দাৰকং দিস্ৱা ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে পুত্তো লদ্ধো’’তি নাদং নদিত্ৱা দাৰকং আদায সামিকং উপগচ্ছি. সেট্ঠি তাৱদেৱ ভেৰিং চৰাপেত্ৱা দাৰকং আদায ৰঞ্ঞো সন্তিকং আনেত্ৱা তমত্থং আৰোচেসি. ৰাজা ‘‘পুঞ্ঞৱা দাৰকো, পোসেহি ন’’ন্তি আহ. ইতৰম্পি সেট্ঠিকুলং তং পৱত্তিং সুত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘অম্হাকং পুত্তো’’তি তং দাৰকং গণ্হিতুং ৱিৱদি. উভোপি ৰাজকুলং অগমংসু. ৰাজা ‘‘দ্ৱিন্নম্পি অপুত্তকং কাতুং ন সক্কা, দ্ৱিন্নম্পি দাযাদো হোতূ’’তি আহ. ততো পট্ঠায দ্ৱেপি কুলানি লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তানি অহেসুং. তস্স দ্ৱীহি কুলেহি ৱড্ঢিতত্তা ‘‘বাকুলকুমাৰো’’তি নামং অকংসু. তস্স ৱিঞ্ঞুতং পত্তস্স দ্ৱীসুপি নগৰেসু তযো তযো পাসাদে কাৰেত্ৱা নাটকানি পচ্চুপট্ঠপেসুং. একেকস্মিং নগৰে চত্তাৰো চত্তাৰো মাসে ৱসি. তহিং একস্মিং নগৰে চত্তাৰো মাসে ৱুট্ঠস্স সঙ্ঘাটনাৱাসু মণ্ডপং কাৰেত্ৱা তত্থ নং নাটকেহি সদ্ধিং আৰোপেত্ৱা মহাসম্পত্তিং অনুভৱমানং দ্ৱীহি মাসেহি ইতৰং নগৰং উপড্ঢপথং নেন্তি. ইতৰনগৰৱাসিনো নাটকাপি ‘‘দ্ৱীহি মাসেহি উপড্ঢপথং আগতো ভৱিস্সতী’’তি তথেৱ পচ্চুগ্গন্ত্ৱা দ্ৱীহি মাসেহি অত্তনো নগৰং আনেন্তি. ইতৰনাটকা মজ্ঝে নিৱত্তিত্ৱা অত্তনো নগৰমেৱ গচ্ছন্তি. তত্থ চত্তাৰো মাসে ৱসিত্ৱা তেনেৱ নিযামেন পুন ইতৰনগৰং গচ্ছতি. এৱমস্স সম্পত্তিং অনুভৱন্তস্স অসীতি ৱস্সানি পৰিপুণ্ণানি.
তস্মিং সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো অনুক্কমেন চাৰিকং চৰন্তো কোসম্বিং পাপুণি. ‘‘বাৰাণসি’’ন্তি মজ্ঝিমভাণকা. বাকুলসেট্ঠিপি খো ‘‘দসবলো আগতো’’তি সুত্ৱা বহুং গন্ধমালং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. সো সত্তাহমেৱ পুথুজ্জনো হুত্ৱা অট্ঠমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অথস্স দ্ৱীসু নগৰেসু পৰিচিতমাতুগামা অত্তনো কুলঘৰানি আগন্ত্ৱা তত্থেৱ ৱসমানা চীৱৰানি কৰিত্ৱা পহিণিংসু. থেৰো একং অড্ঢমাসং কোসম্বিৱাসীহি পহিতং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি, একং অড্ঢমাসং বাৰাণসিৱাসীহীতি এতেনেৱ নিযামেন দ্ৱীসু নগৰেসু যং যং উত্তমং, তং তং থেৰস্সেৱ আহৰীযতি. পব্বজিতস্সাপিস্স সুখেনেৱ অসীতি ৱস্সানি অগমংসু. উভযত্থাপিস্স মুহুত্তমত্তম্পি অপ্পমত্তকোপি আবাধো ন উপ্পন্নপুব্বো. সো পচ্ছিমে কালে বাকুলসুত্তং (ম. নি. ৩.২০৯ আদযো) কথেত্ৱা পৰিনিব্বাযীতি. এৱং মচ্ছকুচ্ছিযং অৰোগভাৱো আযস্মতো বাকুলস্স পচ্ছিমভৱিকস্স তেন অত্তভাৱেন পটিলভিতব্বঅৰহত্তঞাণানুভাৱেন নিব্বত্তত্তা ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম. সুচৰিতকম্মফলপ্পত্তস্স পটিসম্ভিদাঞাণস্স আনুভাৱেনাতিপি ৱদন্তি.
সংকিচ্চত্থেৰোপি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৭৩) পুব্বে কতপুঞ্ঞো ধম্মসেনাপতিত্থেৰস্স উপট্ঠাকস্স সাৱত্থিযং অড্ঢকুলস্স ধীতু কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. সা তস্মিং কুচ্ছিগতে একেন ব্যাধিনা তং খণংযেৱ কালমকাসি, তস্সা সৰীৰে ঝাপিযমানে ঠপেত্ৱা গব্ভমংসং সেসমংসং ঝাপযি. অথস্সা গব্ভমংসং চিতকতো ওতাৰেত্ৱা দ্ৱীসু তীসু ঠানেসু সূলেহি ৱিজ্ঝিংসু. সূলকোটি দাৰকস্স অক্খিকোটিং ফুসি. এৱং গব্ভমংসং ৱিজ্ঝিত্ৱা অঙ্গাৰৰাসিম্হি পক্খিপিত্ৱা অঙ্গাৰেহেৱ পটিচ্ছাদেত্ৱা পক্কমিংসু. গব্ভমংসং ঝাযি, অঙ্গাৰমত্থকে পন সুৱণ্ণবিম্বসদিসো দাৰকো পদুমগব্ভে নিপন্নো ৱিয অহোসি. পচ্ছিমভৱিকসত্তস্স হি সিনেৰুনা ওত্থৰিযমানস্সাপি অৰহত্তং অপ্পত্ৱা জীৱিতক্খযো নাম নত্থি. পুনদিৱসে ‘‘চিতকং নিব্বাপেস্সামা’’তি আগতা তথা নিপন্নং দাৰকং দিস্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতা দাৰকং আদায নগৰং গন্ত্ৱা নেমিত্তকে পুচ্ছিংসু. নেমিত্তকা ‘‘সচে অযং দাৰকো অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা ঞাতকা দুগ্গতা ভৱিস্সন্তি. সচে পব্বজিস্সতি, পঞ্চহি সমণসতেহি পৰিৱুতো চৰিস্সতী’’তি আহংসু. অয্যকা তং দাৰকং ৱড্ঢেসি. ঞাতকাপি ৱড্ঢিতকালে ‘‘অম্হাকং অয্যস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সামা’’তি পোসযিংসু. সো সত্তৱস্সিককালে ‘‘তৱ কুচ্ছিযা ৱসনকালে মাতা তে কালমকাসি, তস্সা সৰীৰে ঝাপিযমানেপি ত্ৱং ন ঝাযী’’তি কুমাৰকানং কথং সুত্ৱা ‘‘অহং কিৰ এৱৰূপা ভযা মুত্তো, কিং মে ঘৰাৱাসেন পব্বজিস্সামী’’তি ঞাতকানং আৰোচেসি. তে ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং ধম্মসেনাপতিত্থেৰস্স সন্তিকং নেত্ৱা ‘‘ভন্তে, ইমং পব্বাজেথা’’তি অদংসু. থেৰো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৱা পব্বাজেসি. সো খুৰগ্গেযেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. পৰিপুণ্ণৱস্সো চ উপসম্পদং লভিত্ৱা দসৱস্সো হুত্ৱা পঞ্চসতভিক্খুপৰিৱাৰো ৱিচৰীতি. এৱং ৱুত্তনযেনেৱ দাৰুচিতকায অৰোগভাৱো আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম.
ভূতপালত্থেৰোপি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৭৩) পুব্বহেতুসম্পন্নো. তস্স পিতা ৰাজগহে দলিদ্দমনুস্সো. সো তং দাৰকং গহেত্ৱা দাৰূনং অত্থায সকটেন অটৱিং গন্ত্ৱা দাৰুভাৰং কত্ৱা সাযং নগৰদ্ৱাৰসমীপং পত্তো. অথস্স গোণা যুগং ওস্সজিত্ৱা নগৰং পৱিসিংসু. সো সকটমূলে পুত্তকং নিসীদাপেত্ৱা গোণানং অনুপদং গচ্ছন্তো নগৰমেৱ পাৱিসি. তস্স অনিক্খন্তস্সেৱ দ্ৱাৰং পিদহি. দাৰকো সকলৰত্তিং সকটস্স হেট্ঠা নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দং ওক্কমি. ৰাজগহং পকতিযাপি অমনুস্সবহুলং, ইদং পন সুসানসমীপট্ঠানং. ন চ কোচি যক্খো তস্স পচ্ছিমভৱিকস্স দাৰকস্স উপদ্দৱং কাতুমসক্খি. সো অপৰেন সমযেন পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা ভূতপালত্থেৰো নাম অহোসীতি. এৱং ৱাড়যক্খানুচৰিতেপি পদেসে ৱুত্তনযেনেৱ অৰোগভাৱো আযস্মতো ভূতপালস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম.
১৬. সমাধিৱিপ্ফাৰিদ্ধিনিদ্দেসে আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধীতিআদীসু আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰেন সদ্ধিং কপোতকন্দৰাযং ৱিহৰতো জুণ্হায ৰত্তিযা নৱোৰোপিতেহি কেসেহি অজ্ঝোকাসে নিসিন্নস্স একো দুট্ঠযক্খো সহাযকেন যক্খেন ৱাৰিযমানোপি সীসে পহাৰং অদাসি. যস্স মেঘস্স ৱিয গজ্জতো সদ্দো অহোসি, থেৰো তস্স পহৰণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসিন্নো হোতি. অথস্স তেন পহাৰেন ন কোচি আবাধো অহোসি. অযং তস্স আযস্মতো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. যথাহ –
‘‘এৱং মে সুতং (উদা. ৩৪) – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো কপোতকন্দৰাযং ৱিহৰন্তি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো জুণ্হায ৰত্তিযা নৱোৰোপিতেহি কেসেহি অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি অঞ্ঞতৰং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা.
‘‘তেন খো পন সমযেন দ্ৱে যক্খা সহাযকা উত্তৰায দিসায দক্খিণং দিসং গচ্ছন্তি কেনচিদেৱ কৰণীযেন. অদ্দসংসু খো তে যক্খা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং জুণ্হায ৰত্তিযা নৱোৰোপিতেহি কেসেহি অব্ভোকাসে নিসিন্নং, দিস্ৱান একো যক্খো দুতিযং যক্খং এতদৱোচ – ‘পটিভাতি মং, সম্ম, ইমস্স সমণস্স সীসে পহাৰং দাতু’ন্তি. এৱং ৱুত্তে সো যক্খো তং যক্খং এতদৱোচ – ‘অলং, সম্ম, মা সমণং আসাদেসি, উড়াৰো সো, সম্ম, সমণো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’তি.
‘‘দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো সো যক্খো তং যক্খং এতদৱোচ – ‘পটিভাতি মং, সম্ম, ইমস্স সমণস্স সীসে পহাৰং দাতু’ন্তি. ততিযম্পি খো সো যক্খো তং যক্খং এতদৱোচ – ‘অলং, সম্ম, মা সমণং আসাদেসি, উড়াৰো সো, সম্ম, সমণো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’তি.
‘‘অথ খো সো যক্খো তং যক্খং অনাদিযিত্ৱা আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সীসে পহাৰং অদাসি. তাৱ মহাপহাৰো অহোসি, অপি তেন পহাৰেন সত্তৰতনং ৱা অড্ঢট্ঠমৰতনং ৱা নাগং ওসাৰেয্য, মহন্তং ৱা পব্বতকূটং পদালেয্য. অথ চ পন সো যক্খো ‘দয্হামি দয্হামী’তি তত্থেৱ মহানিৰযং অপতাসি.
‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তেন যক্খেন আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সীসে পহাৰং দীযমানং, দিস্ৱা যেন আযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘কচ্চি তে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ন কিঞ্চি দুক্খ’ন্তি. ‘খমনীযং মে, আৱুসো মোগ্গল্লান, যাপনীযং মে, আৱুসো মোগ্গল্লান, অপি চ মে সীসং থোকং দুক্খ’ন্তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অব্ভুতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, যাৱ মহিদ্ধিকো আযস্মা সাৰিপুত্তো মহানুভাৱো. ইধ তে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞতৰো যক্খো সীসে পহাৰং অদাসি. তাৱ মহা পহাৰো অহোসি, অপি তেন পহাৰেন সত্তৰতনং ৱা অড্ঢট্ঠমৰতনং ৱা নাগং ওসাৰেয্য, মহন্তং ৱা পব্বতকূটং পদালেয্য. অথ চ পনাযস্মা সাৰিপুত্তো এৱমাহ – ‘খমনীযং মে, আৱুসো মোগ্গল্লান, যাপনীযং মে, আৱুসো মোগ্গল্লান, অপি চ মে সীসং থোকং দুক্খ’ন্তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, আৱুসো মোগ্গল্লান, যাৱ মহিদ্ধিকো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম যক্খম্পি পস্সিস্সতি, মযং পনেতৰহি পংসুপিসাচকম্পি ন পস্সামাতি.
‘‘অস্সোসি খো ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায তেসং উভিন্নং মহানাগানং ইমং এৱৰূপং কথাসল্লাপং.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যস্স সেলূপমং চিত্তং, ঠিতং নানুপকম্পতি;
ৱিৰত্তং ৰজনীযেসু, কোপনীযে ন কুপ্পতি;
যস্সেৱং ভাৱিতং চিত্তং, কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি. (উদা. ৩৪);
এত্থ চ ‘‘কুতো তং দুক্খমেস্সতী’’তি ভগৱতা ৱুত্তৱচনেন ‘‘তেন পহাৰেন ন কোচি আবাধো অহোসী’’তি অট্ঠকথাৱচনং অতিৱিয সমেতি. তস্মা ‘‘অপিচ মে সীসং থোকং দুক্খ’’ন্তি ৱচনেন দুক্খৱেদনা ন হোতি, সীসস্স পন অকম্মঞ্ঞভাৱং সন্ধায ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱুত্তং. লোকেপি হি অকিচ্ছেন পৰিহৰিতুং সক্কুণেয্যো সুখসীলো, কিচ্ছেন পৰিহৰিতুং সক্কুণেয্যো দুক্খসীলোতি ৱুচ্চতি. তম্পি খো অকম্মঞ্ঞতং সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতসমযত্তা অহোসীতি ৱেদিতব্বো. সমাপত্তিঅপ্পিতসমযে হি তম্পি ন ভৱেয্যাতি. ‘‘এতৰহি পংসুপিসাচকম্পি ন পস্সামা’’তি দট্ঠুং অসমত্থতায ন ৱুত্তং, অভিঞ্ঞাসু ব্যাপাৰাভাৱেন ৱুত্তং. থেৰো কিৰ ‘‘পচ্ছিমা জনতা পোথুজ্জনিকায ইদ্ধিযা সাৰসঞ্ঞা মাহেসু’’ন্তি পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানো যেভুয্যেন ইদ্ধিং ন ৱলঞ্জেসি. থেৰগাথায চ –
‘‘নেৱ পুব্বেনিৱাসায, নপি দিব্বস্স চক্খুনো;
চেতোপৰিযায ইদ্ধিযা, চুতিযা উপপত্তিযা;
সোতধাতুৱিসুদ্ধিযা, পণিধি মে ন ৱিজ্জতী’’তি. (থেৰগা. ৯৯৬) –
থেৰেন সযমেৱ অভিঞ্ঞাসু পত্থনাভাৱো ৱুত্তো. থেৰো পন সত্তসট্ঠিযা সাৱকপাৰমীঞাণেসু পাৰমিপ্পত্তোতি.
সঞ্জীৱত্থেৰং পন ককুসন্ধস্স ভগৱতো দুতিযঅগ্গসাৱকং নিৰোধসমাপন্নং ‘‘কালঙ্কতো’’তি সল্লক্খেত্ৱা গোপালকাদযো তিণকট্ঠাদীনি সংকড্ঢিত্ৱা অগ্গিং অদংসু. থেৰস্স চীৱৰে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযিত্থ. অযমস্সাযস্মতো অনুপুব্বসমাপত্তিৱসেন পৱত্তসমথানুভাৱনিব্বত্তত্তা সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. যথাহ –
‘‘তেন খো পন, পাপিম, সমযেন ককুসন্ধো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো হোতি. ককুসন্ধস্স খো পন, পাপিম, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱিধুৰসঞ্জীৱং নাম সাৱকযুগং অহোসি অগ্গং ভদ্দযুগং. যাৱতা পন, পাপিম, ককুসন্ধস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৱকা. তেসু ন চ কোচি আযস্মতা ৱিধুৰেন সমসমো হোতি যদিদং ধম্মদেসনায. ইমিনা খো এতং, পাপিম, পৰিযাযেন আযস্মতো ৱিধুৰস্স ৱিধুৰোতেৱ সমঞ্ঞা উদপাদি. আযস্মা পন, পাপিম, সঞ্জীৱো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অপ্পকসিৰেনেৱ সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপজ্জতি.
‘‘ভূতপুব্বং, পাপিম, আযস্মা সঞ্জীৱো অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসংসু খো, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৱিনো আযস্মন্তং সঞ্জীৱং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নং, দিস্ৱান তেসং এতদহোসি – ‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো, অব্ভুতং ৱত ভো, অযং সমণো নিসিন্নকো কালঙ্কতো, হন্দ নং দহামা’তি.
‘‘অথ খো তে, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৱিনো তিণঞ্চ কট্ঠঞ্চ গোমযঞ্চ সংকড্ঢিত্ৱা আযস্মতো সঞ্জীৱস্স কাযে উপচিনিত্ৱা অগ্গিং দত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো, পাপিম, আযস্মা সঞ্জীৱো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন তায সমাপত্তিযা ৱুট্ঠহিত্ৱা চীৱৰানি পপ্ফোটেত্ৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায গামং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসংসু খো তে, পাপিম, গোপালকা পসুপালকা কস্সকা পথাৱিনো আযস্মন্তং সঞ্জীৱং পিণ্ডায চৰন্তং, দিস্ৱান নেসং এতদহোসি – ‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো, অব্ভুতং ৱত ভো, অযং সমণো নিসিন্নকোৱ কালঙ্কতো, স্ৱাযং পটিসঞ্জীৱিতো’তি. ইমিনা খো এৱং, পাপিম, পৰিযাযেন আযস্মতো সঞ্জীৱস্স সঞ্জীৱোতেৱ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (ম. নি. ১.৫০৭).
খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো পন পকতিযাৱ সমাপত্তিবহুলো, সো অঞ্ঞতৰস্মিং অৰঞ্ঞে ৰত্তিং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদি, পঞ্চসতা চোৰা ভণ্ডকং থেনেত্ৱা গচ্ছন্তা ‘‘ইদানি অম্হাকং অনুপদং গচ্ছন্তা নত্থী’’তি ৱিস্সমিতুকামা ভণ্ডকং ওৰোপযমানা ‘‘খাণুকো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা থেৰস্সেৱ উপৰি সব্বভণ্ডকানি ঠপেসুং. তেসং ৱিস্সমিত্ৱা গচ্ছন্তানং পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স গহণকালে কালপৰিচ্ছেদৱসেন থেৰো ৱুট্ঠাসি. তে থেৰস্স চলনাকাৰং দিস্ৱা ভীতা ৱিৰৱিংসু. থেৰো ‘‘মা ভাযথ, উপাসকা, ভিক্খু অহ’’ন্তি আহ. তে আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা থেৰগতেন পসাদেন পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু. ততো পভুতি চ থেৰো খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো নাম অহোসি. অযমেত্থ পঞ্চহি ভণ্ডকসতেহি অজ্ঝোত্থটস্স তস্সাযস্মতো আবাধাভাৱো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি.
উত্তৰা (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬২) পন উপাসিকা ৰাজগহে মহাধনস্স পুণ্ণস্স সেট্ঠিনো ধীতা, কুমাৰিককালেযেৱ সদ্ধিং মাতাপিতূহি সোতাপত্তিফলং পত্তা, সা ৱযপ্পত্তা ৰাজগহসেট্ঠিনো মহতা নিবন্ধেন তস্স পুত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স দিন্না. সা বুদ্ধদস্সনায ধম্মস্সৱনায বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানঞ্চ দাতুং ধম্মঞ্চ সোতুং ওকাসং অলভমানা উপদ্দুতা হুত্ৱা তস্মিংযেৱ নগৰে সিৰিমং নাম গণিকং পক্কোসাপেত্ৱা ওকাসকৰণত্থমেৱ পিতু ঘৰাৱ আনীতানি পঞ্চদসকহাপণসহস্সানি তস্সা দত্ৱা ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৱা ইমং অড্ঢমাসং সেট্ঠিপুত্তং পৰিচৰাহী’’তি তং সামিকস্স অপ্পেত্ৱা সযং উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ‘‘ইমং অড্ঢমাসং বুদ্ধদস্সনাদীনি লভিস্সামী’’তি তুট্ঠমানসা যাৱ পৱাৰণায বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তাপেত্ৱা অড্ঢমাসং মহাদানং অদাসি, পচ্ছাভত্তং মহানসে খজ্জভোজ্জাদীনি সংৱিদহাপেতি. তস্সা সামিকো ‘‘স্ৱে পৱাৰণা’’তি সিৰিমায সহ ৱাতপানে ঠত্ৱা বহি ওলোকেন্তো তং তথাৱিচৰন্তিং সেদকিলিন্নং ছাৰিকায ওকিণ্ণং অঙ্গাৰমসিমক্খিতং দিস্ৱা ‘‘অত্তনো সম্পত্তিং অভুঞ্জিত্ৱা কুসলং নাম কৰোতি বালা’’তি হসি. উত্তৰাপি তং ওলোকেত্ৱা ‘‘সম্পৰাযত্থং কুসলং ন কৰোতি বালো’’তি হসি.
সিৰিমা উভিন্নম্পি তং কিৰিযং দিস্ৱা ‘‘অহং ঘৰসামিনী’’তি মঞ্ঞমানা ইস্সাপকতা উত্তৰায কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘দুক্খং উপ্পাদেস্সামী’’তি পাসাদা ওতৰতি. উত্তৰা তং ঞত্ৱা পীঠকে নিসীদিত্ৱা তং মেত্তেন চিত্তেন ফৰি. সিৰিমা পাসাদা ওৰুয্হ মহানসং পৱিসিত্ৱা পূৱপচনতো উড়ুঙ্কপূৰং পক্কুথিতং সপ্পিং গহেত্ৱা তস্সা মত্থকে ওকিৰি. তং পদুমিনিপণ্ণে সীতূদকং ৱিয ৱিনিৱট্টেত্ৱা অগমাসি. দাসিযো সিৰিমং হত্থেহি পাদেহি পোথেত্ৱা ভূমিযং পাতেসুং. উত্তৰা মেত্তাঝানতো ৱুট্ঠায দাসিযো ৱাৰেসি. সিৰিমা উত্তৰং খমাপেসি. উত্তৰা ‘‘স্ৱে সত্থু পুৰতো খমাপেহী’’তি ৱত্ৱা তায কাযৱেয্যাৱটিকং যাচিতায ব্যঞ্জনসম্পাদনং আচিক্খি. সা তং সম্পাদেত্ৱা অত্তনো পৰিৱাৰা পঞ্চসতা গণিকাযো সসঙ্ঘং সত্থাৰং পৰিৱিসিত্ৱা ‘‘খমাপনসহাযিকা হোথা’’তি ৱত্ৱা পুনদিৱসে তথা তাহি গণিকাহি সদ্ধিং সত্থু ভত্তকিচ্চাৱসানে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং ভগৱা উত্তৰায অপৰজ্ঝিং, খমতু মে উত্তৰা’’তি আহ. সত্থা ‘‘খম, উত্তৰে’’তি ৱত্ৱা ‘‘খমামি, ভগৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘অক্কোধেন জিনে কোধ’’ন্তিআদিকং (ধ. প. ২২৩) ধম্মং দেসেসি. উত্তৰা পুৰেতৰমেৱ সামিকঞ্চ সস্সুসসুৰে চ সত্থু সন্তিকে উপনেসি. দেসনাৱসানে তে চ তযো জনা, সব্বা চ গণিকাযো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসূতি. এৱং উত্তৰায উপাসিকায পক্কুথিতসপ্পিনা পীড়াভাৱো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি.
সামাৱতী উপাসিকা নাম কোসম্বিযং উদেনস্স ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসী. তস্স হি ৰঞ্ঞো পঞ্চসতপঞ্চসতইত্থিপৰিৱাৰা তিস্সো অগ্গমহেসিযো অহেসুং. তাসং সামাৱতী ভদ্দিযনগৰে ভদ্দিযসেট্ঠিনো ধীতা. পিতৰি কালঙ্কতে পিতু সহাযকস্স কোসম্বিযং ঘোসিতসেট্ঠিনো ঘৰে পঞ্চসতইত্থিপৰিৱাৰৱড্ঢিতং ৱযপ্পত্তং ৰাজা দিস্ৱা সঞ্জাতসিনেহো সপৰিৱাৰমত্তনো ঘৰং নেত্ৱা অভিসেকট্ঠানং অদাসি. চণ্ডপজ্জোতস্স ৰঞ্ঞো ধীতা ৱাসুলদত্তা নাম একা মহেসী. মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স ধীতা ভগৱতো পাদপৰিচাৰিকং কত্ৱা পিতৰা দিয্যমানা –
‘‘দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ, নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;
কিমেৱিদং মুত্তকৰীসপুণ্ণং, পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (সু. নি. ৮৪১) –
ভগৱতা ভাসিতং গাথং সুত্ৱা ভগৱতি আঘাতং বন্ধি. তস্সা মাতাপিতৰো মাগণ্ডিযসুত্তদেসনাৱসানে অনাগামিফলং পত্ৱা পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসু. তস্সা চূড়পিতা মাগণ্ডিযো তং কোসম্বিং নেত্ৱা ৰঞ্ঞো অদাসি. সা ৰঞ্ঞো একা মহেসী.
অথ খো ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৱাৰিকসেট্ঠীতি তযো সেট্ঠিনো লোকে তথাগতুপ্পাদং সুত্ৱা জেতৱনং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলং পত্ৱা অড্ঢমাসং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা সত্থু কোসম্বিগমনং আযাচিত্ৱা কোসম্বিং গন্ত্ৱা ঘোসিতাৰামো কুক্কুটাৰামো পাৱাৰিকাৰামোতি তযো জনা তযো আৰামে কাৰাপেত্ৱা অনুপুব্বেন তত্থ আগতং সত্থাৰং পটিপাটিযা একেকস্মিং দিৱসে একেকস্মিং ৱিহাৰে ৱসাপেত্ৱা একেকো সসঙ্ঘস্স ভগৱতো মহাদানমদাসি. অথেকদিৱসং তেসং উপট্ঠাকো সুমনো নাম মালাকাৰো সেট্ঠিনো আযাচিত্ৱা সসঙ্ঘং সত্থাৰং ভোজেতুং অত্তনো ঘৰে নিসীদাপেসি. তস্মিং খণে সামাৱতিযা পৰিচাৰিকা খুজ্জুত্তৰা নাম দাসী অট্ঠ কহাপণে গহেত্ৱা তস্স ঘৰং অগমাসি. সো ‘‘সসঙ্ঘস্স তাৱ সত্থুনো পৰিৱেসনসহাযা হোহী’’তি আহ. সা তথা কত্ৱা সত্থু ভত্তকিচ্চাৱসানে ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপন্না হুত্ৱা অঞ্ঞদা চত্তাৰো কহাপণে অত্তনো আদিযন্তী অদিন্নং আদিযিতুং অভব্বত্তা অট্ঠহি কহাপণেহি পুপ্ফানি আদায সামাৱতিযা উপনামেসি. তায পুপ্ফানং বহুভাৱকাৰণং পুট্ঠা মুসা ভণিতুং অভব্বত্তা যথাসভাৱং আহ. ‘‘অজ্জ কস্মা ন গণ্হী’’তি ৱুত্তা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মং সুত্ৱা অমতং সচ্ছাকাসি’’ন্তি আহ. ‘‘অম্ম উত্তৰে, তং ধম্মং অম্হাকম্পি কথেহী’’তি. ‘‘তেন হি মং ন্হাপেত্ৱা সুদ্ধং ৱত্থযুগং দত্ৱা উচ্চে আসনে নিসীদাপেত্ৱা সব্বা নীচাসনেসু নিসীদথা’’তি আহ. তা সব্বাপি তথা কৰিংসু. সা সেখপটিসম্ভিদপ্পত্তা অৰিযসাৱিকা একং ৱত্থং নিৱাসেত্ৱা একং উত্তৰাসঙ্গং কত্ৱা বীজনিং গহেত্ৱা তাসং ধম্মং দেসেসি. সামাৱতী চ পঞ্চসতা চ ইত্থিযো সোতাপত্তিফলং পাপুণিংসু. তা সব্বাপি খুজ্জুত্তৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অম্ম, অজ্জতো পট্ঠায ৱেয্যাৱচ্চং অকত্ৱা অম্হাকং মাতুট্ঠানে আচৰিযট্ঠানে চ ঠত্ৱা সত্থাৰা দেসিতদেসিতং ধম্মং সুত্ৱা অম্হাকং কথেহী’’তি আহংসু. সা তথা কৰোন্তী অপৰভাগে তিপিটকধৰা হুত্ৱা সত্থাৰা বহুস্সুতানং উপাসিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতা অগ্গট্ঠানং লভি. সামাৱতিমিস্সিকা বুদ্ধস্স দস্সনং পিহেন্তি, দসবলে অন্তৰৱীথিং পটিপন্নে ৱাতপানেসু অপ্পহোন্তেসু ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা সত্থাৰং ওলোকেন্তি, ৱন্দনপূজনঞ্চ কৰোন্তি.
মাগণ্ডিযা তত্থ গতা তানি ছিদ্দানি দিস্ৱা তত্থ কাৰণং পুচ্ছন্তী সত্থু আগতভাৱং ঞত্ৱা ভগৱতি আঘাতেন তাসম্পি কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, সামাৱতিমিস্সিকানং বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা সমণং গোতমং ওলোকেন্তি, কতিপাহেন তং মাৰেস্সন্তী’’তি ৰাজানং আহ. ৰাজা ছিদ্দানি দিস্ৱাপি তস্সা ৱচনং ন সদ্দহি, উদ্ধচ্ছিদ্দকৱাতপানানি কাৰাপেসি. পুন মাগণ্ডিযা ৰাজানং তাসু ভিন্দিতুকামা অট্ঠ সজীৱকুক্কুটে আহৰাপেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, তাসং ৱীমংসনত্থং ইমে কুক্কুটে মাৰেত্ৱা ‘মমত্থায পচাহী’তি পেসেহী’’তি আহ. ৰাজা তথা পেসেসি. তায ‘‘পাণাতিপাতং ন কৰোমা’’তি ৱুত্তে পুন ‘‘তস্স সমণস্স গোতমস্স পচিত্ৱা পেসেহী’’তি আহ. ৰঞ্ঞা তথা পেসিতে মাগণ্ডিযা অট্ঠ মাৰিতকুক্কুটে তথা ৱত্ৱা পেসেসি. সামাৱতী পচিত্ৱা দসবলস্স পাহেসি. মাগণ্ডিযা তেনপি ৰাজানং কোপেতুং নাসক্খি.
ৰাজা পন তীসু মহেসীসু একেকিস্সা ৱসনট্ঠানে সত্ত সত্ত দিৱসানি ৱসতি. ৰাজা অত্তনো গমনট্ঠানং হত্থিকন্তৱীণং আদায গচ্ছতি. মাগণ্ডিযা ৰঞ্ঞো সামাৱতিযা পাসাদগমনকালে দাঠা অগদেন ধোৱাপেত্ৱা ৱেড়ুপব্বে পক্খিপাপেত্ৱা একং কণ্হসপ্পপোতকং আহৰাপেত্ৱা অন্তোৱীণায পক্খিপিত্ৱা মালাগুড়কেন ছিদ্দং পিদহি. তং ৰঞ্ঞো তত্থ গতকালে অপৰাপৰং ৱিচৰন্তী ৱিয হুত্ৱা ৱীণাছিদ্দতো মালাগুড়কং অপনেসি. সপ্পো নিক্খমিত্ৱা পস্সসন্তো ফণং কত্ৱা সযনপিট্ঠে নিপজ্জি. সা আহ – ‘‘ধী সপ্পো’’তি মহাসদ্দমকাসি. ৰাজা সপ্পং দিস্ৱা কুজ্ঝি. সামাৱতী ৰঞ্ঞো কুদ্ধভাৱং ঞত্ৱা পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং সঞ্ঞমদাসি ‘‘অজ্জ ওধিসকমেত্তাফৰণেন ৰাজানং ফৰথা’’তি. সযম্পি তথা অকাসি. ৰাজা সহস্সথামধনুং আদায জিযং পোঠেত্ৱা সামাৱতিং ধুৰে কত্ৱা সব্বা তা ইত্থিযো পটিপাটিযা ঠপাপেত্ৱা ৱিসপীতং খুৰপ্পং সন্নয্হিত্ৱা ধনুং পূৰেত্ৱা অট্ঠাসি. খুৰপ্পং নেৱ খিপিতুং, ন ওৰোপিতুং সক্কোতি, গত্তেহি সেদা মুচ্চন্তি, সৰীৰং ৱেধতি, মুখতো খেড়ো পততি, গণ্হিতব্বগহণং ন পস্সতি, অথ নং সামাৱতী ‘‘কিং, মহাৰাজ, কিলমসী’’তি আহ. ‘‘আম, দেৱি, কিলমামি, অৱস্সযো মে হোহী’’তি. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, খুৰপ্পং পথৱীমুখং কৰোহী’’তি. ৰাজা তথা অকাসি. সা ‘‘ৰঞ্ঞো হত্থতো খুৰপ্পং মুচ্চতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তস্মিং খণে খুৰপ্পং মুচ্চি. ৰাজা তংখণঞ্ঞেৱ উদকে নিমুজ্জিত্ৱা অল্লৱত্থো অল্লকেসো সামাৱতিযা পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘‘খম, দেৱি, ময্হং –
‘সম্মুয্হামি পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা;
সামাৱতী মং তাযস্সু, ত্ৱঞ্চ মে সৰণং ভৱা’’’তি. – আহ;
সামাৱতী –
‘‘মা মং ত্ৱং সৰণং গচ্ছ, যমহং সৰণং গতা;
সৰণং গচ্ছ তং বুদ্ধং, ত্ৱঞ্চ মে সৰণং ভৱা’’তি. –
আহ. ৰাজা ‘‘তেন হি তং সৰণং গচ্ছামি সত্থাৰঞ্চ, ৱৰঞ্চ তে দম্মী’’তি আহ. সা ‘‘ৱৰো গহিতো হোতু, মহাৰাজা’’তি আহ. ৰাজা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা সৰণং গন্ত্ৱা নিমন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা ‘‘সামাৱতিং ৱৰং গণ্হাহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, ইমং মে ৱৰং দেহি, সত্থা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ইধাগচ্ছতু, ধম্মং সোস্সামী’’তি আহ. ৰাজা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ইধাগচ্ছথ, সামাৱতিমিস্সিকা ‘ধম্মং সোস্সামা’তি ৱদন্তী’’তি আহ. সত্থা ‘‘মহাৰাজ, বুদ্ধানং নাম একট্ঠানং নিবদ্ধং গন্তুং ন ৱট্টতি, মহাজনোপি পচ্চাসীসতী’’তি আহ. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খূ আণাপেথা’’তি. সত্থা আনন্দত্থেৰং আণাপেসি. থেৰো পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায নিবদ্ধং ৰাজকুলং গচ্ছতি. তাপি দেৱীপমুখা ইত্থিযো থেৰং ভোজেত্ৱা ধম্মং সুণিংসু. সামাৱতিঞ্চ সত্থা মেত্তাৱিহাৰীনং উপাসিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি. এৱং ৰঞ্ঞো খুৰপ্পং মুঞ্চিতুং অৱিসহনভাৱো সামাৱতিযা উপাসিকায সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধীতি. এত্থ চ অৱেচ্চপ্পসাদেন ৱা ওকপ্পনপসাদেন ৱা ৰতনত্তযসৰণগমনেন ৱা ৰতনত্তযং উপাসতীতি উপাসিকাতি ৱুচ্চতীতি.
১৭. অৰিযিদ্ধিনিদ্দেসে অৰিযা ইদ্ধীতি চেতোৱসিপ্পত্তানং খীণাসৱঅৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো অৰিযা ইদ্ধীতি ৱুচ্চতীতি. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে খীণাসৱো ভিক্খু. অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিন্তি আৰম্মণপকতিযা অমনাপে ৱত্থুস্মিং সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা. মেত্তায ৱা ফৰতীতি সত্তো চে হোতি, মেত্তাভাৱনায ফৰতি. ধাতুতো ৱা উপসংহৰতীতি সঙ্খাৰো চে হোতি, ‘‘ধাতুমত্ত’’ন্তি ধাতুমনসিকাৰং উপসংহৰতি. সত্তেপি ধাতূপসংহাৰো ৱট্টতি. অসুভায ৱা ফৰতীতি সত্তো চে, অসুভভাৱনায ফৰতি. অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতীতি সঙ্খাৰো চে, ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি মনসিকাৰং উপসংহৰতি. তদুভযন্তি তং উভযং. উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. সতোতি সতিৱেপুল্লপ্পত্তত্তা. সম্পজানোতি পঞ্ঞায সম্পজানকাৰিত্তা. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কাৰণৱসেন চক্খূতি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱা. পোৰাণা পনাহু – ‘‘চক্খু ৰূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা, চিত্তং ন পস্সতি অচক্খুকত্তা, দ্ৱাৰাৰম্মণসঙ্ঘট্টনে পন পসাদৱত্থুকেন চিত্তেন পস্সতি. ঈদিসী পনেসা ‘ধনুনা ৱিজ্ঝতী’তিআদীসু ৱিয সসম্ভাৰকথা নাম হোতি. তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱাতি অযমেত্থ অত্থো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৫২). অথ ৱা চক্খুনা কৰণভূতেন ৰূপং দিস্ৱাতি অত্থো. নেৱ সুমনো হোতীতি গেহসিতসোমনস্সপটিক্খেপো, ন কিৰিযভূতায সোমনস্সৱেদনায. ন দুম্মনোতি সব্বদোমনস্সপটিক্খেপো. উপেক্খকো ৱিহৰতীতি ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনাকাৰভূতায ছসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তনতো ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খা’’তি লদ্ধনামায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায উপেক্খকো ৱিহৰতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
১৮. কম্মৱিপাকজিদ্ধিনিদ্দেসে সব্বেসং পক্খীনন্তি সব্বেসং পক্খিজাতানং ঝানাভিঞ্ঞা ৱিনাযেৱ আকাসেন গমনং. তথা সব্বেসং দেৱানং আকাসগমনং দস্সনাদীনি চ. একচ্চানং মনুস্সানন্তি পঠমকপ্পিকানং মনুস্সানং. একচ্চানং ৱিনিপাতিকানন্তি পিযঙ্কৰমাতা পুনব্বসুমাতা ফুস্সমিত্তা ধম্মগুত্তাতিএৱমাদীনং সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতিকানং অঞ্ঞেসঞ্চ পেতানং নাগসুপণ্ণানঞ্চ আকাসগমনাদিকং কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি.
পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধিনিদ্দেসে ৰাজাতি ধম্মেন পৰেসং ৰঞ্জনতো ৰাজা. ৰতনচক্কং ৱত্তেতীতি চক্কৱত্তী. ৱেহাসং গচ্ছতীতি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং. চতুৰঙ্গিনিযাতি হত্থিঅস্সৰথপত্তিসঙ্খাতচতুঅঙ্গৱতিযা. সেনাতি তেসং সমূহমত্তমেৱ. অন্তমসোতি হেট্ঠিমন্ততো. অস্সবন্ধা নাম অস্সানং ৰক্খকা. গোপুৰিসা নাম গুন্নং ৰক্খকা. উপাদাযাতি অৱিস্সজ্জেত্ৱা. এৱং তেসং ৱেহাসগমনঞ্চ পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি অত্থো.
জোতিকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি জোতিকো নাম পুব্বে পচ্চেকবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো ৰাজগহনগৰে সেট্ঠি. তস্স কিৰ জাতদিৱসে সকলনগৰে সব্বাৱুধানি জলিংসু, সব্বেসং কাযাৰুড়্হানি আভৰণানিপি পজ্জলিতানি ৱিয ওভাসং মুঞ্চিংসু, নগৰং একপজ্জোতং অহোসি. অথস্স নামগ্গহণদিৱসে সকলনগৰস্স একজোতিভূতত্তা জোতিকোতি নামং কৰিংসু. অথস্স ৱযপ্পত্তকালে গেহকৰণত্থায ভূমিতলে সোধিযমানে সক্কো দেৱৰাজা আগন্ত্ৱা সোড়সকৰীসমত্তে ঠানে পথৱিং ভিন্দিত্ৱা সত্তৰতনমযং সত্তভূমিকং পাসাদং উট্ঠাপেসি, পাসাদং পৰিক্খিপিত্ৱা সত্তৰতনমযে সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকযুত্তে সত্তপাকাৰে উট্ঠাপেসি, পাকাৰপৰিযন্তে চতুসট্ঠি কপ্পৰুক্খে উট্ঠাপেসি, পাসাদস্স চতূসু কণ্ণেসু যোজনিকতিগাৱুতিকদ্ৱিগাৱুতিকএকগাৱুতিকা চতস্সো নিধিকুম্ভিযো উট্ঠাপেসি. পাসাদস্স চতূসু কণ্ণেসু তৰুণতালক্খন্ধপ্পমাণা চতস্সো সুৱণ্ণমযা উচ্ছুযট্ঠিযো নিব্বত্তিংসু. তাসং মণিমযানি পত্তানি সুৱণ্ণমযানি পব্বানি অহেসুং. সত্তসু দ্ৱাৰকোট্ঠকেসু একেকস্মিং একদ্ৱিতিচতুপঞ্চছসত্তযক্খসহস্সপৰিৱাৰা সত্ত যক্খা আৰক্খং গণ্হিংসু.
বিম্বিসাৰমহাৰাজা পাসাদাদীনং উট্ঠানং সুত্ৱা সেট্ঠিছত্তং পহিণি. সো জোতিকসেট্ঠীতি সকলজম্বুদীপে পাকটো হুত্ৱা উত্তৰকুৰুতো দেৱতাহি আনেত্ৱা সিৰিগব্ভে নিসীদাপিতায একঞ্চ তণ্ডুলনাড়িং তযো চ জোতিপাসাণে গহেত্ৱা আগতায ভৰিযায সদ্ধিং তস্মিং পাসাদে মহাসম্পত্তিং অনুভৱন্তো ৱসি. তেসং যাৱজীৱং তায একতণ্ডুলনাড়িযা ভত্তং পহোসি. সচে কিৰ তে সকটসতম্পি তণ্ডুলানং পূৰেতুকামা হোন্তি, সা তণ্ডুলনাড়িযেৱ হুত্ৱা তিট্ঠতি. ভত্তপচনকালে তণ্ডুলে উক্খলিযং পক্খিপিত্ৱা তেসং পাসাণানং উপৰি ঠপেন্তি. পাসাণা তাৱদেৱ পজ্জলিত্ৱা ভত্তে পক্কমত্তে নিব্বাযন্তি. তেনেৱ সঞ্ঞাণেন ভত্তস্স পক্কভাৱং জানন্তি. সূপেয্যাদিপচনকালেপি এসেৱ নযো. এৱং তেসং জোতিপাসাণেহি আহাৰো পচ্চতি, মণিআলোকেন ৱসন্তি. অগ্গিস্স ৱা দীপস্স ৱা ওভাসমেৱ ন জানিংসু. জোতিকস্স কিৰ এৱৰূপা সম্পত্তীতি সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. মহাজনো যানাদীহি দস্সনত্থায আগচ্ছতি. জোতিকসেট্ঠি আগতাগতানং উত্তৰকুৰুতণ্ডুলানং ভত্তং দাপেতি, ‘‘কপ্পৰুক্খেহি ৱত্থাভৰণানি গণ্হন্তূ’’তি আণাপেতি, ‘‘গাৱুতিকনিধিকুম্ভিযা মুখং ৱিৱৰাপেত্ৱা যাপনমত্তং গণ্হন্তূ’’তি আণাপেতি. সকলজম্বুদীপৱাসিকেসু ধনং গহেত্ৱা গচ্ছন্তেসু নিধিকুম্ভিযা অঙ্গুলমত্তম্পি ঊনং নাহোসীতি অযমস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
জটিলস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি জটিলো নাম কস্সপস্স ভগৱতো ধাতুচেতিযে কতাধিকাৰো তক্কসিলাযং সেট্ঠি. তস্স কিৰ মাতা বাৰাণসিযং সেট্ঠিধীতা অভিৰূপা অহোসি. তং পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিককালে আৰক্খনত্থায সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিতলে ৱাসযিংসু. তং একদিৱসং ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা বহি ওলোকিযমানং আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিজ্জাধৰো দিস্ৱা উপ্পন্নসিনেহো ৱাতপানেন পৱিসিত্ৱা তায সদ্ধিং সন্থৱমকাসি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. অথ নং দাসী দিস্ৱা ‘‘অম্ম, কিং ইদ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘হোতু, কস্সচি মা আচিক্খী’’তি ৱুত্তা ভযেন তুণ্হী অহোসি. সাপি দসমে মাসে পুত্তং ৱিজাযিত্ৱা নৱভাজনং আহৰাপেত্ৱা তত্থ তং দাৰকং নিপজ্জাপেত্ৱা তং ভাজনং পিদহিত্ৱা উপৰি পুপ্ফদামানি ঠপেত্ৱা ‘‘ইমং সীসেন উক্খিপিত্ৱা গন্ত্ৱা গঙ্গায ৱিস্সজ্জেহি, ‘কিং ইদ’ন্তি চ পুট্ঠা ‘অয্যায মে বলিকম্ম’ন্তি ৱদেয্যাসী’’তি দাসিং আণাপেসি. সা তথা অকাসি. হেট্ঠাগঙ্গাযপি দ্ৱে ইত্থিযো ন্হাযমানা তং ভাজনং উদকেন আহৰিযমানং দিস্ৱা একা ‘‘ময্হেতং ভাজন’’ন্তি আহ. একা ‘‘যং এতস্স অন্তো, তং ময্হ’’ন্তি ৱত্ৱা ভাজনে সম্পত্তে তং আদায থলে ঠপেত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা দাৰকং দিস্ৱা একা ‘‘মম ভাজন’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘দাৰকো মমেৱ হোতী’’তি আহ. একা ‘‘যং ভাজনস্স অন্তো, তং মমা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মম দাৰকো’’তি আহ. তা ৱিৱদমানা ৱিনিচ্ছযং গন্ত্ৱা অমচ্চেসু ৱিনিচ্ছিতুং অসক্কোন্তেসু ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. ৰাজা তাসং ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ত্ৱং দাৰকং গণ্হ, ত্ৱং ভাজন’’ন্তি আহ. যায পন দাৰকো লদ্ধো, সা মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স উপট্ঠাযিকা হোতি. সা তং দাৰকং ‘‘থেৰস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সামী’’তি পোসেসি. তস্স জাতদিৱসে গব্ভমলস্স ধোৱিত্ৱা অনপনীতত্তা কেসা জটিতা হুত্ৱা অট্ঠংসু. তেনস্স জটিলোতেৱ নামং অকংসু.
তস্স পদসা ৱিচৰণকালে থেৰো তং গেহং পিণ্ডায পাৱিসি. উপাসিকা থেৰং নিসীদাপেত্ৱা আহাৰমদাসি. থেৰো দাৰকং দিস্ৱা ‘‘উপাসিকে, দাৰকো তে লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ইমাহং তুম্হাকং সন্তিকে পব্বাজেস্সন্তি পোসেসি’’ন্তি আহ. থেৰো ‘‘সাধূ’’তি তং আদায গচ্ছন্তো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্স গিহিসম্পত্তিং অনুভৱিতুং পুঞ্ঞকম্ম’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘মহাপুঞ্ঞো সত্তো মহাসম্পত্তিং অনুভৱিস্সতি, দহৰো এৱ চ তাৱ, ঞাণম্পি তাৱস্স পৰিপাকং ন গচ্ছতী’’তি চিন্তেত্ৱা তং আদায তক্কসিলাযং একস্স উপট্ঠাকস্স গেহং অগমাসি. সো থেৰং ৱন্দিত্ৱা ঠিতো দাৰকং দিস্ৱা ‘‘দাৰকো, ভন্তে, লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, উপাসক, পব্বজিস্সতি, দহৰো তাৱ তৱ সন্তিকে হোতূ’’তি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা পটিজগ্গি. তস্স পন গেহে দ্ৱাদস ৱস্সানি ভণ্ডকং উস্সন্নং হোতি. সো গামন্তৰং গচ্ছন্তো সব্বম্পি তং ভণ্ডকং আপণং আহৰিত্ৱা তস্স তস্স ভণ্ডকস্স মূলং আচিক্খিত্ৱা ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এত্তকং নাম ধনং গহেত্ৱা দদেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি.
তং দিৱসং নগৰপৰিগ্গাহিকা দেৱতা অন্তমসো জীৰকমৰিচমত্তকেনাপি অত্থিকে তস্সেৱ আপণাভিমুখে কৰিংসু. সো দ্ৱাদস ৱস্সানি উস্সন্নভণ্ডকং একদিৱসেনেৱ ৱিক্কিণি. কুটুম্বিকো আগন্ত্ৱা আপণে কিঞ্চি অদিস্ৱা ‘‘সব্বং তে, তাত, ভণ্ডকং নাসিত’’ন্তি আহ. ‘‘ন নাসিতং, তাত, সব্বং তুম্হেহি ৱুত্তনযেন ৱিক্কিণিতং, ইদং অসুকস্স মূলং, ইদং অসুকস্স মূল’’ন্তি সব্বমূলং তস্সেৱ অপ্পেসি. কুটুম্বিকো পসীদিত্ৱা ‘‘অনগ্ঘো পুৰিসো যত্থ কত্থচি জীৱিতুং সমত্থো’’তি অত্তনো ৱযপ্পত্তং ধীতৰং তস্স দত্ৱা ‘‘গেহমস্স কৰোথা’’তি পুৰিসে আণাপেত্ৱা নিট্ঠিতে গেহে ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, অত্তনো গেহে ৱসথা’’তি আহ. অথস্স গেহপৱিসনকালে একেন পাদেন উম্মাৰে অক্কন্তমত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে ভূমিট্ঠানে অসীতিহত্থো সুৱণ্ণপব্বতো উট্ঠহি. ৰাজা কিৰ জটিলস্স গেহে ভূমিং ভিন্দিত্ৱা সুৱণ্ণপব্বতো উট্ঠিতোতি সুত্ৱা তস্স সেট্ঠিছত্তং পেসেসি. সো জটিলসেট্ঠি নাম অহোসীতি অযমস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
মেণ্ডকস্স সেট্ঠিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি (মহাৱ. ২৯৬) মেণ্ডকো নাম ৱিপস্সিম্হি ভগৱতি কতাধিকাৰো মগধৰট্ঠে ভদ্দিযনগৰে সেট্ঠি. তস্স কিৰ পচ্ছিমগেহে অট্ঠকৰীসমত্তে ঠানে হত্থিঅস্সউসভপ্পমাণা সুৱণ্ণমেণ্ডকা পথৱিং ভিন্দিত্ৱা পিট্ঠিযা পিট্ঠিং পহৰমানা উট্ঠহিংসু, তেসং মুখেসু পঞ্চৱণ্ণানং সুত্তানং গেণ্ডুকা পক্খিত্তা হোন্তি. সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীহি চ ৱত্থচ্ছাদনহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীহি চ অত্থে সতি তেসং মুখতো গেণ্ডুকং অপনেন্তি. একস্সপি মেণ্ডকস্স মুখতো সকলজম্বুদীপৱাসীনং পহোনকং সপ্পিতেলমধুফাণিতৱত্থচ্ছাদনহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং নিক্খমতি. ততো পট্ঠাযেস মেণ্ডকসেট্ঠীতি পঞ্ঞাযীতি অযমস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
ঘোসিতস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি ঘোসিতো (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১) নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধে কতাধিকাৰো সক্কৰট্ঠে কোসম্বিযং সেট্ঠি. সো কিৰ দেৱলোকতো চৱিত্ৱা কোসম্বিযং নগৰসোভিনিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. সা তং ৱিজাতদিৱসে সুপ্পে সযাপেত্ৱা সঙ্কাৰকূটে ছড্ডাপেসি. দাৰকং কাকসুনখা পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. একো পুৰিসো তং দিস্ৱাৱ পুত্তসঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি. তদা কোসম্বিকসেট্ঠি পুৰোহিতং দিস্ৱা ‘‘কিং, আচৰিয, অজ্জ তে তিথিকৰণনক্খত্তাদযো ওলোকিতা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম, মহাসেট্ঠী’’তি ৱুত্তে ‘‘জনপদস্স কিং ভৱিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ইমস্মিং নগৰে অজ্জ জাতদাৰকো জেট্ঠসেট্ঠি ভৱিস্সতী’’তি আহ. তদা সেট্ঠিনো ভৰিযা গৰুগব্ভা হোতি, তস্মা সো সীঘং গেহং পেসেসি ‘‘গচ্ছ, জানাহি নং ৱিজাতা ৱা, ন ৱা’’তি. ‘‘ন ৱিজাতা’’তি সুত্ৱা গেহং গন্ত্ৱা কাড়িং নাম দাসিং পক্কোসিত্ৱা সহস্সং দত্ৱা ‘‘গচ্ছ, ইমস্মিং নগৰে উপধাৰেত্ৱা অজ্জ জাতদাৰকং গণ্হিত্ৱা এহী’’তি আহ. সা উপধাৰেন্তী তং গেহং গন্ত্ৱা তং দাৰকং তং দিৱসং জাতং ঞত্ৱা সহস্সং দত্ৱা আনেত্ৱা সেট্ঠিনো দস্সেসি. সেট্ঠি ‘‘সচে মে ধীতা জাযিস্সতি, তায নং সদ্ধিং নিৱাসেত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানস্স সামিকং কৰিস্সামি. সচে পুত্তো জাযিস্সতি, ঘাতেস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তং গেহে ৱড্ঢাপেসি.
অথস্স ভৰিযা কতিপাহচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযি. সেট্ঠি ‘‘ইমস্মিং অসতি মম পুত্তো সেট্ঠিট্ঠানং লভিস্সতি. ইদানেৱ নং মাৰেতুং ৱট্টতী’’তি কাড়িং আমন্তেত্ৱা ‘‘গচ্ছ জে, ৱজতো গুন্নং নিক্খমনৱেলায ৱজদ্ৱাৰমজ্ঝে ইমং তিৰিযং নিপজ্জাপেহি, গাৱিযো নং মদ্দিত্ৱা মাৰেস্সন্তি, মদ্দিতামদ্দিতভাৱং পনস্স ঞত্ৱা এহী’’তি আহ. সা গন্ত্ৱা গোপালকেন ৱজদ্ৱাৰে ৱিৱটমত্তেযেৱ তং তথা নিপজ্জাপেসি. গোগণজেট্ঠকো উসভো অঞ্ঞস্মিং কালে সব্বপচ্ছা নিক্খমন্তোপি তংদিৱসং সব্বপঠমং নিক্খমিত্ৱা দাৰকং চতুন্নং পাদানং অন্তৰে কত্ৱা অট্ঠাসি. অনেকসতা গাৱো উসভস্স দ্ৱে পস্সানি ঘংসন্তিযো নিক্খমিংসু. গোপালকোপি ‘‘অযং উসভো পুব্বে সব্বপচ্ছা নিক্খমতি, অজ্জ পন পঠমং নিক্খমিত্ৱা দ্ৱাৰমজ্ঝে নিচ্চলোৱ ঠিতো, কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা গন্ত্ৱা তস্স হেট্ঠা নিপন্নং দাৰকং দিস্ৱা পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি.
কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘গচ্ছ, নং পুন ইমং সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা পুন আনেত্ৱা অদাসি. অথ নং সেট্ঠি আহ – ‘‘অম্ম কাড়ি, ইমস্মিং নগৰে পঞ্চসকটসতানি পচ্চূসকালে উট্ঠায ৱাণিজ্জায গচ্ছন্তি, ত্ৱং ইমং নেত্ৱা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেহি, গোণা ৱা নং মদ্দিস্সন্তি, চক্কং ৱা ছিন্দিস্সতি, পৱত্তিঞ্চস্স ঞত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা গন্ত্ৱা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেসি. সাকটিকজেট্ঠকো পুৰতো অহোসি. অথস্স গোণা তং ঠানং পত্ৱা ধুৰং ছড্ডেসুং, পুনপ্পুনং আৰোপেত্ৱা পাজিযমানাপি পুৰতো ন গচ্ছিংসু. এৱং তস্স তেহি সদ্ধিং ৱাযমন্তস্সেৱ অৰুণং উট্ঠহি. সো ‘‘কিং নাম গোণা কৰিংসূ’’তি মগ্গং ওলোকেন্তো দাৰকং দিস্ৱা ‘‘ভাৰিযং ৱত কম্ম’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো তং গেহং নেসি.
কাড়ীপি গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি. অথ নং সেট্ঠি আহ – ‘‘ইদানি নং আমকসুসানং নেত্ৱা গচ্ছন্তৰে নিপজ্জাপেহি, তত্থ সুনখাদীহি খাদিতো, অমনুস্সেন ৱা পহটো মৰিস্সতি, মতামতভাৱঞ্চস্স জানিত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং নেত্ৱা তত্থ নিপজ্জাপেত্ৱা একমন্তে অট্ঠাসি. তং সুনখাদযো ৱা অমনুস্সো ৱা উপসঙ্কমিতুং নাসক্খিংসু. অথেকো অজপালো অজা গোচৰং নেন্তো সুসানপস্সেন গচ্ছতি. একা অজা পণ্ণানি খাদমানা গচ্ছন্তৰং পৱিসিত্ৱা দাৰকং দিস্ৱা জণ্ণুকেহি ঠত্ৱা দাৰকস্স থনং অদাসি. অজপালকেন ‘‘হে হে’’তি সদ্দে কতেপি ন নিক্খমি. সো ‘‘যট্ঠিযা নং পহৰিত্ৱা নীহৰিস্সামী’’তি গচ্ছন্তৰং পৱিট্ঠো জণ্ণুকেহি ঠত্ৱা দাৰকং খীৰং পাযন্তিং দিস্ৱা দাৰকে পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি আদায পক্কামি.
কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি. অয নং সেট্ঠি আহ – ‘‘অম্ম, ইমং আদায চোৰপপাতপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা পপাতে খিপ, পব্বতকুচ্ছিযং পটিহঞ্ঞমানো খণ্ডাখণ্ডিকো হুত্ৱা ভূমিযং পতিস্সতি, মতামতভাৱঞ্চস্স ঞত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং তথা নেত্ৱা পব্বতমত্থকে ঠত্ৱা খিপি. তং খো পন পব্বতকুচ্ছিং নিস্সায মহাৱেড়ুগুম্বো পব্বতানুসাৰেনেৱ ৱড্ঢি, তস্স মত্থকং ঘনজাতো জিঞ্জুকগুম্বো অৱত্থৰি. দাৰকো পতন্তো কোজৱে ৱিয তস্মিং পতি. তং দিৱসঞ্চ নড়কাৰজেট্ঠকস্স ৱেণুবলি পত্তো হোতি. সো পুত্তেন সদ্ধিং গন্ত্ৱা তং ৱেড়ুগুম্বং ছিন্দিতুং আৰভি. তস্মিং চলিতে দাৰকো সদ্দমকাসি. সো দাৰকসদ্দো ৱিযাতি একেন পস্সেন অভিৰুহিত্ৱা তং দিস্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠচিত্তো আদায গতো. কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি.
সেট্ঠিনো ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোন্তস্সেৱ দাৰকো ৱড্ঢিতো. মহাঘোসৱচনত্তা চস্স ঘোসিতোতেৱ নামং অহোসি. সো সেট্ঠিনো অক্খিম্হি কণ্টকো ৱিয খাযি, উজুকং ওলোকেতুম্পি ন ৱিসহি. অথস্স মৰণূপাযং চিন্তেন্তো অত্তনো কুম্ভকাৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তস্স ‘‘কদা আৱাপং আলিম্পেস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘স্ৱে’’তি ৱুত্তে ‘‘তেন হি ইদং সহস্সং গণ্হিত্ৱা মমেকং কম্মং কৰোহী’’তি আহ. ‘‘কিং সামী’’তি? ‘‘একো মে অৱজাতপুত্তো অত্থি, তং তৱ সন্তিকং পেসিস্সামি, অথ নং গব্ভং পৱেসেত্ৱা তিণ্হায ৱাসিযা খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৱা চাটিযং পক্খিপিত্ৱা আৱাপে পৱেসেয্যাসীতি. ইদং তে সহস্সং সচ্চকাৰসদিসং, উত্তৰিং পন তে কত্তব্বযুত্তকং পচ্ছা কৰিস্সামী’’তি. কুম্ভকাৰো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
সেট্ঠি পুনদিৱসে ঘোসিতং পক্কোসিত্ৱা ‘‘হিয্যো মযা কুম্ভকাৰো একং কম্মং আণত্তো, এহি, ত্ৱং তাত, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱং ৱদেহি ‘হিয্যো কিৰ মে পিতৰা আণত্তং কম্মং নিপ্ফাদেহী’’’তি পহিণি. সো ‘‘সাধূ’’তি অগমাসি. তং তত্থ গচ্ছন্তং ইতৰো সেট্ঠিনো পুত্তো দাৰকেহি সদ্ধিং গুড়ককীড়ং কীড়ন্তো দিস্ৱা পক্কোসিত্ৱা ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা পিতু সাসনং গহেত্ৱা ‘‘কুম্ভকাৰস্স সন্তিক’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অহং তত্থ গমিস্সামি, ইমে মং দাৰকা বহুলক্খং জিনিংসু, তং মে পটিজিনিত্ৱা দেহী’’তি আহ. ‘‘অহং পিতু ভাযামী’’তি. ‘‘মা ভাযি, ভাতিক, অহং তং সাসনং হৰিস্সামী’’তি. ‘‘বহূহি জিতো যাৱাহং আগচ্ছামি, তাৱ মে লক্খং পটিজিনাহী’’তি. ঘোসিতো কিৰ গুড়ককীড়াযং ছেকো, তেন নং এৱং নিবন্ধি. সোপি তং ‘‘তেন হি গন্ত্ৱা কুম্ভকাৰং ৱদেহি ‘পিতৰা কিৰ মে হিয্যো একং কম্মং আণত্তং, তং নিপ্ফাদেহী’’’তি উয্যোজেসি. সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তথা অৱচ. অথ নং কুম্ভকাৰো সেট্ঠিনা ৱুত্তনিযামেন মাৰেত্ৱা আৱাপে খিপি. ঘোসিতোপি দিৱসভাগং কীড়িত্ৱা সাযন্হসমযেৱ গেহং গন্ত্ৱা ‘‘কিং, তাত, ন গতোসী’’তি ৱুত্তে অত্তনো অগতকাৰণঞ্চ কনিট্ঠস্স গতকাৰণঞ্চ আৰোচেসি. সেট্ঠি ‘‘ধী ধী’’তি মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিত্ৱা সকলসৰীৰে পক্কুথিতলোহিতো ৱিয হুত্ৱা ‘‘অম্ভো কুম্ভকাৰ, মা নাসযি, মা নাসযী’’তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো তস্স সন্তিকং অগমাসি. কুম্ভকাৰো তং তথা আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘সামি, মা সদ্দং কৰি, কম্মং নিপ্ফন্ন’’ন্তি আহ. সো পব্বতেন ৱিয মহন্তেন সোকেন অৱত্থটো হুত্ৱা অনপ্পকং দোমনস্সং পটিসংৱেদেসি.
এৱং সন্তেপি পন সেট্ঠি তং উজুকং ওলোকেতুং ন সক্কোতি. ‘‘কিন্তি নং মাৰেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো ‘‘মম গামসতে আযুত্তকস্স সন্তিকং পেসেত্ৱা মাৰাপেস্সামী’’তি উপাযং দিস্ৱা ‘‘অযং মে অৱজাতপুত্তো, ইমং মাৰেত্ৱা ৱচ্চকূপে খিপতু, এৱঞ্চ কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি তস্স পণ্ণং লিখিত্ৱা ‘‘তাত ঘোসিত, অম্হাকং গামসতে আযুত্তকো অত্থি, ইমং পণ্ণং হৰিত্ৱা তস্স দেহী’’তি ৱত্ৱা পণ্ণং তস্স দুস্সন্তে বন্ধি. সো পন অক্খৰসমযং ন জানাতি. দহৰকালতো পট্ঠায হি তং মাৰাপেন্তোৱ সেট্ঠি মাৰেতুং নাসক্খি, কিং অক্খৰসমযং সিক্খাপেস্সতি. সো অত্তনো মৰণপণ্ণমেৱ দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা নিক্খমন্তো আহ – ‘‘পাথেয্যং মে, তাত, নত্থী’’তি. ‘‘পাথেয্যেন কম্মং নত্থি, অন্তৰামগ্গে অসুকগামে নাম মম সহাযকো সেট্ঠি অত্থি, তস্স ঘৰে পাতৰাসং কত্ৱা পুৰতো গচ্ছা’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তো তং গামং পত্ৱা সেট্ঠিঘৰং পুচ্ছিত্ৱা গন্ত্ৱা সেট্ঠিজাযং পস্সি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি চ ৱুত্তে ‘‘অন্তোনগৰতো’’তি আহ. ‘‘কস্স পুত্তোসী’’তি? ‘‘তুম্হাকং সহাযসেট্ঠিনো, অম্মা’’তি. ‘‘ত্ৱংসি ঘোসিতো নামা’’তি? ‘‘আম, অম্মা’’তি. তস্সা সহ দস্সনেনেৱ তস্মিং পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি. সেট্ঠিনো পনেকা ধীতা অত্থি পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিকা অভিৰূপা পাসাদিকা, তং ৰক্খিতুং একমেৱ পেসনকাৰিকং দাসিং দত্ৱা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলে সিৰিগব্ভে ৱসাপেন্তি. সেট্ঠিধীতা তস্মিং খণে তং দাসিং অন্তৰাপণং পেসেসি. অথ নং সেট্ঠিজাযা দিস্ৱা ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অয্যধীতায পেসনেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘ইতো তাৱ এহি, তিট্ঠতু পেসনং, পুত্তস্স মে পীঠকং অত্থৰিত্ৱা উদকং আহৰিত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা তেলং মক্খিত্ৱা সযনং অত্থৰিত্ৱা দেহি, পচ্ছা পেসনং কৰিস্সসী’’তি আহ. সা তথা অকাসি.
অথ নং চিৰেনাগতং সেট্ঠিধীতা সন্তজ্জেসি. অথ নং সা আহ – ‘‘মা মে কুজ্ঝি, সেট্ঠিপুত্তো ঘোসিতো আগতো, তস্স ইদঞ্চিদঞ্চ কত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা আগতাম্হী’’তি. সেট্ঠিধীতায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ঘোসিতো’’তি নামং সুত্ৱাৱ পুব্বসন্নিৱাসৱসেন পেমং ছৱিআদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠিতং. অথ নং পুচ্ছি ‘‘কুহিং সো অম্মা’’তি? ‘‘সযনে নিপন্নো নিদ্দাযতী’’তি. ‘‘অত্থি পনস্স হত্থে কিঞ্চী’’তি? ‘‘দুস্সন্তে পণ্ণং অত্থী’’তি. সা ‘‘কিং পণ্ণং নু খো এত’’ন্তি তস্মিং নিদ্দাযন্তে মাতাপিতূনং অঞ্ঞৱিহিততায অপস্সন্তানং ওতৰিত্ৱা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং পণ্ণং মোচেত্ৱা আদায অত্তনো গব্ভং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা অক্খৰসমযে কুসলতায তং পণ্ণং ৱাচেত্ৱা ‘‘অহো ৱত বালো অত্তনো মৰণপণ্ণং দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা ৱিচৰতি, সচে মযা ন দিট্ঠং অস্স, নত্থি তস্স জীৱিত’’ন্তি. তং পণ্ণং ফালেত্ৱা নাসেত্ৱা সেট্ঠিস্স ৱচনেন অপৰং পণ্ণং লিখি – ‘‘অযং মম পুত্তো ঘোসিতো নাম, গামসততো পণ্ণাকাৰং আহৰাপেত্ৱা ইমস্স জনপদসেট্ঠিনো ধীতৰা সদ্ধিং মঙ্গলং কত্ৱা অত্তনো ৱসনগামস্স মজ্ঝে দ্ৱিভূমিকং গেহং কাৰেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপেন চেৱ পুৰিসগুত্তীহি চ সুসংৱিহিতাৰক্খং কৰোতু, ময্হং ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কতন্তি সাসনং পেসেতু. এৱং কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি লিখিত্ৱা চ পণ্ণং সঙ্ঘৰিত্ৱা দুস্সন্তেযেৱস্স বন্ধি.
সো দিৱসভাগং নিদ্দাযিত্ৱা উট্ঠায ভুঞ্জিত্ৱা পক্কামি, পুনদিৱসে পাতোৱ তং গামং গন্ত্ৱা আযুত্তকং গামকিচ্চং কৰোন্তমেৱ পস্সি. সো তং দিস্ৱা ‘‘কিং তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘পিতৰা মে তুম্হাকং পণ্ণং পেসিত’’ন্তি ৱুত্তে পণ্ণং গহেত্ৱা ৱাচেত্ৱা তুট্ঠমানসো ‘‘পস্সথ, ভো, মম সামিনো মযি সিনেহং কত্ৱা জেট্ঠপুত্তস্স মঙ্গলং কৰোতূ’’তি মম সন্তিকং পহিণি. ‘‘সীঘং দাৰুআদীনি আহৰথা’’তি গহপতিকে আণাপেত্ৱা গামমজ্ঝে ৱুত্তপ্পকাৰং গেহং কাৰাপেত্ৱা গামসততো পণ্ণাকাৰং আহৰাপেত্ৱা জনপদসেট্ঠিনো ধীতৰং আনেত্ৱা মঙ্গলং কত্ৱা সেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কত’’ন্তি.
তং সুত্ৱা সেট্ঠিনো ‘‘যং কাৰেমি, তং ন হোতি. যং ন কাৰেমি, তং হোতী’’তি মহন্তং দোমনস্সং উপ্পজ্জি. পুত্তসোকেন সদ্ধিং সো সোকো একতো হুত্ৱা কুচ্ছিদাহং উপ্পাদেত্ৱা অতিসাৰং জনেসি. সেট্ঠিধীতাপি ‘‘সচে কোচি সেট্ঠিনো সন্তিকা আগচ্ছতি, মম অকথেত্ৱা সেট্ঠিপুত্তস্স পঠমতৰং মা কথেথা’’তি আণাপেসি. সেট্ঠিপি খো ‘‘ন দানি দুট্ঠপুত্তং মম সাপতেয্যস্স সামিকং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা একং আযুত্তকং আহ – ‘‘মাতুল, পুত্তং মে দট্ঠুকামোম্হি, একং পাদমূলিকং পেসেত্ৱা একং পণ্ণং লিখিত্ৱা পেসেত্ৱা মম পুত্তং পক্কোসাপেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পণ্ণং দত্ৱা একং পুৰিসং পেসেসি. সেট্ঠিধীতা সেট্ঠিস্স বলৱগিলানকালে ঘোসিতকুমাৰং আদায অগমাসি. সেট্ঠি কালমকাসি. ৰাজা পিতৰি কালঙ্কতে পিতৰা ভুত্তভোগং দত্ৱা সব্বসতেন সেট্ঠিট্ঠানং অদাসি. ঘোসিতসেট্ঠি নাম হুত্ৱা মহাসম্পত্তিযং ঠিতো সেট্ঠিধীতায কাড়িযা ৱচনেন আদিতো পট্ঠায সত্তসু ঠানেসু অত্তনো মৰণমুত্তভাৱং ঞত্ৱা দেৱসিকং সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা দানং পট্ঠপেসীতি. এৱমস্স সত্তসু ঠানেসু অৰোগভাৱো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. তত্থ গহন্তি গেহং ৱুচ্চতি, গহে পতি গহপতি. মহাসালকুলে অধিপতিস্সেতং নামং. কেসুচি পোত্থকেসু ঘোসিতানন্তৰং মেণ্ডকো লিখিতো.
পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধীতি এত্থ পুঞ্ঞিদ্ধি পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং দট্ঠব্বাতি অত্থো. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকসেট্ঠি, তস্স ভৰিযা চন্দপদুমা, পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি, সুণিসা সুমনদেৱী, দোসো পুণ্ণো নামাতি ইমে পঞ্চ জনা পচ্চেকসম্বুদ্ধে কতাধিকাৰা. তেসু মেণ্ডকসেট্ঠি অড্ঢতেৰসানি কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৱা সীসং ন্হাতো দ্ৱাৰে নিসীদিত্ৱা উদ্ধং উল্লোকেতি, আকাসতো ৰত্তসালিধাৰা ওপতিত্ৱা সব্বকোট্ঠে পূৰেতি. তস্স ভৰিযা তণ্ডুলং একনাড়িমত্তং গহেত্ৱা ভত্তং পচাপেত্ৱা একস্মিং সূপব্যঞ্জনকে সূপং কাৰেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা দ্ৱাৰকোট্ঠকে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘সব্বে ভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৱা পক্কোসাপেত্ৱা সুৱণ্ণকটচ্ছুং আদায আগতাগতানং উপনীতভাজনানি পূৰেত্ৱা দেতি, সকলদিৱসম্পি দেন্তিযা কটচ্ছুনা সকিং গহিতট্ঠানমত্তমেৱ পঞ্ঞাযতি. তস্স পুত্তো সীসং ন্হাতো সহস্সত্থৱিকং আদায ‘‘কহাপণেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৱা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূৰেত্ৱা দেতি. থৱিকায কহাপণসহস্সমেৱ হোতি. তস্স সুণিসা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা চতুদোণিকং ৱীহিপিটকং আদায আসনে নিসিন্না ‘‘বীজভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৱা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূৰেত্ৱা দেতি, পিটকং যথাপূৰিতমেৱ হোতি. তস্স দাসো সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতো সুৱণ্ণযুগে সুৱণ্ণযোত্তেহি গোণে যোজেত্ৱা সুৱণ্ণপতোদযট্ঠিং আদায গোণানং গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকানি দত্ৱা ৱিসাণেসু সুৱণ্ণকোসকে পটিমুঞ্চিত্ৱা খেত্তং গন্ত্ৱা পাজেতি, ইতো তিস্সো, ইতো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি সত্ত সীতাযো ভিজ্জিত্ৱা গচ্ছন্তি. জম্বুদীপৱাসিনো ভত্তবীজহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীসু যথাৰুচিতং সেট্ঠিগেহতোযেৱ গণ্হিংসু. অনুক্কমেন পন ভদ্দিযনগৰং অনুপ্পত্তে ভগৱতি ভগৱতো ধম্মদেসনায পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা চ ধনঞ্চযসেট্ঠিস্স ধীতা ৱিসাখা চ সোতাপত্তিফলং পাপুণিংসু. অযং পন নেসং পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. সঙ্খেপেন পন পৰিপাকগতে পুঞ্ঞসম্ভাৰে ইজ্ঝনকৱিসেসো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
ৱিজ্জামযিদ্ধিনিদ্দেসে ইজ্ঝনাকাৰং গন্ধাৰিৱিজ্জং ৱা উপচাৰসিদ্ধং পত্থিতসিদ্ধং অঞ্ঞং ৱা ৱিজ্জং ধাৰেন্তীতি ৱিজ্জাধৰা. ৱিজ্জং পৰিজপ্পেত্ৱাতি যথোপচাৰং ৱিজ্জং মুখেন পৰিৱত্তেত্ৱা. সেসং ৱুত্তত্থমেৱাতি.
সম্মাপযোগিদ্ধিনিদ্দেসে ইজ্ঝনাকাৰমত্তং পুচ্ছিত্ৱা অঞ্ঞস্স ৱিসেসস্স অভাৱতো ‘‘কতমা’’তি অপুচ্ছিত্ৱা পকাৰমত্তমেৱ পুচ্ছন্তেন ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা কতা, তথেৱ ‘‘এৱ’’ন্তি নিগমনং কতং. এত্থ চ পটিপত্তিসঙ্খাতস্সেৱ সম্মাপযোগস্স দীপনৱসেন পুৰিমপাড়িসদিসাৱ পাড়ি আগতা. অট্ঠকথাযং পন সকটব্যূহাদিকৰণৱসেন যংকিঞ্চি সংৱিদহনং যংকিঞ্চি সিপ্পকম্মং যংকিঞ্চি ৱেজ্জকম্মং তিণ্ণং ৱেদানং উগ্গহণং তিণ্ণং পিটকানং উগ্গহণং, অন্তমসো কসনৱপনাদীনি উপাদায তং তং কম্মং কত্ৱা নিব্বত্তৱিসেসো তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি আগতাতি.
ইদ্ধিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.