১. সোড়সপঞ্ঞানিদ্দেসৱণ্ণনা

৪. সুত্তন্তনিদ্দেসে ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ইদ্ধিৱিধদিব্বসোতচেতোপৰিযপুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুআসৱানং খযঞাণানং. তেসত্ততীনং ঞাণানন্তি ঞাণকথায নিদ্দিট্ঠানং সাৱকসাধাৰণানং ঞাণানং. সত্তসত্ততীনং ঞাণানন্তি এত্থ –

‘‘সত্তসত্তৰি ৱো, ভিক্খৱে, ঞাণৱত্থূনি দেসেস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামীতি. কতমানি, ভিক্খৱে, সত্তসত্তৰি ঞাণৱত্থূনি? জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি ঞাণং. ভৱপচ্চযা জাতীতি ঞাণং…পে… উপাদানপচ্চযা ভৱোতি ঞাণং… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি ঞাণং… ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি ঞাণং… ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি ঞাণং… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ঞাণং… নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি ঞাণং… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি ঞাণং… সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি ঞাণং… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি ঞাণং. ইমানি ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সত্তসত্তৰি ঞাণৱত্থূনী’’তি (সং. নি. ২.৩৪) –

এৱং ভগৱতা নিদানৱগ্গে ৱুত্তানি সত্তসত্ততি ঞাণানি. ‘‘জৰামৰণে ঞাণং, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৩) ইমিনা নযেন একাদসসু অঙ্গেসু চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা ৱুত্তানি চতুচত্তাৰীস ঞাণৱত্থূনি পন ইধ ন গহিতানি. উভযত্থ চ ঞাণানিযেৱ হিতসুখস্স ৱত্থূনীতি ঞাণৱত্থূনি. লাভোতিআদীসু লাভোযেৱ উপসগ্গেন ৱিসেসেত্ৱা পটিলাভোতি ৱুত্তো. পুন তস্সেৱ অত্থৱিৱৰণৱসেন পত্তি সম্পত্তীতি ৱুত্তং. ফস্সনাতি অধিগমৱসেন ফুসনা. সচ্ছিকিৰিযাতি পটিলাভসচ্ছিকিৰিযা. উপসম্পদাতি নিপ্ফাদনা.

সত্তন্নঞ্চ সেক্খানন্তি তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খসঞ্ঞিতানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চাতি নিব্বানগামিনিযা পটিপদায যুত্তত্তা সুন্দৰট্ঠেন কল্যাণসঞ্ঞিতস্স পুথুজ্জনস্স. ৱড্ঢিতং ৱড্ঢনং এতাযাতি ৱড্ঢিতৱড্ঢনা. যথাৱুত্তানং অট্ঠন্নম্পি পঞ্ঞানং ৱসেন ৱিসেসতো চ অৰহতো পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞাৱুদ্ধিযা. তথা পঞ্ঞাৱেপুল্লায. মহন্তে অত্থে পৰিগ্গণ্হাতীতিআদীসু পটিসম্ভিদপ্পত্তো অৰিযসাৱকো অত্থাদযো আৰম্মণকৰণেন পৰিগ্গণ্হাতি. সব্বাপি মহাপঞ্ঞা অৰিযসাৱকানংযেৱ. তস্সা চ পঞ্ঞায ৱিসযা হেট্ঠা ৱুত্তত্থা এৱ.

পুথুনানাখন্ধেসূতিআদীসু নানাসদ্দো পুথুসদ্দস্স অত্থৱচনং. ঞাণং পৱত্ততীতি পুথুপঞ্ঞাতি তেসু তথাৱুত্তেসু খন্ধাদীসু ঞাণং পৱত্ততীতি কত্ৱা তং ঞাণং পুথুপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱসেন পচ্চযবহুত্তা ৱুত্তং. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি উপলব্ভনং উপলব্ভো, গহণন্তি অত্থো. ন উপলব্ভো অনুপলব্ভো, অনুপলব্ভানং বহুত্তা বহুৱচনেন অনুপলব্ভা, পঞ্চৱীসতিসুঞ্ঞতাৱসেন ৱা নানাসুঞ্ঞতাসু অত্তত্তনিযাদীনং অনুপলব্ভা নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভা, তেসু. ‘‘নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভেসূ’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অদুক্খমসুখা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২) ৱিয ম-কাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. ইমা পঞ্চ পঞ্ঞা কল্যাণপুথুজ্জনেহি সাধাৰণা, নানাঅত্থাদীসু পঞ্ঞা অৰিযানংযেৱ. পুথুজ্জনসাধাৰণে ধম্মেতি লোকিযধম্মে. ইমিনা অৱসানপৰিযাযেন লোকিযতো পুথুভূতনিব্বানাৰম্মণত্তা পুথুভূতা ৱিসুংভূতা পঞ্ঞাতি পুথুপঞ্ঞা নামাতি ৱুত্তং হোতি.

ৱিপুলপঞ্ঞা মহাপঞ্ঞানযেন ৱেদিতব্বা. যথাৱুত্তে ধম্মে পৰিগ্গণ্হন্তস্স গুণমহন্ততায তেসং ধম্মানং পৰিগ্গাহিকায চ পঞ্ঞায মহন্ততা, তেসং ধম্মানং সযমেৱ মহন্তত্তা উড়াৰত্তা ধম্মানঞ্চ পঞ্ঞায চ ৱিপুলতা ৱেদিতব্বা. গম্ভীৰপঞ্ঞা পুথুপঞ্ঞানযেন ৱেদিতব্বা. তে চ ধম্মা তে চ অনুপলব্ভা সা চ পঞ্ঞা পকতিজনেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠত্তা গম্ভীৰা.

যস্স পুগ্গলস্সাতি অৰিযপুগ্গলস্সেৱ. অঞ্ঞো কোচীতি পুথুজ্জনো. অভিসম্ভৱিতুন্তি সম্পাপুণিতুং. অনভিসম্ভৱনীযোতি সম্পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যো. অঞ্ঞেহীতি পুথুজ্জনেহেৱ. অট্ঠমকস্সাতি অৰহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায গণিযমানে অট্ঠমভূতস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স. দূৰেতি ৱিপ্পকট্ঠে. ৱিদূৰেতি ৱিসেসেন ৱিপ্পকট্ঠে. সুৱিদূৰেতি সুট্ঠু ৱিসেসেন ৱিপ্পকট্ঠে. ন সন্তিকেতি ন সমীপে. ন সামন্তাতি ন সমীপভাগে. ইমানি দ্ৱে পটিসেধসহিতানি ৱচনানি দূৰভাৱস্সেৱ নিযমনানি. উপাদাযাতি পটিচ্চ. সোতাপন্নস্সাতি সোতাপত্তিফলট্ঠস্স. এতেনেৱ তংতংমগ্গপঞ্ঞা তংতংফলপঞ্ঞায দূৰেতি ৱুত্তং হোতি. পচ্চেকসম্বুদ্ধোতি উপসগ্গেন ৱিসেসিতং. ইতৰদ্ৱযং পন সুদ্ধমেৱ আগতং.

৫. ‘‘পচ্চেকবুদ্ধস্স সদেৱকস্স চ লোকস্স পঞ্ঞা তথাগতস্স পঞ্ঞায দূৰে’’তিআদীনি ৱত্ৱা তমেৱ দূৰট্ঠং অনেকপ্পকাৰতো দস্সেতুকামো পঞ্ঞাপভেদকুসলোতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্ঞাপভেদকুসলোতি অত্তনো অনন্তৱিকপ্পে পঞ্ঞাপভেদে ছেকো. পভিন্নঞাণোতি অনন্তপ্পভেদপত্তঞাণো. এতেন পঞ্ঞাপভেদকুসলত্তেপি সতি তাসং পঞ্ঞানং অনন্তভেদত্তং দস্সেতি. অধিগতপটিসম্ভিদোতি পটিলদ্ধঅগ্গচতুপটিসম্ভিদাঞাণো. চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি চত্তাৰি ৱিসাৰদভাৱসঙ্খাতানি ঞাণানি পত্তো. যথাহ –

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি. খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি, ‘যে খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’তি, ‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি, তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০).

দসবলবলধাৰীতি দস বলানি এতেসন্তি দসবলা, দসবলানং বলানি দসবলবলানি, তানি দসবলবলানি ধাৰযতীতি দসবলবলধাৰী, দসবলঞাণবলধাৰীতি অত্থো. এতেহি তীহি ৱচনেহি অনন্তপ্পভেদানং নেয্যানং পভেদমুখমত্তং দস্সিতং. সোযেৱ পঞ্ঞাপযোগৱসেন অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন পুৰিসাসভো. অসন্তাসট্ঠেন পুৰিসসীহো. মহন্তট্ঠেন পুৰিসনাগো. পজাননট্ঠেন পুৰিসাজঞ্ঞো. লোককিচ্চধুৰৱহনট্ঠেন পুৰিসধোৰয্হো.

অথ তেজাদিকং অনন্তঞাণতো লদ্ধং গুণৱিসেসং দস্সেতুকামো তেসং তেজাদীনং অনন্তঞাণমূলকভাৱং দস্সেন্তো অনন্তঞাণোতি ৱত্ৱা অনন্ততেজোতিআদিমাহ. তত্থ অনন্তঞাণোতি গণনৱসেন চ পভাৱৱসেন চ অন্তৱিৰহিতঞাণো. অনন্ততেজোতি ৱেনেয্যসন্তানে মোহতমৱিধমনেন অনন্তঞাণতেজো. অনন্তযসোতি পঞ্ঞাগুণেহেৱ লোকত্তযৱিত্থতানন্তকিত্তিঘোসো. অড্ঢোতি পঞ্ঞাধনসমিদ্ধিযা সমিদ্ধো. মহদ্ধনোতি পঞ্ঞাধনৱড্ঢত্তেপি পভাৱমহত্তেন মহন্তং পঞ্ঞাধনমস্সাতি মহদ্ধনো. মহাধনোতিপি পাঠো. ধনৱাতি পসংসিতব্বপঞ্ঞাধনৱত্তা নিচ্চযুত্তপঞ্ঞাধনৱত্তা অতিসযভূতপঞ্ঞাধনৱত্তা ধনৱা. এতেসুপি হি তীসু অত্থেসু ইদং ৱচনং সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তি.

এৱং পঞ্ঞাগুণেন ভগৱতো অত্তসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেত্ৱা পুন পঞ্ঞাগুণেনেৱ লোকহিতসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেন্তো নেতাতিআদিমাহ. তত্থ ৱেনেয্যে সংসাৰসঙ্খাতভযট্ঠানতো নিব্বানসঙ্খাতখেমট্ঠানং নেতা. তত্থ নযনকালে এৱ সংৱৰৱিনযপহানৱিনযৱসেন ৱেনেয্যে ৱিনেতা. ধম্মদেসনাকালে এৱ সংসযচ্ছেদনেন অনুনেতা. সংসযং ছিন্দিত্ৱা পঞ্ঞাপেতব্বং অত্থং পঞ্ঞাপেতা. তথা পঞ্ঞাপিতানং নিচ্ছযকৰণেন নিজ্ঝাপেতা. তথা নিজ্ঝাযিতস্স অত্থস্স পটিপত্তিপযোজনৱসেন পেক্খেতা. তথাপটিপন্নে পটিপত্তিফলেন পসাদেতা. সো হি ভগৱাতি এত্থ হি-কাৰো অনন্তৰং ৱুত্তস্স অত্থস্স কাৰণোপদেসে নিপাতো. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতাতি সকসন্তানে ন উপ্পন্নপুব্বস্স ছঅসাধাৰণঞাণহেতুভূতস্স অৰিযমগ্গস্স বোধিমূলে লোকহিতত্থং সকসন্তানে উপ্পাদেতা. অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতাতি ৱেনেয্যসন্তানে অসঞ্জাতপুব্বস্স সাৱকপাৰমিঞাণহেতুভূতস্স অৰিযমগ্গস্স ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো পভুতি যাৱজ্জকালা ৱেনেয্যসন্তানে সঞ্জনেতা. সাৱকৱেনেয্যানম্পি হি সন্তানে ভগৱতো ৱুত্তৱচনেনেৱ অৰিযমগ্গস্স সঞ্জননতো ভগৱা সঞ্জনেতা নাম হোতি. অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতাতি অট্ঠধম্মসমন্নাগতানং বুদ্ধভাৱায কতাভিনীহাৰানং বোধিসত্তানং বুদ্ধভাৱায ব্যাকৰণং দত্ৱা অনক্খাতপুব্বস্স পাৰমিতামগ্গস্স, ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰণমত্তেনেৱ ৱা বোধিমূলে উপ্পজ্জিতব্বস্স অৰিযমগ্গস্স অক্খাতা. অযং নযো পচ্চেকবোধিসত্তব্যাকৰণেপি লব্ভতিযেৱ.

মগ্গঞ্ঞূতি পচ্চৱেক্খণাৱসেন অত্তনা উপ্পাদিতঅৰিযমগ্গস্স ঞাতা. মগ্গৱিদূতি ৱেনেয্যসন্তানে জনেতব্বস্স অৰিযমগ্গস্স কুসলো. মগ্গকোৱিদোতি বোধিসত্তানং অক্খাতব্বমগ্গে ৱিচক্খণো. অথ ৱা অভিসম্বোধিপটিপত্তিমগ্গঞ্ঞূ, পচ্চেকবোধিপটিপত্তিমগ্গৱিদূ, সাৱকবোধিপটিপত্তিমগ্গকোৱিদো. অথ ৱা ‘‘এতেন মগ্গেন অতংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তিযেৱ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪০৯) ৱচনতো যথাযোগং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং মগ্গৱসেন চ সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গৱসেন চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যপুগ্গলানং মগ্গৱসেন চ যথাক্কমেনত্থযোজনং কৰোন্তি. মগ্গানুগামী চ পনাতি ভগৱতা গতমগ্গানুগামিনো হুত্ৱা. এত্থ চ-সদ্দো হেতুঅত্থে নিপাতো. এতেন চ ভগৱতো মগ্গুপ্পাদনাদিগুণাধিগমায হেতু ৱুত্তো হোতি. পন-সদ্দো কতত্থে নিপাতো. তেন ভগৱতা কতমগ্গকৰণং ৱুত্তং হোতি. পচ্ছা সমন্নাগতাতি পঠমং গতস্স ভগৱতো পচ্ছাগতসীলাদিগুণেন সমন্নাগতা. ইতি থেৰো ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীহি যস্মা সব্বেপি ভগৱতো সীলাদযো গুণা অৰহত্তমগ্গমেৱ নিস্সায আগতা, তস্মা অৰহত্তমগ্গমেৱ নিস্সায গুণং কথেসি.

জানং জানাতীতি জানিতব্বং জানাতি, সব্বঞ্ঞুতায যংকিঞ্চি পঞ্ঞায জানিতব্বং নাম অত্থি, তং সব্বং পঞ্চনেয্যপথভূতং পঞ্ঞায জানাতীতি অত্থো. পস্সং পস্সতীতি পস্সিতব্বং পস্সতি, সব্বদস্সাৱিতায তংযেৱ নেয্যপথং চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয কৰোন্তো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতীতি অত্থো. যথা ৱা একচ্চো ৱিপৰীতং গণ্হন্তো জানন্তোপি ন জানাতি, পস্সন্তোপি ন পস্সতি, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন যথাসভাৱং গণ্হন্তো জানন্তো জানাতিযেৱ, পস্সন্তো পস্সতিযেৱ. স্ৱাযং দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো. ৱিদিততাদিঅত্থেন ঞাণভূতো. অৱিপৰীতসভাৱট্ঠেন ৱা পৰিযত্তিধম্মপৱত্তনতো হদযেন চিন্তেত্ৱা ৱাচায নিচ্ছাৰিতধম্মমযোতি ৱা ধম্মভূতো. সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতো. অথ ৱা চক্খু ৱিয ভূতোতি চক্খুভূতো. ঞাণং ৱিয ভূতোতি ঞাণভূতো. ধম্মো ৱিয ভূতোতি ধম্মভূতো. ব্ৰহ্মা ৱিয ভূতোতি ব্ৰহ্মভূতো. স্ৱাযং ধম্মস্স ৱচনতো, ৱত্তনতো ৱা ৱত্তা. নানপ্পকাৰেহি ৱচনতো, ৱত্তনতো ৱা পৱত্তা. অত্থং নীহৰিত্ৱা নীহৰিত্ৱা নযনতো অত্থস্স নিন্নেতা. অমতাধিগমায পটিপত্তিদেসনতো, অমতপ্পকাসনায ৱা ধম্মদেসনায অমতস্স অধিগমাপনতো অমতস্স দাতা. লোকুত্তৰধম্মস্স উপ্পাদিতত্তা ৱেনেয্যানুৰূপেন যথাসুখং লোকুত্তৰধম্মস্স দানেন চ, ধম্মেসু চ ইস্সৰোতি ধম্মস্সামী. তথাগতপদং হেট্ঠা ৱুত্তত্থং.

ইদানি ‘‘জানং জানাতী’’তিআদীহি ৱুত্তং গুণং সব্বঞ্ঞুতায ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুকামো সব্বঞ্ঞুতং সাধেন্তো নত্থীতিআদিমাহ. এৱংভূতস্স হি তস্স ভগৱতো পাৰমিতাপুঞ্ঞবলপ্পভাৱনিপ্ফন্নেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন সব্বধম্মেসু সৱাসনস্স সম্মোহস্স ৱিহতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহতো সব্বধম্মানং ঞাতত্তা অঞ্ঞাতং নাম নত্থি. তথেৱ চ সব্বধম্মানং চক্খুনা ৱিয ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা অদিট্ঠং নাম নত্থি. ঞাণেন পন পত্তত্তা অৱিদিতং নাম নত্থি. অসম্মোহসচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহপঞ্ঞায ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞায অফস্সিতং নাম নত্থি. পচ্চুপ্পন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নং কালং ৱা ধম্মং ৱা. উপাদাযাতি আদায, অন্তোকত্ৱাতি অত্থো. ‘‘উপাদাযা’’তি ৱচনেনেৱ কালৱিনিমুত্তং নিব্বানম্পি গহিতমেৱ হোতি. ‘‘অতীতা’’দিৱচনানি চ ‘‘নত্থী’’তিআদিৱচনেনেৱ ঘটীযন্তি, ‘‘সব্বে’’তিআদিৱচনেন ৱা. সব্বে ধম্মাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতধম্মপৰিযাদানং. সব্বাকাৰেনাতি সব্বধম্মেসু একেকস্সেৱ ধম্মস্স অনিচ্চাকাৰাদিসব্বাকাৰপৰিযাদানং. ঞাণমুখেতি ঞাণাভিমুখে. আপাথং আগচ্ছন্তীতি ওসৰণং উপেন্তি. ‘‘জানিতব্ব’’ন্তিপদং ‘‘নেয্য’’ন্তিপদস্স অত্থৱিৱৰণত্থং ৱুত্তং.

অত্তত্থো ৱাতিআদীসু ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. অত্তত্থোতি অত্তনো অত্থো. পৰত্থোতি পৰেসং তিণ্ণং লোকানং অত্থো. উভযত্থোতি অত্তনো চ পৰেসঞ্চাতি সকিংযেৱ উভিন্নং অত্থো. দিট্ঠধম্মিকোতি দিট্ঠধম্মে নিযুত্তো, দিট্ঠধম্মপ্পযোজনো ৱা অত্থো. সম্পৰাযে নিযুত্তো, সম্পৰাযপ্পযোজনো ৱা সম্পৰাযিকো. উত্তানোতিআদীসু ৱোহাৰৱসেন ৱত্তব্বো সুখপতিট্ঠত্তা উত্তানো. ৱোহাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৱত্তব্বো সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তো দুক্খপতিট্ঠত্তা গম্ভীৰো. লোকুত্তৰো অচ্চন্ততিৰোক্খত্তা গূড়্হো. অনিচ্চতাদিকো ঘনাদীহি পটিচ্ছন্নত্তা পটিচ্ছন্নো. অপ্পচুৰৱোহাৰেন ৱত্তব্বো যথাৰুতং অগ্গহেত্ৱা অধিপ্পাযস্স নেতব্বত্তা নেয্যো. পচুৰৱোহাৰেন ৱত্তব্বো ৱচনমত্তেন অধিপ্পাযস্স নীতত্তা নীতো. সুপৰিসুদ্ধসীলসমাধিৱিপস্সনত্থো তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেন ৱজ্জৱিৰহিতত্তা অনৱজ্জো. কিলেসসমুচ্ছেদনতো অৰিযমগ্গত্থো নিক্কিলেসো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধত্তা অৰিযফলত্থো ৱোদানো. সঙ্খতাসঙ্খতেসু অগ্গধম্মত্তা নিব্বানং পৰমত্থো. পৰিৱত্ততীতি বুদ্ধঞাণস্স ৱিসযভাৱতো অবহিভূতত্তা অন্তোবুদ্ধঞাণে ব্যাপিত্ৱা ৱা সমন্তা ৱা আলিঙ্গিত্ৱা ৱা ৱিসেসেন ৱা ৱত্ততি.

সব্বং কাযকম্মন্তিআদীহি ভগৱতো ঞাণমযতং দস্সেতি. ঞাণানুপৰিৱত্ততীতি ঞাণং অনুপৰিৱত্ততি, ঞাণৱিৰহিতং ন হোতীতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নিৰাৱৰণতং দস্সেতি. পুন সব্বঞ্ঞুতং উপমায সাধেতুকামো যাৱতকন্তিআদিমাহ. তত্থ জানিতব্বন্তি নেয্যং, নেয্যপৰিযন্তো নেয্যাৱসানমস্স অত্থীতি নেয্যপৰিযন্তিকং. অসব্বঞ্ঞূনং পন নেয্যাৱসানমেৱ নত্থি. ঞাণপৰিযন্তিকেপি এসেৱ নযো. পুৰিমযমকে ৱুত্তত্থমেৱ ইমিনা যমকেন ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি, ততিযযমকেন পটিসেধৱসেন নিযমিত্ৱা দস্সেতি. এত্থ চ নেয্যং ঞাণস্স পথত্তা নেয্যপথো. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনোতি নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ খেপেত্ৱা ঠানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পৰিযন্তে ঠানসীলা. আৱজ্জনপ্পটিবদ্ধাতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনাযত্তা, আৱজ্জিতানন্তৰমেৱ জানাতীতি অত্থো. আকঙ্খপ্পটিবদ্ধাতি ৰুচিআযত্তা, আৱজ্জনানন্তৰং জৱনঞাণেন জানাতীতি অত্থো. ইতৰানি দ্ৱে পদানি ইমেসং দ্ৱিন্নং পদানং যথাক্কমেন অত্থপ্পকাসনত্থং ৱুত্তানি. বুদ্ধো আসযং জানাতীতিআদীনি ঞাণকথাযং ৱণ্ণিতানি. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ভগৱা আসযং জানাতী’’তি (মহানি. ৬৯) আগতং. তত্থ ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো’’তি (মহানি. ৬৯) আগতট্ঠানে চ ইধ কত্থচি ‘‘বুদ্ধস্সা’’তি আগতং.

অন্তমসোতি উপৰিমন্তেন. তিমিতিমিঙ্গলন্তি এত্থ তিমি নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিং গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্তসৰীৰা তিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিঙ্গলম্পি গিলিতুং সমত্থা পঞ্চযোজনসতিকসৰীৰা তিমিতিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি. ইধ জাতিগ্গহণেন একৱচনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. গৰুড়ং ৱেনতেয্যন্তি এত্থ গৰুড়োতি জাতিৱসেন নামং, ৱেনতেয্যোতি গোত্তৱসেন. পদেসেতি একদেসে. সাৰিপুত্তসমাতি সব্ববুদ্ধানং ধম্মসেনাপতিত্থেৰে গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসসাৱকা হি পঞ্ঞায ধম্মসেনাপতিত্থেৰেন সমা নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯). অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তং –

‘‘লোকনাথং ঠপেত্ৱান, যে চঞ্ঞে সন্তি পাণিনো;

পঞ্ঞায সাৰিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সি’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১৭১);

ফৰিত্ৱাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৱমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং পাপুণিত্ৱা ঠানতো তেসং পঞ্ঞং ফৰিত্ৱা ব্যাপিত্ৱা তিট্ঠতি. অতিঘংসিত্ৱাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৱমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৱা তেসং অৱিসযভূতম্পি সব্বং নেয্যং ঘংসিত্ৱা ভঞ্জিত্ৱা তিট্ঠতি. মহানিদ্দেসে পন (মহানি. ৬৯) ‘‘অভিভৱিত্ৱা’’তি পাঠো, মদ্দিত্ৱাতিপি অত্থো. যেপি তেতিআদীহি এৱং ফৰিত্ৱা অতিঘংসিত্ৱা ঠানস্স পচ্চক্খকাৰণং দস্সেতি. তত্থ পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. নিপুণাতি সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো সুখুমে অত্থন্তৰে পটিৱিজ্ঝনসমত্থা. কতপৰপ্পৱাদাতি ঞাতপৰপ্পৱাদা চেৱ পৰেহি সদ্ধিং কতৱাদপৰিচযা চ. ৱালৱেধিৰূপাতি ৱালৱেধিধনুগ্গহসদিসা. ৱোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানীতি ৱালৱেধী ৱিয ৱালং সুখুমানিপি পৰেসং দিট্ঠিগমনানি অত্তনো পঞ্ঞাগমনেন ভিন্দন্তা ৱিয চৰন্তীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১১) ৱিয পঞ্ঞা এৱ পঞ্ঞাগতানি, দিট্ঠিযো এৱ দিট্ঠিগতানি.

পঞ্হং অভিসঙ্খৰিত্ৱাতি দ্ৱিপদম্পি তিপদম্পি চতুপ্পদম্পি পুচ্ছং ৰচযিত্ৱা. তেসং পঞ্হানং অতিবহুকত্তা সব্বসঙ্গহত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং. গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি অত্থজাতানীতি পাঠসেসো. তেসং তথা ৱিনযং দিস্ৱা ‘‘অত্তনা অভিসঙ্খতপঞ্হং পুচ্ছতূ’’তি এৱং ভগৱতা অধিপ্পেতত্তা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞেসং পন পুচ্ছায ওকাসমেৱ অদত্ৱা ভগৱা উপসঙ্কমন্তানং ধম্মং দেসেতি. যথাহ –

‘‘তে পঞ্হং অভিসঙ্খৰোন্তি ‘ইমং মযং পঞ্হং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সাম, সচে নো সমণো গোতমো এৱং পুট্ঠো এৱং ব্যাকৰিস্সতি, এৱমস্স মযং ৱাদং আৰোপেস্সাম. এৱং চেপি নো পুট্ঠো এৱং ব্যাকৰিস্সতি, এৱংপিস্স মযং ৱাদং আৰোপেস্সামা’তি. তে যেন সমণো গোতমো, তেনুপসঙ্কমন্তি, তে সমণো গোতমো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে সমণেন গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ন চেৱ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, কুতোস্স ৱাদং আৰোপেস্সন্তি? অঞ্ঞদত্থু সমণস্সেৱ গোতমস্স সাৱকা সম্পজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৮৯).

কস্মা পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি চে? ভগৱা কিৰ পৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পৰিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি. ততো পস্সতি ‘‘ইমে পণ্ডিতা গূড়্হং ৰহস্সং পঞ্হং ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৱ ‘‘পঞ্হপুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৱিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে পদে অক্খৰে এত্তকাতি ইমে পঞ্হে পুচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছেয্য, ৱিস্সজ্জেন্তো এৱং ৱিস্সজ্জেয্যা’’তি ইতি ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তৰে পক্খিপিত্ৱা ৱিদংসেতি. তে পণ্ডিতা ‘‘সেয্যা ৱত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হ. সচেপি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠিতে নো কত্ৱা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৱন্তি. অপিচ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পৰিসং মেত্তায ফৰন্তি. মেত্তায চ ফৰণেন দসবলেসু মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি. বুদ্ধা নাম ৰূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুৰস্সৰা মুদুজিৱ্হা সুফুসিতদন্তাৱৰণা অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৱিয ধম্মং কথেন্তি. তত্ৰ নেসং মেত্তাফৰণেন পসন্নচিত্তানং এৱং হোতি – এৱৰূপং অদ্ৱেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৱতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতুন্তি অত্তনো পসন্নভাৱেনেৱ পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি.

কথিতা ৱিসজ্জিতা চাতি এৱং তুম্হে পুচ্ছথাতি পুচ্ছিতপঞ্হানং উচ্চাৰণেন তে পঞ্হা ভগৱতা কথিতা এৱ হোন্তি. যথা চ তে ৱিসজ্জেতব্বা, তথা ৱিসজ্জিতা এৱ হোন্তি. নিদ্দিট্ঠকাৰণাতি ইমিনা কাৰণেন ইমিনা হেতুনা এৱং হোতীতি এৱং সহেতুকং কত্ৱা ৱিসজ্জনেন ভগৱতা নিদ্দিট্ঠকাৰণা এৱ হোন্তি তে পঞ্হা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তীতি তে খত্তিযপণ্ডিতাদযো ভগৱতো পঞ্হৱিসজ্জনেনেৱ ভগৱতো সমীপে খিত্তকা পাদখিত্তকা সম্পজ্জন্তি, সাৱকা ৱা সম্পজ্জন্তি উপাসকা ৱাতি অত্থো, সাৱকসম্পত্তিং ৱা পাপুণন্তি উপাসকসম্পত্তিং ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অথাতি অনন্তৰত্থে, তেসং উপক্খিত্তকসম্পত্তিসমনন্তৰমেৱাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ঠানে, তস্মিং অধিকাৰে ৱা. অতিৰোচতীতি অতিৱিয জোতেতি পকাসতি. যদিদং পঞ্ঞাযাতি যাযং ভগৱতো পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায ভগৱাৱ অতিৰোচতীতি অত্থো. ইতিসদ্দো কাৰণত্থে, ইমিনা কাৰণেন অগ্গো অসামন্তপঞ্ঞোতি অত্থো.

৬. ৰাগং অভিভুয্যতীতি ভূৰিপঞ্ঞাতি সা সা মগ্গপঞ্ঞা অত্তনা ৱজ্ঝং ৰাগং অভিভুয্যতি অভিভৱতি মদ্দতীতি ভূৰিপঞ্ঞা. ভূৰীতি হি ফুটট্ঠো ৱিসদত্থো. যা চ ফুটা, সা পটিপক্খং অভিভৱতি ন অফুটা, তস্মা ভূৰিপঞ্ঞায অভিভৱনত্থো ৱুত্তো. অভিভৱিতাতি সা সা ফলপঞ্ঞা তং তং ৰাগং অভিভৱিতৱতী মদ্দিতৱতীতি ভূৰিপঞ্ঞা. অভিভৱতাতি ৱা পাঠো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ৰাগাদীসু পন ৰজ্জনলক্খণো ৰাগো. দুস্সনলক্খণো দোসো. মুয্হনলক্খণো মোহো. কুজ্ঝনলক্খণো কোধো. উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো. পুব্বকালং কোধো, অপৰকালং উপনাহো. পৰগুণমক্খনলক্খণো মক্খো. যুগগ্গাহলক্খণো পড়াসো. পৰসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা. অত্তনো সম্পত্তিনিগূহণলক্খণং মচ্ছৰিযং. অত্তনা কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা. অত্তনো অৱিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং. চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৱলক্খণো থম্ভো. কৰণুত্তৰিযলক্খণো সাৰম্ভো. উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. মত্তভাৱলক্খণো মদো. পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৱোসগ্গলক্খণো পমাদো.

ৰাগো অৰি, তং অৰিং মদ্দনিপঞ্ঞাতিআদীহি কিং ৱুত্তং হোতি? ৰাগাদিকো কিলেসো চিত্তসন্তানে ভূতো অৰীতি ভূ-অৰি, পদসন্ধিৱসেন অ-কাৰ লোপং কত্ৱা ভূৰীতি ৱুত্তো. তস্স ভূৰিস্স মদ্দনী পঞ্ঞা ভূৰিমদ্দনিপঞ্ঞাতি ৱত্তব্বে মদ্দনি সদ্দ লোপং কত্ৱা ‘‘ভূৰিপঞ্ঞা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তং অৰিং মদ্দনীতি চ তেসং অৰীনং মদ্দনীতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. পথৱীসমাযাতি ৱিত্থতৱিপুলট্ঠেনেৱ পথৱীসমায. ৱিত্থতাযাতি পজানিতব্বে ৱিসযে পত্থটায, ন একদেসে ৱত্তমানায. ৱিপুলাযাতি ওড়াৰিকভূতায. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ৱিপুলায ৱিত্থতাযা’’তি (মহানি. ২৭) আগতং. সমন্নাগতোতি পুগ্গলো. ইতিসদ্দো কাৰণত্থে, ইমিনা কাৰণেন পুগ্গলস্স ভূৰিপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা তস্স পঞ্ঞা ভূৰিপঞ্ঞা নামাতি ভূতে অত্থে ৰমতীতি অত্থো. ভূৰিপঞ্ঞস্স পঞ্ঞা ভূৰিপঞ্ঞপঞ্ঞাতি ৱত্তব্বে একস্স পঞ্ঞাসদ্দস্স লোপং কত্ৱা ‘‘ভূৰিপঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. ভূৰিসমা পঞ্ঞাতি ৱা ভূৰিপঞ্ঞা. অপিচাতি অঞ্ঞপৰিযাযদস্সনত্থং ৱুত্তং. পঞ্ঞাযমেতন্তি পঞ্ঞায এতং. অধিৱচনন্তি অধিকৱচনং. ভূৰীতি ভূতে অত্থে ৰমতীতি ভূৰি. মেধাতি অসনি ৱিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধাৰণট্ঠেন ৱা মেধা. পৰিণাযিকাতি যস্সুপ্পজ্জতি, তং সত্তং হিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৱলক্খণপটিৱেধে চ পৰিনেতীতি পৰিণাযিকা. ইমেহেৱ অঞ্ঞানিপি পঞ্ঞাপৰিযাযৱচনানি ৱুত্তানি হোন্তি.

পঞ্ঞাবাহুল্লন্তি পঞ্ঞা বহুলা অস্সাতি পঞ্ঞাবহুলো, তস্স ভাৱো পঞ্ঞাবাহুল্লং. তঞ্চ বহুলং পৱত্তমানা পঞ্ঞা এৱ. ইধেকচ্চোতিআদীসু পুথুজ্জনকল্যাণকো ৱা অৰিযো ৱা. পঞ্ঞা গৰুকা অস্সাতি পঞ্ঞাগৰুকো. পঞ্ঞা চৰিতং পৱত্তং অস্সাতি পঞ্ঞাচৰিতো. পঞ্ঞা আসযো অস্সাতি পঞ্ঞাসযো. পঞ্ঞায অধিমুত্তোতি পঞ্ঞাধিমুত্তো. পঞ্ঞা এৱ ধজভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাধজো. পঞ্ঞা এৱ কেতুভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাকেতু. পঞ্ঞা এৱ অধিপতি পঞ্ঞাধিপতি, পঞ্ঞাধিপতিতো আগতত্তা পঞ্ঞাধিপতেয্যো. ধম্মসভাৱৱিচিননং বহুলমস্সাতি ৱিচযবহুলো. নানপ্পকাৰেন ধম্মসভাৱৱিচিননং বহুলমস্সাতি পৱিচযবহুলো. পঞ্ঞায ওগাহেত্ৱা তস্স তস্স ধম্মস্স খাযনং পাকটকৰণং ওক্খাযনং, ওক্খাযনং বহুলমস্সাতি ওক্খাযনবহুলো. পঞ্ঞায তস্স তস্স ধম্মস্স সম্মা পেক্খণা সম্পেক্খা, সম্পেক্খায অযনং পৱত্তনং সম্পেক্খাযনং, সম্পেক্খাযনং ধম্মো পকতি অস্সাতি সম্পেক্খাযনধম্মো. তং তং ধম্মং ৱিভূতং পাকটং কত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱিভূতৱিহাৰী, ৱিভূতো ৱিহাৰো ৱা অস্স অত্থীতি ৱিভূতৱিহাৰী. সা পঞ্ঞা চৰিতং, গৰুকা, বহুলা অস্সাতি তচ্চৰিতো তগ্গৰুকো তব্বহুলো. তস্সং পঞ্ঞাযং নিন্নো, পোণো, পব্ভাৰো, অধিমুত্তোতি তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভাৰো তদধিমুত্তো. সা পঞ্ঞা অধিপতি তদধিপতি, ততো আগতো তদধিপতেয্যো. ‘‘পঞ্ঞাগৰুকো’’তিআদীনি ‘‘কামং সেৱন্তংযেৱ জানাতি অযং পুগ্গলো কামগৰুকো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৩) ৱিয পুৰিমজাতিতো পভুতি ৱুত্তানি. ‘‘তচ্চৰিতো’’তিআদীনি ইমিস্সা জাতিযা ৱুত্তানি.

সীঘপঞ্ঞা চ লহুপঞ্ঞা চ হাসপঞ্ঞা চ জৱনপঞ্ঞা চ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা. খিপ্পট্ঠেন সীঘপঞ্ঞা. লহুকট্ঠেন লহুপঞ্ঞা. হাসবহুলট্ঠেন হাসপঞ্ঞা. ৱিপস্সনূপগসঙ্খাৰেসু চ ৱিসঙ্খাৰে চ জৱনট্ঠেন জৱনপঞ্ঞা. সীঘং সীঘন্তি বহুন্নং সীলাদীনং সঙ্গহত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং. সীলানীতি চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন পঞ্ঞত্তানি পাতিমোক্খসংৱৰসীলানি. ইন্দ্ৰিযসংৱৰন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৰাগপটিঘপ্পৱেসং অকত্ৱা সতিকৱাটেন ৱাৰণং থকনং. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতন্তি পচ্চৱেক্খিতপৰিভোগৱসেন ভোজনে পমাণঞ্ঞুভাৱং. জাগৰিযানুযোগন্তি দিৱসস্স তীসু কোট্ঠাসেসু, ৰত্তিযা পঠমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু চ জাগৰতি ন নিদ্দাযতি, সমণধম্মমেৱ চ কৰোতীতি জাগৰো, জাগৰস্স ভাৱো, কম্মং ৱা জাগৰিযং, জাগৰিযস্স অনুযোগো জাগৰিযানুযোগো. তং জাগৰিযানুযোগং. সীলক্খন্ধন্তি সেক্খং অসেক্খং ৱা সীলক্খন্ধং. এৱমিতৰেপি খন্ধা ৱেদিতব্বা. পঞ্ঞাক্খন্ধন্তি মগ্গপঞ্ঞঞ্চ সেক্খাসেক্খানং লোকিযপঞ্ঞঞ্চ. ৱিমুত্তিক্খন্ধন্তি ফলৱিমুত্তিং. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং.

হাসবহুলোতি মূলপদং. ৱেদবহুলোতি তস্সা এৱ পীতিযা সম্পযুত্তসোমনস্সৱেদনাৱসেন নিদ্দেসপদং. তুট্ঠিবহুলোতি নাতিবলৱপীতিযা তুট্ঠাকাৰৱসেন. পামোজ্জবহুলোতি বলৱপীতিযা পমুদিতভাৱৱসেন.

৭. যং কিঞ্চি ৰূপন্তিআদি সম্মসনঞাণনিদ্দেসে ৱুত্তত্থং. তুলযিত্ৱাতি কলাপসম্মসনৱসেন তুলেত্ৱা. তীৰযিত্ৱাতি উদযব্বযানুপস্সনাৱসেন তীৰযিত্ৱা. ৱিভাৱযিত্ৱাতি ভঙ্গানুপস্সনাদিৱসেন পাকটং কত্ৱা. ৱিভূতং কত্ৱাতি সঙ্খাৰুপেক্খানুলোমৱসেন ফুটং কত্ৱা. তিক্খপঞ্ঞা লোকুত্তৰা এৱ. উপ্পন্নন্তি সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱিক্খম্ভনতদঙ্গৱসেন পহীনম্পি অৰিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৱুচ্চতি, তং ইধ অধিপ্পেতং. নাধিৱাসেতীতি সন্তানং আৰোপেত্ৱা ন ৱাসেতি. পজহতীতি সমুচ্ছেদৱসেন পজহতি. ৱিনোদেতীতি খিপতি. ব্যন্তীকৰোতীতি ৱিগতন্তং কৰোতি. অনভাৱং গমেতীতি অনু অভাৱং গমেতি, ৱিপস্সনানুক্কমেন অৰিযমগ্গং পত্ৱা সমুচ্ছেদৱসেনেৱ অভাৱং গমযতীতি অত্থো. এত্থ চ কামপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো কামৱিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা মৰন্তূ’’তি পৰেসং মৰণপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো ব্যাপাদৱিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা ৱিহিংসীযন্তূ’’তি পৰেসং ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো ৱিহিংসাৱিতক্কো. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে.

নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি নিব্বিদাবহুলস্স পুগ্গলস্স উপ্পন্নমগ্গপঞ্ঞা এৱ. উব্বেগবহুলোতি ঞাণভযৱসেন ভযবহুলো. উত্তাসবহুলোতি বলৱভযবহুলো. ইদং পুৰিমস্সেৱ অত্থৱিৱৰণং. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সঙ্খাৰতো উদ্ধং ৱিসঙ্খাৰাভিমুখতায উক্কণ্ঠনবহুলো. অনভিৰতিবহুলোতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ অভিৰতিঅভাৱং দীপেতি. ইদানিপি তমত্থং দ্ৱীহি ৱচনেহি ৱিৱৰতি. তত্থ বহিমুখোতি সঙ্খাৰতো বহিভূতনিব্বানাভিমুখো. ন ৰমতীতি নাভিৰমতি. অনিব্বিদ্ধপুব্বন্তি অনমতগ্গে সংসাৰে অন্তং পাপেত্ৱা অনিব্বিদ্ধপুব্বং. অপ্পদালিতপুব্বন্তি তস্সেৱ অত্থৱচনং, অন্তকৰণেনেৱ অপদালিতপুব্বন্তি অত্থো. লোভক্খন্ধন্তি লোভৰাসিং, লোভকোট্ঠাসং ৱা. ইমাহি সোড়সহি পঞ্ঞাহি সমন্নাগতোতি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অৰহাযেৱ ৱুত্তো. উপৰি ‘‘একো সেক্খপটিসম্ভিদপ্পত্তো’’তি (পটি. ম. ৩.৮) ৱুত্তত্তা সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনোপি লব্ভন্তিযেৱ.