১. সচ্চৱাৰৱণ্ণনা
৩৯. পুন ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তমেৱ পুব্বঙ্গমং কত্ৱা কথিতায ধম্মচক্ককথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. তত্থ দুক্খৱত্থুকাতি একাভিসমযৱসেন দুক্খং ৱত্থু এতেসন্তি দুক্খৱত্থুকা. তদেৱ দুক্খং ৱিসেসেত্ৱা সচ্চৱত্থুকাতিআদিমাহ. তত্থ সচ্চং আৰম্মণং উপত্থম্ভো এতেসন্তি সচ্চাৰম্মণা. সচ্চং গোচৰো ৱিসযো এতেসন্তি সচ্চগোচৰা. সচ্চসঙ্গহিতাতি মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতা. সচ্চপৰিযাপন্নাতি মগ্গসচ্চাযত্তা. সচ্চে সমুদাগতাতি দুক্খপৰিজাননেন দুক্খসচ্চে সমুপ্পন্না. তথা তত্থেৱ ঠিতা পতিট্ঠিতা চ.
৪০. ইদানি ‘‘পৱত্তিতে চ ভগৱতা ধম্মচক্কে’’তি ৱুত্তং ধম্মচক্কং নিদ্দিসিতুকামো ধম্মচক্কন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৱিধং ধম্মচক্কং পটিৱেধধম্মচক্কং দেসনাধম্মচক্কঞ্চ. পটিৱেধধম্মচক্কং বোধিপল্লঙ্কে, দেসনাধম্মচক্কং ইসিপতনে. ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি পটিৱেধধম্মচক্কং ৱুত্তং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি দেসনাধম্মচক্কং. কথং? ভগৱা হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো মগ্গক্খণে ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি, সোযেৱ চ ধম্মো কিলেসসত্তুঘাতায পৱত্তনতো পহৰণচক্কং ৱিযাতি চক্কঞ্চ. ধম্মং পৱত্তেন্তোযেৱ ভগৱা তং চক্কং পৱত্তেতি নাম. এতেন ধম্মোযেৱ চক্কন্তি কম্মধাৰযসমাসতা ৱুত্তা হোতি. ইসিপতনে নিসিন্নো ভগৱা ধম্মদেসনক্খণে ৱেনেয্যসন্তানে কিলেসসত্তুঘাতায পৱত্তনতো পহৰণচক্কসদিসং দেসনাচক্কঞ্চ পৱত্তেতি, ৱেনেয্যসন্তানে ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদং ধম্মচক্কঞ্চ পৱত্তেতি. এতেন ধম্মো চ চক্কঞ্চ ধম্মচক্কন্তি দ্ৱন্দসমাসতা ৱুত্তা হোতি. যস্মা পন পৱত্তকে সতি পৱত্তনা নাম হোতি, তস্মা সব্বত্থাপি ‘‘পৱত্তেতী’’তি ৱুত্তং, পৱত্তনট্ঠেন পন ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কন্তিআদীনি দেসনাধম্মচক্কমেৱ সন্ধায ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি.
তত্থ ধম্মেন পৱত্তেতীতি যথাসভাৱত্তা ধম্মেন পৱত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ৱেনেয্যসন্তানে ধম্মত্থায পৱত্তং চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মে ঠিতোতিআদীহি ভগৱতো ধম্মভূততা ধম্মস্সামিতা চ ৱুত্তা হোতি. যথাহ – ‘‘সো হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩). তস্মা তেহি ধম্মস্স চক্কন্তি ধম্মচক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ঠিতোতি ৱিসযীভাৱেন ঠিতো. পতিট্ঠিতোতি অচলভাৱেন পতিট্ঠিতো. ৱসিপ্পত্তোতি ইস্সৰভাৱং পত্তো. পাৰমিপ্পত্তোতি কোটিপ্পত্তো. ৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি ৱিসাৰদভাৱং পত্তো. ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তোতিআদীহি ৱেনেয্যসন্তানমপেক্খিত্ৱা ৱুত্তেহি পন ৱচনেহি ধম্মস্সামিতায চ ধম্মত্থায চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মং সক্কৰোন্তোতিহআদীহি ধম্মত্থায চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি. যো হি ধম্মং সক্কাৰাদিৱসেন পৱত্তেতি, সো ধম্মত্থং পৱত্তেতি. ধম্মং সক্কৰোন্তোতি যথা কতো সো ধম্মো সুকতো হোতি, এৱমেৱ নং কৰোন্তো. ধম্মং গৰুং কৰোন্তোতি তস্মিং গাৰৱুপ্পত্তিযা তং গৰুং কৰোন্তো. ধম্মং মানেন্তোতি ধম্মং পিযঞ্চ ভাৱনীযঞ্চ কত্ৱা ৱিহৰন্তো. ধম্মং পূজেন্তোতি তং অপদিসিত্ৱা দেসনাপটিপত্তিপূজায পূজং কৰোন্তো. ধম্মং অপচাযমানোতি তস্সেৱ ধম্মস্স সক্কাৰগৰুকাৰেহি নীচৱুত্তিতং কৰোন্তো. ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতূতি তং ধম্মং ধজমিৱ পুৰক্খত্ৱা কেতুমিৱ চ উক্খিপিত্ৱা পৱত্তিযা ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু চ হুত্ৱাতি অত্থো. ধম্মাধিপতেয্যোতি ধম্মাধিপতিতো আগতো ভাৱনাধম্মৱসেনেৱ চ সব্বকিৰিযানং কৰণেন ধম্মাধিপতেয্যো হুত্ৱা. তং খো পন ধম্মচক্কং অপ্পটিৱত্তিযন্তি কেনচি নিৱত্তেতুং অসক্কুণেয্যতায অপ্পটিহতপৱত্তিতা ৱুত্তা. তস্মা সো ধম্মো পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ৱুত্তং হোতি.
সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধম্মো, তং ধম্মং পৱত্তেতীতি ৱেনেয্যসন্তানে মগ্গসম্পযুত্তসদ্ধিন্দ্ৰিযুপ্পাদনেন তং সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধম্মং পৱত্তেতীতি অত্থো. এসেৱ নযো সেসেসুপি. সচ্চাতি সচ্চঞাণানি. ৱিপস্সনা চ ৱিজ্জা চ মগ্গঞাণমেৱ. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি অৰহত্তফলে ঞাণং. তম্পি ৱেনেয্যসন্তানে পৱত্তেতিযেৱ, নিব্বানঞ্চ পটিৱেধং কৰোন্তো পৱত্তেতিযেৱ নাম.
সমুদযৱাৰাদীসু সমুদযৱত্থুকা নিৰোধৱত্থুকা মগ্গৱত্থুকাতি ৱিসেসপদং দস্সেত্ৱা সঙ্খিত্তা. এত্থাপি ৱুত্তসদিসং পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.