৬. গতিকথা
গতিকথাৱণ্ণনা
২৩১. ইদানি তস্সা ৱিমোক্খুপ্পত্তিযা হেতুভূতং হেতুসম্পত্তিং দস্সেন্তেন কথিতায গতিকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. দুহেতুকপটিসন্ধিকস্সাপি হি ‘‘নত্থি ঝানং অপঞ্ঞস্সা’’তি (ধ. প. ৩৭২) ৱচনতো ঝানম্পি ন উপ্পজ্জতি, কিং পন ৱিমোক্খো. তত্থ গতিসম্পত্তিযাতি নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযমনুস্সদেৱসঙ্খাতাসু পঞ্চসু গতীসু মনুস্সদেৱসঙ্খাতায গতিসম্পত্তিযা. এতেন পুৰিমা তিস্সো গতিৱিপত্তিযো পটিক্খিপতি. গতিযা সম্পত্তি গতিসম্পত্তি, সুগতীতি ৱুত্তং হোতি. গতীতি চ সহোকাসা খন্ধা. পঞ্চসু চ গতীসু পেত্তিৱিসযগ্গহণেনেৱ অসুৰকাযোপি গহিতো. দেৱাতি ছ কামাৱচৰদেৱা ব্ৰহ্মানো চ. দেৱগ্গহণেন অসুৰাপি সঙ্গহিতা. ঞাণসম্পযুত্তেতি ঞাণসম্পযুত্তপটিসন্ধিক্খণে. খণোপি হি ঞাণসম্পযুত্তযোগেন তেনেৱ ৱোহাৰেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. কতিনং হেতূনন্তি অলোভাদোসামোহহেতূসু কতিনং হেতূনং. উপপত্তীতি উপপজ্জনং, নিব্বত্তীতি অত্থো.
যস্মা পন সুদ্দকুলজাতাপি তিহেতুকা হোন্তি, তস্মা তে সন্ধায পঠমপুচ্ছা. যস্মা চ যেভুয্যেন মহাপুঞ্ঞা তীসু মহাসালকুলেসু জাযন্তি, তস্মা তেসং তিণ্ণং কুলানং ৱসেন তিস্সো পুচ্ছা. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. মহতী সালা এতেসন্তি মহাসালা, মহাঘৰা মহাৱিভৱাতি অত্থো. অথ ৱা মহা সাৰো এতেসন্তি মহাসাৰাতি ৱত্তব্বে ৰ-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা ‘‘মহাসালা’’তি ৱুত্তং. খত্তিযা মহাসালা, খত্তিযেসু ৱা মহাসালাতি খত্তিযমহাসালা. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ যস্স খত্তিযস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন কোটিসতং ধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ ৱীসতি অম্বণানি দিৱসং ৱলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং খত্তিযমহাসালো নাম. যস্স ব্ৰাহ্মণস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন অসীতিকোটিধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ দস অম্বণানি দিৱসং ৱলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং ব্ৰাহ্মণমহাসালো নাম. যস্স গহপতিস্স গেহে পচ্ছিমন্তেন চত্তালীসকোটিধনং নিধানগতং হোতি, কহাপণানঞ্চ পঞ্চ অম্বণানি দিৱসং ৱলঞ্জে নিক্খমন্তি, অযং গহপতিমহাসালো নাম.
ৰূপাৱচৰানং অৰূপাৱচৰানঞ্চ একন্ততিহেতুকত্তা ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে’’তি ন ৱুত্তং, মনুস্সেসু পন দুহেতুকাহেতুকানঞ্চ সব্ভাৱতো, কামাৱচৰেসু দেৱেসু দুহেতুকানঞ্চ সব্ভাৱতো সেসেসু ‘‘ঞাণসম্পযুত্তে’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ কামাৱচৰদেৱা পঞ্চকামগুণৰতিযা কীড়ন্তি, সৰীৰজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৱা, ৰূপাৱচৰব্ৰহ্মানো ঝানৰতিযা কীড়ন্তি, সৰীৰজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৱা, অৰূপাৱচৰব্ৰহ্মানো ঝানৰতিযা কীড়ন্তি, ঞাণজুতিযা চ জোতন্তীতি দেৱা.
২৩২. কুসলকম্মস্স জৱনক্খণেতি অতীতজাতিযা ইধ তিহেতুকপটিসন্ধিজনকস্স তিহেতুককামাৱচৰকুসলকম্মস্স চ জৱনৱীথিযং পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন সত্তৱাৰং জৱনক্খণে, পৱত্তনকালেতি অত্থো. তযো হেতূ কুসলাতি অলোভো কুসলহেতু অদোসো কুসলহেতু অমোহো কুসলহেতু. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি তস্মিং ৱুত্তক্খণেযেৱ জাতায কুসলচেতনায. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি উপ্পজ্জমানা চ সহউপ্পাদনভাৱেন উপকাৰকা হোন্তি. তেন ৱুচ্চতীতি তেন সহজাতপচ্চযভাৱেনেৱ ৱুচ্চতি. কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰাতি একচিত্তক্খণিকপচ্চযাকাৰনযেন ৱুত্তং. ‘‘সঙ্খাৰা’’তি চ বহুৱচনেন তত্থ সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা সব্বে চেতসিকা গহিতাতি ৱেদিতব্বং. অপিসদ্দেন সঙ্খাৰপচ্চযাপি কুসলমূলানীতিপি ৱুত্তং হোতি.
নিকন্তিক্খণেতি অত্তনো ৱিপাকং দাতুং পচ্চুপট্ঠিতকম্মে ৱা তথা পচ্চুপট্ঠিতকম্মেন উপট্ঠাপিতে কম্মনিমিত্তে ৱা গতিনিমিত্তে ৱা উপ্পজ্জমানানং নিকন্তিক্খণে. নিকন্তীতি নিকামনা পত্থনা. আসন্নমৰণস্স হি মোহেন আকুলচিত্তত্তা অৱীচিজালাযপি নিকন্তি উপ্পজ্জতি, কিং পন সেসেসু নিমিত্তেসু. দ্ৱে হেতূতি লোভো অকুসলহেতু মোহো অকুসলহেতু. ভৱনিকন্তি পন পটিসন্ধিঅনন্তৰং পৱত্তভৱঙ্গৱীথিতো ৱুট্ঠিতমত্তস্সেৱ অত্তনো খন্ধসন্তানং আৰব্ভ সব্বেসম্পি উপ্পজ্জতি. ‘‘যস্স ৱা পন যত্থ অকুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জিত্থাতি আমন্তা’’তি এৱমাদি ইদমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি অকুসলচেতনায.
পটিসন্ধিক্খণেতি তেন কম্মেন গহিতপটিসন্ধিক্খণে. তযো হেতূতি অলোভো অব্যাকতহেতু অদোসো অব্যাকতহেতু অমোহো অব্যাকতহেতু. তস্মিং খণে জাতচেতনাযাতি ৱিপাকাব্যাকতচেতনায. নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থ তস্মিং পটিসন্ধিক্খণে তযো ৱিপাকহেতূ সেসচেতসিকা চ নামং, হদযৱত্থু ৰূপং. ততো নামৰূপপচ্চযতোপি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামৰূপন্তি এত্থাপি নামং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ, ৰূপং পন ইধ সহেতুকমনুস্সপটিসন্ধিযা অধিপ্পেতত্তা গব্ভসেয্যকানং ৱত্থুদসকং কাযদসকং ভাৱদসকন্তি সমতিংস ৰূপানি, সংসেদজানং ওপপাতিকানঞ্চ পৰিপুণ্ণাযতনানং চক্খুদসকং সোতদসকং ঘানদসকং জিৱ্হাদসকঞ্চাতি সমসত্ততি ৰূপানি. তং ৱুত্তপ্পকাৰং নামৰূপং পটিসন্ধিক্খণে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণপচ্চযা পৱত্ততি.
পঞ্চক্খন্ধাতি এত্থ পটিসন্ধিচিত্তেন পটিসন্ধিক্খণে লব্ভমানানি ৰূপানি ৰূপক্খন্ধো, সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সেসচেতসিকা সঙ্খাৰক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, ৰূপক্খন্ধে চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, অৰূপিনো খন্ধা চ হদযৰূপঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযা হোন্তি, মহাভূতাপি উপাদাৰূপানং সহজাতপচ্চযা হোন্তি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৱেন উপকাৰকা হোন্তি, চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি, চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি. নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি অধিট্ঠানাকাৰেন নিস্সযাকাৰেন চ উপকাৰকা হোন্তি, চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি সহজাতা ৱিয ৱিত্থাৰেতব্বা. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি একৱত্থুকাদিভাৱানুপগমনেন ৱিপ্পযুত্তভাৱেন উপকাৰকা হোন্তি, অৰূপিনো খন্ধা পটিসন্ধিৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, হদযৰূপং অৰূপীনং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি. ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি হেত্থ এৱং যথালাভৱসেন ৱুত্তং.
চত্তাৰো মহাভূতাতি এত্থ তযো পচ্চযা পঠমং ৱুত্তাযেৱ. তযো জীৱিতসঙ্খাৰাতি আযু চ উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চ. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ. উস্মাতি তেজোধাতু. ৱিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. এতানি হি উপৰূপৰি জীৱিতসঙ্খাৰং সঙ্খৰোন্তি পৱত্তেন্তীতি জীৱিতসঙ্খাৰা. সহজাতপচ্চযা হোন্তীতি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্চ সম্পযুত্তকানং খন্ধানঞ্চ হদযৰূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেজোধাতু তিণ্ণং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযো হোতি, উপাদাৰূপানং সহজাতপচ্চযোৱ, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং সহজাতৰূপানং পৰিযাযেন সহজাতপচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি, নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি দ্ৱযং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্চ সম্পযুত্তখন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তি. অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্চ পটিসন্ধিৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পন অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপ্পযুত্তপচ্চযত্তে ন যুজ্জতি. তস্মা ‘‘তযো জীৱিতসঙ্খাৰা’’তি যথালাভৱসেন ৱুত্তং. নামঞ্চ ৰূপঞ্চ ৱুত্তনযেনেৱ চতুপচ্চযত্তে যোজেতব্বং. চুদ্দস ধম্মাতি পঞ্চক্খন্ধা, চত্তাৰো মহাভূতা, তযো জীৱিতসঙ্খাৰা, নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি এৱং গণনাৱসেন চুদ্দস ধম্মা. তেসঞ্চ উপৰি অঞ্ঞেসঞ্চ সহজাতাদিপচ্চযভাৱো ৱুত্তনযো এৱ. সম্পযুত্তপচ্চযা হোন্তীতি পুন একৱত্থুকএকাৰম্মণএকুপ্পাদএকনিৰোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৱেন উপকাৰকা হোন্তি.
পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি. নামঞ্চাতি ইধ ৱেদনাদযো তযো খন্ধা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. পুন চুদ্দস ধম্মাতি চত্তাৰো খন্ধা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, তযো হেতূ, নামঞ্চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চাতি এৱং গণনাৱসেন চুদ্দস ধম্মা. অট্ঠৱীসতি ধম্মাতি পুৰিমা চ চুদ্দস, ইমে চ চুদ্দসাতি অট্ঠৱীসতি. ইধ ৰূপস্সাপি পৱিট্ঠত্তা সম্পযুত্তপচ্চযং অপনেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ৱুত্তো.
এৱং পটিসন্ধিক্খণে ৱিজ্জমানস্স তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স ধম্মস্স তং তং পচ্চযভেদং দস্সেত্ৱা পঠমং নিদ্দিট্ঠে হেতূ নিগমেত্ৱা দস্সেন্তো ইমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতীতি আহ. কম্মাযূহনক্খণে তযো কুসলহেতূ, নিকন্তিক্খণে দ্ৱে অকুসলহেতূ, পটিসন্ধিক্খণে তযো অব্যাকতহেতূতি এৱং অট্ঠ হেতূ. তত্থ তযো কুসলহেতূ, দ্ৱে অকুসলহেতূ চ ইধ পটিসন্ধিক্খণে পৱত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি. তযো অব্যাকতহেতূ যথাযোগং হেতুপচ্চযসহজাতপচ্চযৱসেন পচ্চযা হোন্তি. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.
অৰূপাৱচৰানং পন ৰূপাভাৱা নামপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামন্তি ৱুত্তং. ৰূপমিস্সকচুদ্দসকোপি চ পৰিহীনো. তস্স পৰিহীনত্তা ‘‘অট্ঠৱীসতি ধম্মা’’তি ৱাৰো চ ন লব্ভতি.
২৩৩. ইদানি ৱিমোক্খস্স পচ্চযভূতং তিহেতুকপটিসন্ধিং দস্সেত্ৱা তেনেৱ সম্বন্ধেন দুহেতুকপটিসন্ধিৱিসেসঞ্চ দস্সেতুকামো গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তেতিআদিমাহ. কুসলকম্মস্স জৱনক্খণেতি অতীতজাতিযা ইধ পটিসন্ধিজনকস্স দুহেতুককুসলকম্মস্স ৱুত্তনযেনেৱ জৱনক্খণে. দ্ৱে হেতূতি ঞাণৱিপ্পযুত্তত্তা অলোভো কুসলহেতু অদোসো কুসলহেতু. দ্ৱে অব্যাকতহেতূপি অলোভাদোসাযেৱ.
চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানীতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযৱজ্জানি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি চত্তাৰি. দ্ৱাদস ধম্মাতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অমোহহেতুস্স চ পৰিহীনত্তা দ্ৱাদস. তেসং দ্ৱিন্নংযেৱ পৰিহীনত্তা ছব্বীসতি. ছন্নং হেতূনন্তি দ্ৱিন্নং কুসলহেতূনং, দ্ৱিন্নং অকুসলহেতূনং, দ্ৱিন্নং ৱিপাকহেতূনন্তি এৱং ছন্নং হেতূনং. ৰূপাৰূপাৱচৰা পনেত্থ একন্ততিহেতুকত্তা ন গহিতা. সেসং পঠমৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইমস্মিং ৱাৰে দুহেতুকপটিসন্ধিযা দুহেতুককম্মস্সেৱ ৱুত্তত্তা তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধি ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা যং ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) তিপিটকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰৱাদে ‘‘তিহেতুককম্মেন পটিসন্ধি তিহেতুকাৱ হোতি, দুহেতুকাহেতুকা ন হোতি. দুহেতুককম্মেন দুহেতুকাহেতুকা হোতি, তিহেতুকা ন হোতী’’তি ৱুত্তং, তং ইমায পাড়িযা সমেতি. যং পন তিপিটকচূড়নাগত্থেৰস্স চ মোৰৱাপিৱাসিমহাদত্তত্থেৰস্স চ ৱাদেসু ‘‘তিহেতুককম্মেন পটিসন্ধি তিহেতুকাপি হোতি দুহেতুকাপি, অহেতুকা ন হোতি. দুহেতুককম্মেন দুহেতুকাপি হোতি অহেতুকাপি, তিহেতুকা ন হোতী’’তি ৱুত্তং, তং ইমায পাড়িযা ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি. ইমিস্সা কথায হেতুঅধিকাৰত্তা অহেতুকপটিসন্ধি ন ৱুত্তাতি.
গতিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.