৭. ভঙ্গানুপস্সনাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫১. সো উদযব্বযানুপস্সনাযং ঠিতো যোগাৱচৰো মগ্গামগ্গৱৱত্থাপনেন উপক্কিলেসৱিমুত্তং ৱীথিপটিপন্নং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ‘‘মগ্গো’’তি ঞত্ৱা তিলক্খণসল্লক্খণেন তস্সেৱ মগ্গস্স সুৱিসদকৰণত্থং পুন উদযব্বযানুপস্সনং আৰভিত্ৱা উদযব্বযেন পৰিচ্ছিন্নে সঙ্খাৰে অনিচ্চাদিতো ৱিপস্সতি. এৱং তস্স তং ঞাণং তিক্খং হুত্ৱা ৱহতি, সঙ্খাৰা লহুং উপট্ঠহন্তি, ঞাণে তিক্খে ৱহন্তে সঙ্খাৰেসু লহুং উপট্ঠহন্তেসু উপ্পাদং অতিক্কমিত্ৱা ভঙ্গে এৱ সতি সন্তিট্ঠতি. নিৰোধাধিমুত্তত্তা ৱা উদযং পহায ভঙ্গেযেৱ সতিং উপট্ঠপেতি. এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদানি তস্স ঞাণস্স নিদ্দেসে ৰূপাৰম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতীতি ৰূপাৰম্মণং চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতি. অথ ৱা ৰূপাৰম্মণভাৱে চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতীতি অত্থো. তং আৰম্মণং পটিসঙ্খাতি তং ৰূপাৰম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৱা, খযতো ৱযতো দিস্ৱাতি অত্থো. তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতীতি যেন চিত্তেন তং ৰূপাৰম্মণং খযতো ৱযতো দিট্ঠং, তস্স চিত্তস্স অপৰেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি অত্থো. তেনাহু পোৰাণা – ‘‘ঞাতঞ্চ ঞাণঞ্চ উভো ৱিপস্সতী’’তি. চিত্তন্তি চেত্থ সসম্পযুত্তচিত্তং অধিপ্পেতং.
অনুপস্সতীতি অনু অনু পস্সতি, অনেকেহি আকাৰেহি পুনপ্পুনং পস্সতীতি অত্থো. তেনাহ অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি, অনিচ্চতো অনুপস্সতীতিআদি. তত্থ যস্মা ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পৰমা কোটি, তস্মা ভঙ্গানুপস্সকো যোগাৱচৰো সব্বং ৰূপগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. ততো অনিচ্চস্স দুক্খত্তা, দুক্খস্স চ অনত্তত্তা, তদেৱ দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং. যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ ৰজ্জিতব্বং. তস্মা এস তস্মিং ভঙ্গানুপস্সনানুসাৰেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি দিট্ঠে ৰূপগতে নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি. সো এৱং ৱিৰজ্জন্তো লোকিকেনেৱ তাৱ ঞাণেন ৰাগং নিৰোধেতি, নো সমুদেতি, সমুদযং ন কৰোতীতি অত্থো. অথ ৱা সো এৱং ৱিৰত্তো যথা দিট্ঠং ৰূপগতং, তথা অদিট্ঠম্পি অন্ৱযঞাণৱসেন নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. নিৰোধতোৱ মনসি কৰোতি, নিৰোধমেৱস্স পস্সতি, নো সমুদযন্তি অত্থো. সো এৱং পটিপন্নো পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. কিং ৱুত্তং হোতি? অযম্পি হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৱুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু যথাৱুত্তেন নযেন কিলেসে চ পৰিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি. নাপি নিব্বত্তনৱসেন কিলেসে আদিযতি, ন অদোসদস্সিতাৱসেন সঙ্খতাৰম্মণং. তেন ৱুচ্চতি পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতীতি.
৫২. ইদানিস্স তেহি ঞাণেহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. ৰাগন্তি সেসং তণ্হং. সমুদযন্তি ৰাগস্স উপ্পত্তিং. অথ ৱা ৰূপগতস্স উদযং. আদানন্তি নিব্বত্তনৱসেন কিলেসানং আদানং. ৱেদনাৰম্মণতাতিআদীনি ইধ চ হেট্ঠা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
গাথাসু পন ৱত্থুসঙ্কমনাতি ৰূপাদীসু একেকস্স ভঙ্গং দিস্ৱা পুন যেন চিত্তেন ভঙ্গো দিট্ঠো, তস্সাপি ভঙ্গদস্সনৱসেন পুৰিমৱত্থুতো অঞ্ঞৱত্থুসঙ্কমনা. পঞ্ঞায চ ৱিৱট্টনাতি উদযং পহায ৱযে সন্তিট্ঠনা. আৱজ্জনা বলঞ্চেৱাতি ৰূপাদীসু একেকস্স ভঙ্গং দিস্ৱা পুন ভঙ্গাৰম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গদস্সনত্থং অনন্তৰমেৱ আৱজ্জনসমত্থতা. পটিসঙ্খা ৱিপস্সনাতি এসা আৰম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনা নাম. আৰম্মণঅন্ৱযেন উভো একৱৱত্থনাতি পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স আৰম্মণস্স অন্ৱযেন অনুগমনেন যথা ইদং, তথা অতীতেপি সঙ্খাৰগতং ভিজ্জি, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতীতি এৱং উভিন্নং একসভাৱেনেৱ ৱৱত্থাপনন্তি অত্থো. ৱুত্তম্পি চেতং পোৰাণেহি –
‘‘সংৱিজ্জমানম্হি ৱিসুদ্ধদস্সনো, তদন্ৱযং নেতি অতীতনাগতে;
সব্বেপি সঙ্খাৰগতা পলোকিনো, উস্সাৱবিন্দূ সূৰিযেৱ উগ্গতে’’তি.
নিৰোধে অধিমুত্ততাতি এৱং উভিন্নং ভঙ্গৱসেন একৱৱত্থানং কত্ৱা তস্মিংযেৱ ভঙ্গসঙ্খাতে নিৰোধে অধিমুত্ততা তগ্গৰুতা তন্নিন্নতা তপ্পোণতা তপ্পব্ভাৰতাতি অত্থো. ৱযলক্খণৱিপস্সনাতি এসা ৱযলক্খণৱিপস্সনা নামাতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতি পুৰিমঞ্চ ৰূপাদিআৰম্মণং জানিত্ৱা. ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতীতি তস্সাৰম্মণস্স ভঙ্গং দিস্ৱা তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স চ ভঙ্গং অনুপস্সতি. সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানন্তি তস্সেৱং ভঙ্গমনুপস্সতো ‘‘সঙ্খাৰাৱ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মৰণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং ইজ্ঝতি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘খন্ধা নিৰুজ্ঝন্তি ন চত্থি অঞ্ঞো, খন্ধান ভেদো মৰণন্তি ৱুচ্চতি;
তেসং খযং পস্সতি অপ্পমত্তো, মণিংৱ ৱিজ্ঝং ৱজিৰেন যোনিসো’’তি.
অধিপঞ্ঞা ৱিপস্সনাতি যা চ আৰম্মণপটিসঙ্খা, যা চ ভঙ্গানুপস্সনা, যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং অধিপঞ্ঞা ৱিপস্সনা নামাতি ৱুত্তং হোতি. কুসলো তীসু অনুপস্সনাসূতি অনিচ্চানুপস্সনাদীসু তীসু ছেকো ভিক্খু. চতস্সো চ ৱিপস্সনাসূতি নিব্বিদাদীসু চ চতূসু ৱিপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানে কুসলতাতি খযতো ৱযতো সুঞ্ঞতোতি ইমস্মিঞ্চ তিৱিধে উপট্ঠানে কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি সস্সতদিট্ঠিআদীসু নানপ্পকাৰাসু দিট্ঠীসু ন ৱেধতি. সো এৱং অৱেধমানো ‘‘অনিৰুদ্ধমেৱ নিৰুজ্ঝতি, অভিন্নমেৱ ভিজ্জতী’’তি পৱত্তমনসিকাৰো দুব্বলভাজনস্স ৱিয ভিজ্জমানস্স, সুখুমৰজস্সেৱ ৱিপ্পকিৰিযমানস্স, তিলানং ৱিয ভজ্জিযমানানং সব্বসঙ্খাৰানং উপ্পাদট্ঠিতিপৱত্তনিমিত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভেদমেৱ পস্সতি. সো যথা নাম চক্খুমা পুৰিসো পোক্খৰণীতীৰে ৱা নদীতীৰে ৱা ঠিতো থূলফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে উদকপিট্ঠে মহন্তমহন্তানি উদকপুব্বুড়ানি উপ্পজ্জিত্ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা সীঘং সীঘং ভিজ্জমানানি পস্সেয্য, এৱমেৱ সব্বে সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তীতি পস্সতি. এৱৰূপঞ্হি যোগাৱচৰং সন্ধায ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘যথা পুব্বুড়কং পস্সে, যথা পস্সে মৰীচিকং;
এৱং লোকং অৱেক্খন্তং, মচ্চুৰাজা ন পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১৭০);
তস্সেৱং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি অভিণ্হং পস্সতো অট্ঠানিসংসপৰিৱাৰং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং বলপ্পত্তং হোতি. তত্ৰিমে অট্ঠানিসংসা – ভৱদিট্ঠিপ্পহানং, জীৱিতনিকন্তিপৰিচ্চাগো, সদাযুত্তপযুত্ততা, ৱিসুদ্ধাজীৱিতা, উস্সুক্কপ্পহানং, ৱিগতভযতা, খন্তিসোৰচ্চপটিলাভো, অৰতিৰতিসহনতাতি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানি, দিস্ৱা তহিং সম্মসতী পুনপ্পুনং;
আদিত্তচেলস্সিৰসূপমো মুনি, ভঙ্গানুপস্সী অমতস্স পত্তিযা’’তি.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.