১. ঞাণকথা

মাতিকাৱণ্ণনা

১. তত্থ উদ্দেসে তাৱ সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সোতসদ্দো অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস –

মংসৱিঞ্ঞাণঞাণেসু, তণ্হাদীসু চ দিস্সতি;

ধাৰাযং অৰিযমগ্গে, চিত্তসন্ততিযম্পি চ.

‘‘সোতাযতনং সোতধাতু সোতিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ১৫৭) হি অযং সোতসদ্দো মংসসোতে দিস্সতি. ‘‘সোতেন সদ্দং সুত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯৫) সোতৱিঞ্ঞাণে. ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৬) ঞাণসোতে. ‘‘যানি সোতানি লোকস্মিন্তি যানি এতানি সোতানি মযা কিত্তিতানি পকিত্তিতানি আচিক্খিতানি দেসিতানি পঞ্ঞপিতানি পট্ঠপিতানি ৱিৱৰিতানি ৱিভত্তানি উত্তানীকতানি পকাসিতানি. সেয্যথিদং – তণ্হাসোতো দিট্ঠিসোতো কিলেসসোতো দুচ্চৰিতসোতো অৱিজ্জাসোতো’’তিআদীসু (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪) তণ্হাদীসু পঞ্চসু ধম্মেসু. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) উদকধাৰাযং. ‘‘অৰিযস্সেতং, আৱুসো, অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচনং, যদিদং সোতো’’তিআদীসু অৰিযমগ্গে. ‘‘পুৰিসস্স চ ৱিঞ্ঞাণসোতং পজানাতি উভযতো অব্বোচ্ছিন্নং ইধ লোকে পতিট্ঠিতঞ্চ পৰলোকে পতিট্ঠিতঞ্চা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৯) চিত্তসন্ততিযং. ইধ পনাযং মংসসোতে দট্ঠব্বো. তেন সোতেন হেতুভূতেন, কৰণভূতেন ৱা অৱধীযতি অৱত্থাপীযতি অপ্পীযতীতি সোতাৱধানং. কিং তং? সুতং. সুতঞ্চ নাম ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) ৱিয সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতং অৱধাৰিতং ধম্মজাতং, তং ইধ সোতাৱধানন্তি ৱুত্তং. তস্মিং সোতাৱধানসঙ্খাতে সুতে পৱত্তা পঞ্ঞা সোতাৱধানে পঞ্ঞা. পঞ্ঞাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকৰণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৱা অনিচ্চাদিনা পকাৰেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা.

সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সুতসদ্দো তাৱ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ –

গমনে ৱিস্সুতে তিন্তেনুযোগোপচিতেপি চ;

সদ্দে চ সোতদ্ৱাৰানুসাৰঞাতে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৱ. ৫) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্স পুৰিসপুগ্গলস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) তিন্তা তিন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) অনুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২; পে. ৱ. ২৫) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সদ্দোতি অত্থো. ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতং উপধাৰিতন্তি অত্থো. সুতমযে ঞাণন্তি যা এসা এতং সুতং ৱিঞ্ঞাতং অৱধাৰিতং সদ্ধম্মং আৰব্ভ আৰম্মণং কত্ৱা সব্বপঠমঞ্চ অপৰাপৰঞ্চ পৱত্তা পঞ্ঞা, তং ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি, সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো. সুতমযেতি চ পচ্চত্তৱচনমেতং, যথা ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’ (কথা. ১, ১৫-১৮). ‘‘ৱনপ্পগুম্বে যথা ফুস্সিতগ্গে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬). ‘‘নত্থি অত্তকাৰে নত্থি পৰকাৰে নত্থি পুৰিসকাৰে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৮) পচ্চত্তৱচনং, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো’’তি.

অথ ৱা সুতেন পকতো ফস্সাদিকো ধম্মপুঞ্জো সুতমযো, তস্মিং সুতমযে ধম্মপুঞ্জে পৱত্তং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সুতমযে ঞাণং. সভাৱসামঞ্ঞলক্খণৱসেন ধম্মে জানাতীতি ঞাণং. তংযেৱ ঞাণং পৰিযাযৱচনেন অধিপ্পাযপকাসনত্থং অনিযমেন ‘‘পঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা পচ্ছা অধিপ্পেতং ‘‘ঞাণ’’ন্তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ঞাণঞ্চ নাম সভাৱপটিৱেধলক্খণং, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণং ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসং পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানং অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) ৱচনতো সমাধিপদট্ঠানং. লক্খণাদীসু হি সভাৱো ৱা সামঞ্ঞং ৱা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৱা সম্পত্তি ৱা ৰসো নাম, উপট্ঠানাকাৰো ৱা ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নামাতি ৱেদিতব্বং.

২. সুত্ৱান সংৱৰে পঞ্ঞাতি –

পাতিমোক্খো সতী চেৱ, ঞাণং খন্তি তথেৱ চ;

ৱীৰিযং পঞ্চিমে ধম্মা, সংৱৰাতি পকাসিতা.

‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) আগতো পাতিমোক্খসংৱৰো. ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) নযেন আগতো সতিসংৱৰো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৱা),

সতি তেসং নিৱাৰণং;

সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি . (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৬০; সু. নি. ১০৪১) –

আগতো ঞাণসংৱৰো. ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, আসৱা পটিসেৱনা পহাতব্বা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৱৰং পটিসেৱতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো পচ্চযপটিসেৱনাসংৱৰো, সোপি ঞাণসংৱৰেনেৱ সঙ্গহিতো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৱাতাতপসৰিসপসম্ফস্সানং দুৰুত্তানং দুৰাগতানং ৱচনপথানং উপ্পন্নানং সাৰীৰিকানং ৱেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খৰানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহৰানং অধিৱাসকজাতিকো হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) আগতো খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো ৱীৰিযসংৱৰো. ‘‘ইধ অৰিযসাৱকো মিচ্ছাআজীৱং পহায সম্মাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) আগতো আজীৱপাৰিসুদ্ধিসংৱৰো, সোপি ৱীৰিযসংৱৰেনেৱ সঙ্গহিতো. তেসু সত্তসু সংৱৰেসু পাতিমোক্খসংৱৰইন্দ্ৰিযসংৱৰআজীৱপাৰিসুদ্ধিপচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতা চত্তাৰো সংৱৰা ইধাধিপ্পেতা, তেসু চ ৱিসেসেন পাতিমোক্খসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰোতি ৱুচ্চতি. সুতমযঞাণে ৱুত্তং ধম্মং সুত্ৱা সংৱৰন্তস্স সংৱৰং কৰোন্তস্স তস্মিং সংৱৰে পৱত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা ‘‘সুত্ৱান সংৱৰে পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা. অথ ৱা হেতুঅত্থে সুত্ৱাতি ৱচনস্স সম্ভৱতো সুতহেতুনা সংৱৰে পঞ্ঞাতিপি অত্থো.

সীলমযে ঞাণন্তি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৱা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধাৰণং ৱা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. এতদেৱ হি এত্থ অত্থদ্ৱযং সদ্দলক্খণৱিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৱনট্ঠেন আচাৰট্ঠেন তস্সীলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৱট্ঠেন সীল’’ন্তি ৱণ্ণযন্তি.

সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;

সনিদস্সনত্তং ৰূপস্স, যথা ভিন্নস্স নেকধা.

যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি ৰূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৱানতিক্কমনতো, তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৱসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং সীলনং, তদেৱ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৱানতিক্কমনতো. এৱংলক্খণস্স পনস্স –

‘‘দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনতা, অনৱজ্জগুণো তথা;

কিচ্চসম্পত্তি অত্থেন, ৰসো নাম পৱুচ্চতি’’.

তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন ৰসেন দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসং, সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন অনৱজ্জৰসন্তি ৱেদিতব্বং.

সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৱিঞ্ঞুহি;

ওত্তপ্পঞ্চ হিৰী চেৱ, পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং. –

তযিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৱচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি (ইতিৱু. ৬৬) এৱং ৱুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সুচিভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৱং গচ্ছতি. হিৰোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৱিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. হিৰোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৱ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৱ উপ্পজ্জতি ন তিট্ঠতীতি এৱংৱিধেন সীলেন সহগতং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সীলমযে ঞাণং. অথ ৱা সীলমেৱ পকতং সীলমযং, তস্মিং সীলমযে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. অসংৱৰে আদীনৱপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰে আনিসংসপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰপাৰিসুদ্ধিপচ্চৱেক্খণা চ, সংৱৰসংকিলেসৱোদানপচ্চৱেক্খণা চ সীলমযঞাণেনেৱ সঙ্গহিতা.

৩. সংৱৰিত্ৱা সমাদহনে পঞ্ঞাতি সীলমযঞাণে ৱুত্তসীলসংৱৰেন সংৱৰিত্ৱা সংৱৰং কত্ৱা সীলে পতিট্ঠায সমাদহন্তস্স উপচাৰপ্পনাৱসেন চিত্তেকগ্গতং কৰোন্তস্স তস্মিং সমাদহনে পৱত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. সমং সম্মা চ আদহনং ঠপনন্তি চ সমাদহনং, সমাধিস্সেৱেতং পৰিযাযৱচনং.

সমাধিভাৱনামযে ঞাণন্তি এত্থ কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি. কেনট্ঠেন সমাধি? সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৱুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৱেন একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৱিক্খিপমানা অৱিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৱেদিতব্বং. তস্স খো পন সমাধিস্স –

লক্খণং তু অৱিক্খেপো, ৱিক্খেপৱিদ্ধংসনং ৰসো;

অকম্পনমুপট্ঠানং, পদট্ঠানং সুখং পন.

ভাৱীযতি ৱড্ঢীযতীতি ভাৱনা, সমাধি এৱ ভাৱনা সমাধিভাৱনা, সমাধিস্স ৱা ভাৱনা ৱড্ঢনা সমাধিভাৱনা. সমাধিভাৱনাৱচনেন অঞ্ঞং ভাৱনং পটিক্খিপতি. পুব্বে ৱিয উপচাৰপ্পনাৱসেন সমাধিভাৱনামযে ঞাণং.

৪. পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞাতি এত্থ পটিচ্চ ফলমেতীতি পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৱিনা তেন, অপচ্চক্খিত্ৱাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকাৰকত্থো পচ্চযত্থো, তস্স পচ্চযস্স বহুৱিধত্তা পচ্চযানং পৰিগ্গহে ৱৱত্থাপনে চ পঞ্ঞা পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা.

ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো তাৱ সভাৱপঞ্ঞাপুঞ্ঞপঞ্ঞত্তিআপত্তিপৰিযত্তিনিস্সত্ততাৱিকাৰগুণপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৱে দিস্সতি.

‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, সদ্ধস্স ঘৰমেসিনো;

সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৱে পেচ্চ ন সোচতী’’তি. (সু. নি. ১৯০) –

আদীসু পঞ্ঞাযং.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৱিপাকিনো;

অধম্মো নিৰযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেৰগা. ৩০৪) –

আদীসু পুঞ্ঞে. ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা নিৰুত্তিধম্মা অধিৱচনধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৬-১০৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘পাৰাজিকা ধম্মা সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩৩-২৩৪) আপত্তিযং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পৰিযত্তিযং. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি (ধ. স. ১২১). ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫) নিস্সত্ততাযং. ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা মৰণধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.১০৭) ৱিকাৰে. ‘‘ছন্নং বুদ্ধধম্মান’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৫০) গুণে. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) পচ্চযে. ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) পচ্চযুপ্পন্নে. স্ৱাযমিধাপি পচ্চযুপ্পন্নে দট্ঠব্বো. অত্থতো পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ৱা, পচ্চযেহি ধাৰীযন্তীতি ৱা, অত্তনো ফলং ধাৰেন্তীতি ৱা, অত্তনো পৰিপূৰকং অপাযেসু অপতমানং ধাৰেন্তীতি ৱা, সকসকলক্খণে ধাৰেন্তীতি ৱা, চিত্তেন অৱধাৰীযন্তীতি ৱা যথাযোগং ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি. ইধ পন অত্তনো পচ্চযেহি ধাৰীযন্তীতি ধম্মা, পচ্চযসমুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি চেৱ পৱত্তন্তি চ এতাযাতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মানমেতং অধিৱচনং. তস্সং ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. ইদঞ্হি সমাধিভাৱনামযঞাণে ৱুত্তসমাধিনা সমাহিতেন চিত্তেন যথাভূতঞাণদস্সনত্থায যোগমাৰভিত্ৱা ৱৱত্থাপিতনামৰূপস্স তেসং নামৰূপানং পচ্চযপৰিগ্গহপৰিযাযং ধম্মট্ঠিতিঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘‘নামৰূপৱৱত্থানে ঞাণ’’ন্তি অৱত্ৱা এৱ কস্মা ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি চে? পচ্চযপৰিগ্গহেনেৱ পচ্চযসমুপ্পন্নপৰিগ্গহস্স সিদ্ধত্তা. পচ্চযসমুপ্পন্নে হি অপৰিগ্গহিতে পচ্চযপৰিগ্গহো ন সক্কা হোতি কাতুং. তস্মা ধম্মট্ঠিতিঞাণগহণেনেৱ তস্স হেতুভূতং পুব্বে সিদ্ধং নামৰূপৱৱত্থানঞাণং ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. কস্মা দুতিযততিযঞাণং ৱিয ‘‘সমাদহিত্ৱা পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা’’তি ন ৱুত্তন্তি চে? সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধত্তা.

‘‘সমাদহিত্ৱা যথা চে ৱিপস্সতি, ৱিপস্সমানো তথা চে সমাদহে;

ৱিপস্সনা চ সমথো তদা অহু, সমানভাগা যুগনদ্ধা ৱত্তৰে’’তি. –

হি ৱুত্তং. তস্মা সমাধিং অৱিস্সজ্জেত্ৱা সমাধিঞ্চ ঞাণঞ্চ যুগনদ্ধং কত্ৱা যাৱ অৰিযমগ্গো, তাৱ উস্সুক্কাপেতব্বন্তি ঞাপনত্থং ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’মিচ্চেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৫. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞাতি এত্থ অত্তনো সভাৱং, উপ্পাদাদিক্খণং ৱা পত্ৱা অতি ইতা অতিক্কন্তাতি অতীতা, তদুভযম্পি ন আগতা ন সম্পত্তাতি অনাগতা, তং তং কাৰণং পটিচ্চ উপ্পাদাদিউদ্ধং পন্না গতা পৱত্তাতি পচ্চুপ্পন্না. অদ্ধা সন্ততিখণপচ্চুপ্পন্নেসু সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. তেসং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং একেকক্খন্ধলক্খণে সঙ্খিপিত্ৱা কলাপৱসেন ৰাসিং কত্ৱা ৱৱত্থানে নিচ্ছযনে সন্নিট্ঠাপনে পঞ্ঞা.

সম্মসনে ঞাণন্তি সম্মা আমসনে অনুমজ্জনে পেক্খণে ঞাণং, কলাপসম্মসনঞাণন্তি অত্থো. ইদঞ্হি নামৰূপৱৱত্থানঞাণানন্তৰং নামৰূপপচ্চযপৰিগ্গহে ধম্মট্ঠিতিঞাণে ঠিতস্স ‘‘যংকিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং তং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং, দুক্খতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং, অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) নযেন ৱুত্তসম্মসনৱসেন পুব্বে ৱৱত্থাপিতে একেকস্মিং খন্ধে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তস্স কলাপসম্মসনঞাণং উপ্পজ্জতি.

৬. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞাতি সন্ততিৱসেন পচ্চুপ্পন্নানং অজ্ঝত্তং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং ৱিপৰিণামদস্সনে ভঙ্গদস্সনে পঞ্ঞা. যস্মা ‘‘ইমে ধম্মা উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তী’’তি উদযং গহেত্ৱাপি ভেদেযেৱ চিত্তং ঠপেতি, তস্মা অৱুত্তোপি উদযো ৱুত্তোযেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং দস্সনেন ৱা উদযদস্সনস্স সিদ্ধত্তা উদযো ৱুত্তোযেৱ হোতি. ন হি উদযং ৱিনা ধম্মানং উপ্পন্নত্তং সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং উপ্পাদৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি অৱুত্তেপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি নিযমিতত্তা চ উদযদস্সনং সিদ্ধমেৱ হোতীতি অনন্তৰং ৱুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স পাৰং গন্ত্ৱা তংসম্মসনেযেৱ পাকটীভূতে উদযব্বযে পৰিগ্গণ্হিত্ৱা সঙ্খাৰানং পৰিচ্ছেদকৰণত্থং উদযব্বযানুপস্সনং আৰভন্তস্স উপ্পজ্জতি উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং. তঞ্হি উদযব্বযে অনুপস্সনতো উদযব্বযানুপস্সনাতি ৱুচ্চতি.

৭. আৰম্মণং পটিসঙ্খাতি ৰূপক্খন্ধাদিআৰম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায জানিত্ৱা পস্সিত্ৱা. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণন্তি তস্স আৰম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, তং ‘‘ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱিপস্সনাতি চ ৱিৱিধা পস্সনা ৱিপস্সনা. আৰম্মণপটিসঙ্খাতিপি পাঠো. তস্সত্থো – আৰম্মণস্স পটিসঙ্খা জাননা পস্সনাতি ৱুত্তনযেনেৱ আৰম্মণপটিসঙ্খা ‘‘ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. যস্মা পন ভঙ্গানুপস্সনায এৱ ৱিপস্সনা সিখং পাপুণাতি, তস্মা ৱিসেসেত্ৱা ইদমেৱ ‘‘ৱিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স মগ্গামগ্গঞাণদস্সনং উপ্পজ্জতি, তস্মা তস্সা সিদ্ধায তং সিদ্ধমেৱ হোতীতি তং অৱত্ৱাৱ ভঙ্গানুপস্সনায এৱ ৱিপস্সনাসিখং ঞাণং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উদযব্বযানুপস্সনায সুপৰিদিট্ঠউদযব্বযস্স সুপৰিচ্ছিন্নেসু সঙ্খাৰেসু লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু ঞাণে তিক্খে ৱহন্তে উদযং পহায ভঙ্গে এৱ সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ‘‘এৱং উপ্পজ্জিত্ৱা এৱং নাম সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

৮. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতি উপ্পাদপৱত্তনিমিত্তআযূহনাপটিসন্ধীনং ভযতো উপট্ঠানে পীড়াযোগতো সপ্পটিভযৱসেন গহণূপগমনে পঞ্ঞাতি অত্থো. ভযতো উপট্ঠাতীতি ভযতুপট্ঠানং আৰম্মণং, তস্মিং ভযতুপট্ঠানে. অথ ৱা ভযতো উপতিট্ঠতীতি ভযতুপট্ঠানং, পঞ্ঞা, তং ‘‘ভযতুপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং হোতি.

আদীনৱে ঞাণন্তি ভুম্মৱচনমেৱ. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৱে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৱুত্তত্তা একমিৱ ৱুচ্চমানম্পি অৱত্থাভেদেন মুঞ্চিতুকম্যতাদি ৱিয তিৱিধমেৱ হোতি. তস্মা ভযতুপট্ঠানআদীনৱানুপস্সনাসু সিদ্ধাসু নিব্বিদানুপস্সনা সিদ্ধা হোতীতি কত্ৱা অৱুত্তাপি ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বা.

সব্বসঙ্খাৰানং ভঙ্গাৰম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স তিভৱচতুযোনিপঞ্চগতিসত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিনৱসত্তাৱাসেসু পভেদকা সঙ্খাৰা সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতৰচ্ছযক্খৰক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুৰপভিন্ন- মদচণ্ডহত্থিঘোৰআসিৱিসঅসনিৱিচক্কসুসানৰণভূমিজলিতঅঙ্গাৰকাসুআদযো ৱিয মহাভযং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতাপি এৱমেৱ নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু নেৱ তাণং ন লেণং ন গতি ন পটিসৰণং পঞ্ঞাযতি, সব্বভৱযোনিগতিঠিতিনিৱাসগতেসু সঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰেপি পত্থনা ৱা পৰামাসো ৱা ন হোতি, তযো ভৱা ৱীতচ্চিতঙ্গাৰপুণ্ণা অঙ্গাৰকাসুযো ৱিয, চত্তাৰো মহাভূতা ঘোৰৱিসা আসিৱিসা ৱিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকা ৱধকা ৱিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৱিয, ছ বাহিৰাযতনানি গামঘাতকচোৰা ৱিয, সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৱ চ সত্তাৱাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৱিয চ, সব্বে সঙ্খাৰা গণ্ডভূতা ৰোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৱিয চ নিৰস্সাদা নিৰসা মহাআদীনৱৰাসিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স ৰমণীযাকাৰসণ্ঠিতম্পি সৱাড়কমিৱ ৱনগহনং, সসদ্দূলা ৱিয গুহা, সগাহৰক্খসং ৱিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৱিয পচ্চত্থিকা, সৱিসং ৱিয ভোজনং, সচোৰো ৱিয মগ্গো, আদিত্তমিৱ অগাৰং, উয্যুত্তসেনা ৱিয ৰণভূমি. যথা হি সো পুৰিসো এতানি সৱাড়কৱনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৱমেৱ পস্সতি, এৱমেৱ সো যোগাৱচৰো ভঙ্গানুপস্সনাৱসেন সব্বসঙ্খাৰেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিৰসং নিৰস্সাদং আদীনৱমেৱ পস্সতি. তস্সেৱং পস্সতো আদীনৱানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.

সো এৱং সব্বসঙ্খাৰে আদীনৱতো সম্পস্সন্তো সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিৰমতি. সেয্যথাপি নাম চিত্তকূটপব্বতপাদাভিৰতো সুৱণ্ণৰাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৱাৰআৱাটে নাভিৰমতি, সত্তসু মহাসৰেসুযেৱ অভিৰমতি, এৱমেৱ অযং যোগীৰাজহংসো সুপৰিদিট্ঠাদীনৱে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি, ভাৱনাৰামতায পন ভাৱনাৰতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৱ অভিৰমতি. যথা চ সুৱণ্ণপঞ্জৰেপি পক্খিত্তো সীহো মিগৰাজা নাভিৰমতি, তিযোজনসহস্সৱিত্থতে পন হিমৱন্তেযেৱ ৰমতি, এৱমযম্পি যোগীসীহো তিৱিধে সুগতিভৱেপি নাভিৰমতি, তীসু অনুপস্সনাসুযেৱ ৰমতি. যথা চ সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৱেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগৰাজা নগৰমজ্ঝে নাভিৰমতি, হিমৱতি ছদ্দন্তৰহদেযেৱ ৰমতি, এৱমযং যোগীৱৰৱাৰণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি, ‘‘অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৩) নযেন নিদ্দিট্ঠে সন্তিপদেযেৱ ৰমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰমানসো হোতি. এত্তাৱতা তস্স নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং উপ্পন্নং হোতীতি.

৯. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খাৰুপেক্খাসু ঞাণন্তি মুঞ্চিতুং চজিতুং কামেতি ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকামো, মুঞ্চিতুকামস্স ভাৱো মুঞ্চিতুকম্যতা. পটিসঙ্খাতি উপপৰিক্খতীতি পটিসঙ্খা, পটিসঙ্খানং ৱা পটিসঙ্খা. সন্তিট্ঠতি অজ্ঝুপেক্খতীতি সন্তিট্ঠনা, সন্তিট্ঠনং ৱা সন্তিট্ঠনা. মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা পটিসঙ্খা চ সন্তিট্ঠনা চাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা. ইতি পুব্বভাগে নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্নস্স উপ্পাদাদীনি পৰিচ্চজিতুকামতা মুঞ্চিতুকম্যতা. মুঞ্চনস্স উপাযকৰণত্থং মজ্ঝে পটিসঙ্খানং পটিসঙ্খা. মুঞ্চিত্ৱা অৱসানে অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা. এৱং অৱত্থাভেদেন তিপ্পকাৰা পঞ্ঞা সঙ্খাৰানং অজ্ঝুপেক্খনাসু ঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাসঙ্খাতানং অৱত্থাভেদেন ভিন্নানং তিস্সন্নম্পি পঞ্ঞানং সঙ্খাৰুপেক্খতং ইচ্ছন্তেন পন ‘‘পঞ্ঞা’’তি চ ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাসূ’’তি চ বহুৱচনং কতং, অৱত্থাভেদেন ভিন্নস্সাপি একত্তা ‘‘ঞাণ’’ন্তি একৱচনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্চ – ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খাৰুপেক্খা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭). কেচি পন ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাসূতি বহুৱচনং সমথৱিপস্সনাৱসেন সঙ্খাৰুপেক্খানং বহুত্তা’’তিপি ৱদন্তি. সঙ্খাৰুপেক্খাসূতি চ কিৰিযাপেক্খন্তি ৱেদিতব্বং. অৱত্থাভেদেন পন তেন নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খাৰেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন লগ্গতি ন বজ্ঝতি, সব্বসঙ্খাৰগতং মুঞ্চিতুকামং ছড্ডেতুকামং হোতি.

অথ ৱা যথা জালব্ভন্তৰগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জৰপক্খিত্তো ৱনকুক্কুটো, দড়্হপাসৱসংগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জৰো, সুপণ্ণমুখগতো নাগৰাজা, ৰাহুমুখপৱিট্ঠো চন্দো, সপত্তপৰিক্খিত্তো পুৰিসোতিএৱমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সৰিতুকামাৱ হোন্তি, এৱং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সৰিতুকামং হোতি. এৱঞ্হি ৱুচ্চমানে ‘‘মুচ্চিতুকামস্স মুচ্চিতুকম্যতা’’তি পাঠো যুজ্জতি. এৱঞ্চ সতি ‘‘উপ্পাদং মুঞ্চিতুকম্যতা’’তিআদীসু ‘‘উপ্পাদা মুচ্চিতুকম্যতা’’তিআদি ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা পুৰিমো এৱ অত্থো সুন্দৰতৰো. অথস্স সব্বসঙ্খাৰেসু ৱিগতালযস্স সব্বসঙ্খাৰগতং মুঞ্চিতুকামস্স মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো এৱং সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতে সভেদকে সঙ্খাৰে মুঞ্চিতুকামো মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং পুন তে এৱ সঙ্খাৰে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সতি. এৱঞ্হি ৱিপস্সতো চস্স অনিচ্চৱসেন নিমিত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, দুক্খৱসেন পৱত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, অনত্তৱসেন নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা সুঞ্ঞা’’তি দিস্ৱা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৱিপ্পহায ভৰিযায দোসং দিস্ৱা ৱিস্সট্ঠভৰিযো ৱিয পুৰিসো তস্সা ভৰিযায সঙ্খাৰেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ন গণ্হাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো তীসু ভৱেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি. সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকং পোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পটিকুটন্তি পটিৱত্তন্তি ন সম্পসাৰিযন্তি. সেয্যথাপি ৱা পন কুক্কুটপত্তং ৱা ন্হাৰুদদ্দুলং ৱা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি, এৱং তস্স তীসু ভৱেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. এৱমস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং উপ্পন্নং হোতি. ইমিনা সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণেন সদ্ধিং উপৰি গোত্ৰভুঞাণস্স সাধকং অনুলোমঞাণং পুব্বাপৰঞাণেহি অৱুত্তম্পি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –

‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৱা সকদাগামিফলং ৱা অনাগামিফলং ৱা অৰহত্তফলং ৱা সচ্ছিকৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬).

ৱুত্তঞ্চ ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘কতিহাকাৰেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি? কতিহাকাৰেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি? চত্তালীসায আকাৰেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, চত্তালীসায আকাৰেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৩৭).

পট্ঠানে চেতং ৱুত্তং ভগৱতা –

‘‘অনুলোমং গোত্ৰভুস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো. অনুলোমং ৱোদানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭).

তস্স হি তং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স অধিমোক্খসদ্ধা বলৱতৰা হোতি, ৱীৰিযং সুপগ্গহিতং, সতি সূপট্ঠিতা, চিত্তং সুসমাহিতং, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং তিক্খতৰং পৱত্ততি. তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খাৰুপেক্খায সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা সম্মসিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. ভৱঙ্গানন্তৰং সঙ্খাৰুপেক্খায কতনযেনেৱ সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা আৰম্মণং কুৰুমানং উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং. তদনন্তৰং তথেৱ সঙ্খাৰে আৰম্মণং কত্ৱা দ্ৱে তীণি চত্তাৰি ৱা জৱনচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তংসম্পযুত্তং ঞাণং অনুলোমঞাণং. তঞ্হি পুৰিমানঞ্চ অট্ঠন্নং ৱিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপৰি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুলোমেতি. যথা হি ধম্মিকো ৰাজা ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নো অট্ঠন্নং ৱোহাৰিকমহামত্তানং ৱিনিচ্ছযং সুত্ৱা অগতিগমনং পহায মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ‘‘এৱং হোতূ’’তি অনুমোদমানো তেসঞ্চ ৱিনিচ্ছযস্স অনুলোমেতি, পোৰাণস্স চ ৰাজধম্মস্স. তত্থ ৰাজা ৱিয অনুলোমঞাণং, অট্ঠ ৱোহাৰিকমহামত্তা ৱিয অট্ঠ ৱিপস্সনাঞাণানি, পোৰাণৰাজধম্মো ৱিয সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা, যথা ৰাজা ‘‘এৱং হোতূ’’তি অনুমোদমানো ৱোহাৰিকানঞ্চ ৱিনিচ্ছযস্স ৰাজধম্মস্স চ অনুলোমেতি, এৱমিদং অনিচ্চাদিৱসেন সঙ্খাৰে আৰব্ভ উপ্পজ্জমানানং অট্ঠন্নঞ্চ ৱিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপৰি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং. তস্মা অনুলোমঞাণন্তি ৱুচ্চতি.

১০. বহিদ্ধা ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা গোত্ৰভুঞাণন্তি এত্থ বহিদ্ধাতি সঙ্খাৰনিমিত্তং. তঞ্হি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায বহিদ্ধাতি ৱুত্তং. তস্মা বহিদ্ধা সঙ্খাৰনিমিত্তম্হা ৱুট্ঠাতি ৱিগতং হুত্ৱা উদ্ধং তিট্ঠতীতি ৱুট্ঠানং, ৱিৱট্টতি পৰাৱট্টতি পৰম্মুখং হোতীতি ৱিৱট্টনং, ৱুট্ঠানঞ্চ তং ৱিৱট্টনঞ্চাতি ৱুট্ঠানৱিৱট্টনং. তেনেৱাহ –

‘‘গোত্ৰভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ন ৱুট্ঠাতি, নিব্বানাৰম্মণতো পন নিমিত্তা ৱুট্ঠাতীতি একতো ৱুট্ঠানং হোতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

পুথুজ্জনগোত্তাভিভৱনতো অৰিযগোত্তভাৱনতো গোত্ৰভু. ইদঞ্হি অনুলোমঞাণেহি পদুমপলাসতো উদকমিৱ সব্বসঙ্খাৰতো পতিলীযমানচিত্তস্স অনুলোমঞাণস্স আসেৱনন্তে অনিমিত্তং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অৰিযগোত্তং অৰিযসঙ্খং অৰিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানাৰম্মণে পঠমাৱত্তনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহাৰভূতং মগ্গস্স অনন্তৰসমনন্তৰাসেৱনউপনিস্সযনত্থিৱিগতৱসেন ছহি আকাৰেহি পচ্চযভাৱং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৱিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনৰাৱত্তকং উপ্পজ্জতি.

১১. দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণন্তি এত্থ দুভতোতি উভতো, দ্ৱযতোতি ৱা ৱুত্তং হোতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো কিলেসেহি চ তদনুৱত্তকক্খন্ধেহি চ নিব্বানাৰম্মণকৰণতো বহিদ্ধা সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তেহি চ ৱুট্ঠাতি ৱিৱট্টতীতি দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা. তেনেৱাহ –

‘‘চত্তাৰিপি মগ্গঞাণানি অনিমিত্তাৰম্মণত্তা নিমিত্ততো ৱুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ৱুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৱুট্ঠানানি হোন্তী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৮২৭).

মগ্গে ঞাণন্তি নিব্বানং মগ্গতি পেক্খতি, নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি অন্ৱেসীযতি, কিলেসে ৱা মাৰেন্তো গচ্ছতি পৱত্ততীতি মগ্গো, তস্মিং মগ্গে ঞাণং. জাতিগ্গহণেন একৱচনং কতং. তঞ্হি গোত্ৰভুঞাণস্স অনন্তৰং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং সযংৱজ্ঝে কিলেসে নিৰৱসেসং সমুচ্ছিন্দমানং অনমতগ্গসংসাৰৱট্টদুক্খসমুদ্দং সোসযমানং সব্বাপাযদ্ৱাৰানি পিদহমানং সত্তঅৰিযধনসম্মুখীভাৱং কুৰুমানং অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহমানং সব্বৱেৰভযানি ৱূপসমযমানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰসপুত্তভাৱমুপনযমানং অঞ্ঞানি চ অনেকানি আনিসংসসতানি পটিলাভযমানং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি.

ঠাতুং ইচ্ছং পুৰিসো, লঙ্ঘিত্ৱা মাতিকায পৰতীৰে;

ৱেগেনাগম্ম যথা, গণ্হিত্ৱা ওৰিমতিৰতৰুবদ্ধং.

ৰজ্জুং ৱা দণ্ডং ৱা, উল্লঙ্ঘিত্ৱান পাৰনিন্নতনু;

পাৰাপন্নো পন তং, মুঞ্চিয ৱেধং পতিট্ঠহতি পাৰে.

এৱং যোগাৱচৰো, সক্কাযমযম্হি ওৰিমে তীৰে;

দিট্ঠভযো অভযে পন, ঠাতুং ইচ্ছং অমতপাৰে.

উদযব্বযানুপস্স, পভুতিকৱেগেন আগতো ৰজ্জুং;

ৰূপাৱ্হং দণ্ডং ৱা, তদিতৰখন্ধাৱ্হযং সম্মা.

গণ্হিত্ৱা আৱজ্জন, চিত্তেন হি পুব্বৱুত্তনযতোৱ;

অনুলোমেহুল্লঙ্ঘিয, নিব্বুতিনিন্নো তদাসনোপগতো.

তং মুঞ্চিয গোত্ৰভুনা, অলদ্ধআসেৱনেন তু পৱেধং;

পতিতো সঙ্খতপাৰে, ততো পতিট্ঠাতি মগ্গঞাণেন.

পস্সিতুকামো চন্দং, চন্দে ছন্নম্হি অব্ভপটলেহি;

থুলকসুখুমসুখুমেসু, অব্ভেসু হটেসু ৱাযুনা কমতো.

চন্দং পস্সেয্য নৰো, যথা তথেৱানুলোমঞাণেহি কমা;

সচ্চচ্ছাদকমোহে, ৱিনাসিতে পেক্খতে হি গোত্ৰভু অমতং.

ৱাতা ৱিয তে চন্দং, অমতং ন হি পেক্খৰেনুলোমানি;

পুৰিসো অব্ভানি যথা, গোত্ৰভু ন তমং ৱিনোদেতি.

ভমিতম্হি চক্কযন্তে, ঠিতো নৰো অঞ্ঞদিন্নসঞ্ঞায;

উসুপাতে ফলকসতং, অপেক্খমানো যথা ৱিজ্ঝে.

এৱমিধ মগ্গঞাণং, গোত্ৰভুনা দিন্নসঞ্ঞমৱিহায;

নিব্বানে ৱত্তন্তং, লোভক্খন্ধাদিকে পদালেতি.

সংসাৰদুক্খজলধিং, সোসযতি পিদহতি দুগ্গতিদ্ৱাৰং;

কুৰুতে চ অৰিযধনিনং, মিচ্ছামগ্গঞ্চ পজহাতি.

ৱেৰভযানি সমযতে, কৰোতি নাথস্স ওৰসসুতত্তং;

অঞ্ঞে চ অনেকসতে, আনীসংসে দদাতি ঞাণমিদন্তি.

১২. পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা ফলে ঞাণন্তি এত্থ পযোগোতি ভুসো যোগো, ফলসচ্ছিকিৰিযায মগ্গভাৱনায উভতো ৱুট্ঠানপযোগো, তস্স পযোগস্স পটিপ্পস্সম্ভনং নিট্ঠানং পযোগপটিপ্পস্সদ্ধি. কিং তং? চতুমগ্গকিচ্চপৰিযোসানং. তস্সা পযোগপটিপ্পস্সদ্ধিযা হেতুভূতায পৱত্তা ফলে পঞ্ঞা পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা. ফলতি ৱিপচ্চতীতি ফলং, তস্মিং ফলে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. একেকস্স হি মগ্গঞাণস্স অনন্তৰা তস্স তস্সেৱ ৱিপাকভূতানি নিব্বানাৰম্মণানি তীণি ৱা দ্ৱে ৱা একং ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অনন্তৰৱিপাকত্তাযেৱ লোকুত্তৰকুসলানং ‘‘সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮) চ, ‘‘দন্ধং আনন্তৰিকং পাপুণাতি আসৱানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৬২) চ আদি ৱুত্তং. যস্স দ্ৱে অনুলোমানি, তস্স ততিযং গোত্ৰভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স তীণি অনুলোমানি, তস্স চতুত্থং গোত্ৰভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, দ্ৱে ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স চত্তাৰি অনুলোমানি, তস্স পঞ্চমং গোত্ৰভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, একং ফলচিত্তং হোতি. ইদং মগ্গৱীথিযং ফলং. কালন্তৰফলং পন সমাপত্তিৱসেন উপ্পজ্জমানং নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স উপ্পজ্জমানঞ্চ এতেনেৱ সঙ্গহিতং.

১৩. ছিন্নৱটুমানুপস্সনে পঞ্ঞাতি তেন তেন অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নং তং তং উপক্কিলেসং পচ্ছা পস্সনে পঞ্ঞা. ৱিমুত্তিঞাণন্তি ৱিমুত্তিযা ঞাণং. ৱিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি ৱিমুত্তং পৰিসুদ্ধং চিত্তং, ৱিমুত্তভাৱো ৱা. তস্সা ৱিমুত্তিযা জাননং ঞাণং ৱিমুত্তিঞাণং. কিলেসেহি ৱিমুত্তং চিত্তসন্ততিম্পি কিলেসেহি ৱিমুত্তভাৱম্পি পচ্চৱেক্খন্তো কিলেসেহি ন ৱিনা পচ্চৱেক্খতীতি এতেন পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণং ৱুত্তং হোতি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (মহাৱ. ২৩; দী. নি. ১.২৪৮) হি ইদমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং পন অৱুত্তম্পি ইমিনাৱ ৱুত্তং হোতীতি গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘ৱুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা তেন;

ৱুত্তা ভৱন্তি সব্বে, ইতি ৱুত্তো লক্খণো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৱাৰ);

অথ ৱা অৰহতো অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণাভাৱা চতুন্নং অৰিযানং লব্ভমানং পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

১৪. তদা সমুদাগতে ধম্মে পস্সনে পঞ্ঞাতি তদা মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ সমুদাগতে পটিলাভৱসেন চ পটিৱেধৱসেন চ সমাগতে সম্পত্তে সমঙ্গিভূতে মগ্গফলধম্মে চতুসচ্চধম্মে চ পস্সনা পেক্খণা পজাননা পঞ্ঞা. পচ্চৱেক্খণে ঞাণন্তি নিৱত্তিত্ৱা ভুসং পস্সনং জাননং ঞাণং. ইমিনা চ ঞাণদ্ৱযেন পচ্চৱেক্খণঞাণানি ৱুত্তানি হোন্তি. সোতাপন্নস্স হি মগ্গৱীথিযং সোতাপত্তিফলপৰিযোসানে চিত্তং ভৱঙ্গং ওতৰতি, ততো ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা মগ্গপচ্চৱেক্খণত্থায মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিৰুদ্ধে পটিপাটিযা সত্ত মগ্গপচ্চৱেক্খণজৱনানীতি. পুন ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা তেনেৱ নযেন ফলাদীনং পচ্চৱেক্খণত্থায আৱজ্জনাদীনি উপ্পজ্জন্তি. যেসং উপ্পত্তিযা এস মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ফলং পচ্চৱেক্খতি, পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, অৱসিট্ঠকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৱতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৱসিট্ঠা’’তি উপৰিমগ্গৱজ্ঝে কিলেসে পচ্চৱেক্খতি, অৱসানে ‘‘অযং মে ধম্মো আৰম্মণতো পটিলদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি হোন্তি. যথা চ সোতাপন্নস্স, এৱং সকদাগামিঅনাগামীনম্পি. অৰহতো পন অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং নাম নত্থীতি চত্তাৰিযেৱ পচ্চৱেক্খণানি. এৱং সব্বানি একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোযেৱ চেসো. পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং সেক্খানং হোতি ৱা ন ৱা. তস্স হি অভাৱতোযেৱ মহানামো সক্কো ভগৱন্তং পুচ্ছি ‘‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৭৫).

এত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণাদীনং একাদসন্নং ঞাণানং ৱিভাৱনত্থায অযং উপমা ৱেদিতব্বা – যথা পুৰিসো ‘‘মচ্ছে গহেস্সামী’’তি মচ্ছখিপ্পং গহেত্ৱা তদনুৰূপে উদকে ওসাৰেত্ৱা খিপ্পমুখেন হত্থং ওতাৰেত্ৱা অন্তোউদকে কণ্হসপ্পং মচ্ছসঞ্ঞায গীৱায দড়্হং গহেত্ৱা ‘‘মহা ৱত মযা মচ্ছো লদ্ধো’’তি তুট্ঠো উক্খিপিত্ৱা পস্সন্তো সোৱত্থিকত্তযদস্সনেন ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জানিত্ৱা ভীতো আদীনৱং দিস্ৱা গহণে নিব্বিন্নো মুঞ্চিতুকামো হুত্ৱা মুঞ্চনস্স উপাযং কৰোন্তো অগ্গনঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায হত্থং নিব্বেঠেত্ৱা বাহং উক্খিপিত্ৱা উপৰিসীসে দ্ৱে তযো ৱাৰে পৰিব্ভমেত্ৱা সপ্পং দুব্বলং কত্ৱা ‘‘গচ্ছ ৰে দুট্ঠসপ্পা’’তি নিস্সজ্জিত্ৱা ৱেগেন থলং আৰুয্হ ঠিতোৱ ‘‘মহন্তস্স ৱত ভো সপ্পস্স মুখতো মুত্তোম্হী’’তি হট্ঠো আগতমগ্গং ওলোকেয্য.

তত্থ তস্স পুৰিসস্স মচ্ছসঞ্ঞায কণ্হসপ্পং দড়্হং গহেত্ৱা তুস্সনং ৱিয ইমস্স যোগিনো আদিতো বালপুথুজ্জনস্স অনিচ্চতাদিৱসেন ভযানকং খন্ধপঞ্চকং নিচ্চাদিসঞ্ঞায ‘‘অহং মমা’’তি দিট্ঠিতণ্হাহি দড়্হং গহেত্ৱা তুস্সনং, তস্স খিপ্পমুখতো সপ্পং নীহৰিত্ৱা সোৱত্থিকত্তযং দিস্ৱা ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জাননং ৱিয সপ্পচ্চযনামৰূপপৰিগ্গহেন ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা কলাপসম্মসনাদীহি ঞাণেহি খন্ধপঞ্চকস্স অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযং দিস্ৱা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তস্স ৱৱত্থাপনং, তস্স ভাযনং ৱিয ইমস্স ভযতুপট্ঠানঞাণং, সপ্পে আদীনৱদস্সনং ৱিয আদীনৱানুপস্সনাঞাণং, সপ্পগহণে নিব্বিন্দনং ৱিয নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং মুঞ্চিতুকামতা ৱিয মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুঞ্চনস্স উপাযকৰণং ৱিয পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং পৰিব্ভমেত্ৱা দুব্বলং কত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ডংসিতুং অসমত্থভাৱপাপনং ৱিয তিলক্খণাৰোপনেন সঙ্খাৰুপেক্খানুলোমঞাণেহি সঙ্খাৰে পৰিব্ভমেত্ৱা দুব্বলং কত্ৱা পুন নিচ্চসুখত্তাকাৰেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতাপাপনং, সপ্পৱিস্সজ্জনং ৱিয গোত্ৰভুঞাণং, সপ্পং ৱিস্সজ্জেত্ৱা থলং আৰুয্হ ঠানং ৱিয নিব্বানথলং আৰুয্হ ঠিতং মগ্গফলঞাণং, হট্ঠস্স আগতমগ্গোলোকনং ৱিয মগ্গাদিপচ্চৱেক্খণঞাণন্তি.

ইমেসঞ্চ সুতমযঞাণাদীনং চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমেন পটিপত্তিক্কমেন চ দেসনক্কমস্স কতত্তা পচ্চৱেক্খণেসু পঠমং কিলেসপচ্চৱেক্খণং হোতি, ততো মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণানীতি ৱেদিতব্বং.

‘‘লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায, কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱায, কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানায, ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানাযা’’তি (ধ. স. ২৭৭, ৩৬১-৩৬৩) চ কিলেসপ্পহানংযেৱ অধিকং কত্ৱা মগ্গপটিপত্তিযা ৱুত্তত্তা পটিপত্তানুৰূপেনেৱ কিলেসপচ্চৱেক্খণস্স আদিভাৱো যুজ্জতি, অট্ঠকথাযং ৱুত্তক্কমো পন দস্সিতোযেৱ. সো পন কমো পঞ্চৱিধো উপ্পত্তিক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো ভূমিক্কমো দেসনক্কমোতি.

‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদং;

অব্বুদা জাযতে পেসি, পেসি নিব্বত্ততী ঘনো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫) –

এৱমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৱনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৱমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৱিসুদ্ধি চিত্তৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধী’’তি এৱমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৱচৰা ধম্মা, ৰূপাৱচৰা ধম্মা, অৰূপাৱচৰা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৩-৯৫) এৱমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৪৩; মহানি. ১৯১; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২২) ৱা, ‘‘অনুপুব্বিকথং কথেসি. সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসী’’তি (মহাৱ. ৩১; দী. নি. ১.২৯৮; ২.৮৩) ৱা এৱমাদি দেসনক্কমো. ইধ পন চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমো পটিপত্তিক্কমো চ তদুভযৱসেন পটিপাটিযা দেসিতত্তা দেসনক্কমো চাতি তযো কমা ৱেদিতব্বা.

১৫. ইদানি যস্মা হেট্ঠা সৰূপেন নামৰূপৱৱত্থানঞাণং ন ৱুত্তং, তস্মা পঞ্চধা নামৰূপপ্পভেদং দস্সেতুং অজ্ঝত্তৱৱত্থানে পঞ্ঞা ৱত্থুনানত্তে ঞাণন্তিআদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. সকলে হি নামৰূপে ৱুত্তে যং পৰিগ্গহেতুং সক্কা, যঞ্চ পৰিগ্গহেতব্বং, তং পৰিগ্গহেস্সতি. লোকুত্তৰনামঞ্হি পৰিগ্গহেতুঞ্চ ন সক্কা অনধিগতত্তা, ন চ পৰিগ্গহেতব্বং অৱিপস্সনূপগত্তা. তত্থ অজ্ঝত্তৱৱত্থানেতি ‘‘এৱং পৱত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তাতি অজ্ঝত্তা. অজ্ঝত্তসদ্দো পনাযং গোচৰজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৱিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেন, আনন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং, অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচৰজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), অজ্ঝত্তং ৱা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, অজ্ঝত্তিকা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২০) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো, পনানন্দ, ৱিহাৰো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৱিসযজ্ঝত্তে, ইস্সৰিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সৰিযট্ঠানং নাম. ইধ পন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে দট্ঠব্বো. তেসং অজ্ঝত্তানং ৱৱত্থানে অজ্ঝত্তৱৱত্থানে. ৱত্থুনানত্তেতি ৱত্থূনং নানাভাৱে, নানাৱত্থূসূতি অত্থো. এত্থ জৱনমনোৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভূতো ভৱঙ্গমনোপি চক্খাদিপঞ্চকং ৱিয উপ্পত্তিট্ঠানত্তা ৱত্থূতি ৱুত্তো. আৱজ্জনম্পি তন্নিস্সিতমেৱ কাতব্বং.

১৬. বহিদ্ধাতি ছহি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তেহি বহিভূতেসু তেসং ৱিসযেসু. গোচৰনানত্তেতি ৱিসযনানত্তে.

১৭. চৰিযাৱৱত্থানেতি ৱিঞ্ঞাণচৰিযাঅঞ্ঞাণচৰিযাঞাণচৰিযাৱসেন চৰিযানং ৱৱত্থানে. ‘‘চৰিযৱৱত্থানে’’তি ৰস্সং কত্ৱাপি পঠন্তি.

১৮. চতুধম্মৱৱত্থানেতি কামাৱচৰভূমিআদীনং চুদ্দসন্নং চতুক্কানং ৱসেন চতুন্নং চতুন্নং ধম্মানং ৱৱত্থানে. ভূমীতি চ ‘‘ভূমিগতঞ্চ ৱেহাসট্ঠঞ্চা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৬) পথৱিযং ৱত্ততি. ‘‘অভূমিং তাত, মা সেৱা’’তিআদীসু (জা. ১.৬.৩৪) ৱিসযে. ‘‘সুখভূমিযং কামাৱচৰে’’তিআদীসু (ধ. স. ৯৮৮) উপ্পজ্জনট্ঠানে. ইধ পন কোট্ঠাসে ৱত্ততি. পৰিচ্ছেদেতিপি ৱদন্তি.

১৯. নৱধম্মৱৱত্থানেতি কামাৱচৰকুসলাদিৱসেন পামোজ্জমূলকৱসেন যোনিসো মনসিকাৰমূলকৱসেন চ নৱন্নং নৱন্নং ধম্মানং ৱৱত্থানে. ইমেসু চ পঞ্চসু ঞাণেসু পঠমং অজ্ঝত্তধম্মা ৱৱত্থাপেতব্বাতি ৱত্থুনানত্তে ঞাণং পঠমং ৱুত্তং, ততো তেসং ৱিসযা ৱৱত্থাপেতব্বাতি তদনন্তৰং গোচৰনানত্তে ঞাণং ৱুত্তং, ততো পৰানি তীণি ঞাণানি তিণ্ণং চতুন্নং নৱন্নং ৱসেন গণনানুলোমেন ৱুত্তানি.

২০. ইদানি যস্মা নামৰূপস্সেৱ পভেদতো ৱৱত্থাপনঞাণং ঞাতপৰিঞ্ঞা, তদনন্তৰং তীৰণপৰিঞ্ঞা, তদনন্তৰং পহানপৰিঞ্ঞাতি তিস্সো পৰিঞ্ঞা. তংসম্বন্ধা চ ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযা হোন্তি, তস্মা ধম্মনানত্তঞাণানন্তৰং ঞাতট্ঠে ঞাণাদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তিস্সো হি পৰিঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞা চ. তত্থ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱেদযিতলক্খণা ৱেদনা’’তি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা নাম. ‘‘ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তিআদিনা নযেন তেসং তেসং ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাপঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৱ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৱসেন পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱ পহানপৰিঞ্ঞা নাম.

তত্থ সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৱ পচ্চযপৰিগ্গহা ঞাতপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৱ উদযব্বযানুপস্সনা তীৰণপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে সামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৱা উপৰি পহানপৰিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি, নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.৫২) এৱং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং হোতি.

তত্থ অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি ধম্মানং ৰুপ্পনাদিসভাৱেন জাননপঞ্ঞা. সা হি সোভনট্ঠেন অভিসদ্দেন ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱজাননৱসেন সোভনং জানন’’ন্তি কত্ৱা অভিঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. ঞাতট্ঠে ঞাণন্তি জাননসভাৱং ঞাণং.

২১. পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি জাননপঞ্ঞা. সা হি ব্যাপনট্ঠেন পৰিসদ্দেন ‘‘অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৱসেন সকিচ্চসমাপনৱসেন ৱা ব্যাপিতং জানন’’ন্তি কত্ৱা পৰিঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. তীৰণট্ঠে ঞাণন্তি উপপৰিক্খণসভাৱং, সম্মসনসভাৱং ৱা ঞাণং.

২২. পহানে পঞ্ঞাতি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পজহনা পঞ্ঞা, পজহতীতি ৱা, পজহন্তি এতেনাতি ৱা পহানং. পৰিচ্চাগট্ঠে ঞাণন্তি পৰিচ্চজনসভাৱং ঞাণং.

২৩. ভাৱনাপঞ্ঞাতি ৱড্ঢনপঞ্ঞা. একৰসট্ঠে ঞাণন্তি এককিচ্চসভাৱং ঞাণং, ৱিমুত্তিৰসেন ৱা একৰসসভাৱং ঞাণং.

২৪. সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞাতি পটিৱেধৱসেন পটিলাভৱসেন ৱা পচ্চক্খকৰণপঞ্ঞা. ফস্সনট্ঠে ঞাণন্তি তদুভযৱসেনেৱ ৱিন্দনসভাৱং ঞাণং.

২৫-২৮. ইদানি যস্মা পহানভাৱনাসচ্ছিকিৰিযঞাণানি অৰিযমগ্গফলসম্পযুত্তানিপি হোন্তি, তস্মা তদনন্তৰং অৰিযপুগ্গলানংযেৱ লব্ভমানানি চত্তাৰি পটিসম্ভিদাঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থাপি পচ্চযুপ্পন্নো অত্থো দুক্খসচ্চং ৱিয পাকটো সুৱিঞ্ঞেয্যো চাতি পঠমং অত্থপটিসম্ভিদাঞাণং উদ্দিট্ঠং, তস্স অত্থস্স হেতুধম্মৱিসযত্তা তদনন্তৰং ধম্মপটিসম্ভিদাঞাণং, তদুভযস্স নিৰুত্তিৱিসযত্তা তদনন্তৰং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং, তেসু তীসুপি ঞাণেসু পৱত্তনতো তদনন্তৰং পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণং. প-কাৰং দীঘং কত্ৱা চ পঠন্তি.

২৯-৩১. ইতো পৰানি ৱিহাৰট্ঠে ঞাণাদীনি তীণি ঞাণানি অৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো পটিসম্ভিদাপভেদতো চ পটিসম্ভিদাঞাণানন্তৰং উদ্দিট্ঠানি. ৱিহাৰট্ঠে ঞাণঞ্হি ধম্মপটিসম্ভিদা হোতি, সমাপত্তট্ঠে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মসভাৱে ঞাণঞ্হি পটিসম্ভিদাকথাযং (পটি. ম. ২.৩০) ধম্মপটিসম্ভিদাতি ৱুত্তং. নিব্বানে ঞাণং পন অত্থপটিসম্ভিদা এৱ. তত্থ ৱিহাৰনানত্তেতি অনিচ্চানুপস্সনাদিৱসেন নানাৱিপস্সনাৱিহাৰে. ৱিহাৰট্ঠেতি ৱিপস্সনাৱিহাৰসভাৱে. ৱিহাৰোতি চ সসম্পযুত্তা ৱিপস্সনা এৱ. সমাপত্তিনানত্তেতি অনিমিত্তাদিৱসেন নানাফলসমাপত্তিযং. সমাপত্তীতি চ লোকুত্তৰফলভূতা চিত্তচেতসিকধম্মা. ৱিহাৰসমাপত্তিনানত্তেতি উভযৱসেন ৱুত্তং.

৩২. ততো ৱিহাৰসমাপত্তিঞাণসাধকস্স ‘‘দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা’’তি পুব্বে ৱুত্তস্সাপি মগ্গঞাণস্স আসৱসমুচ্ছেদসমত্থতং অনন্তৰফলদাযকত্তঞ্চ কাৰণেন ৱিসেসেত্ৱা অপৰেনাকাৰেন ৱত্তুকামেন তদেৱ ‘‘আনন্তৰিকসমাধিম্হি ঞাণ’’ন্তি উদ্দিট্ঠং. তত্থ অৱিক্খেপপৰিসুদ্ধত্তাতি ৱিক্খিপতি তেন চিত্তন্তি ৱিক্খেপো, উদ্ধচ্চস্সেতং নামং. ন ৱিক্খেপো অৱিক্খেপো, উদ্ধচ্চপটিপক্খস্স সমাধিস্সেতং নামং. পৰিসুদ্ধস্স ভাৱো পৰিসুদ্ধত্তং, অৱিক্খেপস্স পৰিসুদ্ধত্তং অৱিক্খেপপৰিসুদ্ধত্তং, তস্মা অৱিক্খেপপৰিসুদ্ধত্তা সমাধিস্স পৰিসুদ্ধভাৱেনাতি অত্থো. ইদঞ্হি আসৱসমুচ্ছেদস্স অনন্তৰফলদাযকত্তস্স চ কাৰণৱচনং. আসৱসমুচ্ছেদেতি এত্থ আসৱন্তীতি আসৱা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুং, ওকাসতো যাৱ ভৱগ্গং সৱন্তীতি ৱা আসৱা, এতং ধম্মং এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকৰিত্ৱা পৱত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকৰণত্থো হি অযং আ-কাৰো. চিৰপাৰিৱাসিকট্ঠেন মদিৰাদযো আসৱা ৱিযাতিপি আসৱা. লোকস্মিঞ্হি চিৰপাৰিৱাসিকা মদিৰাদযো আসৱাতি ৱুচ্চন্তি. যদি চ চিৰপাৰিৱাসিকট্ঠেন আসৱা, এতেযেৱ ভৱিতুমৰহন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’’তিআদি.

আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তীতিপি আসৱা, সমুচ্ছিজ্জতি এতেনাতি সমুচ্ছেদো. পঞ্ঞাতি কামাসৱাদীনং চতুন্নং আসৱানং সমুচ্ছেদে পঞ্ঞা.

আনন্তৰিকসমাধিম্হি ঞাণন্তি অত্তনো পৱত্তিসমনন্তৰং নিযমেনেৱ ফলপ্পদানতো আনন্তৰিকোতি লদ্ধনামো মগ্গসমাধি. ন হি মগ্গসমাধিম্হি উপ্পন্নে তস্স ফলুপ্পত্তিনিসেধকো কোচি অন্তৰাযো অত্থি. যথাহ –

‘‘অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৱেলা অস্স, নেৱ তাৱ কপ্পো উড্ডয্হেয্য, যাৱাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকৰোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ঠিতকপ্পী. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি (পু. প. ১৭).

ইদং তেন আনন্তৰিকসমাধিনা সম্পযুত্তং ঞাণং.

৩৩. ইমিনা মগ্গঞাণেন ফলপ্পত্তানং অৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো ইমস্স ঞাণস্স অনন্তৰং অৰণৱিহাৰঞাণাদীনি চত্তাৰি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্ৰাপি চ অৰহতোযেৱ সততমেৱ চ সম্ভৱতো অৰণৱিহাৰে ঞাণং পঠমং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তৰং নিৰোধস্স অনাগামিঅৰহন্তানং সম্ভৱেপি বহুসম্ভাৰত্তা ৱিসেসেন চ নিৰোধস্স নিব্বানসম্মতত্তা চ নিৰোধসমাপত্তিযা ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তৰং পৰিনিব্বানস্স কালন্তৰে পৰিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা দীঘকালিকন্তি পৰিনিব্বানে ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তৰং সমসীসট্ঠস্স সব্বকিলেসখযানন্তৰং পৰিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা ৰস্সকালিকন্তি সমসীসট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সন্তো চাতি চ-কাৰো দস্সনাধিপতেয্যঞ্চ সন্তো ৱিহাৰাধিগমো চ পণীতাধিমুত্ততা চাতি তীহিপি পদেহি সম্বন্ধিতব্বো. দস্সনন্তি ৱিপস্সনাঞাণং, অধিপতিযেৱ আধিপতেয্যং, অধিপতিতো ৱা আগতত্তা আধিপতেয্যং, দস্সনঞ্চ তং আধিপতেয্যঞ্চাতি দস্সনাধিপতেয্যং. ৱিহৰতীতি ৱিহাৰো, ৱিহৰন্তি তেন ৱাতি ৱিহাৰো, অধিগম্মতি পাপুণীযতীতি অধিগমো, ৱিহাৰো এৱ অধিগমো ৱিহাৰাধিগমো. সো চ কিলেসপৰিড়াহৱিৰহিতত্তা নিব্বুতোতি সন্তো. সো চ অৰহত্তফলসমাপত্তিপঞ্ঞা. উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতো, পধানভাৱং নীতোতি ৱা পণীতো, পণীতে অধিমুত্তো ৱিসট্ঠচিত্তো তপ্পৰমো পণীতাধিমুত্তো, তস্স ভাৱো পণীতাধিমুত্ততা. সা চ ফলসমাপত্তাধিমুত্তা পুব্বভাগপঞ্ঞা এৱ.

অৰণৱিহাৰেতি নিক্কিলেসৱিহাৰে. ৰাগাদযো হি ৰণন্তি সত্তে চুণ্ণেন্তি পীড়েন্তীতি ৰণা, ৰণন্তি এতেহি সত্তা কন্দন্তি পৰিদেৱন্তীতি ৱা ৰণা. ৱুত্তো তিৱিধোপি ৱিহাৰো. নত্থি এতস্স ৰণাতি অৰণো. ৱিৱিধে পচ্চনীকধম্মে হৰন্তি এতেনাতি ৱিহাৰো. তস্মিং অৰণে ৱিহাৰে. নিদ্দেসৱাৰে (পটি. ম. ১.৮২) ৱুত্তপঠমজ্ঝানাদীনি চ পণীতাধিমুত্ততায এৱ সঙ্গহিতানি. ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামতায হি পঠমজ্ঝানাদিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তধম্মে ৱিপস্সতি, যা চ অৰণৱিভঙ্গসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) ভগৱতা দেসিতা অৰণপটিপদা, সাপি ইমিনাৱ সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ভগৱতা –

‘‘অৰণৱিভঙ্গং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি…পে… ন কামসুখং অনুযুঞ্জেয্য হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনৰিযং অনত্থসংহিতং, ন চ অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুঞ্জেয্য দুক্খং অনৰিযং অনত্থসংহিতং. এতে খো, ভিক্খৱে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. উস্সাদনঞ্চ জঞ্ঞা, অপসাদনঞ্চ জঞ্ঞা, উস্সাদনঞ্চ ঞত্ৱা অপসাদনঞ্চ ঞত্ৱা নেৱুস্সাদেয্য ন অপসাদেয্য, ধম্মমেৱ দেসেয্য. সুখৱিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৱিনিচ্ছযং ঞত্ৱা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্য, ৰহোৱাদং ন ভাসেয্য, সম্মুখা ন খীণং ভণে, অতৰমানোৱ ভাসেয্য নো তৰমানো, জনপদনিৰুত্তিং নাভিনিৱেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্যাতি. অযমুদ্দেসো অৰণৱিভঙ্গস্স …পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, যো কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগং অননুযোগো হীনং…পে… অনত্থসংহিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো অৱিঘাতো অনুপাযাসো অপৰিড়াহো সম্মাপটিপদা. তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, যো অত্তকিলমথানুযোগং অননুযোগো দুক্খং অনৰিযং অনত্থসংহিতং. অদুক্খো এসো ধম্মো …পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো. তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা…পে… অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, যাযং নেৱুস্সাদনা ন অপসাদনা ধম্মদেসনা চ, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, যদিদং নেক্খম্মসুখং পৱিৱেকসুখং উপসমসুখং সম্বোধিসুখং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং ৰহোৱাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো …পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং সম্মুখা খীণৱাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, যদিদং অতৰমানস্স ভাসিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণো…পে… তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং জনপদনিৰুত্তিযা চ অনভিনিৱেসো সমঞ্ঞায চ অনতিসাৰো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অৰণোতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সৰণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম, অৰণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম. সৰণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৱা অৰণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৱা অৰণং পটিপদং পটিপজ্জিস্সামাতি এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্বং. সুভূতি চ পন, ভিক্খৱে, কুলপুত্তো অৰণপটিপদং পটিপন্নো’’তি.

তত্থ মজ্ঝিমা পটিপদা দস্সনাধিপতেয্যেন চ সন্তেন ৱিহাৰাধিগমেন চ সঙ্গহিতা. কামসুখং অত্তকিলমথং অননুযোগো মজ্ঝিমা পটিপদা এৱ. অৰহতো হি ৱিপস্সনাপুব্বভাগমজ্ঝিমা পটিপদা হোতি, অৰহত্তফলসমাপত্তি অট্ঠঙ্গমগ্গৱসেন মজ্ঝিমা পটিপদা চ. সেসা পন পণীতাধিমুত্ততায এৱ সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. কিঞ্চাপি সব্বেপি অৰহন্তো অৰণৱিহাৰিনো, অঞ্ঞে অৰহন্তো ধম্মং দেসেন্তা ‘‘সম্মাপটিপন্নে সম্মাপটিপন্না’’তি ‘‘মিচ্ছাপটিপন্নে মিচ্ছাপটিপন্না’’তি পুগ্গলৱসেনাপি উস্সাদনাপসাদনানি কত্ৱা ধম্মং দেসেন্তি. সুভূতিত্থেৰো পন ‘‘অযং মিচ্ছাপটিপদা, অযং সম্মাপটিপদা’’তি ধম্মৱসেনেৱ ধম্মং দেসেসি. তেনেৱ ভগৱা তংযেৱ অৰণপটিপদং পটিপন্নোতি চ ৱণ্ণেসি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং অৰণৱিহাৰীনং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০১) চ অৰণৱিহাৰীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.

৩৪. দ্ৱীহি বলেহীতি সমথবলৱিপস্সনাবলেহি. সমন্নাগতত্তাতি যুত্তত্তা পৰিপুণ্ণত্তা ৱা. তযো চাতি ৱিভত্তিৱিপল্লাসো, তিণ্ণঞ্চাতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্খাৰানন্তি ৱচীসঙ্খাৰকাযসঙ্খাৰচিত্তসঙ্খাৰানং. পটিপ্পস্সদ্ধিযাতি পটিপ্পস্সদ্ধত্থং নিৰোধত্থং, অপ্পৱত্তত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. সোড়সহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনি অট্ঠ, মগ্গফলানি অট্ঠাতি সোড়সহি. ঞাণচৰিযাহীতি ঞাণপ্পৱত্তীহি. নৱহীতি ৰূপাৰূপাৱচৰসমাধি তদুপচাৰো চাতি নৱহি. ৱসিভাৱতা পঞ্ঞাতি লহুতা, যথাসুখৱত্তনং ইস্সৰিযং ৱসো, সো অস্স অত্থীতি ৱসী, ৱসিনো ভাৱো ৱসিভাৱো, ৱসিভাৱো এৱ ৱসিভাৱতা, যথা পাটিকুল্যমেৱ পাটিকুল্যতা. এৱংৱিধা পঞ্ঞা ৱসিভাৱতায পঞ্ঞাতি ৱা অত্থো. সি-কাৰং দীঘং কত্ৱা চ পঠন্তি. সমন্নাগতত্তা চ পটিপ্পস্সদ্ধিযা চ ঞাণচৰিযাহি চ সমাধিচৰিযাহি চাতি চ-কাৰো সম্বন্ধিতব্বো.

নিৰোধসমাপত্তিযা ঞাণন্তি অনাগামিঅৰহন্তানং নিৰোধসমাপত্তিনিমিত্তং ঞাণং, যথা অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপীতি. নিৰোধসমাপত্তীতি চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স অভাৱমত্তং, ন কোচি ধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তং অভাৱমত্তত্তা নিৰোধোতি চ. সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জীযতি নামাতি সমাপত্তীতি চ ৱুচ্চতি.

৩৫. সম্পজানস্সাতি সম্মা পকাৰেহি জানাতীতি সম্পজানো. তস্স সম্পজানস্স. পৱত্তপৰিযাদানেতি পৱত্তনং পৱত্তং, সমুদাচাৰোতি অত্থো. কিলেসপৱত্তং খন্ধপৱত্তঞ্চ. তস্স পৱত্তস্স পৰিযাদানং পৰিক্খযো অপ্পৱত্তি পৱত্তপৰিযাদানং. তস্মিং পৱত্তপৰিযাদানে. পৰিনিব্বানে ঞাণন্তি অৰহতো কামচ্ছন্দাদীনং পৰিনিব্বানং অপ্পৱত্তং অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং কিলেসপৰিনিব্বানে খন্ধপৰিনিব্বানে চ পৱত্তং ঞাণং.

৩৬. সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং তেভূমকধম্মানং. সম্মা সমুচ্ছেদেতি সন্ততিসমুচ্ছেদৱসেন সুট্ঠু নিৰোধে. নিৰোধে চ অনুপট্ঠানতাতি নিৰোধে গতে পুন ন উপট্ঠানতায, পুন অনুপ্পত্তিযন্তি অত্থো. সম্মাসমুচ্ছেদে চ নিৰোধে চ অনুপট্ঠানতা চাতি চ-কাৰো সম্বন্ধিতব্বো.

সমসীসট্ঠে ঞাণন্তি নেক্খম্মাদীনি সত্ততিংস সমানি, তণ্হাদীনি তেৰস সীসানি. পচ্চনীকধম্মানং সমিতত্তা সমানি, যথাযোগং পধানত্তা চ কোটিত্তা চ সীসানি. একস্মিং ইৰিযাপথে ৱা একস্মিং ৰোগে ৱা সভাগসন্ততিৱসেন একস্মিং জীৱিতিন্দ্ৰিযে ৱা নেক্খম্মাদীনি সমানি চ সদ্ধাদীনি সীসানি চ অস্স সন্তীতি সমসীসী, সমসীসিস্স অত্থো সমসীসট্ঠো. তস্মিং সমসীসট্ঠে, সমসীসিভাৱেতি অত্থো. একস্মিং ইৰিযাপথে ৰোগে ৱা সভাগসন্ততিৱসেন জীৱিতে ৱা ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা তস্মিংযেৱ ইৰিযাপথে ৰোগে সভাগজীৱিতে ৱা চত্তাৰি মগ্গফলানি পত্ৱা, তস্মিংযেৱ পৰিনিব্বাযন্তস্স অৰহতোযেৱ সমসীসিভাৱো হোতীতি তস্মিং সমসীসিভাৱে ঞাণন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তঞ্চ পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযং (পু. প. ১৬), তস্সা চ অট্ঠকথাযং (পু. প. অট্ঠ. ১৬) –

‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমসীসী? যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চ. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সমসীসী’’তি (পু. প. ১৬).

‘‘সমসীসিনিদ্দেসে অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৱসেন একৱাৰংযেৱ, এককালংযেৱাতি অত্থো. পৰিযাদানন্তি পৰিক্খযো. অযন্তি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৱুচ্চতি. সো পনেস তিৱিধো হোতি ইৰিযাপথসমসীসী ৰোগসমসীসী জীৱিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৱ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা চঙ্কমন্তোৱ পৰিনিব্বাতি, যো ঠিতকোৱ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা ঠিতকোৱ পৰিনিব্বাতি, যো নিসিন্নোৱ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিসিন্নোৱ পৰিনিব্বাতি, যো নিপন্নোৱ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিপন্নোৱ পৰিনিব্বাতি, অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম. যো পন একং ৰোগং পত্ৱা অন্তোৰোগেযেৱ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ ৰোগেন পৰিনিব্বাতি, অযং ৰোগসমসীসী নাম. কতৰো জীৱিতসমসীসী? তেৰস সীসানি. তত্থ কিলেসসীসং অৱিজ্জং অৰহত্তমগ্গো পৰিযাদিযতি, পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি, অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অৱিজ্জং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৱযং সমং পৰিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৱিতসমসীসী নাম. কথমিদং সমং হোতীতি? ৱাৰসমতায. যস্মিঞ্হি ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অৰহত্তমগ্গে চত্তাৰীতি একূনৱীসতিমে পচ্চৱেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি. ইমায ৱাৰসমতায এৱ উভযসীসপৰিযাদানম্পি সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো ‘জীৱিতসমসীসী’তি ৱুচ্চতি. অযমেৱ চ ইধ অধিপ্পেতো’’তি.

৩৭. ইদানি যস্মা সুতমযসীলমযভাৱনামযঞাণানি ৱট্টপাদকানি সল্লেখা নাম ন হোন্তি, লোকুত্তৰপাদকানেৱ এতানি চ অঞ্ঞানি চ ঞাণানি সল্লেখাতি ৱুচ্চন্তি, তস্মা পচ্চনীকসল্লেখনাকাৰেন পৱত্তানি ঞাণানি দস্সেতুং সমসীসট্ঠে ঞাণানন্তৰং সল্লেখট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ পুথুনানত্ততেজপৰিযাদানে পঞ্ঞাতি লোকুত্তৰেহি অসম্মিস্সট্ঠেন পুথূনং ৰাগাদীনঞ্চ নানত্তানং নানাসভাৱানং কামচ্ছন্দাদীনঞ্চ সন্তাপনট্ঠেন ‘‘তেজা’’তি লদ্ধনামানং দুস্সীল্যাদীনঞ্চ পৰিযাদানে খেপনে পঞ্ঞা, নেক্খম্মাদিম্হি সত্ততিংসভেদে ধম্মে পঞ্ঞাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা পুথুভূতা নানত্তভূতা চ তেজা এৱ তেসং পুথুভূতানং নানত্তভূতানং দুস্সীল্যাদীনং পঞ্চন্নং তেজানং পৰিযাদানে পঞ্ঞাতি অত্থো. তেজেহিযেৱ পুথূনং নানত্তানঞ্চ সঙ্গহং নিদ্দেসৱাৰে পকাসযিস্সাম.

সল্লেখট্ঠে ঞাণন্তি পচ্চনীকধম্মে সল্লেখতি সমুচ্ছিন্দতীতি সল্লেখো, তস্মিং নেক্খম্মাদিকে সত্ততিংসপ্পভেদে সল্লেখসভাৱে ঞাণং. ‘‘পৰে ৱিহিংসকা ভৱিস্সন্তি, মযমেত্থ অৱিহিংসকা ভৱিস্সামাতি সল্লেখো কৰণীযো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৮৩) নযেন ভগৱতা সল্লেখসুত্তন্তে ৱুত্তো চতুচত্তালীসভেদোপি সল্লেখো ইমিনা সঙ্গহিতোযেৱাতি ৱেদিতব্বো.

৩৮. ইদানি সল্লেখে ঠিতেন কত্তব্বং সম্মপ্পধানৱীৰিযং দস্সেতুং তদনন্তৰং ৱীৰিযাৰম্ভে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠেতি কোসজ্জৱসেন অসল্লীনো অসঙ্কুচিতো অত্তা অস্সাতি অসল্লীনত্তো. অত্তাতি চিত্তং. যথাহ –

‘‘উদকঞ্হি নযন্তি নেত্তিকা, উসুকাৰা নমযন্তি তেজনং;

দাৰুং নমযন্তি তচ্ছকা, অত্তানং দমযন্তি পণ্ডিতা’’তি. আদি (ধ. প. ৮০-৮২) –

কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খতায পহিতো পেসিতো ৱিস্সট্ঠো অত্তা এতেনাতি পহিতত্তো. অত্তাতি অত্তভাৱো. যথাহ – ‘‘যা পন ভিক্খুনী অত্তানং ৱধিত্ৱা ৱধিত্ৱা ৰোদেয্যা’’তিআদি (পাচি. ৮৮০). অসল্লীনত্তো চ সো পহিতত্তো চাতি অসল্লীনত্তপহিতত্তো. সহজাতধম্মে পগ্গণ্হাতি উপত্থম্ভেতীতি পগ্গহো, পগ্গহো এৱ অত্থো পগ্গহট্ঠো, পগ্গহসভাৱোতি অত্থো. অসল্লীনত্তপহিতত্তস্স পগ্গহট্ঠো অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠো. তস্মিং অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠে. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, তুম্হেপি অপ্পটিৱানং পদহেয্যাথ. কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, উপসুস্সতু সৰীৰে মংসলোহিতং. যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি (অ. নি. ২.৫) ৱুত্তত্তা অসল্লীনত্তপহিতত্তৱচনেন পধানস্মিং অপ্পটিৱানিতা অনিৱত্তনতা ৱুত্তা. পগ্গহট্ঠৱচনেন পন কোসজ্জুদ্ধচ্চৱিমুত্তং সমপ্পৱত্তং ৱীৰিযং ৱুত্তং.

ৱীৰিযাৰম্ভে ঞাণন্তি ৱীৰভাৱো ৱীৰিযং, ৱীৰানং ৱা কম্মং, ৱিধিনা ৱা নযেন উপাযেন ঈৰযিতব্বং পৱত্তযিতব্বন্তি ৱীৰিযং. তদেতং উস্সাহলক্খণং, সহজাতানং ধম্মানং উপত্থম্ভনৰসং, অসংসীদনভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৱচনতো সংৱেগপদট্ঠানং, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানং ৱা. সম্মা আৰদ্ধং সব্বসম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং. ৱীৰিযসঙ্খাতো আৰম্ভো ৱীৰিযাৰম্ভো. ইমিনা সেসাৰম্ভে পটিক্খিপতি. অযঞ্হি আৰম্ভসদ্দো কম্মে আপত্তিযং কিৰিযাযং ৱীৰিযে হিংসাযং ৱিকোপনেতি অনেকেসু অত্থেসু আগতো.

‘‘যংকিঞ্চি দুক্খং সম্ভোতি, সব্বং আৰম্ভপচ্চযা;

আৰম্ভানং নিৰোধেন, নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱো’’তি. (সু. নি. ৭৪৯) –

এত্থ হি কম্মং আৰম্ভোতি আগতং. ‘‘আৰম্ভতি চ ৱিপ্পটিসাৰী চ হোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪২; পু. প. ১৯১) এত্থ আপত্তি. ‘‘মহাযঞ্ঞা মহাৰম্ভা, ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি (অ. নি. ৪.৩৯; সং. নি. ১.১২০) এত্থ যূপুস্সাপনাদিকিৰিযা. ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি (সং. নি. ১.১৮৫) এত্থ ৱীৰিযং. ‘‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আৰম্ভন্তী’’তি (ম. নি. ২.৫১-৫২) এত্থ হিংসা. ‘‘বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতী’’তি (দী. নি. ১.১০; ম. নি. ১.২৯৩) এত্থ ছেদনভঞ্জনাদিকং ৱিকোপনং. ইধ পন ৱীৰিযমেৱ অধিপ্পেতং. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱীৰিযসঙ্খাতো আৰম্ভো ৱীৰিযাৰম্ভো’’তি. ৱীৰিযঞ্হি আৰভনকৱসেন আৰম্ভোতি ৱুচ্চতি. তস্মিং ৱীৰিযাৰম্ভে ঞাণং. অসল্লীনত্তা পহিতত্তাতিপি পঠন্তি, অসল্লীনভাৱেন পহিতভাৱেনাতি অত্থো. পুৰিমপাঠোযেৱ সুন্দৰো. কেচি পন ‘‘সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা অসল্লীনত্ততা, সতিসমাধিপস্সদ্ধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পহিতত্ততা, সত্তন্নং সম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পগ্গহট্ঠো’’তি ৱণ্ণযন্তি.

৩৯. ইদানি সম্মাৱাযামসিদ্ধং মগ্গফলং পত্তেন লোকহিতত্থং ধম্মদেসনা কাতব্বাতি দস্সেতুং তদনন্তৰং অত্থসন্দস্সনে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ নানাধম্মপ্পকাসনতাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতৱসেন নানাধম্মানং পকাসনতা দীপনতা দেসনতা. পকাসনতাতি চ পকাসনা এৱ. অত্থসন্দস্সনেতি নানাঅত্থানং পৰেসং সন্দস্সনে. ধম্মা চ অত্থা চ তে এৱ.

৪০. ইদানি পৰেসং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেন্তস্স তস্স অৰিযপুগ্গলস্স যথাসভাৱধম্মদেসনাকাৰণং দস্সনৱিসুদ্ধিং দস্সেতুং তদনন্তৰং দস্সনৱিসুদ্ধিঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সব্বধম্মানং একসঙ্গহতা নানত্তেকত্তপটিৱেধেতি সব্বেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং একসঙ্গহতায চ কামচ্ছন্দাদীনং নানত্তস্স চ নেক্খম্মাদীনং একত্তস্স চ পটিৱেধো, অভিসমযোতি অত্থো. সো পন মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. মগ্গপঞ্ঞা সচ্চাভিসমযক্খণে সচ্চাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝতীতি পটিৱেধো, ফলপঞ্ঞা পটিৱিদ্ধত্তা পটিৱেধো. একসঙ্গহতাতি এত্থ জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিসঙ্গহো, কিৰিযাসঙ্গহো, গণনসঙ্গহোতি চতুব্বিধো সঙ্গহো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্ৰাহ্মণা, সব্বে ৱেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধিকা, সব্বে ভাৰুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো, চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৱড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে জাতিট্ঠানেন নিৱুত্থোকাসেন একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে ৰথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিৰিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৱ হি তে অত্তনো কিৰিযাকৰণেন একসঙ্গহিতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমং খন্ধগণনং গচ্ছতি, চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তথট্ঠাদীসু দ্ৱাদসসু আকাৰেসু ৱিসুং ৱিসুং একেন সঙ্গহো গণনপৰিচ্ছেদো এতেসন্তি একসঙ্গহা, একসঙ্গহানং ভাৱো একসঙ্গহতা.

দস্সনৱিসুদ্ধিঞাণন্তি মগ্গফলঞাণং দস্সনং. দস্সনমেৱ ৱিসুদ্ধি দস্সনৱিসুদ্ধি, দস্সনৱিসুদ্ধি এৱ ঞাণং দস্সনৱিসুদ্ধিঞাণং. মগ্গঞাণং ৱিসুজ্ঝতীতি দস্সনৱিসুদ্ধি, ফলঞাণং ৱিসুদ্ধত্তা দস্সনৱিসুদ্ধি.