৫৪. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১০৬. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসে আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতীতি দিৱা ৱা ৰত্তিং ৱা সূৰিযজোতিচন্দমণিআলোকং আলোকোতি মনসি কৰোতি. এৱং মনসিকৰোন্তো চ আলোকোতি সঞ্ঞং মনসি পৱত্তনতো ‘‘আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. দিৱাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি এৱং আলোকসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা দিৱাতি সঞ্ঞং ঠপেতি. যথা দিৱা তথা ৰত্তিন্তি যথা দিৱা আলোকো দিট্ঠো, তথেৱ ৰত্তিম্পি মনসি কৰোতি. যথা ৰত্তিং তথা দিৱাতি যথা ৰত্তিং আলোকো দিট্ঠো, তথেৱ দিৱাপি মনসি কৰোতি. ইতি ৱিৱটেন চেতসাতি এৱং অপিহিতেন চিত্তেন. অপৰিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন. সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতীতি সওভাসং চিত্তং ৱড্ঢেতি. এতেন দিব্বচক্খুস্স পৰিকম্মালোকাৰম্মণং চিত্তং কথিতং. আলোককসিণাৰম্মণং চতুত্থজ্ঝানমেৱ ৱা সন্ধায ৱুত্তং. তস্সেৱং ভাৱযতো ওভাসজাতং চিত্তং হোতি ৱিগতন্ধকাৰাৱৰণং. তেন হি দিব্বচক্খুং উপ্পাদেতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ইমিস্সাযেৱ পাড়িযা অনুসাৰেন কসিণাৰম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকাৰেন অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা ‘‘তেজোকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণ’’ন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতৰং আসন্নং কাতব্বং, উপচাৰজ্ঝানগোচৰং কত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা ঠপেতব্বং, ন তত্থ অপ্পনা উপ্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. সচে হি উপ্পাদেতি, পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতি, ন পৰিকম্মনিস্সযং. ইমেসু চ পন তীসু আলোককসিণংযেৱ সেট্ঠতৰং, তদনুলোমেন পন ইতৰং কসিণদ্ৱযম্পি ৱুত্তং. তস্মা আলোককসিণং ইতৰেসং ৱা অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং কত্ৱা চত্তাৰি ঝানানি উপ্পাদেত্ৱা পুন উপচাৰভূমিযংযেৱ ঠত্ৱা কসিণং ৱড্ঢেতব্বং. ৱড্ঢিতৱড্ঢিতট্ঠানস্স অন্তোযেৱ ৰূপগতং পস্সিতব্বং. ৰূপগতং পস্সতো পনস্স তেন ব্যাপাৰেন পৰিকম্মচিত্তেন আলোকফৰণং অকুব্বতো পৰিকম্মস্স ৱাৰো অতিক্কমতি, ততো আলোকো অন্তৰধাযতি, তস্মিং অন্তৰহিতে ৰূপগতম্পি ন দিস্সতি. অথানেন পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানমেৱ পৱিসিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায আলোকো ফৰিতব্বো. এৱং অনুক্কমেন আলোকো থামগতো হোতীতি. ‘‘এত্থ আলোকো হোতূ’’তি যত্তকং ঠানং পৰিচ্ছিন্দতি, তত্থ আলোকো তিট্ঠতিযেৱ. দিৱসম্পি নিসীদিত্ৱা পস্সতো ৰূপদস্সনং হোতি. তত্থ যদা তস্স ভিক্খুনো মংসচক্খুস্স অনাপাথগতং অন্তোকুচ্ছিগতং হদযৱত্থুনিস্সিতং হেট্ঠাপথৱীতলনিস্সিতং তিৰোকুট্টপব্বতপাকাৰগতং পৰচক্কৱাড়গতন্তি ইদং ৰূপং ঞাণচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, মংসচক্খুনা দিস্সমানং ৱিয হোতি, তদা দিব্বচক্খু উপ্পন্নং হোতি. তদেৱ চেত্থ ৰূপদস্সনসমত্থং, ন পুব্বভাগচিত্তানি.
তত্ৰাযং দিব্বচক্খুনো উপ্পত্তিক্কমো – ৱুত্তপ্পকাৰমেতং ৰূপমাৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে তদেৱ ৰূপমাৰম্মণং কত্ৱা চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি উপ্পজ্জন্তীতি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইদং পন ঞাণং ‘‘সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণ’’ন্তিপি ‘‘দিব্বচক্খুঞাণ’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. তং পনেতং পুথুজ্জনস্স পৰিপন্থো হোতি. সো হি ‘‘যত্থ যত্থ আলোকো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি, তং তং পথৱীসমুদ্দপব্বতে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাপি একালোকং হোতি. অথস্স তত্থ ভযানকানি যক্খৰক্খসাদিৰূপানি পস্সতো ভযং উপ্পজ্জতি. তেন চিত্তৱিক্খেপং পত্ৱা ঝানৱিব্ভন্তকো হোতি. তস্মা ৰূপদস্সনে অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বং.
সত্তানং চুতূপপাতঞাণাযাতি সত্তানং চুতিযা চ উপপাতে চ ঞাণায. যেন ঞাণেন সত্তানং চুতি চ উপপাতো চ ঞাযতি, তদত্থং দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. দিব্বেন চক্খুনাতি ৱুত্তত্থমেৱ. ৱিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৱ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমেৱ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৱসত্তপাতুভাৱদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৱিধম্পি তং দিট্ঠিগতমতিৱত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযঞ্চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধ’’ন্তি. মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৰূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসকং ৱা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.
সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৱিয সত্তে ওলোকেতি. চৱমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৱা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা, যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৱিস্সন্তি. তে চৱমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৱা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৱৰূপে চৱমানে চ উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৱসেন হীড়িতে ওহীড়িতে ওঞ্ঞাতে অৱঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপৰীতে. সুৱণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৱণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৱণ্ণযুত্তে, অনভিৰূপে ৱিৰূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুৰিমেহি ‘‘চৱমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.
তস্স চ ঞাণস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠানিৰযাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নেৰযিকে সত্তে পস্সতি মহাদুক্খমনুভৱমানে, তং দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৱ. সো এৱং মনসি কৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং দুক্খমনুভৱন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৱা’’তি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. তথা উপৰিদেৱলোকাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নন্দনৱনমিস্সকৱনফাৰুসকৱনাদীসু সত্তে পস্সতি মহাসম্পত্তিং অনুভৱমানে, তম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৱ. সো এৱং মনসি কৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৱন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৱা’’তি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৱং অনাগতংসঞাণস্সাপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৱ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তি.
ইমে ৱত ভোন্তোতিআদীসু ইমেতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠানং নিদস্সনৱচনং. ৱতাতি অনুলোমৱচনত্থে নিপাতো. ভোন্তোতি ভৱন্তো. দুট্ঠু চৰিতং, দুট্ঠং ৱা চৰিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চৰিতং, কাযেন দুচ্চৰিতং, কাযতো ৱা উপ্পন্নং দুচ্চৰিতন্তি কাযদুচ্চৰিতং. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অৰিযানং উপৱাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং অৰিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৱা অন্তিমৱত্থুনা ৱা গুণপৰিধংসনেন ৱা উপৱাদকা, অক্কোসকা গৰহকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো, অস্সমণা এতে’’তি ৱদন্তো অন্তিমৱত্থুনা উপৱদতি, ‘‘নত্থি ইমেসং ঝানং ৱা ৱিমোক্খো ৱা মগ্গো ৱা ফলং ৱা’’তিআদীনি ৱদন্তো গুণপৰিধংসনেন উপৱদতীতি ৱেদিতব্বো. সো চ জানং ৱা উপৱদেয্য অজানং ৱা, উভযথাপি অৰিযূপৱাদোৱ হোতি. ভাৰিযং কম্মং আনন্তৰিযসদিসং সগ্গাৱৰণং মগ্গাৱৰণঞ্চ, সতেকিচ্ছং পন হোতি. তস্মা যো অৰিযং উপৱদতি, তেন গন্ত্ৱা সচে অত্তনা ৱুড্ঢতৰো হোতি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা ‘‘অহং আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে খমাহী’’তি খমাপেতব্বো. সচে নৱকতৰো হোতি, ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে খমথা’’তি খমাপেতব্বো. সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৱা গন্ত্ৱা সদ্ধিৱিহাৰিকাদিকে ৱা পেসেত্ৱা খমাপেতব্বো. সচে নাপি গন্তুং ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৱিহাৰে ভিক্খূ ৱসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৱা সচে নৱকতৰা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা, সচে ৱুড্ঢতৰা, ৱুড্ঢে ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, খমতু মে সো আযস্মা’’তি ৱত্ৱা খমাপেতব্বো. সম্মুখা অক্খমন্তেপি এতদেৱ কাতব্বং. সচে একচাৰিকভিক্খু হোতি, নেৱ তস্স ৱসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে অনুস্সৰতো ৱিপ্পটিসাৰো হোতি, কিং কৰোমী’’তি ৱত্তব্বং. সো ৱক্খতি ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেৰো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৱূপসমেথা’’তি. তেনাপি অৰিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘খমথা’’তি ৱত্তব্বং. যদি সো পৰিনিব্বুতো হোতি, পৰিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানং গন্ত্ৱা যাৱ সিৱথিকং গন্ত্ৱাপি খমাপেতব্বং. এৱং কতে নেৱ সগ্গাৱৰণং, ন মগ্গাৱৰণং হোতি, পাকতিকমেৱ হোতীতি.
মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৱিপৰীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন সমাদিন্ননানাৱিধকম্মা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৱচীদুচ্চৰিতগ্গহণেনেৱ অৰিযূপৱাদে, মনোদুচ্চৰিতগ্গহণেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্গহিতাযপি ইমেসং দ্ৱিন্নং পুন ৱচনং মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. মহাসাৱজ্জো হি অৰিযূপৱাদো আনন্তৰিযসদিসত্তা. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱংসম্পদমিদং সাৰিপুত্ত ৱদামি তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো, এৱং নিৰযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯). মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৱজ্জতৰং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহাসাৱজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সুপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৱমাদি সব্বং নিৰযৱেৱচনমেৱ. নিৰযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৱা আযস্স অভাৱা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসৰণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৱা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতি দুগ্গতি. ৱিৱসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কটকাৰিনোতি ৱিনিপাতো, ৱিনস্সন্তা ৱা এত্থ পতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতিপি ৱিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিৰযো.
অথ ৱা অপাযগ্গহণেন তিৰচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিৰচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগৰাজাদীনং সম্ভৱতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৱিসযং. সো হি অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন তু ৱিনিপাতো অসুৰসদিসং অৱিনিপতিতত্তা. ৱিনিপাতগ্গহণেন অসুৰকাযং. সো হি যথাৱুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি চ ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতোতি ৱুচ্চতি. নিৰযগ্গহণেন অৱীচিআদিমনেকপ্পকাৰং নিৰযমেৱাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুক্কপক্খো ৱেদিতব্বো.
অযং পন ৱিসেসো – তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি, সগ্গগ্গহণেন দেৱগতিযেৱ. তত্থ সুন্দৰা গতীতি সুগতি. ৰূপাদীহি ৱিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৱচনত্থো. ইতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি সব্বং নিগমনৱচনং. এৱং দিব্বেন চক্খুনা পস্সতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থোতি.
দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং
ইমেসু পঞ্চসু ঞাণেসু ইদ্ধিৱিধঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন সত্তসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. সোতধাতুৱিসুদ্ধিঞাণং পৰিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. চেতোপৰিযঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং
পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৱত্তব্বাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. দিব্বচক্খুঞাণং পৰিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. যথাকম্মূপগঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন পঞ্চসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. অনাগতংসঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅনাগতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৱত্তব্বাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততীতি.
পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং নিট্ঠিতং.