৪. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪৫. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসে অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং উপ্পাদট্ঠিতীতিআদীসু তিট্ঠন্তি এতায সঙ্খাৰাতি ঠিতি. কা সা? অৱিজ্জা. সা হি সঙ্খাৰানং উপ্পাদায নিব্বত্তিযা ঠিতি কাৰণন্তি উপ্পাদট্ঠিতি. উপ্পন্নানং পৱত্তিযাপি কাৰণন্তি পৱত্তট্ঠিতি. কিঞ্চাপি হি জনকপচ্চযস্স জননক্খণেযেৱ কিচ্চানুভাৱো হোতি, তেন পন জনিতানংযেৱ পৱত্তত্তা সকক্খণে পৱত্তিযাপি কাৰণং নাম হোতি, সন্ততিৱসেন ৱা পৱত্তিযা কাৰণন্তি অত্থো. পৱত্তন্তি চ নপুংসকে ভাৱৱচনমেতং, তস্মা পৱত্তং পৱত্তীতি অত্থতো একং. পৱত্তিসদ্দস্স পন পাকটত্তা তেন যোজেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো. ভাৱেপি ঠিতিসদ্দস্স সিজ্ঝনতো ন ইধ ভাৱে ঠিতিসদ্দো, কাৰণে ঠিতিসদ্দোতি দস্সনত্তং নিমিত্তট্ঠিতীতি ৱুত্তং, নিমিত্তভূতা ঠিতীতি অত্থো, কাৰণভূতাতি ৱুত্তং হোতি. ন কেৱলং নিমিত্তমত্তং হোতি, অথ খো সঙ্খাৰজননে সব্যাপাৰা ৱিয হুত্ৱা আযূহতি ৱাযমতীতি পচ্চযসমত্থতং দস্সেন্তো আযূহনট্ঠিতীতি আহ, আযূহনভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৱিজ্জা সঙ্খাৰে উপ্পাদযমানা উপ্পাদে সংযোজেতি নাম, ঘটেতীতি অত্থো. সঙ্খাৰে পৱত্তযমানা পৱত্তিযং পলিবুন্ধতি নাম, বন্ধতীতি অত্থো. তস্মা সঞ্ঞোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতি ৱুত্তা. সঞ্ঞোগভূতা ঠিতি, পলিবোধভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৱিজ্জাৱ সঙ্খাৰে উপ্পাদযমানা উপ্পাদায পৱত্তিযা চ মূলকাৰণট্ঠেন সমুদযো নাম, সমুদযভূতা ঠিতীতি সমুদযট্ঠিতি, মূলকাৰণভূতা ঠিতীতি অত্থো. অৱিজ্জাৱ সঙ্খাৰানং উপ্পাদে জনকপচ্চযত্তা, পৱত্তিযং উপত্থম্ভকপচ্চযত্তা হেতুট্ঠিতি পচ্চযট্ঠিতীতি ৱুত্তা, হেতুভূতা ঠিতি, পচ্চযভূতা ঠিতীতি অত্থো. জনকপচ্চযো হি হেতূতি, উপত্থম্ভকো পচ্চযোতি ৱুচ্চতি. এৱং সেসেসুপি যোজেতব্বং.

ভৱো জাতিযা, জাতি জৰামৰণস্সাতি এত্থ পন উপ্পাদট্ঠিতি সঞ্ঞোগট্ঠিতি হেতুট্ঠিতীতি উপ্পাদৱসেন যোজিতানি পদানি জাতিজৰামৰণৱন্তানং খন্ধানং ৱসেন পৰিযাযেন ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. কেচি পন ‘‘উপ্পাদায ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতী’’তি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থং ৱণ্ণযন্তি. অৱিজ্জা পচ্চযোতি অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযভাৱং অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং. অৱিজ্জাযপি পচ্চযসম্ভূতত্তা তস্সা অপি পচ্চযপৰিগ্গহণদস্সনত্থং উভোপেতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞাতি ৱুত্তং. এৱং সেসেসুপি যোজেতব্বং. জাতি পচ্চযো, জৰামৰণং পচ্চযসমুপ্পন্নন্তি পন পৰিযাযেন ৱুত্তং. অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতিক্কন্তম্পি কালং. অনাগতম্পি অদ্ধানন্তি অপ্পত্তম্পি কালং. উভযত্থাপি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং.

৪৬. ইদানি নৱাকাৰৱাৰানন্তৰং তে নৱাকাৰে ৱিহায হেতুপটিচ্চপচ্চযপদেহেৱ যোজেত্ৱা অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্নাতিআদযো তযো ৱাৰা নিদ্দিট্ঠা. নৱাকাৰৱাৰে জনকউপত্থম্ভকৱসেন পচ্চযো ৱুত্তো. ইধ পন হেতুৱাৰস্স পচ্চযৱাৰস্স চ ৱিসুং আগতত্তা হেতূতি জনকপচ্চযত্তং, পচ্চযোতি উপত্থম্ভকপচ্চযত্তং ৱেদিতব্বং একেকস্সাপি অৱিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উভযথা সম্ভৱতো. পটিচ্চৱাৰে অৱিজ্জা পটিচ্চাতি অত্তনো উপ্পাদে সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপেক্খত্তা সঙ্খাৰেহি অৱিজ্জা পটিমুখং এতব্বা গন্তব্বাতি পটিচ্চা. এতেন অৱিজ্জায সঙ্খাৰুপ্পাদনসমত্থতা ৱুত্তা হোতি. সঙ্খাৰা পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি সঙ্খাৰা অৱিজ্জং পটিচ্চ তদভিমুখং পৱত্তনতো পটিমুখং কত্ৱা ন ৱিহায সমং উপ্পন্না. এৱং সেসেসুপি লিঙ্গানুৰূপেন যোজেতব্বং. অৱিজ্জা পটিচ্চাতি উস্সুক্কৱসেন ৱা পাঠো, অত্থো পনেত্থ অৱিজ্জা অত্তনো পচ্চযে পটিচ্চ পৱত্তাতি পাঠসেসৱসেন যোজেতব্বো. এৱং সেসেসুপি. চতূসুপি চ এতেসু ৱাৰেসু দ্ৱাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং পচ্চযস্সেৱ ৱসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স নিদ্দিসিতব্বত্তা অৱিজ্জাদীনং একাদসন্নংযেৱ অঙ্গানং ৱসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিট্ঠং, জৰামৰণস্স পন অন্তে ঠিতত্তা তস্স ৱসেন ন নিদ্দিট্ঠং. জৰামৰণস্সাপি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসানং পচ্চযত্তা জৰামৰণং তেসং পচ্চযং কত্ৱা উপপৰিক্খমানস্স তস্সাপি জৰামৰণস্স ৱসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং যুজ্জতেৱ.

৪৭. ইদানি তানেৱ দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ৱীসতিআকাৰৱসেন ৱিভজিত্ৱা চতুসঙ্খেপতিযদ্ধতিসন্ধিযো দস্সেত্ৱা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিসিতুকামো পুৰিমকম্মভৱস্মিন্তিআদিমাহ. তত্থ পুৰিমকম্মভৱস্মিন্তি পুৰিমে কম্মভৱে, অতীতজাতিযং কম্মভৱে কৰিযমানেতি অত্থো. মোহো অৱিজ্জাতি যো তদা দুক্খাদীসু মোহো, যেন মূড়্হো কম্মং কৰোতি, সা অৱিজ্জা. আযূহনা সঙ্খাৰাতি তং কম্মং কৰোন্তস্স পুৰিমচেতনাযো, যথা ‘‘দানং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা মাসম্পি সংৱচ্ছৰম্পি দানূপকৰণানি সজ্জেন্তস্স উপ্পন্না পুৰিমচেতনাযো. পটিগ্গাহকানং পন হত্থে দক্খিণং পতিট্ঠাপযতো চেতনা ভৱোতি ৱুচ্চতি. একাৱজ্জনেসু ৱা ছসু জৱনেসু চেতনা আযূহনা সঙ্খাৰা নাম, সত্তমজৱনে চেতনা ভৱো. যা কাচি ৱা পন চেতনা ভৱো, তংসম্পযুত্তা আযূহনা সঙ্খাৰা নাম.

নিকন্তি তণ্হাতি যা কম্মং কৰোন্তস্স তস্স ফলে উপপত্তিভৱে নিকামনা পত্থনা, সা তণ্হা নাম. উপগমনং উপাদানন্তি যং কম্মভৱস্স পচ্চযভূতং ‘‘ইমস্মিং নাম কম্মে কতে কামা সম্পজ্জন্তী’’তি ৱা ‘‘ইদং কত্ৱা অসুকস্মিং নাম ঠানে কামে সেৱিস্সামী’’তি ৱা ‘‘অত্তা উচ্ছিন্নো সুউচ্ছিন্নো হোতী’’তি ৱা ‘‘সুখী হোতিং ৱিগতপৰিড়াহো’’তি ৱা ‘‘সীলব্বতং সুখেন পৰিপূৰতী’’তি ৱা পৱত্তং উপগমনং দড়্হগহণং, ইদং উপাদানং নাম. চেতনা ভৱোতি আযূহনাৱসানে ৱুত্তা চেতনা ভৱো নাম. পুৰিমকম্মভৱস্মিন্তি অতীতজাতিযা কম্মভৱে কৰিযমানে পৱত্তা. ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নপটিসন্ধিযা পচ্চযভূতা.

ইধ পটিসন্ধি ৱিঞ্ঞাণন্তি যং পচ্চুপ্পন্নভৱস্স ভৱন্তৰপটিসন্ধানৱসেন উপ্পন্নত্তা পটিসন্ধীতি ৱুচ্চতি, তং ৱিঞ্ঞাণং. ওক্কন্তি নামৰূপন্তি যা গব্ভে ৰূপাৰূপধম্মানং ওক্কন্তি আগন্ত্ৱা পৱিসনং ৱিয, ইদং নামৰূপং. পসাদো আযতনন্তি যো পসন্নভাৱো, ইদং আযতনং. জাতিগ্গহণেন একৱচনং কতং. এতেন চক্খাদীনি পঞ্চাযতনানি ৱুত্তানি. ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯) এত্থ ভৱঙ্গচিত্তং অধিপ্পেতন্তি ৱচনতো ইধাপি মনাযতনস্স ৱিপাকভূতত্তা, তস্স চ কিলেসকালুস্সিযাভাৱেন পসন্নত্তা পসাদৱচনেন মনাযতনম্পি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ফুট্ঠো ফস্সোতি যো আৰম্মণং ফুট্ঠো ফুসন্তো উপ্পন্নো, অযং ফস্সো. ৱেদযিতং ৱেদনাতি যং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন ৱা সড়াযতনপচ্চযেন ৱা ফস্সেন সহ উপ্পন্নং ৱিপাকৱেদযিতং, অযং ৱেদনা. ইধুপপত্তিভৱস্মিং পুৰেকতস্স কম্মস্স পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নে ৱিপাকভৱে অতীতজাতিযং কতস্স কম্মস্স পচ্চযেন পৱত্তন্তীতি অত্থো.

ইধ পৰিপক্কত্তা আযতনানন্তি পৰিপক্কাযতনস্স কম্মকৰণকালে মোহাদযো দস্সিতা. আযতিং পটিসন্ধিযাতি অনাগতে পটিসন্ধিযা. আযতিং পটিসন্ধি ৱিঞ্ঞাণন্তিআদীনি ৱুত্তত্থানি.

কথং পন দ্ৱাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি ইমে ৱীসতি আকাৰা গহিতা হোন্তীতি? অৱিজ্জা সঙ্খাৰাতি ইমে দ্ৱে অতীতহেতুযো সৰূপতো ৱুত্তা. যস্মা পন অৱিদ্ৱা পৰিতস্সতি, পৰিতস্সিতো উপাদিযতি, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো, তস্মা তেহি দ্ৱীহি গহিতেহি তণ্হুপাদানভৱাপি গহিতাৱ হোন্তি. পচ্চুপ্পন্নে ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনা সৰূপতো ৱুত্তাযেৱ. তণ্হুপাদানভৱা পচ্চুপ্পন্নহেতুযো সৰূপতো ৱুত্তা. ভৱে পন গহিতে তস্স পুব্বভাগা তংসম্পযুত্তা ৱা সঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তি, তণ্হুপাদানগ্গহণেন চ তংসম্পযুত্তা. যায ৱা মূড়্হো কম্মং কৰোতি, সা অৱিজ্জা গহিতাৱ হোতি. অনাগতে জাতি জৰামৰণন্তি দ্ৱে সৰূপেন ৱুত্তানি, জাতিজৰামৰণগ্গহণেনেৱ পন ৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ অনাগতফলানি গহিতানেৱ হোন্তি. তেসংযেৱ হি জাতিজৰামৰণানীতি এৱং দ্ৱাদসহি অঙ্গেহি ৱীসতি আকাৰা গহিতা হোন্তি.

‘‘অতীতে হেতৱো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকং;

ইদানি হেতৱো পঞ্চ, আযতিং ফলপঞ্চক’’ন্তি. –

গাথায অযমেৱত্থো ৱুত্তো. ইতিমেতি ইতি ইমে. ইতি ইমেতি ৱা পাঠো.

চতুসঙ্খেপেতি চতুৰো ৰাসী. অতীতে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, অনাগতে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো.

তযো অদ্ধেতি তযো কালে. পঠমপঞ্চকৱসেন অতীতকালো, দুতিযততিযপঞ্চকৱসেন পচ্চুপ্পন্নকালো, চতুত্থপঞ্চকৱসেন অনাগতকালো ৱেদিতব্বো.

তিসন্ধিন্তি তযো সন্ধযো অস্সাতি তিসন্ধি, তং তিসন্ধিং. অতীতহেতুপচ্চুপ্পন্নফলানমন্তৰা একো হেতুফলসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নফলঅনাগতহেতূনমন্তৰা একো ফলহেতুসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নহেতুঅনাগতফলানমন্তৰা একো হেতুফলসন্ধি.

পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িযং সৰূপতো আগতৱসেন পন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা একো সঙ্খেপো, ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনা দুতিযো, তণ্হুপাদানভৱা ততিযো, জাতিজৰামৰণং চতুত্থো. অৱিজ্জাসঙ্খাৰাতি দ্ৱে অঙ্গানি অতীতকালানি, ৱিঞ্ঞাণাদীনি ভৱাৱসানানি অট্ঠ পচ্চুপ্পন্নকালানি, জাতিজৰামৰণন্তি দ্ৱে অনাগতকালানি. সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানং অন্তৰা একো হেতুফলসন্ধি, ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা একো ফলহেতুসন্ধি, ভৱজাতীনমন্তৰা একো হেতুফলসন্ধি.

ৱীসতিযা আকাৰেহীতি ৱীসতিযা কোট্ঠাসেহি. চতুসঙ্খেপে চ তযো অদ্ধে চ তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৱীসতিযা আকাৰেহি জানাতীতি সম্বন্ধো.

জানাতীতি সুতানুসাৰেন ভাৱনাৰম্ভঞাণেন জানাতি. পস্সতীতি ঞাতমেৱ চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয হত্থতলে আমলকং ৱিয চ ফুটং কত্ৱা ঞাণেনেৱ পস্সতি. অঞ্ঞাতীতি দিট্ঠমৰিযাদেনেৱ আসেৱনং কৰোন্তো ঞাণেনেৱ জানাতি. মৰিযাদত্থো হি এত্থ আকাৰো. পটিৱিজ্ঝতীতি ভাৱনাপাৰিপূৰিযা নিট্ঠং পাপেন্তো ঞাণেনেৱ পটিৱেধং কৰোতি. সলক্খণৱসেন ৱা জানাতি, সৰসৱসেন পস্সতি, পচ্চুপট্ঠানৱসেন অঞ্ঞাতি, পদট্ঠানৱসেন পটিৱিজ্ঝতি.

তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৱেদিতব্বা. পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি তেহি তেহি পচ্চযেহি নিব্বত্তধম্মা. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৱতো ৱচনেন. ভগৱতা হি পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদেসনাসুত্তে –

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো, জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং, উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং, ভৱপচ্চযা, ভিক্খৱে, জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. উপ্পাদা ৱা তথাগতানং…পে… উত্তানীকৰোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. ইতি খো, ভিক্খৱে, যা তত্ৰত থতা অৱিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.২০) –

এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন তথতাদীহি ৱেৱচনেহি পচ্চযধম্মাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱুত্তা. তস্মা জৰামৰণাদীনং পচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো, দুক্খানুবন্ধনৰসো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো, অযম্পি সপচ্চযত্তা অত্তনো ৱিসেসপচ্চযপদট্ঠানো.

উপ্পাদা ৱা অনুপ্পাদা ৱাতি উপ্পাদে ৱা অনুপ্পাদে ৱা, তথাগতেসু উপ্পন্নেসুপি অনুপ্পন্নেসুপীতি অত্থো. ঠিতাৱ সা ধাতূতি ঠিতোৱ সো পচ্চযসভাৱো, ন কদাচি জাতিজৰামৰণস্স পচ্চযো ন হোতীতি অত্থো. ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতাতি জাতিপচ্চযোযেৱ. জাতিপচ্চযেন হি জৰামৰণসঙ্খাতো পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মো তদাযত্ততায তিট্ঠতি, জাতিপচ্চযোৱ জৰামৰণধম্মং নিযমেতি, তস্মা জাতি ‘‘ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি ৱুচ্চতি. জাতিযেৱ ইমস্স জৰামৰণস্স পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, ইদপ্পচ্চযোৱ ইদপ্পচ্চযতা. তন্তি তং পচ্চযং. অভিসম্বুজ্ঝতীতি ঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝতি. অভিসমেতীতি ঞাণেন অভিসমাগচ্ছতি. আচিক্খতীতি কথেতি. দেসেতীতি দস্সেতি. পঞ্ঞাপেতীতি জানাপেতি. পট্ঠপেতীতি ঞাণমুখে ঠপেতি. ৱিৱৰতীতি ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেতি. ৱিভজতীতি ৱিভাগতো দস্সেতি. উত্তানীকৰোতীতি পাকটং কৰোতি. ইতি খোতি এৱং খো. যা তত্ৰাতি যা তেসু ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদীসু. সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৱ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৱতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৱাভাৱতো অৱিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, যথাৱুত্তানং এতেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযতো ৱা পচ্চযসমূহতো ৱা ইদপ্পচ্চযতাতি ৱুত্তো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৱা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৱেদিতব্বন্তি.

ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.