১৮. ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭২. ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসে ভূমিযোতি ভাগা পৰিচ্ছেদা ৱা. কামাৱচৰাতি এত্থ দুৱিধো কামো কিলেসকামো ৱত্থুকামো চ. কিলেসকামো ছন্দৰাগো, ৱত্থুকামো তেভূমকৱট্টং. কিলেসকামো কামেতীতি কামো, ৱত্থুকামো কামীযতীতি কামো. সো দুৱিধো কামো পৱত্তিৱসেন যস্মিং পদেসে অৱচৰতি, সো পদেসো কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো. সো পন পদেসো চতুন্নং অপাযানং, মনুস্সলোকস্স, ছন্নঞ্চ দেৱলোকানং ৱসেন একাদসৱিধো. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুৰিসা অৱচৰন্তি, সো ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৱিপদচতুপ্পদেসু অৱচৰন্তেসু তেসং অভিলক্খিতত্তা ‘‘সসত্থাৱচৰো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰূপাৱচৰাদীসু তত্থ অৱচৰন্তেসু তেসং অভিলক্খিতত্তা অযং পদেসো ‘‘কামাৱচৰো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. স্ৱাযং যথা ৰূপভৱো ৰূপং, এৱং উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘‘কামো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তপ্পটিবদ্ধো একেকো ধম্মো ইমস্মিং একাদসৱিধপদেসসঙ্খাতে কামে অৱচৰতীতি কামাৱচৰো. কিঞ্চাপি হি এত্থ কেচি ধম্মা ৰূপাৰূপভৱেসুপি অৱচৰন্তি, যথা পন সঙ্গামে অৱচৰণতো ‘‘সঙ্গামাৱচৰো’’তি লদ্ধনামো নাগো নগৰে চৰন্তোপি ‘‘সঙ্গামাৱচৰো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, থলজলচৰা চ পাণিনো অথলে অজলে চ ঠিতাপি ‘‘থলচৰা জলচৰা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি, এৱং তে অঞ্ঞত্থ অৱচৰন্তাপি কামাৱচৰাযেৱাতি ৱেদিতব্বা. আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা এতেসু ৱুত্তপ্পকাৰেসু ধম্মেসু কামো অৱচৰতীতি কামাৱচৰা. কামঞ্চেস ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসুপি অৱচৰতি, যথা পন ‘‘ৱদতীতি ৱচ্ছো, মহিযং সেতীতি মহিংসো’’তি ৱুত্তে ন যত্তকা ৱদন্তি, মহিযং ৱা সেন্তি, সব্বেসং তং নামং হোতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. এত্থ সব্বে তে ধম্মে একৰাসিং কত্ৱা ৱুত্তভূমিসদ্দমপেক্খিত্ৱা কামাৱচৰাতি ইত্থিলিঙ্গৱচনং কতং. ৰূপাৱচৰাতিআদীসু ৰূপভৱো ৰূপং, তস্মিং ৰূপে অৱচৰন্তীতি ৰূপাৱচৰা. অৰূপভৱো অৰূপং, তস্মিং অৰূপে অৱচৰন্তীতি অৰূপাৱচৰা. তেভূমকৱট্টে পৰিযাপন্না অন্তোগধাতি পৰিযাপন্না, তস্মিং ন পৰিযাপন্নাতি অপৰিযাপন্না.
কামাৱচৰাদিভূমিনিদ্দেসেসু হেট্ঠতোতি হেট্ঠাভাগেন. অৱীচিনিৰযন্তি জালানং ৱা সত্তানং ৱা ৱেদনানং ৱা ৱীচি অন্তৰং ছিদ্দং এত্থ নত্থীতি অৱীচি. সুখসঙ্খাতো অযো এত্থ নত্থীতি নিৰযো, নিৰতিঅত্থেনপি নিৰযো. পৰিযন্তং কৰিত্ৱাতি তং অৱীচিসঙ্খাতং নিৰযং অন্তং কত্ৱা. উপৰিতোতি উপৰিভাগেন. পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱেতি পৰনিম্মিতেসু কামেসু ৱসং ৱত্তনতো এৱংলদ্ধৱোহাৰে দেৱে. অন্তো কৰিত্ৱাতি অন্তো পক্খিপিত্ৱা. যং এতস্মিং অন্তৰেতি যে এতস্মিং ওকাসে. যন্তি চ লিঙ্গৱচনৱিপল্লাসো কতো. এত্থাৱচৰাতি ইমিনা যস্মা তস্মিং অন্তৰে অঞ্ঞেপি চৰন্তি কদাচি কত্থচি সম্ভৱতো, তস্মা তেসং অসঙ্গণ্হনত্থং অৱচৰাতি ৱুত্তং. তেন যে একস্মিং অন্তৰে ওগাড়্হা হুত্ৱা চৰন্তি, সব্বত্থ সদা চ সম্ভৱতো, অধোভাগে চ চৰন্তি অৱীচিনিৰযস্স হেট্ঠা ভূতূপাদায পৱত্তিভাৱেন, তেসং সঙ্গহো কতো হোতি. তে হি ওগাড়্হা চৰন্তি, অধোভাগে চ চৰন্তীতি অৱচৰা. এত্থ পৰিযাপন্নাতি ইমিনা পন যস্মা এতে এত্থাৱচৰা অঞ্ঞত্থাপি অৱচৰন্তি, ন পন তত্থ পৰিযাপন্না হোন্তি, তস্মা তেসং অঞ্ঞত্থাপি অৱচৰন্তানং পৰিগ্গহো কতো হোতি.
ইদানি তে এত্থ পৰিযাপন্নে ধম্মে ৰাসিসুঞ্ঞতাপচ্চযভাৱতো চেৱ সভাৱতো চ দস্সেন্তো খন্ধধাতুআযতনাতিআদিমাহ. ব্ৰহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্ৰহ্মট্ঠানং. অকনিট্ঠেতি উত্তমট্ঠেন ন কনিট্ঠে. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিং সমাপন্নস্স. এতেন কুসলজ্ঝানং ৱুত্তং. উপপন্নস্সাতি ৱিপাকৱসেন ব্ৰহ্মলোকে উপপন্নস্স. এতেন ৱিপাকজ্ঝানং ৱুত্তং. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্সাতি দিট্ঠেৱ ধম্মে পচ্চক্খে অত্তভাৱে সুখো ৱিহাৰো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো, সো অস্স অত্থীতি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰী, অৰহা. তস্স দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স. এতেন কিৰিযজ্ঝানং ৱুত্তং. চেতসিকাতি চেতসি ভৱা চেতসিকা, চিত্তসম্পযুত্তাতি অত্থো. আকাসানঞ্চাযতনূপগেতি আকাসানঞ্চাযতনসঙ্খাতং ভৱং উপগতে. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. মগ্গাতি চত্তাৰো অৰিযমগ্গা. মগ্গফলানীতি চত্তাৰি অৰিযমগ্গফলানি. অসঙ্খতা চ ধাতূতি পচ্চযেহি অকতা নিব্বানধাতু.
অপৰাপি চতস্সো ভূমিযোতি একেকচতুক্কৱসেন ৱেদিতব্বা. চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. সতিযেৱ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৱা সৰণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. আৰম্মণৱসেন বহুকা তা সতিযোতি সতিপট্ঠানা. চত্তাৰো সম্মপ্পধানাতি অনুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদায সম্মপ্পধানং, উপ্পন্নানং অকুসলানং পহানায সম্মপ্পধানং, অনুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদায সম্মপ্পধানং, উপ্পন্নানং কুসলানং ঠিতিযা সম্মপ্পধানং. পদহন্তি ৱাযমন্তি এতেনাতি পধানং, ৱীৰিযস্সেতং নামং. সম্মপ্পধানন্তি অৱিপৰীতপ্পধানং কাৰণপ্পধানং উপাযপ্পধানং যোনিসোপধানং. একমেৱ ৱীৰিযং কিচ্চৱসেন চতুধা কত্ৱা সম্মপ্পধানাতি ৱুত্তং. চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতি ছন্দিদ্ধিপাদো, চিত্তিদ্ধিপাদো, ৱীৰিযিদ্ধিপাদো, ৱীমংসিদ্ধিপাদো. তস্সত্থো ৱুত্তোযেৱ. চত্তাৰি ঝানানীতি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাৱসেন পঞ্চঙ্গিকং পঠমজ্ঝানং. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাৱসেন তিৱঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং, সুখচিত্তকগ্গতাৱসেন দুৱঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৱসেন দুৱঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং. ইমানি হি অঙ্গানি আৰম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন ঝানন্তি ৱুচ্চন্তি. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযোতি মেত্তা, কৰুণা, মুদিতা, উপেক্খা. ফৰণঅপ্পমাণৱসেন অপ্পমঞ্ঞাযো. এতাযো হি আৰম্মণৱসেন অপ্পমাণে ৱা সত্তে ফৰন্তি, একং সত্তম্পি ৱা অনৱসেসফৰণৱসেন ফৰন্তীতি ফৰণঅপ্পমাণৱসেন অপ্পমঞ্ঞাযোতি ৱুচ্চন্তি. চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযোতি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি. চতস্সো পটিসম্ভিদা ৱুত্তত্থা এৱ.
চতস্সো পটিপদাতি ‘‘দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ৩.৩১১) ৱুত্তা চতস্সো পটিপদা. চত্তাৰি আৰম্মণানীতি পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণং, পৰিত্তং অপ্পমাণাৰম্মণং, অপ্পমাণং পৰিত্তাৰম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণাৰম্মণন্তি (ধ. স. ১৮১ আদযো) ৱুত্তানি চত্তাৰি আৰম্মণানি. কসিণাদিআৰম্মণানং অৱৱত্থাপেতব্বতো আৰম্মণৱন্তানি ঝানানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. চত্তাৰো অৰিযৱংসাতি অৰিযা ৱুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৱকা চ, তেসং অৰিযানং ৱংসা তন্তিযো পৱেণিযোতি অৰিযৱংসা. কে পন তে? চীৱৰসন্তোসো পিণ্ডপাতসন্তোসো সেনাসনসন্তোসো ভাৱনাৰামতাতি ইমে চত্তাৰো. গিলানপচ্চযসন্তোসো পিণ্ডপাতসন্তোসে ৱুত্তে ৱুত্তোযেৱ হোতি. যো হি পিণ্ডপাতে সন্তুট্ঠো, সো কথং গিলানপচ্চযে অসন্তুট্ঠো ভৱিস্সতি.
চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনীতি চত্তাৰি জনসঙ্গণ্হনকাৰণানি – দানঞ্চ পেয্যৱজ্জঞ্চ অত্থচৰিযা চ সমানত্ততা চাতি ইমানি চত্তাৰি. দানন্তি যথাৰহং দানং. পেয্যৱজ্জন্তি যথাৰহং পিযৱচনং. অত্থচৰিযাতি তত্থ তত্থ কত্তব্বস্স কৰণৱসেন কত্তব্বাকত্তব্বানুসাসনৱসেন চ ৱুদ্ধিকিৰিযা. সমানত্ততাতি সহ মানেন সমানো, সপৰিমাণো সপৰিগণনোতি অত্থো. সমানো পৰস্স অত্তা এতেনাতি সমানত্তো, সমানত্তস্স ভাৱো সমানত্ততা, ‘‘অযং মযা হীনো, অযং মযা সদিসো, অযং মযা অধিকো’’তি পৰিগণেত্ৱা তদনুৰূপেন উপচৰণং কৰণন্তি অত্থো. ‘‘সমানসুখদুক্খতা সমানত্ততা’’তি চ ৱদন্তি.
চত্তাৰি চক্কানীতি এত্থ চক্কং নাম দাৰুচক্কং, ৰতনচক্কং, ধম্মচক্কং, ইৰিযাপথচক্কং, সম্পত্তিচক্কন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ ‘‘যং পন তং, দেৱ, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছাৰত্তূনেহী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) ইদং দাৰুচক্কং. ‘‘চক্কং ৱত্তযতো পৰিগ্গহেত্ৱা’’তি (জা. ১.১৩.৬৮) ইদং ৰতনচক্কং. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) ইদং ধম্মচক্কং. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) ইদং ইৰিযাপথচক্কং. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততি. কতমানি চত্তাৰি? পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসাৱস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা’’তি (অ. নি. ৪.৩১) ইদং সম্পত্তিচক্কং. ইধাপি এতদেৱ অধিপ্পেতং. তত্থ পতিৰূপদেসৱাসোতি যত্থ চতস্সো পৰিসা সন্দিস্সন্তি, এৱৰূপে অনুচ্ছৱিকে দেসে ৱাসো. সপ্পুৰিসাৱস্সযোতি বুদ্ধাদীনং সপ্পুৰিসানং অৱস্সযনং সেৱনং ভজনং. অত্তসম্মাপণিধীতি অত্তনো সম্মা পতিট্ঠাপনং. সচে পুব্বে অস্সদ্ধাদীহি সমন্নাগতো হোতি, তানি পহায সদ্ধাদীসু পতিট্ঠাপনং. পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাতি পুব্বে উপচিতকুসলতা. ইদমেৱ চেত্থ পমাণং. যেন হি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন কুসলকম্মং কতং হোতি, তদেৱ কুসলং তং পুৰিসং পতিৰূপদেসে উপনেতি, সপ্পুৰিসে ভজাপেতি, সো এৱ পুগ্গলো অত্তানং সম্মা ঠপেতীতি.
চত্তাৰি ধম্মপদানীতি চত্তাৰো ধম্মকোট্ঠাসা. কতমানি চত্তাৰি? অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, অব্যাপাদো ধম্মপদং, সম্মাসতি ধম্মপদং, সম্মাসমাধি ধম্মপদং. অনভিজ্ঝা ধম্মপদং নাম অলোভো ৱা অনভিজ্ঝাৱসেন অধিগতজ্ঝানৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি ৱা. অব্যাপাদো ধম্মপদং নাম অকোপো ৱা মেত্তাসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৱা. সম্মাসতি ধম্মপদং নাম সূপট্ঠিতস্সতি ৱা সতিসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৱা. সম্মাসমাধি ধম্মপদং নাম অট্ঠসমাপত্তি ৱা অট্ঠসমাপত্তিসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৱা. দসঅসুভৱসেন ৱা অধিগতজ্ঝানাদীনি অনভিজ্ঝা ধম্মপদং, চতুব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন অধিগতানি অব্যাপাদো ধম্মপদং, দসানুস্সতিআহাৰেপটিকূলসঞ্ঞাৱসেন অধিগতানি সম্মাসতি ধম্মপদং, দসকসিণআনাপানৱসেন অধিগতানি সম্মাসমাধি ধম্মপদন্তি. ইমা চতস্সো ভূমিযোতি একেকং চতুক্কৱসেনেৱ যোজেতব্বং.
ভূমিনানত্তঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.