১. সুতমযঞাণনিদ্দেসৱণ্ণনা

ৱিস্সজ্জনুদ্দেসৱণ্ণনা

১. ইদানি যথানিক্খিত্তেন উদ্দেসেন সঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কথং সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তিআদি নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ যং ৱুত্তং, ‘‘সোতাৱধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তি, তং কথং হোতীতি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসং ইদং নানত্তং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.

কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২) পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো ‘‘এৱং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি? সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা.

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি (মহাৱ. ২১), অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০)? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসু অযং থেৰস্স কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.

ইদানি সমাতিকুদ্দেসায কথেতুকম্যতাপুচ্ছায ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি সোতাৱধানং, তংপজাননা পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণ’’ন্তিআদযো সোড়স ৱিস্সজ্জনুদ্দেসা. তত্থ ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ‘‘দেসযন্তস্সা’’তি পাঠসেসো. ইমে ধম্মা অভিজানিতব্বাতি সত্থুনো, অঞ্ঞতৰস্স ৱা গৰুট্ঠানিযস্স সব্ৰহ্মচাৰিস্স ধম্মং দেসযন্তস্স পুব্বে ৱুত্তনযেন সোতাৱধানং সুতং সোতাৱধানং নাম. তংপজাননা পঞ্ঞা তস্স সুতস্স পজাননা পৰিযাযপৰিচ্ছিন্দকপঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং নামাতি অত্থো. তস্স পজাননা তংপজাননাতি সামিৱচনসমাসো. তং পজাননাতি ৱিভত্তিৱিপল্লাসৱসেন উপযোগৱচনং ৱা. অভিঞ্ঞেয্যাতি চ সভাৱলক্খণাৱবোধৱসেন সোভনেনাকাৰেন জানিতব্বা. পৰিঞ্ঞেয্যাতি সামঞ্ঞলক্খণাৱবোধৱসেন কিচ্চসমাপনৱসেন চ ব্যাপিত্ৱা জানিতব্বা. ভাৱেতব্বাতি ৱড্ঢেতব্বা. সচ্ছিকাতব্বাতি পচ্চক্খং কাতব্বা. দুৱিধা হি সচ্ছিকিৰিযা পটিলাভসচ্ছিকিৰিযা আৰম্মণসচ্ছিকিৰিযা চ. পচ্চনীকসমুদাচাৰৱসেন পৰিহানিযসঙ্খাতং হানং ভজন্তীতি হানভাগিযা. তদনুধম্মতায সতিযা সণ্ঠানৱসেন ঠানসঙ্খাতং ঠিতিং ভজন্তীতি ঠিতিভাগিযা. উপৰিৱিসেসাধিগমৱসেন ৱিসেসং ভজন্তীতি ৱিসেসভাগিযা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি অৰিযমগ্গো নিব্বেধো নাম, নিব্বিদাসহগতানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং সমুদাচাৰৱসেন তং নিব্বেধং ভজন্তীতি নিব্বেধভাগিযা.

সব্বে সঙ্খাৰাতি সব্বে সপ্পচ্চযা ধম্মা. তে হি সঙ্খতসঙ্খাৰা নাম. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কৰীযন্তীতি সঙ্খাৰা, তে এৱ পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতাতি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকৰূপাৰূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খাৰাতি অট্ঠকথাসু (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮৭; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস) ৱুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৱ সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩; দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খতসঙ্খাৰেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘অৱিজ্জাগতো অযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চেৱ সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাৱ আগতা তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰা নাম. ‘‘যাৱতিকা অভিসঙ্খাৰস্স গতি, তাৱতিকং গন্ত্ৱা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু আগতং কাযিকং চেতসিকং ৱীৰিযং পযোগাভিসঙ্খাৰো নাম. ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স খো, আৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰো, ততো কাযসঙ্খাৰো, ততো চিত্তসঙ্খাৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬৪) আগতা ৱিতক্কৱিচাৰা. ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি ৱচীসঙ্খাৰা. অস্সাসপস্সাসা কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা. সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চিত্তেন সঙ্খৰীযন্তীতি চিত্তসঙ্খাৰা. ইধ পন সঙ্খতসঙ্খাৰা অধিপ্পেতা.

অনিচ্চাতি হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন. দুক্খাতি পীড়নট্ঠেন. সব্বে ধম্মাতি নিব্বানম্পি অন্তোকত্ৱা ৱুত্তা. অনত্তাতি অৱসৱত্তনট্ঠেন. ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তিআদীসু ‘‘দুক্খসমুদযো দুক্খনিৰোধো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘দুক্খসমুদযং দুক্খনিৰোধ’’ন্তি লিঙ্গৱিপল্লাসো কতো. যস্মা পন বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. অৰিযা ইমানি পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. অৰিযস্স সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অৰিযো, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮). এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৩). অৰিযানি সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. অৰিযানীতি অৱিতথানি, অৱিসংৱাদকানীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৭). সচ্চানীতি কো সচ্চট্ঠোতি চে? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপৰিক্খমানানং মাযাৱ ৱিপৰীতো, মৰীচীৱ ৱিসংৱাদকো, তিত্থিযানং পৰিকপ্পিতঅত্তাৱ অনুপলব্ভসভাৱো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপভৱসন্তিনিয্যানপ্পকাৰেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেন অৰিযঞাণস্স গোচৰো হোতিযেৱ. এস অগ্গিলক্খণং ৱিয লোকপকতি ৱিয চ তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো সচ্চট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. যথাহ ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. অপিচ –

নাবাধকং যতো দুক্খং, দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকং;

বাধকত্তনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.

তং ৱিনা নাঞ্ঞতো দুক্খং, ন হোতি ন চ তং ততো;

দুক্খহেতু নিযামেন, ইতি সচ্চং ৱিসত্তিকা.

নাঞ্ঞা নিব্বানতো সন্তি, সন্তং ন চ ন তং যতো;

সন্তভাৱনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.

মগ্গা অঞ্ঞং ন নিয্যানং, অনিয্যানো ন চাপি সো;

তচ্ছনিয্যানভাৱেন, ইতি সো সচ্চসম্মতো.

ইতি তচ্ছাৱিপল্লাস-ভূতভাৱং চতূস্ৱপি;

দুক্খাদীস্ৱৱিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতাতি.

সো পনাযং সচ্চসদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৱাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৱিৰতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৱদন্তি নানা, পৱাদিযাসে কুসলাৱদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৱিৱদে পজান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) পৰমত্থসচ্চে নিব্বানে চেৱ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলা কতি অকুসলা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২১৬) অৰিযসচ্চে. স্ৱাযমিধাপি অৰিযসচ্চে পৱত্ততীতি.

নিদ্দেসৱাৰসঙ্গহিতস্স ৱিস্সজ্জনুদ্দেসস্স

অত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৱণ্ণনা

২. ইদানি ৱিস্সজ্জনুদ্দেসসঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কথং ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতিআদি নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসাদীসু পঞ্চসু আদিতো এককাদিৱসেন দস দস ৱিস্সজ্জনানি দসুত্তৰপৰিযাযেন সংসন্দেত্ৱা উদ্দিট্ঠানি. তেসু অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে তাৱ সব্বে সত্তাতি কামভৱাদীসু সঞ্ঞাভৱাদীসু একৱোকাৰভৱাদীসু চ সব্বভৱেসু সব্বে সত্তা. আহাৰট্ঠিতিকাতি আহাৰতো ঠিতি এতেসন্তি আহাৰট্ঠিতিকা. ঠিতীতি চেত্থ সকক্খণে অত্থিতা অধিপ্পেতা. ইতি সব্বসত্তানং ঠিতিহেতু আহাৰো না একো ধম্মো অধিকেন ঞাণেন জানিতব্বো. পচ্চযে হি অভিঞ্ঞাতে পচ্চযুপ্পন্নাপি অভিঞ্ঞাতা হোন্তি উভিন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খত্তা. এতেন ঞাতপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা হোতি. ননু চ এৱং সন্তে যং ৱুত্তং ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৱা অহেতুকা অনাহাৰা অফস্সকা’’তিআদি (ৱিভ. ১০১৭), তং ৱিৰুজ্ঝতীতি. তঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি. তেসঞ্হি ঝানং আহাৰোতি. এৱং সন্তেপি ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা, সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো? কবড়ীকাৰো আহাৰো ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থ’’ন্তি (সং. নি. ২.১১) ইদং ৱিৰুজ্ঝতীতি. ইদম্পি ন ৱিৰুজ্ঝতি. এতস্মিঞ্হি সুত্তে নিপ্পৰিযাযেন আহাৰলক্খণাৱ ধম্মা আহাৰাতি ৱুত্তা. ইধ পন পৰিযাযেন পচ্চযো আহাৰোতি ৱুত্তো. সব্বসঙ্খতধম্মানঞ্হি পচ্চযো লদ্ধুং ৱট্টতি, সো চ যং যং ফলং জনেতি, তং তং আহৰতি নাম. তস্মা আহাৰোতি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ –

‘‘অৱিজ্জম্পাহং, ভিক্খৱে, সাহাৰং ৱদামি, নো অনাহাৰং. কো চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায আহাৰো? ‘পঞ্চ নীৱৰণা’তিস্স ৱচনীযং. পঞ্চ নীৱৰণেপাহং, ভিক্খৱে, সাহাৰে ৱদামি, নো অনাহাৰে. কো চ, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং নীৱৰণানং আহাৰো. ‘অযোনিসো মনসিকাৰো’তিস্স ৱচনীয’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). অযং ইধ অধিপ্পেতো.

এতস্মিঞ্হি পচ্চযাহাৰে গহিতে পৰিযাযাহাৰোপি নিপ্পৰিযাযাহাৰোপি সব্বো গহিতোৱ হোতি.

তত্থ অসঞ্ঞভৱে পচ্চযাহাৰো লব্ভতি. অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে তিত্থাযতনে পব্বজিত্ৱা ৱাযোকসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ‘‘ধী চিত্তং, ধী চিত্তং, চিত্তস্স নাম অভাৱোযেৱ সাধু. চিত্তঞ্হি নিস্সায ৱধবন্ধনাদিপচ্চযং দুক্খং উপ্পজ্জতি, চিত্তে অসতি নত্থেত’’ন্তি খন্তিং ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানা কালংকত্ৱা অসঞ্ঞভৱে নিব্বত্তন্তি. যো যস্স ইৰিযাপথো মনুস্সলোকে পণিহিতো অহোসি, সো তেন ইৰিযাপথেন নিব্বত্তিত্ৱা পঞ্চ কপ্পসতানি তিট্ঠতি. এত্তকং অদ্ধানং নিপন্নো ৱিয নিসিন্নো ৱিয ঠিতো ৱিয হোতি. এৱৰূপানঞ্চ সত্তানং পচ্চযাহাৰো লব্ভতি. তে হি যং ঝানং ভাৱেত্ৱা নিব্বত্তা, তদে নেসং পচ্চযো হোতি. যথা জিযাৱেগেন খিত্তসৰো যাৱ জিযাৱেগো অত্থি, তাৱ গচ্ছতি, এৱং যাৱ ঝানপচ্চযো অত্থি, তাৱ তিট্ঠন্তি. তস্মিং নিট্ঠিতে খীণৱেগো সৰো ৱিয পতন্তি.

যে পন তে নেৰযিকা ‘‘নেৱুট্ঠানফলূপজীৱিনো ন পুঞ্ঞফলূপজীৱিনো’’তি ৱুত্তা, তেসং কো আহাৰোতি? তেসং কম্মমেৱ আহাৰোতি. কিং পঞ্চ আহাৰা অত্থীতি? ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চা’’তি ইদং ন ৱত্তব্বং. ননু ‘‘পচ্চযো আহাৰো’’তি ৱুত্তো, তস্মা যেন কম্মেন তে নিৰযে নিব্বত্তা, তদেৱ তেসং ঠিতিপচ্চযত্তা আহাৰো. যং সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘ন তাৱ কালং কৰোতি, যাৱ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (অ. নি. ৩.৩৬; ম. নি. ৩.২৫০). তস্মা আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকাতি অত্থো. কবড়ীকাৰং আহাৰং আৰব্ভাতি চেত্থ ৱিৱাদো ন কাতব্বো. মুখে উপ্পন্নখেড়োপি হি তেসং আহাৰকিচ্চং সাধেতি. খেড়ো হি নিৰযে দুক্খৱেদনীযো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি, সগ্গে সুখৱেদনীযো. ইতি কামভৱে নিপ্পৰিযাযেন চত্তাৰো আহাৰা, ৰূপাৰূপভৱেসু ঠপেত্ৱা অসঞ্ঞভৱং সেসানং তযো, অসঞ্ঞানঞ্চেৱ অৱসেসানঞ্চ পচ্চযাহাৰোতি ইমিনা আহাৰেন সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা.

সব্বে সত্তাতি চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, সব্বে সঙ্খাৰাতি অধিপ্পাযো. ভগৱতোপি হি ধম্মপুগ্গলানং ৱসেন চতুব্বিধা দেসনা – ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনাতি. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং ভাৱিতং কম্মনিযং হোতি, যথযিদং চিত্তং. চিত্তং, ভিক্খৱে, ভাৱিতং কম্মনিযং হোতী’’তি (অ. নি. ১.২২) এৱৰূপী ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৬৮) এৱৰূপী ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’ন্তি (অ. নি. ১.১৭০, ৩০৯), এৱৰূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলস্স ভিক্খৱে, পাতুভাৱা মহতো চক্খুস্স পাতুভাৱো হোতী’’তি (অ. নি. ১.১৭৫-১৮৬) এৱৰূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. তাসু ইধ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. উপৰি যাৱ দসকা ধম্মানংযেৱ গহিতত্তা সত্তগ্গহণেন ধম্মগ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং, ৱিসেসেন ৱা সত্তসন্তানপৰিযাপন্নধম্মানংযেৱ অধিকেন ঞাণেন সভাৱতো উপপৰিক্খিতব্বত্তা সত্তগ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং, সঙ্খাৰে উপাদায সত্তোতি পঞ্ঞত্তিমত্তসম্ভৱতো ৱা ফলোপচাৰেন সঙ্খাৰা ‘‘সত্তা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. ন হি কোচি সত্তো পচ্চযট্ঠিতিকো অত্থি অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি, ৱোহাৰৱসেন পন এৱং ৱুচ্চতি. এৱমেতেন ঞাতপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা হোতি.

দ্ৱে ধাতুযোতি সঙ্খতা চ ধাতু অসঙ্খতা চ ধাতু. তত্থ অনেকেহি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতা পঞ্চক্খন্ধা সঙ্খতা ধাতু, কেহিচি পচ্চযেহি অকতং নিব্বানং অসঙ্খতা ধাতু.

তিস্সো ধাতুযোতি কামধাতু ৰূপধাতু অৰূপধাতু (ৱিভ. ১৮১-১৮২). তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধা ধাতূ আযতনা ৰূপা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং. অযং ৱুচ্চতি কামধাতু (ৱিভ. ১৮২; ধ. স. ১২৮৭). তত্থ কতমা ৰূপধাতু? হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৱুচ্চতি ৰূপধাতু. তত্থ কতমা অৰূপধাতু? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৱে পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৱুচ্চতি অৰূপধাতু. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কামধাতূতি কামভৱো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি, ৰূপধাতূতি ৰূপভৱো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি. অৰূপধাতূতি অৰূপভৱো চত্তাৰো খন্ধা লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং. অযং দসুত্তৰপৰিযাযেন যোজনা.

সঙ্গীতিপৰিযাযেন পন ‘‘তিস্সো কুসলধাতুযো – নেক্খম্মধাতু অব্যাপাদধাতু অৱিহিংসাধাতু. অপৰাপি তিস্সো ধাতুযো – ৰূপধাতু অৰূপধাতু নিৰোধধাতু. অপৰাপি তিস্সো ধাতুযো – হীনা ধাতু মজ্ঝিমা ধাতু পণীতা ধাতূ’’তি (দী. নি. ১.৩.৩০৫) ৱুত্তা ধাতুযোপি এত্থ যুজ্জন্তি (ৱিভ. ১৮১-১৮২). নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো. অযং ৱুচ্চতি নেক্খম্মধাতু. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতু. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি. অযং ৱুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অৱিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি. অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসাধাতু (ৱিভ. ১৮২). ৰূপাৰূপধাতুযো ৱুত্তাযেৱ. নিৰোধধাতু নিব্বানং. হীনা ধাতু দ্ৱাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা, মজ্ঝিমা ধাতু অৱসেসা তেভূমকধম্মা. পণীতা ধাতু নৱ লোকুত্তৰধম্মা. সব্বাপি চ নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতু.

চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি দুক্খং অৰিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং. ইমেসং ৱণ্ণনা সচ্চৱিস্সজ্জনেসুযেৱ ভৱিস্সতি.

পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনানীতি অত্তনো হিতত্থায পৰেহি পৱত্তিতধম্মদেসনাসৱনং, পৰেসং হিতত্থায অত্তনো যথাসুতধম্মদেসনা, যথাসুতস্স ধম্মস্স সজ্ঝাযকৰণং, যথাসুতস্স ধম্মস্স চেতসা অনুৱিতক্কনং, কসিণাসুভাদীসু অনুকূলং আৰম্মণন্তি, ইমানি পঞ্চ ৱিমুচ্চনকাৰণানি. যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, যথা যথা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ, তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, ইদং পঠমং ৱিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি. যথা যথা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং দুতিযং ৱিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো নহেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি. যথা যথা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং ততিযং ৱিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো নহেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং চতুত্থং ৱিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো নহেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি, অপি চ খ্ৱস্স অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায, যথা যথা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং পঞ্চমং ৱিমুত্তাযতন’’ন্তি (অ. নি. ৫.২৬; দী. নি. ৩.৩২২).

ছ অনুত্তৰিযানীতি এত্থ নত্থি এতেসং উত্তৰন্তি অনুত্তৰানি, অনুত্তৰানি এৱ অনুত্তৰিযানি, জেট্ঠকানীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘ছযিমানি (অ. নি. ৬.৮, ৩০), ভিক্খৱে, অনুত্তৰিযানি. কতমানি ছ? দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং, অনুস্সতানুত্তৰিযন্তি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দস্সনানুত্তৰিযং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো হত্থিৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, অস্সৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, মণিৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, উচ্চাৱচং ৱা পন দস্সনায গচ্ছতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং দস্সনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৱে, দস্সনং, নেতং নত্থীতি ৱদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, দস্সনং হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনৰিযং অনত্থসংহিতং ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা দস্সনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, দস্সনানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা দস্সনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দস্সনানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং.

‘‘সৱনানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভেৰিসদ্দম্পি সৱনায গচ্ছতি, ৱীণাসদ্দম্পি সৱনায গচ্ছতি, গীতসদ্দম্পি সৱনায গচ্ছতি, উচ্চাৱচং ৱা পন সৱনায গচ্ছতি, সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৱে, সৱনং, নেতং নত্থীতি ৱদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, সৱনং হীনং…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্স ৱা তথাগতসাৱকস্স ৱা ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, সৱনানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতস্স ৱা তথাগতসাৱকস্স ৱা ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সৱনানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং.

‘‘লাভানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি লভতি, দাৰলাভম্পি লভতি, ধনলাভম্পি লভতি, উচ্চাৱচং ৱা পন লাভম্পি লভতি. সমণে ৱা ব্ৰাহ্মণে ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকে মিচ্ছাপটিপন্নে সদ্ধং পটিলভতি. অত্থেসো, ভিক্খৱে, লাভো, নেসো নত্থীতি ৱদামি. সো চ খো এসো, ভিক্খৱে, লাভো হীনো…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতে ৱা তথাগতসাৱকে ৱা সদ্ধং পটিলভতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, লাভানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতে ৱা তথাগতসাৱকে ৱা সদ্ধং পটিলভতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, লাভানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং.

‘‘সিক্খানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো হত্থিস্মিম্পি সিক্খতি, অস্সস্মিম্পি সিক্খতি, ৰথস্মিম্পি সিক্খতি, ধনুস্মিম্পি সিক্খতি, থৰুস্মিম্পি সিক্খতি, উচ্চাৱচং ৱা পন সিক্খতি, সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স সিক্খতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, সিক্খা, নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, সিক্খা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, সিক্খানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সিক্খানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং.

‘‘পাৰিচৰিযানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো খত্তিযম্পি পৰিচৰতি, ব্ৰাহ্মণম্পি পৰিচৰতি, গহপতিম্পি পৰিচৰতি, উচ্চাৱচং ৱা পন পৰিচৰতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং পৰিচৰতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযা, নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা পৰিচৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা পৰিচৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং.

‘‘অনুস্সতানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি অনুস্সৰতি, দাৰলাভম্পি অনুস্সৰতি, ধনলাভম্পি অনুস্সৰতি, উচ্চাৱচং ৱা পন অনুস্সৰতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং অনুস্সৰতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, অনুস্সতি, নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, অনুস্সতি হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা অনুস্সৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, অনুস্সতীনং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা অনুস্সৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনুস্সতানুত্তৰিযং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, ছ অনুত্তৰিযানী’’তি (অ. নি. ৬.৩০).

সত্ত নিদ্দসৱত্থূনীতি এত্থ নত্থি এতস্স দসাতি নিদ্দসো. নিদ্দসস্স নিদ্দসভাৱস্স ৱত্থূনি কাৰণানি নিদ্দসৱত্থূনি. খীণাসৱো হি দসৱস্সকালে পৰিনিব্বুতো পুন পটিসন্ধিযা অভাৱা পুন দসৱস্সো ন হোতীতি নিদ্দসোতি ৱুচ্চতি. ন কেৱলঞ্চ দসৱস্সোৱ ন হোতি, নৱৱস্সোপি…পে… একমুহুত্তিকোপি ন হোতিযেৱ. ন কেৱলঞ্চ দসৱস্সকালে পৰিনিব্বুতো, সত্তৱস্সিককালে পৰিনিব্বুতোপি নিস্সত্তো নিদ্দসো নিমুহুত্তো হোতিযেৱ. তিত্থিযসমযে উপ্পন্নৱোহাৰং পন সাসনে খীণাসৱস্স আৰোপেত্ৱা তত্থ তাদিসস্স অভাৱং, ইধ চ সব্ভাৱং দস্সেন্তো ভগৱা তাদিসসভাৱস্স কাৰণানি ‘‘সত্ত নিদ্দসৱত্থূনী’’তি আহ. যথাহ –

‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৱে, নিদ্দসৱত্থূনি. কতমানি সত্ত? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৱিগতপেমো. ধম্মনিসন্তিযা তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ধম্মনিসন্তিযা অৱিগতপেমো. ইচ্ছাৱিনযে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ইচ্ছাৱিনযে অৱিগতপেমো. পটিসল্লানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ পটিসল্লানে অৱিগতপেমো. ৱীৰিযাৰম্ভে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ৱীৰিযাৰম্ভে অৱিগতপেমো. সতিনেপক্কে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সতিনেপক্কে অৱিগতপেমো. দিট্ঠিপটিৱেধে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ দিট্ঠিপটিৱেধে অৱিগতপেমো. ইমানি খো, ভিক্খৱে, সত্ত নিদ্দসৱত্থূনী’’তি (অ. নি. ৭.২০).

থেৰোপি তথেৱ দেসনং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘সত্ত নিদ্দসৱত্থূনী’’তি আহ.

অট্ঠ অভিভাযতনানীতি এত্থ অভিভুয্যমানানি আযতনানি এতেসং ঝানানন্তি অভিভাযতনানি, ঝানানি. আযতনানীতি অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনসঙ্খাতানি কসিণাৰম্মণানি. ঞাণুত্তৰিকো হি পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ আৰম্মণে সমাপজ্জিতব্বং. ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকৰণে ভাৰো অত্থী’’তি, তানি আৰম্মণানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. এৱং উপ্পাদিতানি ঝানানি ‘‘অভিভাযতনানী’’তি ৱুচ্চন্তি.

‘‘কতমানি (অ. নি. ৮.৬৫) অট্ঠ? অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঠমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং দুতিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ততিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং চতুত্থং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি নীলানি নীলৱণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম উমাপুপ্ফং নীলং নীলৱণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, সেয্যথাপি ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং নীলং নীলৱণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, এৱমেৱ অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি নীলানি নীলৱণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঞ্চমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পীতানি পীতৱণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম কণিকাৰপুপ্ফং পীতং পীতৱণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, সেয্যথাপি ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং পীতং পীতৱণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, এৱমেৱ অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পীতানি পীতৱণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ছট্ঠং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৱণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম বন্ধুজীৱকপুপ্ফং লোহিতকং লোহিতকৱণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, সেয্যথাপি ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং লোহিতকং লোহিতকৱণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, এৱমেৱ অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৱণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং সত্তমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৱণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম ওসধিতাৰকা ওদাতা ওদাতৱণ্ণা ওদাতনিদস্সনা ওদাতনিভাসা, সেয্যথাপি ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং ওদাতং ওদাতৱণ্ণং ওদাতনিদস্সনং ওদাতনিভাসং, এৱমেৱ অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৱণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং অট্ঠমং অভিভাযতনং. ইমানি অট্ঠ অভিভাযতনানি (অ. নি. ৮.৬৫; দী. নি. ৩.৩৫৮).

নৱ অনুপুব্বৱিহাৰাতি পুব্বং পুব্বং অনু অনুপুব্বং, অনুপুব্বং ৱিহৰিতব্বতো সমাপজ্জিতব্বতো ৱিহাৰা অনুপুব্বৱিহাৰা, অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বৱিহাৰাতি অত্থো.

‘‘কতমে নৱ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ৯.৩৩; দী. নি. ৩.৩৪৩, ৩৫৯) ৱুত্তা নৱ অনুপুব্বৱিহাৰাৱ.

দস নিজ্জৰৱত্থূনীতি মিচ্ছাদিট্ঠাদীনি নিজ্জৰযন্তি নাসযন্তীতি নিজ্জৰানি. ৱত্থূনীতি কাৰণানি. নিজ্জৰানি চ তানি ৱত্থূনি চাতি নিজ্জৰৱত্থূনি. সম্মাদিট্ঠাদীনং এতং অধিৱচনং.

‘‘কতমানি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) দস? সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসঙ্কপ্পস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসঙ্কপ্পপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৱাচস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাৱাচা নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৱাচাপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৱাচাপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাকম্মন্তস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাকম্মন্তো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাকম্মন্তপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাকম্মন্তপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাআজীৱস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাআজীৱো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাআজীৱপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাআজীৱপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৱাযামস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাৱাযামো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাৱাযামপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৱাযামপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসতিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাসতি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাসতিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসতিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসমাধিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাসমাধি নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসমাধিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসমাধিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাঞাণিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাঞাণং নিজ্জিণ্ণং হোতি. যে চ মিচ্ছাঞাণপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাঞাণপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৱিমুত্তিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাৱিমুত্তি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৱিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৱিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তী’’তি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) ৱুত্তানি দস নিজ্জৰৱত্থূনি.

৩. সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্যন্তিআদি ভগৱতা ৱুত্তং ইধ আহৰিত্ৱা দস্সিতন্তি ৱেদিতব্বং. কিঞ্চ-ইতি চ-কাৰো পদপূৰণমত্তে নিপাতো. চক্খাদীনি তিংস ৱিস্সজ্জনানি ছসু দ্ৱাৰেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা দ্ৱাৰাৰম্মণপৱত্তিক্কমেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুৱিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূতি পঞ্চৱিধং পঞ্ঞাচক্খু. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; মহাৱ. ৯) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূড়নি. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩২; মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৫) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি সসম্ভাৰচক্খু, পসাদচক্খূতি দুৱিধং হোতি. য্ৱাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন উপৰি ভমুকট্ঠিকেন উভতো অক্খিকূটেহি বহিদ্ধা অক্খিপখুমেহি পৰিচ্ছিন্নো অক্খিকূপকমজ্ঝা নিক্খন্তেন ন্হাৰুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো সেতকণ্হাতিকণ্হমণ্ডলৱিচিত্তো মংসপিণ্ডো, ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদমিধাধিপ্পেতং. তদেতং তস্স সসম্ভাৰচক্খুনো সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসে দিট্ঠিমণ্ডলে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৱিয সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা পমাণতো মুগ্গৱিদলমত্তং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. তং চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. ৰূপযন্তীতি ৰূপা, ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৱং পকাসেন্তীতি অত্থো. চক্খুতো পৱত্তং ৱিঞ্ঞাণং, চক্খুস্স ৱা ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং. ফুসতীতি ফস্সো. উপসগ্গেন পদং মণ্ডেত্ৱা সম্ফস্সোতি ৱুত্তং. চক্খুতো পৱত্তো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তফস্সপচ্চযা. ৱেদযিতন্তি ৱিন্দনং, ৱেদনাতি অত্থো. তদেৱ সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. দুক্খযতীতি দুক্খং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং কৰোতীতি অত্থো. ন দুক্খং ন সুখন্তি অদুক্খমসুখং. ম-কাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. সো পন চক্খুসম্ফস্সো অত্তনা সম্পযুত্তায ৱেদনায সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সয ৱিপাকআহাৰসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, সম্পটিচ্ছনসম্পযুত্তায অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযনত্থিৱিগতৱসেনপঞ্চধা, সন্তীৰণাদিসম্পযুত্তানং উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযো হোতি.

সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহৰীযন্তীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভাৰঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৱত্থুং সূচেন্তীতি অত্থো. জীৱিতমৱ্হাযতীতি জিৱ্হা, সাযনট্ঠেন ৱা জিৱ্হা. সা সসম্ভাৰজিৱ্হায অতিঅগ্গমূলপস্সানি ৱজ্জেত্ৱা উপৰিমতলমজ্ঝে ভিন্নউপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানা তিট্ঠতি. ৰসন্তি তে সত্তাতি ৰসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. সো যাৱতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণপ্পৱত্তি নাম অত্থি, তত্থ যেভুয্যেন কাযপসাদো কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানো তিট্ঠতি. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. মুনাতীতি মনো, ৱিজানাতীতি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. মনোতি সহাৱজ্জনং ভৱঙ্গং. ধম্মাতি দ্ৱাদসপভেদা ধম্মাৰম্মণা ধম্মা. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনমনোৱিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি তংসম্পযুত্তো ফস্সো. সো সম্পযুত্তায ৱেদনায ৱিপাকপচ্চযৱজ্জেহি সেসেহি সত্তহি পচ্চযো হোতি, অনন্তৰায তেহেৱ, সেসানং উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযো হোতি.

ৰূপাদীনি পঞ্চ ৱিস্সজ্জনানি খন্ধৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. সীতাদীহি ৰুপ্পতি পীড়ীযতীতি ৰূপং. ৱেদযতীতি ৱেদনা. সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. চক্খাদীনি ধম্মৱিচাৰপৰিযন্তানি দস ছক্কৱসেন, সট্ঠি ৱিস্সজ্জনানি পিযৰূপসাতৰূপৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুসম্ফস্সজাদিকা ৱেদনা তংতংসম্পযুত্তাৱ. ৰূপেসু সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা. সঞ্চেতযতীতি সঞ্চেতনা, অভিসন্দহতীতি অত্থো. তসতীতি তণ্হা, পিপাসতীতি অত্থো. ৱিতক্কেতীতি ৱিতক্কো, ৱিতক্কনং ৱা ৱিতক্কো, ঊহনন্তি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণে তেন চিত্তং ৱিচৰতীতি ৱিচাৰো, ৱিচৰণং ৱা ৱিচাৰো, অনুসঞ্চৰণন্তি ৱুত্তং হোতি.

৪. পথৱীধাতাদীনি ছ ৱিস্সজ্জনানি সংখিত্তেন নামৰূপৱৱত্থানৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. পত্থটত্তা পথৱী. অপ্পেতি, আপীযতি, অপ্পাযতীতি ৱা আপো. তেজযতীতি তেজো. ৱাযতীতি ৱাযো. ন কস্সতি ন নিকস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ভিন্দিতুং ৱা ন সক্কাতি আকাসো. নিস্সত্তট্ঠেন ধাতু.

পথৱীকসিণাদীনি দস ৱিস্সজ্জনানি কসিণভাৱনাৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. কসিণন্তি সকলফৰণৱসেন কসিণমণ্ডলম্পি তস্মিং উপট্ঠিতনিমিত্তম্পি তদাৰম্মণং ঝানম্পি ৱুচ্চতি. ইধ পন ঝানং অধিপ্পেতং. আদিম্হি চত্তাৰি মহাভূতকসিণাৰম্মণানি ঝানানি, ততো পৰানি চত্তাৰি ৱণ্ণকসিণাৰম্মণানি. আকাসকসিণন্তি পৰিচ্ছেদাকাসো, তদাৰম্মণঞ্চ ঝানং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, তদাৰম্মণঞ্চ আকাসানঞ্চাযতনং. ৱিঞ্ঞাণকসিণন্তি আকাসানঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণং, তদাৰম্মণঞ্চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং.

কেসাদীনি দ্ৱত্তিংস ৱিস্সজ্জনানি দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. তেসু পন কেসাদীসু পটিকূলতো উপট্ঠিতেসু কাযগতাসতিৱসেন অসুভকম্মট্ঠানং হোতি, ৱণ্ণতো উপট্ঠিতেসু কসিণকম্মট্ঠানং হোতি, ধাতুতো উপট্ঠিতেসু চতুধাতুৱৱত্থানকম্মট্ঠানং হোতি, কেসাতিআদীনি চ পটিকূলতো ৱণ্ণতো ৱা উপট্ঠিতানং তদাৰম্মণানি ঝানানি, ধাতুতো উপট্ঠিতস্স তে চ কোট্ঠাসা তদাৰম্মণা চ ধাতুভাৱনা ৱেদিতব্বা.

কেসা উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূড়িকাহি পুৰতো নলাটন্তেন, পচ্ছতো চ গলৱাটকেন পৰিচ্ছিন্না সীসকটাহৱেঠনচম্মে ৱীহগ্গমত্তং পৱিসিত্ৱা ঠিতা অনেকসতসহস্সসঙ্খা.

লোমা ঠপেত্ৱা কেসাদীনং পতিট্ঠিতোকাসং হত্থতলপাদতলানি চ যেভুয্যেন সৰীৰচম্মে নৱনৱুতিযা লোমকূপসহস্সেসু লিক্খামত্তং পৱিসিত্ৱা ঠিতা.

নখা অঙ্গুলীনং অগ্গপিট্ঠেসু ঠিতা ৱীসতি.

দন্তা দ্ৱীসু হণুকট্ঠিকেসু ঠিতা যেভুয্যেন দ্ৱত্তিংস.

তচো সকলসৰীৰং পৰিযোনন্ধিত্ৱা পাকটকিলোমকস্স উপৰি ছৱিযা হেট্ঠা ঠিতং চম্মং.

মংসং সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি অনুলিম্পিত্ৱা ঠিতানি নৱমংসপেসিসতানি.

ন্হাৰূ সকলসৰীৰে অট্ঠীনি আবন্ধিত্ৱা ঠিতানি নৱ ন্হাৰুসতানি.

অট্ঠী সকলসৰীৰে হেট্ঠা অট্ঠীনং উপৰি ঠিতানি সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি.

অট্ঠিমিঞ্জা তেসং তেসং অট্ঠীনং অব্ভন্তৰে ঠিতা মিঞ্জা.

ৱক্কং গলৱাটকা নিক্খন্তেন একমূলেন থোকং গন্ত্ৱা দ্ৱিধা ভিন্নেন থূলন্হাৰুনা ৱিনিবদ্ধা হুত্ৱা হদযমংসং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতা দ্ৱে মংসপিণ্ডিকা.

হদযং সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং মজ্ঝে ঠিতং অন্তো চিত্তসন্নিস্সযং অড্ঢপসতমত্তলোহিতপুণ্ণং পুন্নাগট্ঠিপতিট্ঠানমত্তাৱাটকং হদযমংসং.

যকনং দ্ৱিন্নং থনানং অব্ভন্তৰে দক্খিণপস্সং নিস্সায ঠিতং যমকমংসপটলং.

কিলোমকং হদযৱক্কানি পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতং পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চ সকলসৰীৰে চম্মস্স হেট্ঠতো মংসং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং অপ্পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চাতি দুৱিধং পৰিযোনহনমংসং.

পিহকং হদযস্স ৱামপস্সে উদৰপটলস্স মত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতং উদৰজিৱ্হামংসং.

পপ্ফাসং সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং অন্তৰে হদযযকনানং উপৰি ছাদেত্ৱা ওলম্বন্তং ঠিতং দ্ৱত্তিংসমংসখণ্ডপ্পভেদং পপ্ফাসমংসং.

অন্তং উপৰি গলৱাটকে হেট্ঠা কৰীসমগ্গে ৱিনিবন্ধত্তা গলৱাটককৰীসমগ্গপৰিযন্তে সৰীৰব্ভন্তৰে ঠিতা পুৰিসস্স দ্ৱত্তিংসহত্থা ইত্থিযা অট্ঠৱীসতিহত্থা একৱীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গা অন্তৱট্টি.

অন্তগুণং অন্তভোগে একতো অগলন্তে আবন্ধিত্ৱা একৱীসতিযা অন্তভোগানং অন্তৰা ঠিতং বন্ধনং.

উদৰিযং দন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং জিৱ্হাহত্থপৰিৱত্তিতং খেড়লালাপলিবুদ্ধং তংখণৱিগতৱণ্ণগন্ধৰসাদিসম্পদং তন্তৱাযখলিসুৱানৱমথুসদিসং নিপতিত্ৱা পিত্তসেম্হৱাতপলিৱেঠিতং হুত্ৱা উদৰগ্গিসন্তাপৱেগকুথিতং কিমিকুলাকুলং উপৰূপৰি ফেণবুব্বুড়কানি মুঞ্চন্তং পৰমকসম্বুকদুগ্গন্ধজেগুচ্ছভাৱং আপজ্জিত্ৱা আমাসযসঙ্খাতে উপৰিনাভিঅন্তপটলে ঠিতং নানপ্পকাৰকং অসিতপীতখাযিতসাযিতং.

কৰীসং পক্কাসযসঙ্খাতে হেট্ঠা নাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তৰে উব্বেধেন অট্ঠঙ্গুলমত্তে অন্তাৱসানে ঠিতং ৱচ্চং.

পিত্তং হদযমংসপপ্ফাসানং অন্তৰে যকনমংসং নিস্সায ঠিতং মহাকোসাতকীকোসকসদিসে পিত্তকোসকে ঠিতং বদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৱিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৱ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসং সৰীৰং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং অবদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চাতি দুৱিধং পিত্তং.

সেম্হং উদৰপটলে ঠিতং একপত্থপূৰপ্পমাণং সেম্হং.

পুব্বো খাণুকণ্টকপহৰণগ্গিজালাদীহি অভিহতে ৱা সৰীৰপ্পদেসে অব্ভন্তৰধাতুক্খোভৱসেন ৱা উপ্পন্নেসু গণ্ডপীড়কাদীসু পৰিপক্কলোহিতপৰিণামো. লোহিতং যকনস্স হেট্ঠাভাগং পূৰেত্ৱা হদযৱক্কপপ্ফাসানং উপৰি থোকং থোকং পগ্ঘৰন্তং ৱক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমযমানং ঠিতং একপত্থপূৰমত্তং সন্নিচিতলোহিতসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৱিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৱ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৱা ধমনিজালানুসাৰেন সব্বং উপাদিণ্ণসৰীৰং ফৰিত্ৱা ঠিতং সংসৰণলোহিতসঙ্খাতঞ্চাতি দুৱিধং লোহিতং.

সেদো অগ্গিসন্তাপসূৰিযসন্তাপউতুৱিকাৰাদীহি সন্তত্তে সৰীৰে সব্বকেসলোমকূপৱিৱৰেহি পগ্ঘৰণকআপোধাতু.

মেদো থূলস্স সকলসৰীৰে চম্মমংসন্তৰে কিসস্স জঙ্ঘমংসাদীনি নিস্সায ঠিতো থিনসিনেহো.

অস্সু সোমনস্সদোমনস্সৱিসভাগাহাৰউতূহি সমুট্ঠহিত্ৱা অক্খিকূপকে পূৰেত্ৱা তিট্ঠন্তী ৱা পগ্ঘৰন্তী ৱা আপোধাতু.

ৱসা অগ্গিসন্তাপসূৰিযসন্তাপউতুৱিসভাগেহি উস্মাজাতেসু যেভুয্যেন হত্থতলহত্থপিট্ঠিপাদতলপাদপিট্ঠিনাসাপুটনলাটঅংসকূটেসু ঠিতো ৱিলীনসিনেহো.

খেড়ো তথাৰূপং আহাৰং পস্সন্তস্স ৱা সৰন্তস্স ৱা মুখে ৱা ঠপেন্তস্স হদযং ৱা আকিলাযন্তস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱা জিগুচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স ভিয্যো উপ্পজ্জিত্ৱা উভোহি কপোলপস্সেহি ওৰুয্হ জিৱ্হায তিট্ঠমানা ফেণমিস্সা আপোধাতু.

সিঙ্ঘাণিকা ৱিসভাগাহাৰউতুৱসেন সঞ্জাতধাতুক্খোভস্স ৱা ৰোদন্তস্স ৱা অন্তোসীসে মত্থলুঙ্গতো গলিত্ৱা তালুমত্থকৱিৱৰেন ওতৰিত্ৱা নাসাপুটে পূৰেত্ৱা তিট্ঠন্তং ৱা পগ্ঘৰন্তং ৱা পূতি অসুচি পিচ্ছিলং.

লসিকা অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানং অসীতিসতসন্ধীনং অব্ভন্তৰে ঠিতং পিচ্ছিলকুণপং.

মুত্তং আহাৰউতুৱসেন ৱত্থিপুটব্ভন্তৰে ঠিতা আপোধাতু.

মত্থলুঙ্গং সীসকটাহব্ভন্তৰে চত্তাৰো সিব্বিনিমগ্গে নিস্সায ঠিতো চতুপিণ্ডসমোধানো মিঞ্জৰাসি.

চক্খাযতনাদীনি দ্ৱাদস ৱিস্সজ্জনানি দ্ৱাদসাযতনৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং. চক্খুৰূপাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৱনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি, ৱাযমন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি, ৱিত্থাৰেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসাৰে পৱত্তং অতীৱ আযতং সংসাৰদুক্খং যাৱ ন নিৱত্ততি, তাৱ নযন্তি, পৱত্তযন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩) কাৰণং. চক্খুআদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৱসন্তি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চক্খাদযো নেসং নিৱাসট্ঠানং, চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সযত্তা তদাৰম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো চ নেসং আকৰো, তত্থ তত্থ ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন সমোসৰণতো চক্খাদযো চ নেসং সমোসৰণট্ঠানং, তংনিস্সযাৰম্মণভাৱেন তত্থেৱ উপ্পত্তিতো চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো, চক্খাদীনং অভাৱে অভাৱতো চক্খাদযো চ নেসং কাৰণন্তি যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. এৱং সেসানিপি.

চক্খুধাতাদীনি অট্ঠাৰস ৱিস্সজ্জনানি অট্ঠাৰসধাতুৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৱং ৱিদহতি, ধীযতে, ৱিধানং ৱিধীযতে, এতায, এত্থ ৱা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কাৰণভাৱেন ৱৱত্থিতা হুত্ৱা সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো ৱিয সুৱণ্ণৰজতাদিং, অনেকপ্পকাৰং সংসাৰদুক্খং ৱিদহন্তি. ভাৰহাৰেহি চ ভাৰো ৱিয সত্তেহি ধীযন্তে, ধাৰীযন্তীতি অত্থো. দুক্খৱিধানমত্তমেৱ চেতা অৱসৱত্তনতো. এতাহি চ কৰণভূতাহি সংসাৰদুক্খং সত্তেহি অনুৱিধীযতি. তথাৱিহিতঞ্চেতং এতাস্ৱেৱ ধীযতি, ঠপীযতীতি অত্থো. অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৱতো নত্থি, ন এৱমেতা. এতা পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযো. যথা চ লোকে ৱিচিত্তা হৰিতালমনোসিলাদযো সেলাৱযৱা ধাতুযোতি ৱুচ্চন্তি, এৱমেতাপি ধাতুযো ৱিযাতি ধাতুযো. ৱিচিত্তা হেতা ঞাণনেয্যাৱযৱাতি. যথা ৱা সৰীৰসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৱযৱভূতেসু ৰসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৱমেৱেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৱস্স অৱযৱেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৱমত্তস্সেতং অধিৱচনং. তথা হি ভগৱা ‘‘ছধাতুৰো অযং ভিক্খু পুৰিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) জীৱসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু. এৱং সেসাপি. মনোধাতূতি চ তিস্সো মনোধাতুযো. ধম্মধাতূতি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা সোড়স সুখুমৰূপানি নিব্বানঞ্চ. মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ছসত্ততি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো.

চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি বাৱীসতি ৱিস্সজ্জনানি বাৱীসতিন্দ্ৰিযৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুমেৱ দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি চক্খুন্দ্ৰিযং. সোতমেৱ সৱনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সোতিন্দ্ৰিযং. ঘানমেৱ ঘাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ঘানিন্দ্ৰিযং. জিৱ্হা এৱ সাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি জিৱ্হিন্দ্ৰিযং. কাযো এৱ ফুসনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি কাযিন্দ্ৰিযং. মনতে ইতি মনো, ৱিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচৰিযা পনাহু – নালিযা মিনমানো ৱিয মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয চ আৰম্মণং মনতি জানাতীতি মনো, তদেৱ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি মনিন্দ্ৰিযং.

জীৱন্তি তেন তংসহজাতা ধম্মাতি জীৱিতং, তদেৱ অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি দুৱিধং. সব্বকম্মজৰূপসহজং সহজৰূপানুপালনং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, সব্বচিত্তসহজং সহজঅৰূপানুপালনং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং.

থীযতি সঙ্ঘাতং গচ্ছতি এতিস্সা গব্ভোতি ইত্থী, ইত্থিলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, নিযমতো ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং.

পুং-ৱুচ্চতি নিৰযো, পুং সঙ্খাতে নিৰযে ৰিসীযতি হিংসীযতীতি পুৰিসো, পুৰিসলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, নিযমতো পুৰিসস্সেৱ ইন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং. দ্ৱীসুপেতেসু একেকং সভাৱকস্স একেকস্স কম্মজৰূপসহজং হোতি.

কুসলৱিপাককাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং, কাযিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সুখমেৱ ইন্দ্ৰিযং সুখিন্দ্ৰিযং.

অকুসলৱিপাককাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং দুক্খং, কাযিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, দুক্খমেৱ ইন্দ্ৰিযং দুক্খিন্দ্ৰিযং.

পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং, চেতসিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সোমনস্সমেৱ ইন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং.

দোমনস্সযোগতো দুট্ঠু মনো অস্সাতি, হীনৱেদনত্তা ৱা কুচ্ছিতং মনো অস্সাতি দুম্মনো, দুম্মনস্স ভাৱো দোমনস্সং, চেতসিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, দোমনস্সমেৱ ইন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং. সুখদুক্খাকাৰপৱত্তিং উপেক্খতি মজ্ঝত্তাকাৰসণ্ঠিতত্তা তেনাকাৰেন পৱত্ততীতি উপেক্খা, মজ্ঝত্তলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, উপেক্খা এৱ ইন্দ্ৰিযং উপেক্খিন্দ্ৰিযং.

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৱা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৱ ৱা এসাতি সদ্ধা, অস্সদ্ধিযস্স অভিভৱনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্ৰিযং, অধিমোক্খলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সদ্ধাযেৱ ইন্দ্ৰিযং সদ্ধিন্দ্ৰিযং.

ৱীৰভাৱো ৱীৰিযং, ৱীৰানং ৱা কম্মং, ৱিধিনা ৱা নযেন ঈৰযিতব্বং পৱত্তযিতব্বন্তি ৱীৰিযং, কোসজ্জস্স অভিভৱনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্ৰিযং, পগ্গহণলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযমেৱ ইন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং.

সৰন্তি তায, সযং ৱা সৰতি, সৰণমত্তমেৱ ৱা এসাতি সতি, মুট্ঠসচ্চস্স অভিভৱনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্ৰিযং, উপট্ঠানলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সতি এৱ ইন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং.

আৰম্মণে চিত্তং সম্মা আধিযতি ঠপেতীতি সমাধি, ৱিক্খেপস্স অভিভৱনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্ৰিযং, অৱিক্খেপলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সমাধি এৱ ইন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং.

‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা নযেন অৰিযসচ্চানি পজানাতীতি পঞ্ঞা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি পঞ্ঞাপনৱসেন পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জায অভিভৱনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্ৰিযং, দস্সনলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞা এৱ ইন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং.

অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মমেৱ ৱা জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং নামং.

পঠমমগ্গেন ঞাতং মৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱা তেসংযেৱ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানমেৱ জাননতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ আজাননকং ইন্দ্ৰিযং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সোতাপত্তিফলাদীসু ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং নামং.

অঞ্ঞাতাৱিনো চতুসচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৱস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱীনং ৱা চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতকিচ্চানং চত্তাৰি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতানং ধম্মানং অব্ভন্তৰে ইন্দট্ঠসাধনেন অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. অৰহত্তফলঞাণস্সেতং নামং. সব্বানিপেতানি যথাযোগং ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন ইন্দজুট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. ভগৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধো পৰমিস্সৰিযভাৱতো ইন্দো, কুসলাকুসলঞ্চ কম্মং কম্মেসু কস্সচি ইস্সৰিযাভাৱতো. তেনেৱেত্থ কম্মজনিতানি ইন্দ্ৰিযানি কুসলাকুসলকম্মং উল্লিঙ্গেন্তি, তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. সব্বানেৱ পনেতানি ভগৱতা মুনিন্দেন যথাভূততো পকাসিতানি অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. তেনেৱ চ ভগৱতা মুনিন্দেন কানিচি গোচৰাসেৱনায, কানিচি ভাৱনাসেৱনায সেৱিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্ৰিযানি. অপি চ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সৰিযট্ঠেনপি এতানি ইন্দ্ৰিযানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপৱত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চং তস্মিং তিক্খে তিক্খত্তা মন্দে চ মন্দত্তাতি.

৫. কামধাতুআদীনি দ্ৱাদস ৱিস্সজ্জনানি ভৱপ্পভেদৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. কামৰাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তা ধাতু কামধাতু, কামসঙ্খাতা ৱা ধাতু কামধাতু.

কামং পহায ৰূপেন যুত্তা ধাতু ৰূপধাতু, ৰূপসঙ্খাতা ৱা ধাতু ৰূপধাতু.

কামঞ্চ ৰূপঞ্চ পহায অৰূপেন যুত্তা ধাতু অৰূপধাতু, অৰূপসঙ্খাতা ৱা ধাতু অৰূপধাতু.

তা এৱ ধাতুযো পুন ভৱপৰিযাযেন ৱুত্তা. ভৱতীতি হি ভৱোতি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞায যুত্তো ভৱো সঞ্ঞাভৱো, সঞ্ঞাসহগতো ৱা ভৱো সঞ্ঞাভৱো, সঞ্ঞা ৱা এত্থ ভৱে অত্থীতি সঞ্ঞাভৱো. সো কামভৱো চ অসঞ্ঞাভৱমুত্তো ৰূপভৱো চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱমুত্তো অৰূপভৱো চ হোতি.

ন সঞ্ঞাভৱো অসঞ্ঞাভৱো, সো ৰূপভৱেকদেসো.

ওড়াৰিকত্তাভাৱতো নেৱসঞ্ঞা, সুখুমত্তেন সম্ভৱতো নাসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৱো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো. অথ ৱা ওড়াৰিকায সঞ্ঞায অভাৱা, সুখুমায চ ভাৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা অস্মিং ভৱেতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো, সো অৰূপভৱেকদেসো.

একেন ৰূপক্খন্ধেন ৱোকিণ্ণো ভৱো একেন ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি একৱোকাৰভৱো, সো অসঞ্ঞভৱোৱ.

চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো চতূহি ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি চতুৱোকাৰভৱো, সো অৰূপভৱো এৱ.

পঞ্চহি খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো পঞ্চহি ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি পঞ্চৱোকাৰভৱো, সো কামভৱো চ ৰূপভৱেকদেসো চ হোতি.

৬. পঠমজ্ঝানাদীনি দ্ৱাদস ৱিস্সজ্জনানি ঝানসমাপত্তিৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. ঝানন্তি ইধ ব্ৰহ্মৱিহাৰমত্তং অধিপ্পেতং. ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং ঝানং. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং ঝানং. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং ঝানং. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং ঝানং.

মেদতি মেজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ৱা ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্তীতি মেত্তা, পচ্চনীকধম্মেহি মুত্তত্তা আৰম্মণে চাধিমুত্তত্তা ৱিমুত্তি, চেতসো ৱিমুত্তি চেতোৱিমুত্তি, মেত্তা এৱ চেতোৱিমুত্তি মেত্তাচেতোৱিমুত্তি.

কৰুণা ৱুত্তত্থা এৱ.

মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৱা মোদতি, মোদনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মুদিতা. ‘‘অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদিব্যাপাৰপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৱূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা. মেত্তাদযো তযো ব্ৰহ্মৱিহাৰা পঠমাদীহি তীহি ঝানেহি যুত্তা. উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো চতুত্থজ্ঝানেন যুত্তো.

ফৰণৱসেন নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তো. আকাসো অনন্তো আকাসানন্তো, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. আকাসানন্তোযেৱ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৱানং দেৱাযতনমিৱা’’তি আকাসানঞ্চাযতনং. আকাসানঞ্চাযতনমেৱ সমাপত্তি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি. ফৰণৱসেন চ নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তং, তং আকাসাৰম্মণং ৱিঞ্ঞাণং. অনন্তমেৱ আনঞ্চং, ৱিঞ্ঞাণং আনঞ্চং ‘‘ৱিঞ্ঞাণানঞ্চ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ ৰুড়্হিসদ্দো. তং ৱিঞ্ঞাণঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৱানং দেৱাযতনমিৱা’’তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. নত্থি এতস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৱসিট্ঠং নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৱো আকিঞ্চঞ্ঞং. আকাসানঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণাভাৱস্সেতং অধিৱচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং. অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৱানং দেৱাযতনমিৱা’’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ওড়াৰিকায সঞ্ঞায অভাৱতো, সুখুমায চ ভাৱতো নেৱস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স সঞ্ঞা নাসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞং. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ তং মনাযতনধম্মাযতনপৰিযাপন্নত্তা আযতনঞ্চাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৱা যাযমেত্থ সঞ্ঞা সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৱসঞ্ঞা, সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱেন ৱিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা চ সা সেসধম্মানং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাৰম্মণায সমাপত্তিযা এতং অধিৱচনং. ন কেৱলং এত্থ সঞ্ঞা এদিসী, অথ খো ৱেদনাপি নেৱৱেদনা নাৱেদনা. চিত্তম্পি নেৱচিত্তং নাচিত্তং. ফস্সোপি নেৱফস্সো নাফস্সো. এস নযো সেসসম্পযুত্তধম্মেসু. সঞ্ঞাসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি.

অৱিজ্জাদীনি দ্ৱাদস ৱিস্সজ্জনানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. তব্বিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা. দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা, অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সব্বযোনিগতিভৱৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা, পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা, অপি চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা. সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, নামযতীতি ৱা নামং. ৰুপ্পতীতি ৰূপং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. পৰিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতি ভুসং গণ্হাতীতি উপাদানং. ভৱতি, ভাৱযতীতি ৱা ভৱো. জননং জাতি. জীৰণং জৰা. মৰন্তি এতেনাতি মৰণং.

৭. দুক্খাদীনি অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৱিস্সজ্জনানি চতুসচ্চযোজনাৱসেন নিদ্দিট্ঠানি. ‘‘দুক্খং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদীসু হি ছন্নং চতুক্কানং ৱসেন চতুৱীসতি ৱিস্সজ্জনানি ‘‘চক্খু জৰামৰণ’’ন্তি পেয্যালে ‘‘চক্খু অভিঞ্ঞেয্যং সোতং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা ‘‘জাতি অভিঞ্ঞেয্যা’’তি পৰিযোসানেন পঞ্চনৱুতাধিকেন ৱিস্সজ্জনসতেন যোজেত্ৱা ৱুত্তানি. পঞ্চনৱুতাধিকং চতুক্কসতং হোতি, তেসং চতুক্কানং ৱসেন অসীতিঅধিকানি সত্ত ৱিস্সজ্জনসতানি. ‘‘জৰামৰণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিকে চতুক্কে ‘‘চত্তাৰি ৱিস্সজ্জনানী’’তি এৱং সব্বানি অট্ঠ চ সতানি অট্ঠ চ ৱিস্সজ্জনানি হোন্তি. এত্থ চ তস্স তস্স ধম্মস্স পধানভূতো পচ্চযো সমুদযোতি ৱেদিতব্বো. সব্বসঙ্খাৰেহি সুঞ্ঞং নিব্বানং নিৰোধোতি ৱেদিতব্বং. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনং তিণ্ণম্পি হি লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানং এত্থ অভাৱং সন্ধায অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযনিৰোধোতিআদি যুজ্জতি. নিৰোধগামিনিপটিপদাতি চ সব্বত্থ অৰিযমগ্গো এৱ. এৱঞ্হি ৱুচ্চমানে ফলেপি মগ্গৱোহাৰসম্ভৱতো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযঅঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযানম্পি যুজ্জতি. পুন দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞট্ঠাদিৱসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধট্ঠাদিৱসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. পৰিঞ্ঞা চ সা পটিৱিজ্ঝিতব্বট্ঠেন পটিৱেধো চাতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো. পৰিঞ্ঞাপটিৱেধোৱ অত্থো পৰিঞ্ঞাপটিৱেধট্ঠো.

৮. পুন তানেৱ দুক্খাদীনি জৰামৰণপৰিযন্তানি দ্ৱিঅধিকানি দ্ৱে পদসতানি সমুদযাদীহি সত্তহি সত্তহি পদেহি যোজেত্ৱা দ্ৱিঅধিকানং দ্ৱিন্নং অট্ঠকসতানং ৱসেন সহস্সঞ্চ ছ চ সতানি সোড়স চ ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পধানভূতো পচ্চযো সমুদযো, তস্স নিৰোধো সমুদযনিৰোধো. ছন্দো এৱ ৰাগো ছন্দৰাগো, দুক্খে সুখসঞ্ঞায দুক্খস্স ছন্দৰাগো, তস্স নিৰোধো ছন্দৰাগনিৰোধো. দুক্খং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং সুখং সোমনস্সং দুক্খস্স অস্সাদো. দুক্খস্স অনিচ্চতা দুক্খস্স ৱিপৰিণামধম্মতা দুক্খস্স আদীনৱো. দুক্খে ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং দুক্খস্স নিস্সৰণং. ‘‘যং খো পন কিঞ্চি ভূতং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং নিৰোধো তস্স নিস্সৰণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৪) ৱচনতো নিব্বানমেৱ দুক্খস্স নিস্সৰণং. ‘‘দুক্খনিৰোধো সমুদযনিৰোধো ছন্দৰাগনিৰোধো দুক্খস্স নিস্সৰণ’’ন্তি নানাসঙ্খতপটিপক্খৱসেন নানাপৰিযাযৱচনেহি চতূসু ঠানেসু নিব্বানমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আহাৰসমুদযা দুক্খসমুদযো আহাৰনিৰোধা দুক্খনিৰোধো সৰসৱসেন সমুদযনিৰোধো, অথ ৱা উদযব্বযদস্সনেন সমুদযনিৰোধো সহ ৱিপস্সনায মগ্গো ছন্দৰাগনিৰোধো’’তি ৱদন্তি. এৱঞ্চ ৱুচ্চমানে লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানং অৱিপস্সনূপগত্তা ন সব্বসাধাৰণং হোতীতি পঠমং ৱুত্তনযোৱ গহেতব্বো. লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযেসু হি ছন্দৰাগাভাৱতোযেৱ ছন্দৰাগনিৰোধোতি যুজ্জতি. সৰীৰে ছন্দৰাগেনেৱ সৰীৰেকদেসেসু কেসাদীসুপি ছন্দৰাগো কতোৱ হোতি, জৰামৰণৱন্তেসু ছন্দৰাগেনেৱ জৰামৰণেসুপি ছন্দৰাগো কতোৱ হোতি. এৱং অস্সাদাদীনৱাপি যোজেতব্বা. পুন দুক্খাদীনি জৰামৰণপৰিযন্তানি দ্ৱিঅধিকানি দ্ৱে পদসতানি সমুদযাদীহি ছহি ছহি পদেহি যোজেত্ৱা দ্ৱিঅধিকানং দ্ৱিন্নং সত্তকসতানং ৱসেন নযসহস্সঞ্চ চত্তাৰি চ সতানি চুদ্দস চ ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি.

৯. ইদানি ৰূপাদীনি জৰামৰণপৰিযন্তানি একাধিকানি দ্ৱে পদসতানি সত্তহি অনুপস্সনাহি যোজেত্ৱা নিদ্দিসিতুং পঠমং তাৱ অনিচ্চানুপস্সনাদযো সত্ত অনুপস্সনা নিদ্দিট্ঠা. তানি সব্বানি সত্তহি সুদ্ধিকঅনুপস্সনাৱিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং সহস্সঞ্চ চত্তাৰি চ সতানি চুদ্দস চ ৱিস্সজ্জনানি হোন্তি. অনিচ্চন্তি অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা. সা নিচ্চসঞ্ঞাপটিপক্খা. দুক্খন্তি অনুপস্সনা দুক্খানুপস্সনা. সা সুখসঞ্ঞাপটিপক্খা. অনত্তাতি অনুপস্সনা অনত্তানুপস্সনা. সা অত্তসঞ্ঞাপটিপক্খা. তিস্সন্নং অনুপস্সনানং পৰিপূৰত্তা নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদা, নিব্বিদা চ সা অনুপস্সনা চাতি নিব্বিদানুপস্সনা. সা নন্দিপটিপক্খা. চতস্সন্নং অনুপস্সনানং পৰিপূৰত্তা ৱিৰজ্জতীতি ৱিৰাগো, ৱিৰাগো চ সো অনুপস্সনা চাতি ৱিৰাগানুপস্সনা. সা ৰাগপটিপক্খা. পঞ্চন্নং অনুপস্সনানং পৰিপূৰত্তা ৰাগং নিৰোধেতীতি নিৰোধো, নিৰোধো চ সো অনুপস্সনা চাতি নিৰোধানুপস্সনা. সা সমুদযপটিপক্খা. ছন্নং অনুপস্সনানং পৰিপূৰত্তা পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গো, পটিনিস্সগ্গো চ সো অনুপস্সনা চাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা. সা আদানপটিপক্খা. লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানং অসতিপি ৱিপস্সনূপগত্তে ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; পটি. ম. ১.৩১) ৱচনতো তেসম্পি অনিচ্চদুক্খানত্তত্তা তত্থ নিচ্চসুখত্তসঞ্ঞানং নন্দিযা ৰাগস্স চ অভাৱা নিৰোধৱন্তানীতি অনুপস্সনতো পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গপক্খন্দনপটিনিস্সগ্গসম্ভৱতো চ তেহিপি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৱেদিতব্বা. জৰামৰণৱন্তেসু অনিচ্চাদিতো দিট্ঠেসু জৰামৰণম্পি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠং নাম হোতি, জৰামৰণৱন্তেসু নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জন্তো জৰামৰণে নিব্বিন্নো চ ৱিৰত্তো চ হোতি, জৰামৰণৱন্তেসু নিৰোধতো দিট্ঠেসু জৰামৰণম্পি নিৰোধতো দিট্ঠং নাম হোতি, জৰামৰণৱন্তেসু পটিনিস্সজ্জন্তো জৰামৰণং পটিনিস্সজ্জন্তোৱ হোতীতি জৰামৰণেহি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৱেদিতব্বা.

১০. ইদানি আদীনৱঞাণস্স ৱত্থুভূতানং উপ্পাদাদীনং পঞ্চন্নং আৰম্মণানং ৱসেন উপ্পাদাদীনি তেসং ৱেৱচনানি পঞ্চদস ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, সন্তিপদঞাণস্স তপ্পটিপক্খাৰম্মণৱসেন অনুপ্পাদাদীনি পঞ্চদস ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন তানেৱ উপ্পাদানুপ্পাদাদীনি পদানি যুগড়কৱসেন যোজেত্ৱা তিংস ৱিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. এৱং ইমস্মিং নযেৱ সট্ঠি ৱিস্সজ্জনানি হোন্তি. তত্থ উপ্পাদোতি পুৰিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৱত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৱত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খাৰনিমিত্তং. যোগাৱচৰস্স হি সঙ্খাৰা সসণ্ঠানা ৱিয উপট্ঠহন্তি, তস্মা নিমিত্তন্তি ৱুচ্চন্তি. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. তঞ্হি অভিসঙ্খৰণট্ঠেন আযূহনাতি ৱুচ্চতি.