১. ব্ৰাহ্মণধম্মযাগসুত্তৱণ্ণনা
১০০. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অহন্তি অত্তনিদ্দেসো. যো হি পৰো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অস্মীতি পটিজাননা. যো পৰমত্থব্ৰাহ্মণভাৱো ‘‘অহ’’ন্তি ৱুচ্চমানো, তস্স অত্তনি অত্থিভাৱং পটিজানন্তো হি সত্থা ‘‘অস্মী’’তি অৱোচ. ‘‘অহমস্মী’’তি চ যথা ‘‘অহমস্মি ব্ৰহ্মা মহাব্ৰহ্মা, সেয্যোহমস্মী’’তি চ অপ্পহীনদিট্ঠিমানানুসযা পুথুজ্জনা অত্তনো দিট্ঠিমানমঞ্ঞনাভিনিৱেসৱসেন অভিৱদন্তি, ন এৱং ৱুত্তং. সব্বসো পন পহীনদিট্ঠিমানানুসযো ভগৱা সমঞ্ঞং অনতিধাৱন্তো লোকসমঞ্ঞানুৰোধেন ৱেনেয্যসন্তানেসু ধম্মং পতিট্ঠপেন্তো কেৱলং তাদিসস্স গুণস্স অত্তনি ৱিজ্জমানতং পটিজানন্তো ‘‘অহমস্মী’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণোতি বাহিতপাপত্তা ব্ৰহ্মস্স চ অণনতো ব্ৰাহ্মণো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৱে, অহং পৰমত্থতো ব্ৰাহ্মণোস্মীতি. ভগৱা সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণস্স দানসংযমাদিৱতসমাদানস্স নিৰৱসেসায তপচৰিযায পাৰং গতো সম্মদেৱ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযৱাসো সকলৱেদন্তগূ সুৱিসুদ্ধৱিজ্জাচৰণো সব্বথা নিন্হাতপাপমলো অনুত্তৰস্স অৰিযমগ্গসঙ্খাতস্স ব্ৰাহ্মণস্স ৱত্তা পৱত্তা, সুপৰিসুদ্ধস্স চ সাসনব্ৰহ্মচৰিযস্স পৱেদেতা, তস্মা সব্বসো বাহিতপাপত্তা ব্ৰহ্মস্স চ অণনতো কথনতো পৰমত্থেন ব্ৰাহ্মণোতি ৱুচ্চতি.
ইতি ভগৱা সদেৱকে লোকে অত্তনো অনুত্তৰং ব্ৰাহ্মণভাৱং পৱেদেত্ৱা যানি তানি ব্ৰাহ্মণদানাদীনি ছ কম্মানি ব্ৰাহ্মণস্স পঞ্ঞাপেন্তি, তেসম্পি সুপৰিসুদ্ধানং উক্কংসতো অত্তনি সংৱিজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘যাচযোগো’’তিআদিমাহ.
তত্থ যাচযোগোতি যাচেহি যুত্তো. যাচন্তীতি যাচা, যাচকা, তে পনেত্থ ৱেনেয্যা ৱেদিতব্বা. তে হি ‘‘দেসেতু, ভন্তে ভগৱা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্ম’’ন্তি ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মদেসনং যাচন্তি. ভগৱা চ তেসং ইচ্ছাৱিঘাতং অকৰোন্তো যথাৰুচি ধম্মং দেসেন্তো ধম্মদানং দেতীতি যাচযোগো, সদা সব্বকালং তেহি অৱিৰহিতো. অথ ৱা যাচযোগোতি যাচনযোগ্গো, অধিপ্পাযপূৰণতো যাচিতুং যুত্তোতি অত্থো ‘‘যাজযোগো’’তিপি পাঠো. তত্থ যাজো ৱুচ্চতি মহাদানং, যিট্ঠন্তি অত্থো. ইধ পন ধম্মদানং ৱেদিতব্বং, যাজে নিযুত্তোতি যাজযোগা. সদাতি সব্বদা, অনৱৰতপ্পৱত্তসদ্ধম্মমহাদানোতি অত্থো. অথ ৱা যাজেন যোজেতীতিপি যাজযোগো. তিৱিধদানসঙ্খাতেন যাজেন সত্তে যথাৰহং যোজেতি, তত্থ দানে নিযোজেতীতি অত্থো. ‘‘যাজযোগো সতত’’ন্তিপি পঠন্তি. পযতপাণীতি পৰিসুদ্ধহত্থো. যো হি দানাধিমুত্তো আমিসদানং দেন্তো সক্কচ্চং সহত্থেন দেয্যধম্মং দাতুং সদা ধোতহত্থোযেৱ হোতি, সো ‘‘পযতপাণী’’তি ৱুচ্চতি. ভগৱাপি ধম্মদানাধিমুত্তো সক্কচ্চং সব্বকালং ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পযতপাণী’’তি. ‘‘সদা’’তি চ পদং ইমিনাপি সদ্ধিং যোজেতব্বং ‘‘সদা পযতপাণী’’তি. অৱিভাগেন হি সত্থা ৱেনেয্যলোকস্স সদ্ধম্মদানং সদা সব্বকালং পৱত্তেন্তো তত্থ যুত্তপ্পযুত্তো হুত্ৱা ৱিহৰতি.
অপৰো নযো – যোগো ৱুচ্চতি ভাৱনা. যথাহ ‘‘যোগা ৱে জাযতে ভূৰী’’তি (ধ. প. ২৮২). তস্মা যাজযোগোতি যাজভাৱনং, পৰিচ্চাগভাৱনং অনুযুত্তোতি অত্থো. ভগৱা হি অভিসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতোপি কৰুণাসমুস্সাহিতো অনৱসেসতো দানং পৰিব্ৰূহেন্তো তত্থ উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো হুত্ৱা অভিসম্বোধিং পাপুণি, বুদ্ধো হুত্ৱাপি তিৱিধং দানং পৰিব্ৰূহেসি ৱিসেসতো ধম্মদানং, পৰেপি তত্থ নিযোজেসি. তথা হি সো ৱেনেয্যযাচকানং কস্সচি সৰণানি অদাসি, কস্সচি পঞ্চ সীলানি, কস্সচি দস সীলানি, কস্সচি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং, কস্সচি ধুতধম্মে, কস্সচি চত্তাৰি ঝানানি, কস্সচি অট্ঠ সমাপত্তিযো, কস্সচি পঞ্চাভিঞ্ঞাযো, চত্তাৰো মগ্গে, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, তিস্সো ৱিজ্জা, চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৱমাদিলোকিযলোকুত্তৰভেদং গুণধনং ধম্মদানৱসেন যথাধিপ্পাযং দেন্তো পৰে চ ‘‘দেথা’’তি নিযোজেন্তো পৰিচ্চাগভাৱনং পৰিব্ৰূহেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্চাগভাৱনং অনুযুত্তো’’তি.
পযতপাণীতি ৱা আযতপাণী, হত্থগতং কিঞ্চি দাতুং ‘‘এহি গণ্হা’’তি পসাৰিতহত্থো ৱিয আচৰিযমুট্ঠিং অকত্ৱা সদ্ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো. পযতপাণীতি ৱা উস্সাহিতহত্থো, আমিসদানং দাতুং উস্সাহিতহত্থো ৱিয ধম্মদানে কতুস্সাহোতি অত্থো. অন্তিমদেহধৰোতি ব্ৰহ্মচৰিযৱসেন ব্ৰাহ্মণকৰণানং ধম্মানং পাৰিপূৰিযা পচ্ছিমত্তভাৱধাৰী. অৱুসিতৱতো হি ৱসলকৰণানং ধম্মানং অপ্পহানেন ৱসলাদিসমঞ্ঞা গতি আযতিং গব্ভসেয্যা সিযা. তেন ভগৱা অত্তনো অচ্চন্তৱুসিতব্ৰাহ্মণভাৱং দস্সেতি. অনুত্তৰো ভিসক্কো সল্লকত্তোতি দুত্তিকিচ্ছস্স ৱট্টদুক্খৰোগস্স তিকিচ্ছনতো উত্তমো ভিসক্কো, অঞ্ঞেহি অনুদ্ধৰণীযানং ৰাগাদিসল্লানং কন্তনতো সমুচ্ছেদৱসেন সমুদ্ধৰণতো উত্তমো সল্লকন্তনৱেজ্জো. ইমিনা নিপ্পৰিযাযতো ব্ৰাহ্মণকৰণানং ধম্মানং অত্তনি পতিট্ঠিতানং পৰসন্ততিযং পতিট্ঠাপনেন পৰেসম্পি ব্ৰাহ্মণকৰণমাহ.
তস্স মে তুম্হে পুত্তাতি তস্স এৱৰূপস্স মম তুম্হে, ভিক্খৱে, পুত্তা অত্ৰজা হোথ. ওৰসাতি উৰসি সম্বন্ধা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্ৰজা ৱিসেসেন পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাতা. তস্স সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স অৰিযধম্মৰতনস্স চ একংসভাগিযতায ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা সত্থু উৰে ৱাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ওৰসপুত্তা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. তথা হি তে ভগৱতা আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিআদিৱোলোকনেন ৱজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৱা ৱজ্জতো নিৱাৰেত্ৱা অনৱজ্জে পতিট্ঠপেন্তেন সীলাদিধম্মসৰীৰপোসনেন সংৱড্ঢিতা. মুখতো জাতাতি মুখতো জাতায ধম্মদেসনায অৰিযায জাতিযা জাতত্তা মুখতো জাতা. অথ ৱা অনঞ্ঞসাধাৰণতো সব্বস্স কুসলধম্মস্স মুখতো পাতিমোক্খতো ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাসঙ্খাততো ৱিমোক্খমুখতো ৱা অৰিযমগ্গজাতিযা জাতাতিপি মুখতো জাতা. সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনধম্মে অৰিযমগ্গধম্মে ৱা জাতাতি ধম্মজা. তেনেৱ ধম্মেন নিম্মিতা মাপিতাতি ধম্মনিম্মিতা. সতিধম্মৱিচযাদি ধম্মদাযাদা, ন লাভসক্কাৰাদি আমিসদাযাদা, ধম্মদাযাদা নো আমিসদাযাদা হোথাতি অত্থো.
তত্থ ধম্মো দুৱিধো – নিপ্পৰিযাযধম্মো, পৰিযাযধম্মোতি. আমিসম্পি দুৱিধং – নিপ্পৰিযাযামিসং, পৰিযাযামিসন্তি. কথং? মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদো হি নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো নিপ্পৰিযাযধম্মো, নিব্বত্তিতধম্মোযেৱ, ন কেনচি পৰিযাযেন কাৰণেন ৱা লেসেন ৱা ধম্মো. যং পনিদং ৱিৱট্টূপনিস্সিতং কুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৱিৱট্টং পত্থেন্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, গন্ধমালাদীহি ৱত্থুপূজং কৰোতি, ধম্মং সুণাতি, দেসেতি, ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৱং কৰোন্তো অনুপুব্বেন নিপ্পৰিযাযং অমতং নিব্বানং পটিলভতি, অযং পৰিযাযধম্মো. তথা চীৱৰাদযো চত্তাৰো পচ্চযা নিপ্পৰিযাযামিসমেৱ, ন অঞ্ঞেন পৰিযাযেন ৱা কাৰণেন ৱা লেসেন ৱা আমিসং. যং পনিদং ৱট্টগামিকুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৱট্টং পত্থেন্তো সম্পত্তিভৱং ইচ্ছমানো দানং দেতি…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৱং কৰোন্তো অনুপুব্বেন দেৱমনুস্সসম্পত্তিযো পটিলভতি, ইদং পৰিযাযামিসং নাম.
তত্থ নিপ্পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো. ভগৱতা হি কথিতত্তা ভিক্খূ মগ্গফলনিব্বানানি অধিগচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সো, হি, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা…পে… মগ্গানুগা চ পনেতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা’’তি (ম. নি. ৩.৭৯; চূলনি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).
‘‘সো, হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো, ৱত্তা পৱত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; ৩.২৮১) চ.
পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো. ভগৱতা হি কথিতত্তা এৱ জানন্তি ‘‘ৱিৱট্টং পত্থেত্ৱা দানং দেন্তো…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো অনুক্কমেন অমতং নিব্বানং পটিলভতী’’তি. নিপ্পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং. ভগৱতা হি অনুঞ্ঞাতত্তাযেৱ ভিক্খূহি জীৱকৱত্থুং আদিং কত্ৱা পণীতচীৱৰং লদ্ধং. যথাহ –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, গহপতিচীৱৰং. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু. যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৱৰং সাদিযতু. ইতৰীতৰেনপাহং, ভিক্খৱে, সন্তুট্ঠিংযেৱ ৱণ্ণেমী’’তি (মহাৱ. ৩৩৭).
এৱং ইতৰেপি পচ্চযা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতত্তা এৱ ভিক্খূহি পৰিভুঞ্জিতুং লদ্ধা. পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং. ভগৱতা হি কথিতত্তা এৱ জানন্তি ‘‘সম্পত্তিভৱং পত্থেন্তো দানং দত্ৱা সীলং…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা অনুক্কমেন পৰিযাযামিসং দিব্বসম্পত্তিং মনুস্সসম্পত্তিঞ্চ পটিলভতী’’তি. যদেৱ যস্মা নিপ্পৰিযাযধম্মোপি পৰিযাযধম্মোপি নিপ্পৰিযাযামিসম্পি পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং, তস্মা তত্থ অত্তনো সামিভাৱং দস্সেন্তো তত্থ চ যং সেট্ঠতৰং অচ্চন্তহিতসুখাৱহং তত্থেৱ নে নিযোজেন্তো এৱমাহ ‘‘তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওৰসা…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.
ইতি ভগৱা পৰিপুণ্ণৱতসমাদানং তপচৰিযং সম্মদেৱ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযং সুৱিসুদ্ধৱিজ্জাচৰণসম্পন্নং অনৱসেসৱেদন্তপাৰগুং বাহিতসব্বপাপং সততং যাচযোগং সদেৱকে লোকে অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱপ্পত্তং অত্তনো পৰমত্থব্ৰাহ্মণভাৱং অৰিযসাৱকানঞ্চ অত্তনো ওৰসপুত্তাদিভাৱং পৱেদেসি. ভগৱা হি ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (অ. নি. ৫.৯৯) এত্থ সীহসদিসং, ‘‘পুৰিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮৪) এত্থ মগ্গদেসকপুৰিসসদিসং, ‘‘ৰাজাহমস্মি সেলা’’তি (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৯) এত্থ ৰাজসদিসং, ‘‘ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৫) এত্থ ৱেজ্জসদিসং, ‘‘ব্ৰাহ্মণোতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮৫) এত্থ ব্ৰাহ্মণসদিসং অত্তানং কথেসি. ইধাপি ব্ৰাহ্মণ সদিসং কত্ৱা কথেসি.
ইদানি যেহি দানাদীহি যুত্তস্স ইতো বাহিৰকব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণকিচ্চং পৰিপুণ্ণং মঞ্ঞন্তি, তেহি অত্তনো দানাদীনং অগ্গসেট্ঠভাৱং পকাসেতুং ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, দানানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যাগাতি মহাযঞ্ঞা, মহাদানানীতি অত্থো, যানি ‘‘যিট্ঠানী’’তিপি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ৱেলামদানৱেস্সন্তৰদানমহাৱিজিতযঞ্ঞসদিসা আমিসযাগা ৱেদিতব্বা, মহাসমযসুত্তমঙ্গলসুত্তচূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তসমচিত্তসুত্তদেসনাদযো ধম্মযাগা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
গাথাযং অযজীতি অদাসি. অমচ্ছৰীতি সব্বমচ্ছৰিযানং বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা মচ্ছেৰৰহিতো. সব্বভূতানুকম্পীতি মহাকৰুণায সব্বসত্তে পিযপুত্তং ৱিয অনুগ্গণ্হনসীলো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ৱধকে দেৱদত্তে চ, চোৰে অঙ্গুলিমালকে;
ধনপালে ৰাহুলে চেৱ, সমচিত্তো মহামুনী’’তি. (মি. প. ৬.৬.৫) –
সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.