৫. পঞ্চমৱগ্গো

১. অগ্গপ্পসাদসুত্তৱণ্ণনা

৯০. পঞ্চমৱগ্গস্স পঠমে অগ্গপ্পসাদাতি এত্থ অযং অগ্গসদ্দো আদিকোটিকোট্ঠাসসেট্ঠেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘অজ্জতগ্গে, সম্ম দোৱাৰিক, আৱৰামি দ্ৱাৰং নিগণ্ঠানং নিগণ্ঠীনং (ম. নি. ২.৭০). অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি (দী. নি. ১.২৫০; পাৰা. ১৫) চ আদীসু আদিম্হি দিস্সতি. ‘‘তেনেৱ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পৰামসেয্য (কথা. ৪৪১). উচ্ছগ্গং ৱেড়গ্গ’’ন্তি চ আদীসু কোটিযং. ‘‘অম্বিলগ্গং ৱা মধুৰগ্গং ৱা তিত্তকগ্গং ৱা (সং. নি. ৫.৩৭৪). অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৱিহাৰগ্গেন ৱা পৰিৱেণগ্গেন ৱা ভাজেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৩১৮) চ আদীসু কোট্ঠাসে. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অগ্গো চ সেট্ঠো চ উত্তমো চ পৱৰো চ (অ. নি. ৪.৯৫). অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি চ আদীসু (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) সেট্ঠে. স্ৱাযমিধাপি সেট্ঠেযেৱ দট্ঠব্বো. তস্মা অগ্গেসু সেট্ঠেসু পসাদা, অগ্গভূতা সেট্ঠভূতা ৱা পসাদা অগ্গপ্পসাদাতি অত্থো.

পুৰিমস্মিঞ্চ অত্থে অগ্গসদ্দেন বুদ্ধাদিৰতনত্তযং ৱুচ্চতি. তেসু ভগৱা তাৱ অসদিসট্ঠেন, গুণৱিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ অগ্গো. সো হি মহাভিনীহাৰং দসন্নং পাৰমীনং পৱিচযঞ্চ আদিং কত্ৱা তেহি বোধিসম্ভাৰগুণেহি চেৱ বুদ্ধগুণেহি চ সেসজনেহি অসদিসোতি অসদিসট্ঠেন অগ্গো. যে চস্স গুণা মহাকৰুণাদযো, তে সেসসত্তানং গুণেহি ৱিসিট্ঠাতি গুণৱিসিট্ঠট্ঠেনপি সব্বসত্তুত্তমতায অগ্গো. যে পন পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৱ ৰূপকাযগুণেহি চেৱ ধম্মকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি অগ্গো. তথা দুল্লভপাতুভাৱতো অচ্ছৰিযমনুস্সভাৱতো বহুজনহিতসুখাৱহতো অদুতিযঅসহাযাদিভাৱতো চ ভগৱা লোকে অগ্গোতি ৱুচ্চতি. যথাহ –

‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৱে, পাতুভাৱো দুল্লভো লোকস্মিং, কতমস্স একপুগ্গলস্স? তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো.

‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি, অদুতিযো অসহাযো অপ্পটিমো অপ্পটিসমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অসমো অসমসমো দ্ৱিপদানং অগ্গো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০-১৭২, ১৭৪).

ধম্মসঙ্ঘাপি অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘেহি অসদিসট্ঠেন ৱিসিট্ঠগুণতায দুল্লভপাতুভাৱাদিনা চ অগ্গা. তথা হি তেসং স্ৱাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণৱিসেসেহি অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘা সদিসা অপ্পতৰনিহীনা ৱা নত্থি, কুতো সেট্ঠা. সযমেৱ চ পন তেহি ৱিসিট্ঠগুণতায সেট্ঠা. তথা দুল্লভুপ্পাদঅচ্ছৰিযভাৱবহুজনহিতসুখাৱহা অদুতিযঅসহাযাদিসভাৱা চ তে. যদগ্গেন হি ভগৱা দুল্লভপাতুভাৱো, তদগ্গেন ধম্মসঙ্ঘাপীতি. অচ্ছৰিযাদিভাৱেপি এসেৱ নযো. এৱং অগ্গেসু সেট্ঠেসু উত্তমেসু পৱৰেসু গুণৱিসিট্ঠেসু পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা.

দুতিযস্মিং পন অত্থে যথাৱুত্তেসু অগ্গেসু বুদ্ধাদীসু উপ্পত্তিযা অগ্গভূতা পসাদা অগ্গপ্পসাদা. যে পন অৰিযমগ্গেন আগতা অৱেচ্চপ্পসাদা, তে একন্তেনেৱ অগ্গভূতা পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা. যথাহ ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০২৭). অগ্গৱিপাকত্তাপি চেতে অগ্গপ্পসাদা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো’’তি.

যাৱতাতি যত্তকা. সত্তাতি পাণিনো. অপদাতি অপাদকা. দ্ৱিপদাতি দ্ৱিপাদকা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৱিকপ্পত্থো. যথা ‘‘অনুপ্পন্নো ৱা কামাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা কামাসৱো পৱড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) এত্থ অনুপ্পন্নো চ উপ্পন্নো চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহাযা’’তি (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.১২) এত্থ ভূতানঞ্চ সম্ভৱেসীনঞ্চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদতো ৱা’’তি (দী. নি. ২.১৫২; উদা. ৭৬; মহাৱ. ২৮৬) এত্থ অগ্গিতো চ উদকতো চ মিথুভেদতো চাতি অত্থো, এৱং ‘‘অপদা ৱা…পে… অগ্গমক্খাযতী’’তি এত্থাপি অপদা চ দ্ৱিপদা চাতি সম্পিণ্ডনৱসেন অত্থো দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৱিকপ্পত্থো’’তি.

ৰূপিনোতি ৰূপৱন্তো. ন ৰূপিনোতি অৰূপিনো. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞাৱন্তো. ন সঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞিনো. নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো নাম ভৱগ্গপৰিযাপন্না. এত্তাৱতা চ কামভৱো, ৰূপভৱো, অৰূপভৱো, একৱোকাৰভৱো, চতুৱোকাৰভৱো, পঞ্চৱোকাৰভৱো, সঞ্ঞীভৱো, অসঞ্ঞীভৱো, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱোতি নৱৱিধেপি ভৱে সত্তে অনৱসেসতো পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. এত্থ হি ৰূপিগ্গহণেন কামভৱো ৰূপভৱো পঞ্চৱোকাৰভৱো একৱোকাৰভৱো চ দস্সিতো, অৰূপিগ্গহণেন অৰূপভৱো চতুৱোকাৰভৱো চ দস্সিতো. সঞ্ঞীভৱাদযো পন সৰূপেনেৱ দস্সিতা. অপদাদিগ্গহণেন কামভৱপঞ্চৱোকাৰভৱসঞ্ঞীভৱানং একদেসো দস্সিতোতি.

কস্মা পনেত্থ যথা অদুতিযসুত্তে ‘‘দ্ৱিপদানং অগ্গো’’তি দ্ৱিপদানং গহণমেৱ অকত্ৱা অপদাদিগ্গহণং কতন্তি? ৱুচ্চতে – অদুতিযসুত্তে তাৱ সেট্ঠতৰৱসেন দ্ৱিপদগ্গহণমেৱ কতং. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপ্পদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৱিপদেসুযেৱ উপ্পজ্জতি. কতৰেসু দ্ৱিপদেসু? মনুস্সেসু চেৱ দেৱেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো সকললোকং ৱসে ৱত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং পন ‘‘তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুং ৱসে ৱত্তেতুং সমত্থো’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭৪) ৱুত্তং. দেৱেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৱসে ৱত্তনকো মহাব্ৰহ্মা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, সো তস্স কপ্পিযকাৰকো ৱা আৰামিকো ৱা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতৰৱসেনেস ‘‘দ্ৱিপদানং অগ্গো’’তি তত্থ ৱুত্তো, ইধ পন অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন এৱং ৱুত্তং. যাৱত্তকা হি সত্তা অত্তভাৱপৰিযাপন্না অপদা ৱা…পে… নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং, মকাৰো পদসন্ধিকৰো. অগ্গো অক্খাযতীতি পদৱিভাগো.

অগ্গো ৱিপাকো হোতীতি অগ্গে সম্মাসম্বুদ্ধে পসন্নানং যো পসাদো, সো অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো কোটিভূতো ৱা, তস্মা তস্স ৱিপাকোপি অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো কোটিভূতো উড়াৰতমো পণীততমো হোতি. সো পন পসাদো দুৱিধো লোকিযলোকুত্তৰভেদতো. তেসু লোকিযস্স তাৱ –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;

ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.

‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতৰী ৰথা;

সতং কঞ্ঞাসহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;

একস্স পদৱীতিহাৰস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং’’. (সং. নি. ১.২৪২; চূড়ৱ. ৩০৫);

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, বুদ্ধং সৰণগমনং হোতি, বুদ্ধং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অধিগণ্হন্তি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন, দিব্বেহি ৰূপেহি, দিব্বেহি সদ্দেহি, দিব্বেহি গন্ধেহি, দিব্বেহি ৰসেহি, দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৱমাদীনং সুত্তপদানং ৱসেন পসাদস্স ফলৱিসেসযোগো ৱেদিতব্বো. তস্মা সো অপাযদুক্খৱিনিৱত্তনেন সদ্ধিং সম্পত্তিভৱেসু সুখৱিপাকদাযকোতি দট্ঠব্বো. লোকুত্তৰো পন সামঞ্ঞফলৱিপাকদাযকো ৱট্টদুক্খৱিনিৱত্তকো চ. সব্বোপি চাযং পসাদো পৰম্পৰায ৱট্টদুক্খং ৱিনিৱত্তেতিযেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো সদ্ধং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি. উজুগতচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ২৬).

ধম্মাতি সভাৱধম্মা. সঙ্খতাতি সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতাতি সঙ্খতা, সপ্পচ্চযধম্মা. হেতূহি পচ্চযেহি চ ন কেহিচি কতাতি অসঙ্খতা, অপ্পচ্চযনিব্বানং. সঙ্খতানং পটিযোগিভাৱেন ‘‘অসঙ্খতা’’তি পুথুৱচনং. ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি তেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং যো ৱিৰাগসঙ্খাতো অসঙ্খতধম্মো, সো সভাৱেনেৱ সণ্হসুখুমভাৱতো সন্ততৰপণীততৰভাৱতো গম্ভীৰাদিভাৱতো মদনিম্মদনাদিভাৱতো চ অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং পৱৰন্তি ৱুচ্চতি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. মদনিম্মদনোতিআদীনি সব্বানি নিব্বানৱেৱচনানিযেৱ. তথা হি তং আগম্ম মানমদপুৰিসমদাদিকো সব্বো মদো নিম্মদীযতি পমদ্দীযতি, কামপিপাসাদিকা সব্বা পিপাসা ৱিনীযতি, কামালযাদিকা সব্বেপি আলযা সমুগ্ঘাতীযন্তি, সব্বেপি কম্মৱট্টকিলেসৱট্টৱিপাকৱট্টা উপচ্ছিজ্জন্তি, অট্ঠসতভেদা সব্বাপি তণ্হা খীযতি, সব্বেপি কিলেসা ৱিৰজ্জন্তি, সব্বং দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, তস্মা মদনিম্মদনো…পে… নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. যা পনেসা তণ্হা ভৱেন ভৱং, ফলেন কম্মং ৱিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৱা ৱানন্তি ৱুচ্চতি. তং ৱানং এত্থ নত্থি, এতস্মিং ৱা অধিগতে অৰিযপুগ্গলস্স ন হোতীতি নিব্বানং.

অগ্গো ৱিপাকো হোতীতি এত্থাপি –

‘‘যে কেচি ধম্মং সৰণং গতাসে…পে…. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি…পে….

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, ধম্মং সৰণগমনং হোতি. ধম্মং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ, এৱমিধেকচ্চে…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৱমাদীনং সুত্তপদানং ৱসেন ধম্মে পসাদস্স ফলৱিসেসযোগো ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ অসঙ্খতধম্মৱসেনেৱ অগ্গভাৱো আগতো, সব্বসঙ্খতনিস্সৰণদস্সনত্থং অৰিযমগ্গৱসেনপি অযমত্থো লব্ভতেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪).

‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’তি চ. (ধ. প. ২৭৩).

সঙ্ঘা ৱা গণা ৱাতি জনসমূহসঙ্খাতা যাৱতা লোকে সঙ্ঘা ৱা গণা ৱা. তথাগতসাৱকসঙ্ঘোতি অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহসঙ্খাতো দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো তথাগতস্স সাৱকসঙ্ঘো. তেসং অগ্গমক্খাযতীতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিআদিগুণৱিসেসেন তেসং সঙ্ঘানং অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো পৱৰোতি ৱুচ্চতি. যদিদন্তি যানি ইমানি. চত্তাৰি পুৰিসযুগানীতি যুগড়ৱসেন পঠমমগ্গট্ঠো পঠমফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগড়ং, যাৱ চতুত্থমগ্গট্ঠো চতুত্থফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগড়ন্তি এৱং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি. অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলাতি পুৰিসপুগ্গলৱসেন একো পঠমমগ্গট্ঠো একো পঠমফলট্ঠোতি ইমিনা নযেন অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা. এত্থ চ পুৰিসোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা একত্থানি এতানি পদানি, ৱেনেয্যৱসেন পনেৱং ৱুত্তং. এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘোতি যানিমানি যুগৱসেন চত্তাৰি পুৰিসযুগানি, পাটেক্কতো অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো.

আহুনেয্যোতিআদীসু আনেত্ৱা হুনিতব্বন্তি আহুনং, দূৰতোপি আগন্ত্ৱা সীলৱন্তেসু দাতব্বন্তি অত্থো. চতুন্নং পচ্চযানমেতং অধিৱচনং. মহপ্ফলভাৱকৰণতো তং আহুনং পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি আহুনেয্যো. অথ ৱা দূৰতোপি আগন্ত্ৱা সব্বং সাপতেয্যম্পি এত্থ হুনিতব্বং, সক্কাদীনম্পি আহৱনং অৰহতীতি ৱা আহৱনীযো. যো চাযং ব্ৰাহ্মণানং আহৱনীযো নাম অগ্গি, যত্থ হুতং মহপ্ফলন্তি তেসং লদ্ধি, সো চে হুতস্স মহপ্ফলতায আহৱনীযো, সঙ্ঘোৱ আহৱনীযো. সঙ্ঘে হুতঞ্হি মহপ্ফলং হোতি. যথাহ –

‘‘যো চ ৱস্সসতং জন্তু, অগ্গিং পৰিচৰে ৱনে;

একঞ্চ ভাৱিতত্তানং, মুহুত্তমপি পূজযে;

সা এৱ পূজনা সেয্যো, যঞ্চে ৱস্সসতং হুত’’ন্তি. (ধ. প. ১০৭);

তযিদং নিকাযন্তৰে ‘‘আহৱনীযো’’তি পদং ইধ ‘‘আহুনেয্যো’’তি ইমিনা পদেন অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো পন কিঞ্চিমত্তমেৱ নানং, তস্মা এৱমত্থৱণ্ণনা কতা.

পাহুনেয্যোতি এত্থ পন পাহুনং ৱুচ্চতি দিসাৱিদিসতো আগতানং পিযমনাপানং ঞাতিমিত্তানং অত্থায সক্কাৰেন পটিযত্তং আগন্তুকদানং, তম্পি ঠপেত্ৱা তে তথাৰূপে পাহুনকে সঙ্ঘস্সেৱ দাতুং যুত্তং. তথা হেস একবুদ্ধন্তৰেপি দিস্সতি অব্বোকিণ্ণঞ্চ. অযং পনেত্থ পদত্থো – ‘‘পিযমনাপত্তকৰেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’’তি এৱং পাহুনমস্স দাতুং যুত্তং, পাহুনঞ্চ পটিগ্গহেতুং যুত্তোতি পাহুনেয্যো. যেসং পন পাহৱনীযোতি পাড়ি, তেসং যস্মা সঙ্ঘো পুব্বকাৰং অৰহতি, তস্মা সঙ্ঘো সব্বপঠমং আনেত্ৱা এত্থ হুনিতব্বন্তি পাহৱনীযো, সব্বপ্পকাৰেন ৱা আহৱনং অৰহতীতি পাহৱনীযো. স্ৱাযমিধ তেনেৱ অত্থেন পাহুনেয্যোতি ৱুচ্চতি.

‘‘দক্খিণা’’তি পৰলোকং সদ্দহিত্ৱা দাতব্বদানং, তং দক্খিণং অৰহতি দক্খিণায ৱা হিতো মহপ্ফলভাৱকৰণেন ৱিসোধনতোতি দক্খিণেয্যো. উভো হত্থে সিৰসি পতিট্ঠপেত্ৱা সব্বলোকেন কৰিযমানং অঞ্জলিকম্মং অৰহতীতি অঞ্জলিকৰণীযো. অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি সব্বলোকস্স অসদিসং পুঞ্ঞৱিৰূহনট্ঠানং. যথা হি ৰত্তসালীনং ৱা যৱানং ৱা ৱিৰূহনট্ঠানং ‘‘ৰত্তসালিক্খেত্তং যৱক্খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং সঙ্ঘো সদেৱকস্স লোকস্স পুঞ্ঞৱিৰূহনট্ঠানং. সঙ্ঘং নিস্সায হি লোকস্স নানপ্পকাৰহিতসুখনিব্বত্তকানি পুঞ্ঞানি ৱিৰূহন্তি, তস্মা সঙ্ঘো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. ইধাপি –

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সৰণং গতাসে…পে…. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি…পে…’’.

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, সঙ্ঘং সৰণগমনং হোতি, সঙ্ঘং সৰণগমনহেতু খো দেৱানমিন্দ…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

আদীনং সুত্তপদানং ৱসেন সঙ্ঘে পসাদস্স ফলৱিসেসযোগো, তেনস্স অগ্গতা অগ্গৱিপাকতা চ ৱেদিতব্বা. তথা অনুত্তৰিযপটিলাভো সত্তমভৱাদিতো পট্ঠায ৱট্টদুক্খসমুচ্ছেদো অনুত্তৰসুখাধিগমোতি এৱমাদিউড়াৰফলনিপ্ফাদনৱসেন অগ্গৱিপাকতা ৱেদিতব্বা.

গাথাসু অগ্গতোতি অগ্গে ৰতনত্তযে, অগ্গভাৱতো ৱা পসন্নানং. অগ্গং ধম্মন্তি অগ্গসভাৱং বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং ৰতনত্তযস্স অনঞ্ঞসাধাৰণং উত্তমসভাৱং, দসবলাদিস্ৱাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণসভাৱং ৱা ৱিজানতং ৱিজানন্তানং. এৱং সাধাৰণতো অগ্গপ্পসাদৱত্থুং দস্সেত্ৱা ইদানি অসাধাৰণতো তং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘অগ্গে বুদ্ধে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পসন্নানন্তি অৱেচ্চপ্পসাদেন ইতৰপ্পসাদেন চ পসন্নানং অধিমুত্তানং. ৱিৰাগূপসমেতি ৱিৰাগে উপসমে চ, সব্বস্স ৰাগস্স সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তৱিৰাগহেতুভূতে অচ্চন্তউপসমহেতুভূতে চাতি অত্থো. সুখেতি ৱট্টদুক্খক্খযভাৱেন সঙ্খাৰূপসমসুখভাৱেন চ সুখে.

অগ্গস্মিং দানং দদতন্তি অগ্গে ৰতনত্তযে দানং দেন্তানং দেয্যধম্মং পৰিচ্চজন্তানং. তত্থ ধৰমানং ভগৱন্তং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা পৰিনিব্বুতঞ্চ ভগৱন্তং উদ্দিস্স ধাতুচেতিযাদিকে উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা বুদ্ধে দানং দদন্তি নাম. ‘‘ধম্মং পূজেস্সামা’’তি ধম্মধৰে পুগ্গলে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা ধম্মঞ্চ চিৰট্ঠিতিকং কৰোন্তা ধম্মে দানং দদন্তি নাম. তথা অৰিযসঙ্ঘং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা তং উদ্দিস্স ইতৰস্মিম্পি তথা পটিপজ্জন্তা সঙ্ঘে দানং দদন্তি নাম. অগ্গং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি এৱং ৰতনত্তযে পসন্নেন চেতসা উড়াৰং পৰিচ্চাগং উড়াৰঞ্চ পূজাসক্কাৰং পৱত্তেন্তানং দিৱসে দিৱসে অগ্গং উড়াৰং কুসলং উপচীযতি. ইদানি তস্স পুঞ্ঞস্স অগ্গৱিপাকতায অগ্গভাৱং দস্সেতুং ‘‘অগ্গং আযূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগ্গং আযূতি দিব্বং ৱা মানুসং ৱা অগ্গং উড়াৰতমং আযু. পৱড্ঢতীতি উপৰূপৰি ব্ৰূহতি. ৱণ্ণোতি ৰূপসম্পদা. যসোতি পৰিৱাৰসম্পদা. কিত্তীতি থুতিঘোসো. সুখন্তি কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং. বলন্তি কাযবলং ঞাণবলঞ্চ.

অগ্গস্স দাতাতি অগ্গস্স ৰতনত্তযস্স দাতা, অথ ৱা অগ্গস্স দেয্যধম্মস্স দানং উড়াৰং কত্ৱা তত্থ পুঞ্ঞং পৱত্তেতা. অগ্গধম্মসমাহিতোতি অগ্গেন পসাদধম্মেন দানাদিধম্মেন চ সমাহিতো সমন্নাগতো অচলপ্পসাদযুত্তো, তস্স ৱা ৱিপাকভূতেহি বহুজনস্স পিযমনাপতাদিধম্মেহি যুত্তো. অগ্গপ্পত্তো পমোদতীতি যত্থ যত্থ সত্তনিকাযে উপ্পন্নো, তত্থ তত্থ অগ্গভাৱং সেট্ঠভাৱং অধিগতো, অগ্গভাৱং ৱা লোকুত্তৰমগ্গফলং অধিগতো পমোদতি অভিৰমতি পৰিতুস্সতীতি.

পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. জীৱিকসুত্তৱণ্ণনা

৯১. দুতিযং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন দেসিতং. একস্মিঞ্হি সমযে ভগৱতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে ৱিহৰন্তে ভিক্খূ আগন্তুকভিক্খূনং সেনাসনানি পঞ্ঞাপেন্তা পত্তচীৱৰানি পটিসামেন্তা সামণেৰা চ লাভভাজনীযট্ঠানে সম্পত্তসম্পত্তানং লাভং গণ্হন্তা উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা অহেসুং. তং সুত্ৱা ভগৱা ভিক্খূ পণামেসি. তে কিৰ সব্বেৱ নৱা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং. তং ঞত্ৱা মহাব্ৰহ্মা আগন্ত্ৱা ‘‘অভিনন্দতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৫৮) তেসং পণামিতভিক্খূনং অনুগ্গণ্হনং যাচি. ভগৱা তস্স ওকাসং অকাসি. অথ মহাব্ৰহ্মা ‘‘কতাৱকাসো খোম্হি ভগৱতা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ ভগৱা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি আনন্দত্থেৰস্স আকাৰং দস্সেসি. অথ তে ভিক্খূ আনন্দত্থেৰেন পক্কোসিতা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা সাৰজ্জমানৰূপা একমন্তং নিসীদিংসু. ভগৱা তেসং সপ্পাযদেসনং ৱীমংসন্তো ‘‘ইমে আমিসহেতু পণামিতা, পিণ্ডিযালোপধম্মদেসনা নেসং সপ্পাযা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৱে’’তি ইমং দেসনং দেসেসি.

তত্ৰাযং অন্তসদ্দো ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯) কোট্ঠাসে আগতো. ‘‘অন্তমকাসি দুক্খস্স, অন্তৱা অযং লোকো পৰিৱটুমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫) পৰিচ্ছেদে. ‘‘হৰিতন্তং ৱা পথন্তং ৱা সেলন্তং ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০৪) মৰিযাদাযং. ‘‘অন্তং অন্তগুণ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৭; খু. পা. ৩.দ্ৱত্তিংসাকাৰ) সৰীৰাৱযৱে ‘‘চৰন্তি লোকে পৰিৱাৰছন্না, অন্তো অসুদ্ধা বহি সোভমানা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২২; মহানি. ১৯১) চিত্তে. ‘‘অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৯; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৯) অব্ভন্তৰে.

‘‘মিগানং কোট্ঠুকো অন্তো, পক্খীনং পন ৱাযসো;

এৰণ্ডো অন্তো ৰুক্খানং, তযো অন্তা সমাগতা’’তি. (জা. ১.৩.১৩৫) –

আদীসু লামকে. ইধাপি লামকে এৱ দট্ঠব্বো. তস্মা অন্তমিদং ভিক্খৱে জীৱিকানন্তি ভিক্খৱে ইদং জীৱিকানং অন্তং পচ্ছিমং লামকং, সব্বনিহীনং জীৱিতন্তি অত্থো. যদিদং পিণ্ডোল্যন্তি যং ইদং পিণ্ডপৰিযেসনেন ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তস্স জীৱিতং. অযং পনেত্থ পদত্থো – পিণ্ডায উলতীতি পিণ্ডোলো, তস্স কম্মং পিণ্ডোল্যং, পিণ্ডপৰিযেসনেন জীৱিকাতি অত্থো.

অভিসাপোতি অক্কোসো. কুপিতা হি মনুস্সা অত্তনো পচ্চত্থিকং ‘‘পিলোতিকখণ্ডং নিৱাসেত্ৱা কপালহত্থো পিণ্ডং পৰিযেসমানো চৰেয্যাসী’’তি অক্কোসন্তি. অথ ৱা ‘‘কিং তুয্হং অকাতব্বং অত্থি, যো ত্ৱং এৱং বলৱীৰিযূপপন্নোপি হিৰোত্তপ্পং পহায কপণো পিণ্ডোলো ৱিচৰসি পত্তপাণী’’তি এৱম্পি অক্কোসন্তিযেৱ. তঞ্চ খো এতন্তি তং এতং অভিসপম্পি সমানং পিণ্ডোল্যং. কুলপুত্তা উপেন্তি অত্থৱসিকাতি মম সাসনে জাতিকুলপুত্তা চ আচাৰকুলপুত্তা চ অত্থৱসিকা কাৰণৱসিকা হুত্ৱা কাৰণৱসং পটিচ্চ উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

ৰাজাভিনীতাতিআদীসু যে ৰঞ্ঞো সন্তকং খাদিত্ৱা ৰঞ্ঞা বন্ধনাগাৰে বন্ধাপিতা পলাযিত্ৱা পব্বজন্তি, তে ৰঞ্ঞা বন্ধনং অভিনীতত্তা ৰাজাভিনীতা নাম. যে পন চোৰেহি অটৱিযং গহেত্ৱা একচ্চেসু মাৰিযমানেসু একচ্চে ‘‘মযং সামি তুম্হেহি ৱিস্সট্ঠা গেহং অনজ্ঝাৱসিত্ৱা পব্বজিস্সাম, তত্থ তত্থ যং যং বুদ্ধপূজাদিপুঞ্ঞং কৰিস্সাম, ততো ততো তুম্হাকং পত্তিং দস্সামা’’তি তেহি ৱিস্সট্ঠা পব্বজন্তি, তে চোৰাভিনীতা নাম চোৰেহি মাৰেতব্বতং অভিনীতত্তা. যে পন ইণং গহেত্ৱা পটিদাতুং অসক্কোন্তা পলাযিত্ৱা পব্বজন্তি, তে ইণট্টা নাম. তঞ্চ খো এতং পিণ্ডোল্যং কুলপুত্তা মম সাসনে নেৱ ৰাজাভিনীতা…পে… ন আজীৱিকাপকতা উপেন্তি, অপিচ খো ‘‘ওতিণ্ণম্হা জাতিযা…পে… পঞ্ঞাযেথা’’তি উপেন্তীতি পদসম্বন্ধো.

তত্থ ওতিণ্ণম্হাতি ওতিণ্ণা অম্হা. জাতিযাতিআদীসু তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে খন্ধানং পঠমাভিনিব্বত্তি জাতি, পৰিপাকো জৰা, ভেদো মৰণং. ঞাতিৰোগভোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স সন্তাপো অন্তো নিজ্ঝানং সোকো, তেহি ফুট্ঠস্স ৱচীৱিপ্পলাপো পৰিদেৱো. অনিট্ঠফোট্ঠব্বপটিহতকাযস্স কাযপীড়নং দুক্খং, আঘাতৱত্থূসু উপহতচিত্তস্স চেতোপীড়নং দোমনস্সং. ঞাতিব্যসনাদীহি এৱ ফুট্ঠস্স পৰিদেৱেনপি অধিৱাসেতুং অসমত্থস্স চিত্তসন্তাপসমুট্ঠিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো. এতেহি জাতিআদীহি ওতিণ্ণা দুক্খোতিণ্ণা, তেহি জাতিআদিদুক্খেহি অন্তো অনুপৱিট্ঠা. দুক্খপৰেতাতি তেহি দুক্খদুক্খৱত্থূহি অভিভূতা. জাতিআদযো হি দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খা, দুক্খভাৱতো চ সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা দুক্খাতি. অপ্পেৱ নাম…পে… পঞ্ঞাযেথাতি ইমস্স সকলস্স ৱট্টদুক্খৰাসিস্স পৰিচ্ছেদকৰণং ওসানকিৰিযা অপি নাম পঞ্ঞাযেয্য.

সো চ হোতি অভিজ্ঝালূতি ইদং যো কুলপুত্তো ‘‘দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’’তি পুব্বে চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা পব্বজিতো অপৰভাগে তং পব্বজ্জং তথাৰূপং কাতুং ন সক্কোতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝালূতি পৰভণ্ডানং অভিজ্ঝাযিতা. তিব্বসাৰাগোতি বলৱৰাগো. ব্যাপন্নচিত্তোতি ব্যাপাদেন পূতিভূতত্তা ৱিপন্নচিত্তো. পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পোতি তিখিণসিঙ্গো ৱিয চণ্ডগোণো পৰেসং উপঘাতৱসেন দুট্ঠচিত্তো. মুট্ঠস্সতীতি ভত্তনিক্খিত্তকাকো ৱিয, মংসনিক্খিত্তসুনখো ৱিয চ নট্ঠস্সতি, ইধ কতং এত্থ ন সৰতি. অসম্পজানোতি নিপ্পঞ্ঞো খন্ধাদিপৰিচ্ছেদৰহিতো. অসমাহিতোতি চণ্ডসোতে বদ্ধনাৱা ৱিয অসণ্ঠিতো. ৱিব্ভন্তচিত্তোতি পন্থাৰুড়্হমিগো ৱিয ভন্তমনো. পাকতিন্দ্ৰিযোতি যথা গিহী সংৱৰাভাৱেন পৰিগ্গহপৰিজনে ওলোকেন্তি অসংৱুতিন্দ্ৰিযা, এৱং অসংৱুতিন্দ্ৰিযো হোতি.

ছৱালাতন্তি ছৱানং দড্ঢট্ঠানে অলাতং. উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতন্তি পমাণেন অট্ঠঙ্গুলমত্তং উভতো দ্ৱীসু কোটীসু আদিত্তং মজ্ঝে গূথমক্খিতং. নেৱ গামেতি সচে হি তং যুগনঙ্গলগোপানসিপক্খপাসকাদীনং অত্থায উপনেতুং সক্কা অস্স গামে কট্ঠত্থং ফৰেয্য. সচে খেত্তকুটিযা কট্ঠত্থৰমঞ্চকাদীনং অত্থায উপনেতুং সক্কা অস্স, অৰঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফৰেয্য. যস্মা পন উভযত্থাপি ন সক্কা, তস্মা এৱং ৱুত্তং. তথূপমাহন্তি তথূপমং ছৱালাতসদিসং অহং ইমং যথাৱুত্তপুগ্গলং ৱদামি. গিহিভোগা চ পৰিহীনোতি যো অগাৰে ৱসন্তেহি গিহীহি দাযজ্জে ভাজিযমানে অঞ্ঞথা চ ভোগো লদ্ধব্বো অস্স, ততো চ পৰিহীনো. সামঞ্ঞত্থঞ্চাতি আচৰিযুপজ্ঝাযানং ওৱাদে ঠত্ৱা পৰিযত্তিপটিৱেধৱসেন পত্তব্বং সামঞ্ঞত্থঞ্চ ন পৰিপূৰেতি. ইমং পন উপমং সত্থা ন দুস্সীলস্স ৱসেন আহৰি, পৰিসুদ্ধসীলস্স পন অলসস্স অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি দূসিতচিত্তস্স পুগ্গলস্স ৱসেন আহৰীতি ৱেদিতব্বং.

গাথাসু গিহিভোগাতি কামসুখসম্ভোগতো. পৰিহীনোতি জীনো. সামঞ্ঞত্থন্তি পটিৱেধবাহুসচ্চঞ্চেৱ পৰিযত্তিবাহুসচ্চঞ্চ. তাদিসো হি অসুতং সোতুং সুতং পৰিযোদাপেতুং ন সক্কোতি অলসভাৱতো. দুট্ঠু ভগোতি দুব্ভগো, অলক্খিকো কাড়কণ্ণিপুৰিসো. পৰিধংসমানোতি ৱিনস্সমানো. পকিৰেতীতি ৱিকিৰেতি ৱিদ্ধংসেতি. সব্বমেতং ভাৱিনো সামঞ্ঞত্থস্স অনুপ্পাদনমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ছৱালাতংৱ নস্সতীতি সো তাদিসো পুগ্গলো যথাৱুত্তং ছৱালাতং ৱিয কস্সচি অনুপযুজ্জমানো এৱ নস্সতি উভতো পৰিভট্ঠভাৱতো. এৱং ‘‘কাযৱাচাহি অকতৱীতিক্কমোপি চিত্তং অৱিসোধেন্তো নস্সতি, পগেৱ কতৱীতিক্কমো দুস্সীলো’’তি তস্স অপাযদুক্খভাগিভাৱদস্সনেন দুস্সীলে আদীনৱং দস্সেত্ৱা ততো সত্তে ৱিৱেচেতুকামো ‘‘কাসাৱকণ্ঠা’’তিআদিনা গাথাদ্ৱযমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱ.

দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সঙ্ঘাটিকণ্ণসুত্তৱণ্ণনা

৯২. ততিযে সঙ্ঘাটিকণ্ণেতি চীৱৰকোটিযং. গহেত্ৱাতি পৰামসিত্ৱা. অনুবন্ধো অস্সাতি অনুগতো ভৱেয্য. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো ভিক্খু অত্তনো হত্থেন মযা পাৰুতস্স সুগতমহাচীৱৰস্স কণ্ণে পৰামসন্তো ৱিয মং অনুগচ্ছেয্য, এৱং ময্হং আসন্নতৰো হুত্ৱা ৱিহৰেয্যা’’তি. পাদে পাদং নিক্খিপন্তোতি গচ্ছন্তস্স মম পাদে পাদং নিক্খিত্তট্ঠানে পাদুদ্ধাৰণানন্তৰং অত্তনো পাদং নিক্খিপন্তো. উভযেনাপি ‘‘ঠানগমনাদীসু অৱিজহন্তো সব্বকালং ময্হং সমীপে এৱ ৱিহৰেয্য চেপী’’তি দস্সেতি. সো আৰকাৱ ময্হং, অহঞ্চ তস্সাতি সো ভিক্খু মযা ৱুত্তং পটিপদং অপূৰেন্তো মম দূৰেযেৱ, অহঞ্চ তস্স দূৰেযেৱ. এতেন মংসচক্খুনা তথাগতদস্সনং ৰূপকাযসমোধানঞ্চ অকাৰণং, ঞাণচক্খুনাৱ দস্সনং ধম্মকাযসমোধানমেৱ চ পমাণন্তি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো ন মং পস্সতী’’তি. তত্থ ধম্মো নাম নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো. সো চ অভিজ্ঝাদীহি দূসিতচিত্তেন ন সক্কা পস্সিতুং, তস্মা ধম্মস্স অদস্সনতো ধম্মকাযঞ্চ ন পস্সতীতি. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭).

‘‘ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; পটি. ম. ৩.৫) চ.

‘‘ধম্মকাযো ইতিপি, ব্ৰহ্মকাযো ইতিপী’’তি (দী. নি. ৩.১১৮) চ আদি.

যোজনসতেতি যোজনসতে পদেসে, যোজনসতমত্থকেতি অত্থো. সেসং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং. অৰিযমগ্গাধিগমৱসেন চস্স অনভিজ্ঝালুআদিভাৱো দট্ঠব্বো.

গাথাসু মহিচ্ছোতি কামেসু তিব্বসাৰাগতায মহাইচ্ছো. ৱিঘাতৱাতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পতায সত্তেসু আঘাতৱসেন মহিচ্ছতায ইচ্ছিতালাভেন চ ৱিঘাতৱা. এজানুগোতি এজাসঙ্খাতায তণ্হায দাসো ৱিয হুত্ৱা তং অনুগচ্ছন্তো. ৰাগাদিকিলেসপৰিড়াহাভিভৱেন অনিব্বুতো. ৰূপাদিৱিসযানং অভিকঙ্খনেন গিদ্ধো. পস্স যাৱঞ্চ আৰকাতি অনেজস্স নিব্বুতস্স ৱীতগেধস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওকাসৱসেন সমীপেপি সমানো মহিচ্ছো ৱিঘাতৱা এজানুগো অনিব্বুতো গিদ্ধো বালপুথুজ্জনো ধম্মসভাৱতো যত্তকং দূৰে, তস্স সো দূৰভাৱো পস্স, ৱত্তুম্পি ন সুকৰন্তি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নভঞ্চ দূৰে পথৱী চ দূৰে,

পাৰং সমুদ্দস্স তথাহু দূৰে;

ততো হৱে দূৰতৰং ৱদন্তি,

সতঞ্চ ধম্মো অসতঞ্চ ৰাজা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৭; জা. ২.২১.৪১৪);

ধম্মমভিঞ্ঞাযাতি চতুসচ্চধম্মং অভিঞ্ঞায অঞ্ঞায ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাহি যথাৰহং পুব্বভাগে জানিত্ৱা. ধম্মমঞ্ঞাযাতি তমেৱ ধম্মং অপৰভাগে মগ্গঞাণেন পৰিঞ্ঞাদিৱসেন যথামৰিযাদং জানিত্ৱা. পণ্ডিতোতি পটিৱেধবাহুসচ্চেন পণ্ডিতো. ৰহদোৱ নিৱাতে চাতি নিৱাতট্ঠানে ৰহদো ৱিয অনেজো কিলেসচলনৰহিতো উপসম্মতি, যথা সো ৰহদো নিৱাতট্ঠানে ৱাতেন অনব্ভাহতো সন্নিসিন্নোৱ হোতি, এৱং অযম্পি সব্বথাপি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসো কিলেসচলনৰহিতো অৰহত্তফলসমাধিনা ৱূপসম্মতি, সব্বকালং উপসন্তসভাৱোৱ হোতি. অনেজোতি সো এৱং অনেজাদিসভাৱো অৰহা অনেজাদিসভাৱস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওকাসতো দূৰেপি সমানো ধম্মসভাৱতো অদূৰে সন্তিকে এৱাতি.

ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অগ্গিসুত্তৱণ্ণনা

৯৩. চতুত্থে অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, ৰাগো এৱ অগ্গি ৰাগগ্গি. ৰাগো হি উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা ‘‘অগ্গী’’তি ৱুচ্চতি. ইতৰেসুপি দ্ৱীসু এসেৱ নযো. তত্থ যথা অগ্গি যদেৱ ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জতি, তং নিদহতি, মহাপৰিড়াহো চ হোতি, এৱমিমেপি ৰাগাদযো যস্মিং সন্তানে সযং উপ্পন্না, তং নিদহন্তি, মহাপৰিড়াহা চ হোন্তি দুন্নিব্বাপযা. তেসু ৰাগপৰিড়াহেন সন্তত্তহদযানং ইচ্ছিতালাভদুক্খেন মৰণপ্পত্তানং সত্তানং পমাণং নত্থি. অযং তাৱ ৰাগস্স অনুদহনতা. দোসস্স পন অনুদহনতায ৱিসেসতো মনোপদোসিকা দেৱা, মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৱা চ নিদস্সনং. মোহৱসেন হি তেসং সতিসম্মোসো হোতি, তস্মা খিড্ডাৱসেন আহাৰৱেলং অতিৱত্তেন্তা কালং কৰোন্তি. অযং তাৱ ৰাগাদীনং দিট্ঠধম্মিকো অনুদহনভাৱো. সম্পৰাযিকো পন নিৰযাদীসু নিব্বত্তাপনৱসেন ঘোৰতৰো দুৰধিৱাসো চ. অযঞ্চ অত্থো আদিত্তপৰিযাযেন ৱিভাৱেতব্বো.

গাথাসু কামেসু মুচ্ছিতেতি ৱত্থুকামেসু পাতব্যতাৱসেন মুচ্ছং বাল্যং পমাদং মিচ্ছাচাৰং আপন্নে. ব্যাপন্নেতি ব্যাপন্নচিত্তে দহতীতি সম্বন্ধো. নৰে পাণাতিপাতিনোতি ইদং দোসগ্গিস্স. অৰিযধম্মে অকোৱিদেতি যে খন্ধাযতনাদীসু সব্বেন সব্বং উগ্গহপৰিপুচ্ছায মনসিকাৰৰহিতা অৰিযধম্মস্স অকুসলা, তে সম্মোহেন অভিভূতা ৱিসেসেন সম্মূড়্হা নামাতি ৱুত্তা. এতে অগ্গী অজানন্তাতি ‘‘এতে ৰাগগ্গিআদযো ইধ চেৱ সম্পৰাযে চ অনুদহন্তী’’তি অজানন্তা পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পহানাভিসমযৱসেন চ অপ্পটিৱিজ্ঝন্তা. সক্কাযাভিৰতাতি সক্কাযে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে তণ্হাদিট্ঠিমাননন্দনাভিৰতা. ৱড্ঢযন্তীতি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনেন ৱড্ঢযন্তি আচিনন্তি. নিৰযন্তি অট্ঠৱিধং মহানিৰযং, সোড়সৱিধং উস্সদনিৰযন্তি সব্বম্পি নিৰযং. তিৰচ্ছানঞ্চ যোনিযোতি তিৰচ্ছানযোনিযো চ. অসুৰন্তি অসুৰকাযং পেত্তিৱিসযঞ্চ ৱড্ঢযন্তীতি সম্বন্ধো.

এত্তাৱতা ৰাগগ্গিআদীনং ইধ চেৱ সম্পৰাযে চ অনুদহনভাৱদস্সনমুখেন ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি নেসং নিব্বাপনেন ৱিৱট্টং দস্সেতুং ‘‘যে চ ৰত্তিন্দিৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যুত্তাতি ভাৱনানুযোগৱসেন যুত্তা. কত্থ? সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে. তেন অঞ্ঞসাসনে ৰাগগ্গিআদীনং নিব্বাপনাভাৱং দস্সেতি. তথা হি অনঞ্ঞসাধাৰণং তেসং নিব্বাপনৱিধিং অসুভকম্মট্ঠানং সঙ্খেপেনেৱ দস্সেন্তো –

‘‘তে নিব্বাপেন্তি ৰাগগ্গিং, নিচ্চং অসুভসঞ্ঞিনো;

দোসগ্গিং পন মেত্তায, নিব্বাপেন্তি নৰুত্তমা;

মোহগ্গিং পন পঞ্ঞায, যাযং নিব্বেধগামিনী’’তি. –

আহ. তত্থ অসুভসঞ্ঞিনোতি দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন চেৱ উদ্ধুমাতকাদিৱসেন চ অসুভভাৱনানুযোগেন অসুভসঞ্ঞিনো. মেত্তাযাতি ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৬৪, ৬৬) ৱুত্তায মেত্তাভাৱনায. এত্থ চ অসুভজ্ঝানঞ্চ পাদকং কত্ৱা নিব্বত্তিতঅনাগামিমগ্গেন ৰাগগ্গিদোসগ্গীনং নিব্বাপনং ৱেদিতব্বং. পঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায. তেনেৱাহ ‘‘যাযং নিব্বেধগামিনী’’তি. সা হি কিলেসক্খন্ধং ৱিনিৱিজ্ঝন্তী গচ্ছতি পৱত্ততীতি নিব্বেধগামিনীতি ৱুচ্চতি. অসেসং পৰিনিব্বন্তীতি অৰহত্তমগ্গেন অসেসং ৰাগগ্গিআদিং নিব্বাপেত্ৱা সউপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ঠিতা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা নিপকা পুব্বেৱ সম্মপ্পধানেন সব্বসো কোসজ্জস্স সুপ্পহীনত্তা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন অকিলাসুভাৱেন চ ৰত্তিন্দিৱমতন্দিতা চৰিমকচিত্তনিৰোধেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অসেসং পৰিনিব্বন্তি. ততো চ অসেসং নিস্সেসং ৱট্টদুক্খং অচ্চগুং অতিক্কমংসু.

এৱং যে ৰাগগ্গিআদিকে নিব্বাপেন্তি, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানেন নিব্বুতিং দস্সেত্ৱা ইদানি পটিৱিদ্ধগুণেহি থোমেন্তো ওসানগাথমাহ. তত্থ অৰিযদ্দসাতি অৰিযেহি বুদ্ধাদীহি পস্সিতব্বং কিলেসেহি ৱা আৰকত্তা অৰিযং নিব্বানং, অৰিযং চতুসচ্চমেৱ ৱা দিট্ঠৱন্তোতি অৰিযদ্দসা. ৱেদস্স মগ্গঞাণস্স, তেন ৱা ৱেদেন সংসাৰস্স পৰিযোসানং গতাতি ৱেদগুনো. সম্মদঞ্ঞাযাতি সম্মদেৱ সব্বং আজানিতব্বং কুসলাদিং খন্ধাদিঞ্চ জানিত্ৱা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উপপৰিক্খসুত্তৱণ্ণনা

৯৪. পঞ্চমে তথা তথাতি তেন তেন পকাৰেন. উপপৰিক্খেয্যাতি ৱীমংসেয্য পৰিতুলেয্য সম্মসেয্য ৱা. যথা যথাস্স উপপৰিক্খতোতি যথা যথা অস্স ভিক্খুনো উপপৰিক্খন্তস্স. বহিদ্ধা চস্স ৱিঞ্ঞাণং অৱিক্খিত্তং অৱিসটন্তি বহিদ্ধা ৰূপাদিআৰম্মণে উপ্পজ্জনকৱিক্খেপাভাৱতো অৱিক্খিত্তং সমাহিতং, ততো এৱ অৱিসটং সিযা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভিক্খৱে, যেন যেন পকাৰেন ইমস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ভিক্খুনো উপপৰিক্খতো সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স পুব্বে সমাহিতাকাৰসল্লক্খণৱসেন সমথনিমিত্তং গহেত্ৱা সক্কচ্চং নিৰন্তৰং সম্মসনঞাণং পৱত্তেন্তস্স অত্তনো ৱিপস্সনাচিত্তং কম্মট্ঠানতো বহিদ্ধা ৰূপাদিআৰম্মণে উপ্পজ্জনকং ন সিযা, অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায উদ্ধচ্চপক্খিযং ন সিযা, তেন তেন পকাৰেন ভিক্খু উপপৰিক্খেয্য পৰিতুলেয্যাতি. অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি যস্মা ৱীৰিযে মন্দং ৱহন্তে সমাধিস্স বলৱভাৱতো কোসজ্জাভিভৱেন অজ্ঝত্তং গোচৰজ্ঝত্তসঙ্খাতে কম্মট্ঠানাৰম্মণে সঙ্কোচৱসেন ঠিতত্তা সণ্ঠিতং নাম হোতি, ৱীৰিযসমতায পন যোজিতায অসণ্ঠিতং হোতি ৱীথিং পটিপন্নং. তস্মা যথা যথাস্স উপপৰিক্খতো ৱিঞ্ঞাণং অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতং অস্স, ৱীথিপটিপন্নং সিযা, তথা তথা উপপৰিক্খেয্য. অনুপাদায ন পৰিতস্সেয্যাতি যথা যথাস্স উপপৰিক্খতো ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৱসেন ৰূপাদীসু কঞ্চি সঙ্খাৰং অগ্গহেত্ৱা ততো এৱ তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৱসেন ন পৰিতস্সেয্য, তথা তথা উপপৰিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো. কথং পন উপপৰিক্খতো তিৱিধম্পেতং সিযাতি? উদ্ধচ্চপক্খিযে কোসজ্জপক্খিযে চ ধম্মে ৱজ্জেন্তো ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱা পুব্বেৱ ৱিপস্সনুপক্কিলেসেহি চিত্তং ৱিসোধেত্ৱা যথা সম্মদেৱ ৱিপস্সনাঞাণং ৱিপস্সনাৱীথিং পটিপজ্জতি, তথা সম্মসতো.

ইতি ভগৱা চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকস্স ভিক্খুনো অনুক্কমেন পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা আৰদ্ধায অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযঅতিসিথিলৱীৰিযৱিপস্সনুপক্কিলেসেহি চিত্তস্স ৱিসোধনূপাযং দস্সেত্ৱা ইদানি তথা ৱিসোধিতে ৱিপস্সনাঞাণে ন চিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং মগ্গেন ঘটেত্ৱা সকলৱট্টদুক্খসমতিক্কমায সংৱত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘বহিদ্ধা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণে’’তিআদিমাহ, তং ৱুত্তনযমেৱ. যং পন ৱুত্তং – ‘‘আযতিং জাতিজৰামৰণদুক্খসমুদযসম্ভৱো ন হোতী’’তি, তস্সত্থো – এৱং ৱিপস্সনং মগ্গেন ঘটেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গমগ্গেন অনৱসেসতো কিলেসেসু খীণেসু আযতিং অনাগতে জাতিজৰামৰণসকলৱট্টদুক্খসমুদযসঙ্খাতো সম্ভৱো উপ্পাদো চ ন হোতি, জাতিসঙ্খাতো ৱা দুক্খসমুদযো জৰামৰণসঙ্খাতো দুক্খসম্ভৱো চ ন হোতি.

গাথাযং সত্তসঙ্গপ্পহীনস্সাতি তণ্হাসঙ্গো, দিট্ঠিসঙ্গো, মানসঙ্গো, কোধসঙ্গো, অৱিজ্জাসঙ্গো, কিলেসসঙ্গো, দুচ্চৰিতসঙ্গোতি ইমেসং সত্তন্নং সঙ্গানং পহীনত্তা সত্তসঙ্গপ্পহীনস্স. কেচি পন ‘‘সত্তানুসযা এৱ সত্ত সঙ্গা’’তি ৱদন্তি. নেত্তিচ্ছিন্নস্সাতি ছিন্নভৱনেত্তিকস্স. ৱিক্খীণো জাতিসংসাৰোতি পুনপ্পুনং জাযনৱসেন পৱত্তিযা জাতিহেতুকত্তা চ জাতিভূতো সংসাৰোতি জাতিসংসাৰো, সো ভৱনেত্তিযা ছিন্নত্তা ৱিক্খীণো পৰিক্খীণো, ততো এৱ নত্থি তস্স পুনব্ভৱোতি.

পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কামূপপত্তিসুত্তৱণ্ণনা

৯৫. ছট্ঠে কামূপপত্তিযোতি কামপটিলাভা কামপটিসেৱনা ৱা. পচ্চুপট্ঠিতকামাতি নিবদ্ধকামা নিবদ্ধাৰম্মণা যথা তং মনুস্সা. মনুস্সা হি নিবদ্ধৱত্থুস্মিং ৱসং ৱত্তেন্তি. যত্থ পটিবদ্ধচিত্তা হোন্তি, সতম্পি সহস্সম্পি দত্ৱা তমেৱ মাতুগামং আনেত্ৱা নিবদ্ধভোগং ভুঞ্জন্তি. একচ্চে চ দেৱা. চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায হি চতুদেৱলোকৱাসিনো নিবদ্ধৱত্থুস্মিংযেৱ ৱসং ৱত্তেন্তি. পঞ্চসিখৱত্থু চেত্থ নিদস্সনং. তথা একচ্চে আপাযিকে নেৰযিকে ঠপেত্ৱা সেসঅপাযসত্তাপি নিবদ্ধৱত্থুস্মিংযেৱ ৱসং ৱত্তেন্তি. মচ্ছা হি অত্তনো মচ্ছিযা, কচ্ছপো কচ্ছপিযাতি এৱং সব্বেপি তিৰচ্ছানা পেতা ৱিনিপাতিকা চ. তস্মা নেৰযিকে ঠপেত্ৱা সেসঅপাযসত্তে উপাদায যাৱ তুসিতকাযা ইমে সত্তা পচ্চুপট্ঠিতকামা নাম, নিম্মানৰতিনোতি সযং নিম্মিতে নিম্মানে ৰতি এতেসন্তি নিম্মানৰতিনো. তে হি নীলপীতাদিৱসেন যাদিসং যাদিসং ৰূপং ইচ্ছন্তি, তাদিসং তাদিসং নিম্মিনিত্ৱা ৰমন্তি আযস্মতো অনুৰুদ্ধস্স পুৰতো মনাপকাযিকা দেৱতা ৱিয. পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনোতি পৰেহি নিম্মিতে কামে ৱসং ৱত্তেন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো. তেসঞ্হি মনং ঞত্ৱা পৰে যথাৰুচিতং কামভোগং নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৱসং ৱত্তেন্তি. কথং তে পৰস্স মনং জানন্তীতি? পকতিসেৱনাৱসেন. যথা হি কুসলো সূদো ৰঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স যং যং ৰুচ্চতি, তং তং জানাতি, এৱং পকতিযা অভিৰুচিতাৰম্মণং ঞত্ৱা তাদিসেযেৱ নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৱসং ৱত্তেন্তি, মেথুনসেৱনাদিৱসেন কামে পৰিভুঞ্জন্তি. কেচি পন ‘‘হসিতমত্তেন ওলোকিতমত্তেন আলিঙ্গিতমত্তেন হত্থগ্গহণমত্তেন চ তেসং কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৱদন্তি, তং অট্ঠকথাযং ‘‘এতং পন নত্থী’’তি পটিক্খিত্তং. ন হি কাযেন অফুসন্তস্স ফোট্ঠব্বং কামকিচ্চং সাধেতি. ছন্নম্পি কামাৱচৰদেৱানং কামা পাকতিকা এৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ছ এতে কামাৱচৰা, সব্বকামসমিদ্ধিনো;

সব্বেসং একসঙ্খাতং, আযু ভৱতি কিত্তক’’ন্তি. (ৱিভ. ১০২৩);

গাথাসু যে চঞ্ঞেতি যে যথাৱুত্তদেৱেহি অঞ্ঞে চ কামভোগিনো মনুস্সা চেৱ একচ্চে অপাযূপগা চ সব্বে তে. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি ইমং যথাপটিলদ্ধত্তভাৱঞ্চেৱ, উপপত্তিভৱন্তৰসঙ্খাতং ইতো অঞ্ঞথাভাৱঞ্চাতি দ্ৱিপ্পভেদং সংসাৰং নাতিৱত্তৰে ন অতিক্কমন্তি. সব্বে পৰিচ্চজে কামেতি দিব্বাদিভেদে সব্বেপি কামে ৱত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পৰিচ্চজেয্য. কিলেসকামে অনাগামিমগ্গেন পজহন্তোযেৱ হি ৱত্থুকামে পৰিচ্চজতি নাম. পিযৰূপসাতগধিতন্তি পিযৰূপেসু ৰূপাদীসু সুখৱেদনস্সাদেন গধিতং গিদ্ধং. ছেত্ৱা সোতং দুৰচ্চযন্তি অঞ্ঞেহি দুৰচ্চযং দুৰতিক্কমং তণ্হাসোতং অৰহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিত্ৱা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.

ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কামযোগসুত্তৱণ্ণনা

৯৬. সত্তমে কামযোগযুত্তোতি পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামযোগো, তেন যুত্তো কামযোগযুত্তো, অসমুচ্ছিন্নকামৰাগস্সেতং অধিৱচনং. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ভৱযোগো, তথা ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো চ ৰাগো, তেন যুত্তো ভৱযোগযুত্তো, অপ্পহীনভৱৰাগোতি অত্থো. আগামীতি ব্ৰহ্মলোকে ঠিতোপি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ইমং মনুস্সলোকং আগমনসীলো. তেনেৱাহ ‘‘আগন্তা ইত্থত্ত’’ন্তি. মনুস্সত্তভাৱসঙ্খাতং ইত্থভাৱং আগমনধম্মো, মনুস্সেসু উপপজ্জনসীলোতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ কামযোগো ইত্থত্তং আগমনস্স কাৰণং. যো পন কামযোগযুত্তো, সো একন্তেন ভৱযোগযুত্তোপি হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘কামযোগযুত্তো, ভিক্খৱে, ভৱযোগযুত্তো’’তি উভযম্পি একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তং.

কামযোগৱিসংযুত্তোতি এত্থ অসুভজ্ঝানম্পি কামযোগৱিসংযোগো, তং পাদকং কত্ৱা অধিগতো অনাগামিমগ্গো একন্তেনেৱ কামযোগৱিসংযোগো নাম, তস্মা ততিযমগ্গফলে ঠিতো অৰিযপুগ্গলো ‘‘কামযোগৱিসংযুত্তো’’তি ৱুত্তো. যস্মা পন ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো অনাগামিমগ্গেন ন পহীযতি, তস্মা সো অপ্পহীনভৱযোগত্তা ‘‘ভৱযোগযুত্তো’’তি ৱুত্তো. অনাগামীতি কামলোকং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন অনাগমনতো অনাগামী. কামযোগৱিসংযোগৱসেনেৱ হি সদ্ধিং অনৱসেসওৰম্ভাগিযসংযোজনসমুগ্ঘাতেন অজ্ঝত্তসংযোজনাভাৱসিদ্ধিতো ইত্থত্তং অনাগন্ত্ৱা হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো. যস্স পন অনৱসেসং ভৱযোগো পহীনো, তস্স অৱিজ্জাযোগাদিঅৱসিট্ঠকিলেসাপি তদেকট্ঠভাৱতো পহীনা এৱ হোন্তীতি, সো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো ‘‘অৰহং খীণাসৱো’’তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কামযোগৱিসংযুত্তো, ভিক্খৱে, ভৱযোগৱিসংযুত্তো অৰহং হোতি খীণাসৱো’’তি. এত্থ চ কামযোগৱিসংযোগো অনাগামী চতুত্থজ্ঝানস্স সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সপ্পহানং ৱিয, ততিযমগ্গস্স দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসসংযোজনপৰিক্খযো ৱিয চ চতুত্থমগ্গস্স ৱণ্ণভণনত্থং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. পঠমপদেন সোতাপন্নসকদাগামীহি সদ্ধিং সব্বো পুথুজ্জনো গহিতো, দুতিযপদেন পন সব্বো অনাগামী, ততিযপদেন অৰহাতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

গাথাসু উভযন্তি উভযেন, কামযোগেন, ভৱযোগেন চ সংযুত্তাতি অত্থো. সত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰন্তি পুথুজ্জনা সোতাপন্না সকদাগামিনোতি ইমে তিৱিধা সত্তা কামযোগভৱযোগানং অপ্পহীনত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰন্তি. ততো এৱ জাতিমৰণগামিনো হোন্তি. এত্থ একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপৰমোতি তীসু সোতাপন্নেসু সব্বমুদু সত্তক্খত্তুপৰমো, সো অট্ঠমং ভৱং ন নিব্বত্তেতি, অত্তনো পৰিচ্ছিন্নজাতিৱসেন পন সংসৰতি, তথা ইতৰেপি. সকদাগামীসুপি যো ইধ সকদাগামিমগ্গং পত্ৱা দেৱলোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পুন ইধ নিব্বত্ততি, সো অত্তনো পৰিচ্ছিন্নজাতিৱসেনেৱ সংসৰতি. যে পন সকদাগামিনো ৱোমিস্সকনযেন ৱিনা তত্থ তত্থ দেৱেসুযেৱ মনুস্সেসুযেৱ ৱা নিব্বত্তন্তি, তে উপৰিমগ্গাধিগমায যাৱ ইন্দ্ৰিযপৰিপাকা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসৰন্তিযেৱ. পুথুজ্জনে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি সব্বভৱসংযোজনানং অপৰিক্খীণত্তা. তেন ৱুত্তং –

‘‘কামযোগেন সংযুত্তা, ভৱযোগেন চূভযং;

সত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰং, জাতিমৰণগামিনো’’তি.

কামে পহন্ত্ৱানাতি কামৰাগসঙ্খাতে কিলেসকামে অনাগামিমগ্গেন পজহিত্ৱা. ছিন্নসংসযাতি সমুচ্ছিন্নকঙ্খা, তঞ্চ খো সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ. ৱণ্ণভণনত্থং পন চতুত্থমগ্গস্স এৱং ৱুত্তং. অৰহন্তো হি ইধ ‘‘ছিন্নসংসযা’’তি অধিপ্পেতা. তেনেৱাহ ‘‘খীণমানপুনব্ভৱা’’তি. সব্বসো খীণো নৱৱিধোপি মানো আযতিং পুনব্ভৱো চ এতেসন্তি খীণমানপুনব্ভৱা. মানগ্গহণেন চেত্থ তদেকট্ঠতায লক্খণৱসেন ৱা সব্বো চতুত্থমগ্গৱজ্ঝো কিলেসো গহিতোতি. খীণমানতায চ সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু ৱুত্তা হোতি, খীণপুনব্ভৱতায অনুপাদিসেসা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. কল্যাণসীলসুত্তৱণ্ণনা

৯৭. অট্ঠমে কল্যাণসীলোতি সুন্দৰসীলো, পসত্থসীলো, পৰিপুণ্ণসীলো. তত্থ সীলপাৰিপূৰী দ্ৱীহি কাৰণেহি হোতি সম্মদেৱ সীলৱিপত্তিযা আদীনৱদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা চ আনিসংসদস্সনেন. ইধ পন সব্বপৰিবন্ধৱিপ্পমুত্তস্স সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণস্স মগ্গসীলস্স ফলসীলস্স চ ৱসেন কল্যাণতা ৱেদিতব্বা. কল্যাণধম্মোতি সব্বে বোধিপক্খিযধম্মা অধিপ্পেতা, তস্মা কল্যাণা সতিপট্ঠানাদিবোধিপক্খিযধম্মা এতস্সাতি কল্যাণধম্মো. কল্যাণপঞ্ঞোতি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৱসেনেৱ কল্যাণপঞ্ঞো. লোকুত্তৰা এৱ হি সীলাদিধম্মা একন্তকল্যাণা নাম অকুপ্পসভাৱত্তা. কেচি পন ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলৱসেন কল্যাণসীলো, ৱিপস্সনামগ্গধম্মৱসেন কল্যাণধম্মো, মগ্গফলপঞ্ঞাৱসেন কল্যাণপঞ্ঞো’’তি ৱদন্তি. অসেক্খা এৱ তে সীলধম্মপঞ্ঞাতি একে. অপৰে পন ভণন্তি – সোতাপন্নসকদাগামীনং মগ্গফলসীলং কল্যাণসীলং নাম, তস্মা ‘‘কল্যাণসীলো’’তি ইমিনা সোতাপন্নো সকদাগামী চ গহিতা হোন্তি. তে হি সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো নাম. অনাগামিমগ্গফলধম্মা অগ্গমগ্গধম্মা চ কল্যাণধম্মা নাম. তত্থ হি বোধিপক্খিযধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. তস্মা ‘‘কল্যাণধম্মো’’তি ইমিনা ততিযমগ্গট্ঠতো পট্ঠায তযো অৰিযা গহিতা হোন্তি. পঞ্ঞাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তিযা অগ্গফলে পঞ্ঞা কল্যাণপঞ্ঞা নাম, তস্মা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তো অৰহা ‘‘কল্যাণপঞ্ঞো’’তি ৱুত্তো. এৱমেৱ পুগ্গলা গহিতা হোন্তীতি. কিং ইমিনা পপঞ্চেন? অগ্গমগ্গফলধম্মা ইধ কল্যাণসীলাদযো ৱুত্তাতি অযমম্হাকং খন্তি. ধম্মৱিভাগেন হি অযং পুগ্গলৱিভাগো, ন ধম্মৱিভাগোতি.

কেৱলীতি এত্থ কেৱলং ৱুচ্চতি কেনচি অৱোমিস্সকতায সব্বসঙ্খতৱিৱিত্তং নিব্বানং, তস্স অধিগতত্তা অৰহা কেৱলী. অথ ৱা পহানভাৱনাপাৰিপূৰিযা পৰিযোসানঅনৱজ্জধম্মপাৰিপূৰিযা চ কল্যাণকট্ঠেন অব্যাসেকসুখতায চ কেৱলং অৰহত্তং, তদধিগমেন কেৱলী খীণাসৱো. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসিত্ৱা পৰিযোসাপেত্ৱা ঠিতোতি ৱুসিতৱা. উত্তমেহি অগ্গভূতেহি ৱা অসেক্খধম্মেহি সমন্নাগতত্তা ‘‘উত্তমপুৰিসো’’তি ৱুচ্চতি.

সীলৱাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, সুসীল্যৱসেন কাযকম্মাদীনং অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৱা উপধাৰণং, ঝানাদিকুসলধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. তস্মা সীলতি, সীলেতীতি ৱা সীলং. অযং তাৱ সদ্দলক্খণনযেন সীলট্ঠো. অপৰে পন ‘‘সিৰট্ঠো সীলট্ঠো, সীতলট্ঠো সীলট্ঠো, সিৱট্ঠো সীলট্ঠো’’তি নিৰুত্তিনযেন অত্থং ৱণ্ণযন্তি. তযিদং পাৰিপূৰিতো অতিসযতো ৱা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৱা, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলৱসেন সীলসম্পন্নোতি অত্থো. তত্থ যং জেট্ঠকসীলং, তং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তিআদি ৱুত্তন্তি একচ্চানং আচৰিযানং অধিপ্পাযো.

অপৰেন পন ভণন্তি – উভযত্থাপি পাতিমোক্খসংৱৰো ভগৱতা ৱুত্তো. পাতিমোক্খসংৱৰো এৱ হি সীলং, ইতৰেসু ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ছদ্ৱাৰৰক্খণমত্তমেৱ, আজীৱপাৰিসুদ্ধি ধম্মেন পচ্চযুপ্পাদনমত্তমেৱ, পচ্চযসন্নিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ‘‘ইদমত্থ’’ন্তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জনমত্তমেৱ. নিপ্পৰিযাযেন পাতিমোক্খসংৱৰোৱ সীলং. যস্স সো ভিন্নো, সো সীসচ্ছিন্নো পুৰিসো ৱিয হত্থপাদে ‘‘সেসানি ৰক্খিস্সতী’’তি ন ৱত্তব্বো. যস্স পন সো অৰোগো, অচ্ছিন্নসীসো ৱিয পুৰিসো, তানি পুন পাকতিকানি কত্ৱা ৰক্খিতুং সক্কোতি. তস্মা সীলৱাতি ইমিনা পাতিমোক্খসীলমেৱ উদ্দিসিত্ৱা তং ৱিত্থাৰেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তিআদি ৱুত্তন্তি.

তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৱৰণং সংৱৰো, কাযৱাচাহি অৱীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰো পাতিমোক্খসংৱৰো, তেন সংৱুতো পিহিতকাযৱাচোতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো. ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৱপৰিদীপনং. ৱিহৰতীতি তদনুৰূপৱিহাৰসমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৱৰস্স, উপৰি ৱিসেসানুযোগস্স চ উপকাৰকধম্মপৰিদীপনং. অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৱনধম্মতাপৰিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৱসেসতো আদানপৰিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপৰিদীপনং.

অপৰো নযো – কিলেসানং বলৱভাৱতো পাপকিৰিযায সুকৰভাৱতো পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মৰণৱসেন ৱা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পাতনসীলোতি পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিনং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তো ৱিমুত্তো. ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০) ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৬) চ ৱুত্তং. অথ ৱা অৱিজ্জাদিনা হেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতি. ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪; ৫.৫২০) হি ৱুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকালো’’তিআদীনং ৱিযস্স সমাসসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে সংসাৰদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং (সং. নি. ১.৫৬-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকানি বাহিৰানি চ আযতনানি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো. অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা পতীতি ৱুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.

অথ ৱা পইতি পকাৰে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো. তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন সমুচ্ছেদৱসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমিতব্বদোসতো পতি পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. মোক্খোতি ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতন্তি পতিমোক্খং. পাতিমোক্খসীলসংৱৰো হি সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৱিয হোতি যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতোতি পতিমোক্খং, পতিমোক্খং এৱ পাতিমোক্খং. অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি মোক্খাভিমুখন্তি পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৱ পাতিমোক্খন্তি এৱং তাৱেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

সংৱৰতি পিদহতি এতেনাতি সংৱৰো, পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰোতি পাতিমোক্খসংৱৰো. অত্থতো পন ততো ততো ৱীতিক্কমিতব্বতো ৱিৰতিযো চেতনা ৱা, তেন পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি ৱুত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিভঙ্গে –

‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি (ৱিভ. ৫১১).

ৱিহৰতীতি ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি, ইৰিযতি, ৱত্ততি. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি ৱেড়ুদানাদিমিচ্ছাজীৱস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকৰণেন, সব্বসো অনাচাৰং ৱজ্জেত্ৱা ‘‘কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো’’তি এৱং ৱুত্তভিক্খুসাৰুপ্পআচাৰসম্পত্তিযা ৱেসিযাদিঅগোচৰং ৱজ্জেত্ৱা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতগোচৰেন চ সম্পন্নত্তা আচাৰগোচৰসম্পন্নো. অপিচ যো ভিক্খু সত্থৰি সগাৰৱো সপ্পতিস্সো সব্ৰহ্মচাৰীসু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৱত্থো সুপাৰুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইৰিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচাৰিকেসু সক্কচ্চকাৰী গৰুচিত্তীকাৰবহুলো ৱিহৰতি, অযং ৱুচ্চতি আচাৰসম্পন্নো.

গোচৰো পন – উপনিস্সযগোচৰো, আৰক্খগোচৰো, উপনিবন্ধগোচৰোতি তিৱিধো. তত্থ দসকথাৱত্থুগুণসমন্নাগতো ৱুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো যং নিস্সায অসুতং সুণাতি, সুতং পৰিযোদপেতি, কঙ্খং ৱিতৰতি, দিট্ঠিং উজুকং কৰোতি, চিত্তং পসাদেতি, যস্স চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৱড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৱড্ঢতি, অযং উপনিস্সযগোচৰো. যো ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৱী সংৱুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন ৰথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুৰিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং ওলোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৱিদিসা পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আৰক্খগোচৰো. উপনিবন্ধগোচৰো পন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো? যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২).

ইতি যথাৱুত্তায আচাৰসম্পত্তিযা ইমায চ গোচৰসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচাৰগোচৰসম্পন্নো.

অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি অপ্পমত্তকেসু অণুপ্পমাণেসু অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পৰমাণুমত্তং ৱজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেৰুপব্বতৰাজসদিসং কত্ৱা পস্সতি, যোপি ভিক্খু সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পাৰাজিকসদিসং কত্ৱা পস্সতি, অযং অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৱসেসং সমাদিযিত্ৱা সিক্খতি ৱত্ততি, পূৰেতীতি অত্থো. ইতি কল্যাণসীলোতি ইমিনা পকাৰেন কল্যাণসীলো সমানো. পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন হি নিদ্দিট্ঠং সীলং ‘‘এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কল্যাণসীলো হোতী’’তি ৱুত্তপুগ্গলাধিট্ঠানৱসেনেৱ নিগমেত্ৱা ‘‘কল্যাণধম্মো’’তি এত্থ ৱুত্তধম্মে নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘তেসং ধম্মানং ইদং সীলং অধিট্ঠান’’ন্তি দস্সেতুং পুন ‘‘ইতি কল্যাণসীলো’’তি ৱুত্তং. সত্তন্নং বোধিপক্খিযানন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ. পুন কল্যাণসীলোতিআদি নিগমনং.

গাথাসু দুক্কটন্তি দুট্ঠু কতং, দুচ্চৰিতন্তি অত্থো. হিৰিমনন্তি হিৰিমন্তং হিৰিসম্পন্নং, সব্বসো পাপপৱত্তিযা জিগুচ্ছনসভাৱন্তি অত্থো. হিৰিমনন্তি ৱা হিৰিসহিতচিত্তং. হিৰিগ্গহণেনেৱ চেত্থ ওত্তপ্পম্পি গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. হিৰোত্তপ্পগ্গহণেন চ সব্বসো দুচ্চৰিতাভাৱস্স হেতুং দস্সেন্তো কল্যাণসীলতং হেতুতো ৱিভাৱেতি. সম্বোধীতি অৰিযঞাণং, তং গচ্ছন্তি ভজন্তীতি সম্বোধিগামিনো, বোধিপক্খিকাতি অত্থো. অনুস্সদন্তি ৰাগুস্সদাদিৰহিতং. ‘‘তথাৱিধ’’ন্তিপি পঠন্তি. ‘‘বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো’’তি যথা যথা পুব্বে ৱুত্তং, তথাৱিধং তাদিসন্তি অত্থো. দুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খস্স, ৱট্টদুক্খহেতুনো ৱা. ইধেৱ খযমত্তনোতি আসৱক্খযাধিগমেন অত্তনো ৱট্টদুক্খহেতুনো সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে খযং অনুপ্পাদং পজানাতি, ৱট্টদুক্খস্সেৱ ৱা ইধেৱ চৰিমকচিত্তনিৰোধেন খযং খীণভাৱং পজানাতি. তেহি ধম্মেহি সম্পন্নন্তি তেহি যথাৱুত্তসীলাদিধম্মেহি সমন্নাগতং. অসিতন্তি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযানং পহীনত্তা অসিতং, কত্থচি অনিস্সিতং. সব্বলোকস্সাতি সব্বস্মিং সত্তলোকে. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দানসুত্তৱণ্ণনা

৯৮. নৱমে দানন্তি দাতব্বং, সৱত্থুকা ৱা চেতনা দানং, সম্পত্তিপৰিচ্চাগস্সেতং অধিৱচনং. আমিসদানন্তি চত্তাৰো পচ্চযা দেয্যভাৱৱসেন আমিসদানং নাম. তে হি তণ্হাদীহি আমসিতব্বতো আমিসন্তি ৱুচ্চন্তি. তেসং ৱা পৰিচ্চাগচেতনা আমিসদানং. ধম্মদানন্তি ইধেকচ্চো ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা, ইমে ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ইমে ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা; ইমে সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, ইমে হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি কুসলাকুসলকম্মপথে ৱিভজন্তো কম্মকম্মৱিপাকে ইধলোকপৰলোকে পচ্চক্খতো দস্সেন্তো ৱিয পাকটং কৰোন্তো অকুসলেহি ধম্মেহি নিৱত্তাপেন্তো, কুসলেসু ধম্মেসু পতিট্ঠাপেন্তো, ধম্মং দেসেতি, ইদং ধম্মদানং. যো পন ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা, ইমে পৰিঞ্ঞেয্যা, ইমে পহাতব্বা, ইমে সচ্ছিকাতব্বা, ইমে ভাৱেতব্বা’’তি সচ্চানি ৱিভাৱেন্তো অমতাধিগমায পটিপত্তিধম্মং দেসেতি, ইদং সিখাপ্পত্তং ধম্মদানং নাম. এতদগ্গন্তি এতং অগ্গং. যদিদন্তি যং ইদং ধম্মদানং ৱুত্তং, এতং ইমেসু দ্ৱীসু দানেসু অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং. ৱিৱট্টগামিধম্মদানঞ্হি নিস্সায সব্বানত্থতো পৰিমুচ্চতি, সকলং ৱট্টদুক্খং অতিক্কমতি. লোকিযং পন ধম্মদানং সব্বেসং দানানং নিদানং সব্বসম্পত্তীনং মূলং. তেনাহ –

‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতি, সব্বৰসং ধম্মৰসো জিনাতি;

সব্বৰতিং ধম্মৰতী জিনাতি, তণ্হক্খযো সব্বদুক্খং জিনাতী’’তি. (ধ. প. ৩৫৪) –

অভযদানমেত্থ ধম্মদানেনেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.

সাধাৰণভোগিতাধিপ্পাযেন অত্তনা পৰিভুঞ্জিতব্বতো চতুপচ্চযতো সযমেৱ অভুঞ্জিত্ৱা পৰেসং সংৱিভজনং আমিসসংৱিভাগো. সাধাৰণভোগিতাধিপ্পাযেনেৱ অত্তনা ৱিদিতস্স অধিগতস্স ধম্মস্স অপ্পোস্সুক্কো অহুত্ৱা পৰেসং উপদেসো ধম্মসংৱিভাগো. চতূহি পচ্চযেহি চতূহি চ সঙ্গহৱত্থূহি পৰেসং অনুগ্গণ্হনং অনুকম্পনং আমিসানুগ্গহো. ৱুত্তনযেনেৱ ধম্মেন পৰেসং অনুগ্গণ্হনং অনুকম্পনং ধম্মানুগ্গহো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

গাথাসু যমাহু দানং পৰমন্তি যং দানং চিত্তখেত্তদেয্যধম্মানং উড়াৰভাৱেন পৰমং উত্তমং, ভোগসম্পত্তিআদীনং ৱা পূৰণতো ফলনতো, পৰস্স ৱা লোভমচ্ছৰিযাদিকস্স পটিপক্খস্স মদ্দনতো হিংসনতো ‘‘পৰম’’ন্তি বুদ্ধা ভগৱন্তো আহু. অনুত্তৰন্তি যং দানং চেতনাদিসম্পত্তিযা সাতিসযপৱত্তিযা অগ্গভাৱেন অগ্গৱিপাকত্তা চ উত্তৰৰহিতং অনুত্তৰভাৱসাধনং চাতি আহু. যং সংৱিভাগন্তি এত্থাপি ‘‘পৰমং অনুত্তৰ’’ন্তি পদদ্ৱযং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. অৱণ্ণযীতি কিত্তযি, ‘‘ভোজনং, ভিক্খৱে, দদমানো দাযকো পটিগ্গাহকানং পঞ্চ ঠানানি দেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৫.৩৭), ‘‘এৱং চে, ভিক্খৱে, সত্তা জানেয্যুং দানসংৱিভাগস্স ৱিপাক’’ন্তিআদিনা (ইতিৱু. ২৬) চ পসংসযি. যথা পন দানং সংৱিভাগো চ পৰমং অনুত্তৰঞ্চ হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অগ্গম্হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগ্গম্হীতি সীলাদিগুণৱিসেসযোগেন সেট্ঠে অনুত্তৰে পুঞ্ঞক্খেত্তে সম্মাসম্বুদ্ধে অৰিযসঙ্ঘে চ. পসন্নচিত্তোতি কম্মফলসদ্ধায ৰতনত্তযসদ্ধায চ চিত্তং পসাদেন্তো ওকপ্পেন্তো. চিত্তসম্পত্তিযা হি খেত্তসম্পত্তিযা চ পৰিত্তেপি দেয্যধম্মে দানং মহানুভাৱং হোতি মহাজুতিকং মহাৱিপ্ফাৰং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা;

তথাগতে ৱা সম্বুদ্ধে, অথ ৱা তস্স সাৱকে’’তি. (ৱি. ৱ. ৮০৪; নেত্তি. ৯৫);

ৱিঞ্ঞূতি সপ্পঞ্ঞো. পজানন্তি সম্মদেৱ দানফলং দানানিসংসং পজানন্তো. কো ন যজেথ কালেতি যুত্তপ্পত্তকালে কো নাম দানং ন দদেয্য? সদ্ধা, দেয্যধম্মো, পটিগ্গাহকাতি ইমেসং তিণ্ণং সম্মুখিভূতকালেযেৱ হি দানং সম্ভৱতি, ন অঞ্ঞথা, পটিগ্গাহকানং ৱা দাতুং যুত্তকালে.

এৱং পঠমগাথায আমিসদানসংৱিভাগানুগ্গহে দস্সেত্ৱা ইদানি ধম্মদানসংৱিভাগানুগ্গহে দস্সেতুং ‘‘যে চেৱ ভাসন্তী’’তি দুতিযগাথমাহ. তত্থ উভযন্তি ‘‘ভাসন্তি সুণন্তী’’তি ৱুত্তা দেসকা পটিগ্গাহকাতি উভযং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যে সুগতস্স ভগৱতো সাসনে সদ্ধম্মে পসন্নচিত্তা ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা দেসেন্তি পটিগ্গণ্হন্তি চ, তেসং দেসকপটিগ্গাহকানং সো ধম্মদানধম্মসংৱিভাগধম্মানুগ্গহসঙ্খাতো অত্থো. পৰমত্থসাধনতো পৰমো. তণ্হাসংকিলেসাদিসব্বসংকিলেসমলৱিসোধনেন ৱিসুজ্ঝতি. কীদিসানং? যে অপ্পমত্তা সুগতস্স সাসনে. যে চ –

‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩) –

সঙ্খেপতো এৱং পকাসিতে সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে ওৱাদে অনুসিট্ঠিযং অপ্পমত্তা অধিসীলসিক্খাদযো সক্কচ্চং সম্পাদেন্তি. তেসং ৱিসুজ্ঝতি, অৰহত্তফলৱিসুদ্ধিযা অতিৱিয ৱোদাযতীতি.

নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. তেৱিজ্জসুত্তৱণ্ণনা

৯৯. দসমে ধম্মেনাতি ঞাযেন, সম্মাপটিপত্তিসঙ্খাতেন হেতুনা কাৰণেন. যায হি পটিপদায তেৱিজ্জো হোতি, সা পটিপদা ইধ ধম্মোতি ৱেদিতব্বা. কা পন সা পটিপদাতি? চৰণসম্পদা চ ৱিজ্জাসম্পদা চ. তেৱিজ্জন্তি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণাদীহি তীহি ৱিজ্জাহি সমন্নাগতং. ব্ৰাহ্মণন্তি বাহিতপাপব্ৰাহ্মণং. পঞ্ঞাপেমীতি ‘‘ব্ৰাহ্মণো’’তি জানাপেমি পতিট্ঠপেমি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনমত্তেনাতি অঞ্ঞং জাতিমত্তব্ৰাহ্মণং অট্ঠকাদীহি লপিতমত্তৱিপ্পলপনমত্তেন ব্ৰাহ্মণং ন পঞ্ঞাপেমীতি. অথ ৱা লপিতলাপনমত্তেনাতি মন্তানং অজ্ঝেনঅজ্ঝাপনমত্তেন. উভযথাপি যং পন ব্ৰাহ্মণা সামৱেদাদিৱেদত্তযঅজ্ঝেনেন তেৱিজ্জং ব্ৰাহ্মণং ৱদন্তি, তং পটিক্খিপতি. ভগৱতা হি ‘‘পৰমত্থতো অতেৱিজ্জং ব্ৰাহ্মণংযেৱ চেতে ভোৱাদিনো অৱিজ্জানিৱুতা ‘তেৱিজ্জো ব্ৰাহ্মণো’তি ৱদন্তি, এৱং পন তেৱিজ্জো ব্ৰাহ্মণো হোতী’’তি দস্সনত্থং তথা বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন অযং দেসনা আৰদ্ধা.

তত্থ যস্মা ৱিজ্জাসম্পন্নো চৰণসম্পন্নোযেৱ হোতি চৰণসম্পদায ৱিনা ৱিজ্জাসম্পত্তিযা অভাৱতো, তস্মা চৰণসম্পদং অন্তোগধং কত্ৱা ৱিজ্জাসীসেনেৱ ব্ৰাহ্মণং পঞ্ঞাপেতুকামো ‘‘ধম্মেনাহং, ভিক্খৱে, তেৱিজ্জং ব্ৰাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি দেসনং সমুট্ঠাপেত্ৱা ‘‘কথঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ধম্মেন তেৱিজ্জং ব্ৰাহ্মণং পঞ্ঞাপেমী’’তি কথেতুকম্যতায পুচ্ছং কত্ৱা পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱিজ্জত্তযং ৱিভজন্তো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খূ’’তিআদিমাহ.

তত্থ অনেকৱিহিতন্তি অনেকৱিধং, অনেকেহি ৱা পকাৰেহি পৱত্তিতং, সংৱণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৱাসন্তি সমনন্তৰাতীতভৱং আদিং কত্ৱা তত্থ তত্থ নিৱুত্থক্খন্ধসন্তানং. নিৱুত্থন্তি অজ্ঝাৱুত্থং অনুভূতং, অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধং, নিৱুত্থধম্মং ৱা নিৱুত্থং, গোচৰনিৱাসেন নিৱুত্থং, অত্তনো ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতং পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতম্পি ৱা ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসু. অনুস্সৰতীতি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তি এৱং জাতিপটিপাটিৱসেন অনুগন্ত্ৱা সৰতি, অনুদেৱ ৱা সৰতি, চিত্তে অভিনিন্নামিতে পৰিকম্মসমনন্তৰং সৰতি.

সেয্যথিদন্তি আৰদ্ধপ্পকাৰদস্সনত্থে নিপাতো. তেনেৱ য্ৱাযং পুব্বেনিৱাসো আৰদ্ধো হোতি, তস্স পকাৰং দস্সেন্তো ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলকং চুতিপৰিযোসানং একভৱপৰিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৱেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৱট্টকপ্পেতিআদীসু পন পৰিহাযমানো কপ্পো সংৱট্টকপ্পো, ৱড্ঢমানো ৱিৱট্টকপ্পো. তত্থ সংৱট্টেন সংৱট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তম্মূলকত্তা, ৱিৱট্টেন চ ৱিৱট্টট্ঠাযী. এৱঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তাৰি? সংৱট্টো, সংৱট্টট্ঠাযী, ৱিৱট্টো, ৱিৱট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৱুত্তানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি, তানি পৰিগ্গহিতানি হোন্তি.

তত্থ তযো সংৱট্টা – তেজোসংৱট্টো, আপোসংৱট্টো, ৱাযোসংৱট্টোতি. তিস্সো সংৱট্টসীমা – আভস্সৰা, সুভকিণ্হা, ৱেহপ্ফলাতি. যদা কপ্পো তেজেন সংৱট্টতি, আভস্সৰতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা উদকেন সংৱট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৱিলীযতি. যদা ৱাতেন সংৱট্টতি, ৱেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৱাতেন ৱিদ্ধংসিযতি. ৱিত্থাৰতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং একতো ৱিনস্সতি. ইতি এৱৰূপো অযং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তো ভিক্খু অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে অনুস্সৰতি. কথং? অমুত্ৰাসিন্তিআদিনা নযেন.

তত্থ অমুত্ৰাসিন্তি অমুম্হি সংৱট্টকপ্পে অমুম্হি ভৱে ৱা যোনিযা ৱা গতিযা ৱা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৱা সত্তাৱাসে ৱা সত্তনিকাযে ৱা অহমহোসিং. এৱংনামোতি তিস্সো ৱা ফুস্সো ৱা. এৱংগোত্তোতি গোতমো ৱা কস্সপো ৱা. এৱংৱণ্ণোতি ওদাতো ৱা সামো ৱা. এৱমাহাৰোতি সালিমংসোদনাহাৰো ৱা পৱত্তফলভোজনো ৱা. এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদীতি অনেকপ্পকাৰানং কাযিকচেতসিকানং সামিসনিৰামিসাদিপ্পভেদানং ৱা সুখদুক্খানং পটিসংৱেদী. এৱমাযুপৰিযন্তোতি এৱং ৱস্সসতপৰিমাণাযুপৰিযন্তো ৱা চতুৰাসীতিকপ্পসতসহস্সপৰিমাণাযুপৰিযন্তো ৱা. সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিন্তি সোহং ততো ভৱতো যোনিতো গতিতো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৱাসতো সত্তনিকাযতো ৱা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৱে যোনিযা গতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৱাসে সত্তনিকাযে ৱা উদপাদিং. তত্ৰাপাসিন্তি অথ তত্ৰপি ভৱে যোনিযা গতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৱাসে সত্তনিকাযে ৱা পুন অহোসিং. এৱংনামোতিআদি ৱুত্তনযমেৱ.

অথ ৱা যস্মা ‘‘অমুত্ৰাসি’’ন্তি ইদং অনুপুব্বেন আৰোহন্তস্স অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপং যথাবলং সৰণং, ‘‘সো ততো চুতো’’তি পটিনিৱত্তন্তস্স পচ্চৱেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তৰং ‘‘অমুত্ৰ উদপাদি’’ন্তি ৱুত্তং. তত্ৰাপাসিন্তি তত্ৰপি ভৱে…পে… সত্তনিকাযে ৱা আসিং. এৱংনামোতি দত্তো ৱা মিত্তো ৱা, এৱংগোত্তোতি ৱাসেট্ঠো ৱা কস্সপো ৱা. এৱংৱণ্ণোতি কাড়ো ৱা ওদাতো ৱা. এৱমাহাৰোতি সুধাহাৰো ৱা সালিওদনাদিআহাৰো ৱা. এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদীতি দিব্বসুখপ্পটিসংৱেদী ৱা মানুসসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী ৱা. এৱমাযুপৰিযন্তোতি এৱং তংতংপৰমাযুপৰিযন্তো. সো ততো চুতোতি সোহং ততো ভৱাদিতো চুতো. ইধূপপন্নোতি ইধ ইমস্মিং চৰিমভৱে মনুস্সো হুত্ৱা উপপন্নো নিব্বত্তো.

ইতীতি এৱং. সাকাৰং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তাদিৱসেন সউদ্দেসং, ৱণ্ণাদিৱসেন সাকাৰং. নামগোত্তেন হি সত্তা ‘‘তিস্সো গোতমো’’তি উদ্দিসীযন্তি, ৱণ্ণাদীহি ‘‘সামো ওদাতো’’তি নানত্ততো পঞ্ঞাযন্তি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতৰে আকাৰা. অযমস্স পঠমা ৱিজ্জা অধিগতাতি অযং ইমিনা ভিক্খুনা পঠমং অধিগমৱসেন পঠমা, ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিজ্জা অধিগতা সচ্ছিকতা হোতি. কিং পনাযং ৱিদিতং কৰোতি? পুব্বেনিৱাসং. অৱিজ্জাতি তস্সেৱ পুব্বেনিৱাসস্স অৱিদিতকৰণট্ঠেন তস্স পটিচ্ছাদকমোহো ৱুচ্চতি. তমোতি স্ৱেৱ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৱুচ্চতি. আলোকোতি সা এৱ ৱিজ্জা ওভাসকৰণট্ঠেন আলোকো. এত্থ চ ৱিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো, সেসং পসংসাৱচনং. যোজনা পনেত্থ – অযং খো তেন ভিক্খুনা ৱিজ্জা অধিগতা, তস্স অধিগতৱিজ্জস্স অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৱিজ্জা উপ্পন্নাতি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মত্থে, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৱিপ্পৱাসেন অপ্পমত্তস্স. ৱীৰিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স পেসিতচিত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিজ্জা ৱিহঞ্ঞেয্য, ৱিজ্জা উপ্পজ্জেয্য, তমো ৱিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য; এৱমেৱ তস্স ভিক্খুনো অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না, তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো, তস্স পধানানুযোগস্স অনুৰূপমেৱ ফলং লভিত্ৱা ৱিহৰতীতি.

দিব্বেন চক্খুনাতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৱিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুভাৱতো ৱিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৱ পস্সতি ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৱ পস্সতি ন চুতিং, সো নৱসত্তপাতুভাৱদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৱিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৱত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতু হোতি, তদুভযম্পাযং বুদ্ধপুত্তো পস্সতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুভাৱতো ৱিসুদ্ধ’’ন্তি. একাদসউপক্কিলেসৱিৰহতো ৱা ৱিসুদ্ধং. যথাহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতি – ইতি ৱিদিত্ৱা ৱিচিকিচ্ছং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহিং, অমনসিকাৰো…পে… থিনমিদ্ধং, ছম্ভিতত্তং, উপ্পিল্লং, দুট্ঠুল্লং, অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং, অতিলীনৱীৰিযং, অভিজপ্পা, নানত্তসঞ্ঞা, অতিনিজ্ঝাযিতত্তং ৰূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ৩.২৪২) এৱং ৱুত্তেহি একাদসহি উপক্কিলেসেহি অনুপক্কিলিট্ঠত্তা ৱিসুদ্ধং. মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৰূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মংসচক্খুং ৱা অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন. সত্তে পস্সতীতি মনুস্সমংসচক্খুনা ৱিয সত্তে পস্সতি দক্খতি আলোকেতি.

চৱমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৱা দিব্বচক্খুনাপি দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৱিস্সন্তি, তে চৱমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৱা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৱৰূপে চৱমানে উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৱসেন হীড়িতে পৰিভূতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপৰীতে. সুৱণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৱণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠঅকন্তামনাপৱণ্ণযুত্তে. অভিৰূপে ৱিৰূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুৰিমেহি ‘‘চৱমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.

তস্স চ ঞাণস্স অযং উপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠা নিৰযাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নেৰযিকে সত্তে পস্সতি মহন্তং দুক্খং অনুভৱমানে, ইদং দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৱ. সো চ এৱং মনসি কৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং দুক্খং অনুভৱন্তী’’তি, অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৱা’’তি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তথা উপৰি দেৱলোকাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নন্দনৱনমিস্সকৱনফাৰুসকৱনাদীসু সত্তে পস্সতি দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱমানে, ইদম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুঞাণকিচ্চমেৱ. সো এৱং মনসি কৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৱন্তী’’তি? অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৱা’’তি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৱং অনাগতংসঞাণস্সপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৱ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তি. কাযদুচ্চৰিতেনাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ইধ ৱিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৱিজ্জা. অৱিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ততিযৱাৰে ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গঞাণৱিজ্জা. অৱিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. এৱং খোতিআদি নিগমনং.