৫. বহুজনহিতসুত্তৱণ্ণনা
৮৪. পঞ্চমে লোকেতি এত্থ তযো লোকা – সত্তলোকো, সঙ্খাৰলোকো, ওকাসলোকোতি. তেসু ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপধম্মানং অৰূপধম্মানং ৰূপাৰূপধম্মানঞ্চ সন্তানৱসেন ৱত্তমানানং সমূহো সত্তলোকো, পথৱীপব্বতাদিভেদো ওকাসলোকো, উভযেপি খন্ধা সঙ্খাৰলোকো. তেসু সত্তলোকো ইধ অধিপ্পেতো. তস্মা লোকেতি সত্তলোকে. তত্থাপি ন দেৱলোকে, ন ব্ৰহ্মলোকে, মনুস্সলোকে. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে. তত্ৰাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স অপৰেন মহাসালা, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; উত্তৰায দিসায উসিৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে’’তি (মহাৱ. ২৫৯) এৱং পৰিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতে মজ্ঝিমদেসে উপ্পজ্জতি তথাগতো. ন কেৱলঞ্চ তথাগতোৱ পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা অসীতিমহাথেৰা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৱত্তিৰাজা অঞ্ঞে চ সাৰপ্পত্তা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা এত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি. ইধ পন তথাগতৱাৰেযেৱ সব্বত্থকৱসেন অযং নযো লব্ভতি, ইতৰেসু একদেসৱসেন.
উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তীতি ইদং পন উভযম্পি ৱিপ্পকতৱচনমেৱ, উপ্পজ্জন্তা বহুজনহিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱৰূপঞ্হেত্থ সদ্দলক্খণং ন সক্কা অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং.
অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম উপ্পজ্জতি নাম উপ্পন্নো নামাতি অযং পভেদো ৱেদিতব্বো. তথাগতো হি মহাভিনীহাৰং কৰোন্তো, বুদ্ধকৰে ধম্মে পৰিযেসন্তো, পাৰমিযো পূৰেন্তো, পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তো, ঞাতত্থচৰিযং চৰন্তো, লোকত্থচৰিযং, বুদ্ধত্থচৰিযং কোটিং পাপেন্তো, পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনে তিট্ঠন্তো, ততো ওতৰিত্ৱা চৰিমভৱে পটিসন্ধিং গণ্হন্তো, অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তো, অভিনিক্খমন্তো, মহাপধানং পদহন্তো, পৰিপক্কঞাণো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ মাৰবলং ৱিধমেন্তো পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তো, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেন্তো, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা অনেকাকাৰং সব্বসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তো যাৱ অনাগামিফলং সচ্ছিকৰোন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৱ নাম, অৰহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৱকানং ৱিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনং উপ্পাদনকিচ্চং অত্থি, সহেৱ পন অৰহত্তমগ্গেন সকলোপি বুদ্ধগুণৰাসি আগতোৱ নাম হোতি. তস্মা তে নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্না নাম হোন্তি. ইধ অৰহত্তফলক্খণং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তো. উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
সাৱকোপি খীণাসৱো সাৱকবোধিযা হেতুভূতে পুঞ্ঞসম্ভাৰে সম্ভৰন্তো পুব্বযোগং পুব্বচৰিযং গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেন্তো চৰিমভৱে নিব্বত্তন্তো অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সংসাৰে আদীনৱং দিস্ৱা পব্বজ্জায চেতযমানো পব্বজ্জং মত্থকং পাপেত্ৱা সীলাদীনি পৰিপূৰেন্তো ধুতধম্মে সমাদায ৱত্তমানো জাগৰিযং অনুযুঞ্জন্তো ঞাণানি নিব্বত্তেন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা হেট্ঠিমমগ্গে অধিগচ্ছন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৱ নাম, অৰহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. সেক্খো পন পুব্বূপনিস্সযতো পট্ঠায যাৱ গোত্ৰভুঞাণা উপ্পজ্জমানো নাম, পঠমমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, পঠমফলক্খণতো পট্ঠায উপ্পন্নো নাম. এত্তাৱতা ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তী’’তি পদানং অত্থো ৱুত্তো হোতি.
ইদানি বহুজনহিতাযাতিআদীসু বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ. কতৰসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা ধম্মং পটিৱিজ্ঝতি, অমতপানং পিৱতি, তস্স. ভগৱতো হি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তদেসনায অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠাৰস ব্ৰহ্মকোটিযো ধম্মং পটিৱিজ্ঝিংসু. এৱং যাৱ সুভদ্দপৰিব্বাজকৱিনযনা ধম্মং পটিৱিদ্ধসত্তানং গণনা নত্থি, মহাসমযসুত্তন্তদেসনাযং মঙ্গলসুত্তং, চূড়ৰাহুলোৱাদং, সমচিত্তদেসনাযন্তি ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযং পত্তসত্তানং পৰিচ্ছেদো নত্থি. এৱমেতস্স অপৰিমাণস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায. সাৱকস্স পন অৰহতো সেক্খস্স চ লোকানুকম্পায উপ্পত্তি ধম্মসেনাপতিআদীহি ধম্মভণ্ডাগাৰিকাদীহি চ দেসিতদেসনায পটিৱেধপ্পত্তসত্তানং ৱসেন, অপৰভাগে চ মহামহিন্দত্থেৰাদীহি দেসিতদেসনায পটিৱিদ্ধসচ্চানং ৱসেন, যাৱজ্জতনা ইতো পৰং অনাগতে চ সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গেসু পতিট্ঠহন্তানং ৱসেনপি অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো.
অপিচ বহুজনহিতাযাতি বহুজনস্স হিতত্থায, নেসং পঞ্ঞাসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকহিতূপদেসকোতি. বহুজনসুখাযাতি বহুজনস্স সুখত্থায, চাগসম্পত্তিযা উপকৰণসুখসম্পদাযকোতি. লোকানুকম্পাযাতি লোকস্স অনুকম্পনত্থায, মেত্তাকৰুণাসম্পত্তিযা মাতাপিতৰো ৱিয লোকস্স ৰক্খিতা গোপিতাতি. অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানন্তি ইধ দেৱমনুস্সগ্গহণেন ভব্বপুগ্গলে ৱেনেয্যসত্তে এৱ গহেত্ৱা তেসং নিব্বানমগ্গফলাধিগমায তথাগতস্স উপ্পত্তি দস্সিতা পঠমৱাৰে, দুতিযততিযৱাৰেসু পন অৰহতো সেক্খস্স চ ৱসেন যোজেতব্বং. তত্থ অত্থাযাতি ইমিনা পৰমত্থায, নিব্বানাযাতি ৱুত্তং হোতি. হিতাযাতি তংসম্পাপকমগ্গত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. নিব্বানসম্পাপকমগ্গতো হি উত্তৰিং হিতং নাম নত্থি. সুখাযাতি ফলসমাপত্তিসুখত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি, ততো উত্তৰি সুখাভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭; ৱিভ. ৮০৪).
তথাগতোতিআদীনং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো. ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতিআদীসু তিস্সোপি ৱিজ্জা ভযভেৰৱে (ম. নি. ১.৩৪ আদযো) আগতনযেন, ছপি ৱিজ্জা ছড়ভিঞ্ঞাৱসেন, অট্ঠপি ৱিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তে আগতাতি ৱিজ্জাহি, সীলসংৱৰাদীহি, পন্নৰসহি চৰণধম্মেহি চ, অনঞ্ঞসাধাৰণেহি সম্পন্নো সমন্নাগতোতি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. সোভনগমনত্তা, সুন্দৰং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা গদত্তা চ সুগতো. সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূ. নত্থি এতস্স উত্তৰোতি অনুত্তৰো. পুৰিসদম্মে পুৰিসৱেনেয্যে সাৰেতি ৱিনেতীতি পুৰিসদম্মসাৰথি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতীতি সত্থা. সব্বস্সাপি নেয্যস্স সব্বপ্পকাৰেন সযম্ভুঞাণেন বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩২-১৩৩) গহেতব্বো.
সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি. কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমেন অনুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি ৱা সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৱিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পৰিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৱা আদিকল্যাণো, ৱিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৱা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৱা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৱকবোধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো সৱনেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৱিপস্সনাসুখাৱহনতো পটিপত্তিযাপি সুখমেৱ আৱহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথাপটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৱাৱহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি পৰিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৱত্তা চ পভৱসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তেন ৱুত্তং ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি.
যং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি, তং যথানুৰূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসন, পকাসন, ৱিৱৰণ, ৱিভজন, উত্তানীকৰণ পঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং, অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি ৱা সাত্থং, ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযতো ৱা সাত্থং, ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাৱিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৱেদনীযতো পৰিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীৰাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৱতো সকলপৰিপুণ্ণভাৱেন কেৱলপৰিপুণ্ণং, অপনেতব্বস্স অভাৱতো নিদ্দোসভাৱেন পৰিসুদ্ধং, অপিচ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পৰিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা পৰিপুণ্ণং, নিৰুপক্কিলেসতো নিত্থৰণত্থায পৱত্তিতো লোকামিসনিৰপেক্খতো চ পৰিসুদ্ধং, সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতত্তা ব্ৰহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চৰিতব্বতো তেসং চৰিযভাৱতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি. পঠমোতি গণনানুপুব্বতো সব্বলোকুত্তমভাৱতো চ পঠমো পুগ্গলো.
তস্সেৱ সত্থু সাৱকোতি তস্সেৱ যথাৱুত্তগুণস্স সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মদেসনায সৱনন্তে জাতো ধম্মসেনাপতিসদিসো সাৱকো, ন পূৰণাদি ৱিয পটিঞ্ঞামত্তেন সত্থু সাৱকো. পাটিপদোতি পটিপদাসঙ্খাতেন অৰিযমগ্গেন অৰিযায জাতিযা জাতো ভৱোতি পাটিপদো, অনিট্ঠিতপটিপত্তিকিচ্চো পটিপজ্জমানোতি অত্থো. সুত্তগেয্যাদি পৰিযত্তিধম্মো বহুং সুতো এতেনাতি বহুস্সুতো. পাতিমোক্খসংৱৰাদিসীলেন চেৱ আৰঞ্ঞিকঙ্গাদিধুতঙ্গৱতেহি চ উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতোতি সীলৱতূপপন্নো. ইতি ভগৱা ‘‘লোকানুকম্পা নাম হিতজ্ঝাসযেন ধম্মদেসনা, সা চ ইমেসু এৱ তীসু পুগ্গলেসু পটিবদ্ধা’’তি দস্সেতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
গাথাসু তস্সন্ৱযোতি তস্সেৱ সত্থু পটিপত্তিযা ধম্মদেসনায চ অনুগমনেন তস্সন্ৱযো অনুজাতো. অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা সপৰসন্তানেসু ধম্মালোকসঙ্খাতায পভায কৰণতো পভঙ্কৰা. ধম্মমুদীৰযন্তাতি চতুসচ্চধম্মং কথেন্তা. অপাপুৰন্তীতি উগ্ঘাটেন্তি. অমতস্স নিব্বানস্স. দ্ৱাৰং অৰিযমগ্গং. যোগাতি কামযোগাদিতো. সত্থৱাহেনাতি ৱেনেয্যসত্থৱাহনতো ভৱকন্তাৰনিত্থৰণতো সত্থৱাহো, ভগৱা, তেন সত্থৱাহেন. সুদেসিতং মগ্গমনুক্কমন্তীতি তেন সম্মা দেসিতং অৰিযমগ্গং তস্স দেসনানুসাৰেন অনুগচ্ছন্তি পটিপজ্জন্তি. ইধেৱাতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. সেসং উত্তানমেৱ.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.