৪. চতুত্থৱগ্গো

১. ৱিতক্কসুত্তৱণ্ণনা

৮০. চতুত্থৱগ্গস্স পঠমে অকুসলৱিতক্কাতি অকোসল্লসম্ভূতা ৱিতক্কা, মিচ্ছাৱিতক্কাতি অত্থো. অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি এত্থ অনৱঞ্ঞত্তীতি অনৱঞ্ঞা পৰেহি অত্তনো অহীড়িততা অপৰিভূততা, ‘‘অহো ৱত মং পৰে ন অৱজানেয্যু’’ন্তি এৱং পৱত্তো ইচ্ছাচাৰো, তায অনৱঞ্ঞত্তিযা পটিসংযুত্তো সংসট্ঠো, তং ৱা আৰব্ভ পৱত্তো অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো. তস্মা ‘‘কথং নু খো মং পৰে গহট্ঠা চেৱ পব্বজিতা চ ন ওৰকতো দহেয্যু’’ন্তি সম্ভাৱনকম্যতায ইচ্ছাচাৰে, ঠত্ৱা পৱত্তিতৱিতক্কস্সেতং অধিৱচনং. লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৱৰাদিলাভেন চেৱ সক্কাৰেন চ কিত্তিসদ্দেন চ আৰম্মণকৰণৱসেন পটিসংযুত্তো. পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি পৰেসু অনুদ্দযতাপতিৰূপকেন গেহসিতপেমেন পটিসংযুত্তো. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি ব্ৰাহ্মণেহি গহপতিকেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনাৱ যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; ৪.২৪১; ৱিভ. ৮৮৮).

গাথাসু অনৱঞ্ঞত্তিযা পটিসংযুত্তো পুগ্গলো অনৱঞ্ঞত্তিসংযুত্তো. লাভসক্কাৰে গাৰৱো এতস্স, ন ধম্মেতি লাভসক্কাৰগাৰৱো. সুখদুক্খেসু অমা সহ ভৱাতি অমচ্চা, সহাযসদিসা উপট্ঠাকা. তেহি গেহসিতপেমৱসেন সহ নন্দনসীলো সহনন্দী অমচ্চেহি, ইমিনা পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তং ৱিতক্কং দস্সেতি. আৰা সংযোজনক্খযাতি ইমেহি তীহি ৱিতক্কেহি অভিভূতো পুগ্গলো সংযোজনক্খযতো অৰহত্ততো দূৰে, তস্স তং দুল্লভন্তি অত্থো.

পুত্তপসুন্তি পুত্তে চ পসৱো চ. পুত্তসদ্দেন চেত্থ দাৰাদযো; পসুসদ্দেন অস্সমহিংসখেত্তৱত্থাদযো চ সঙ্গহিতা. ৱিৱাহেতি ৱিৱাহকাৰাপনে. ইমিনা আৱাহোপি সঙ্গহিতো. সংহৰানীতি পৰিগ্গহানি, পৰিক্খাৰসঙ্গহানীতি অত্থো. ‘‘সন্থৱানী’’তি চ পঠন্তি, মিত্তসন্থৱানীতি অত্থো. সব্বত্থ হিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ভব্বো সো তাদিসো ভিক্খূতি সো যথাৱুত্তং সব্বং পপঞ্চং পৰিচ্চজিত্ৱা যথা সত্থাৰা ৱুত্তায সম্মাপটিপত্তিযা, তথা পস্সিতব্বতো তাদিসো সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু উত্তমং সম্বোধিং অৰহত্তং পত্তুং অৰহতি.

পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সক্কাৰসুত্তৱণ্ণনা

৮১. দুতিযে সক্কাৰেনাতি সক্কাৰেন হেতুভূতেন, অথ ৱা সক্কাৰেনাতি সক্কাৰহেতুনা, সক্কাৰহেতুকেন ৱা. সক্কাৰঞ্হি নিস্সায ইধেকচ্চে পুগ্গলা পাপিচ্ছা ইচ্ছাপকতা ইচ্ছাচাৰে ঠত্ৱা ‘‘সক্কাৰং নিব্বত্তেস্সামা’’তি অনেকৱিহিতং অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জিত্ৱা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি, অপৰে যথাসক্কাৰং লভিত্ৱা তন্নিমিত্তং মানমদমচ্ছৰিযাদিৱসেন পমাদং আপজ্জিত্ৱা ইতো চুতা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘সক্কাৰেন অভিভূতা পৰিযাদিন্নচিত্তা’’তি. তত্থ অভিভূতাতি অজ্ঝোত্থটা. পৰিযাদিন্নচিত্তাতি খেপিতচিত্তা, ইচ্ছাচাৰেন মানমদাদিনা চ খযং পাপিতকুসলচিত্তা. অথ ৱা পৰিযাদিন্নচিত্তাতি পৰিতো আদিন্নচিত্তা, ৱুত্তপ্পকাৰেন অকুসলকোট্ঠাসেন যথা কুসলচিত্তস্স উপ্পত্তিৱাৰো ন হোতি, এৱং সমন্ততো গহিতচিত্তসন্তানাতি অত্থো. অসক্কাৰেনাতি হীড়েত্ৱা পৰিভৱিত্ৱা পৰেহি অত্তনি পৱত্তিতেন অসক্কাৰেন হেতুনা, অসক্কাৰহেতুকেন ৱা মানাদিনা. সক্কাৰেন চ অসক্কাৰেন চাতি কেহিচি পৱত্তিতেন সক্কাৰেন কেহিচি পৱত্তিতেন অসক্কাৰেন চ. যে হি কেহিচি পঠমং সক্কতা হুত্ৱা তেহিযেৱ অসাৰভাৱং ঞত্ৱা পচ্ছা অসক্কতা হোন্তি, তাদিসে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সক্কাৰেন চ অসক্কাৰেন চা’’তি.

এত্থ সক্কাৰেন অভিভূতা দেৱদত্তাদযো নিদস্সেতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ফলং ৱে কদলিং হন্তি, ফলং ৱেড়ুং ফলং নড়ং;

সক্কাৰো কাপুৰিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতৰিং যথা’’তি. (সং. নি. ১.১৮৩; অ. নি. ৪.৬৮; চূড়ৱ. ৩৩৫);

সাধূনং উপৰি কতেন অসক্কাৰেন অভিভূতা দণ্ডকীৰাজকালিঙ্গৰাজমজ্ঝৰাজাদযো নিদস্সেতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘কিসঞ্হি ৱচ্ছং অৱকিৰিয দণ্ডকী,

উচ্ছিন্নমূলো সজনো সৰট্ঠো;

কুক্কুড়নামে নিৰযম্হি পচ্চতি,

তস্স ফুলিঙ্গানি পতন্তি কাযে.

‘‘যো সঞ্ঞতে পব্বজিতে অৱঞ্চযি,

ধম্মং ভণন্তে সমণে অদূসকে;

তং নাড়িকেৰং সুনখা পৰত্থ,

সঙ্গম্ম খাদন্তি ৱিফন্দমানং’’. (জা. ২.১৭.৭০-৭১);

‘‘উপহচ্চ মনং মজ্ঝো, মাতঙ্গস্মিং যসস্সিনে;

সপাৰিসজ্জো উচ্ছিন্নো, মজ্ঝাৰঞ্ঞং তদা অহূ’’তি. (জা. ২.১৯.৯৬);

সক্কাৰেন চ অসক্কাৰেন চ অভিভূতা অঞ্ঞতিত্থিযা নাটপুত্তাদযো নিদস্সেতব্বা.

গাথাসু উভযন্তি উভযেন সক্কাৰেন চ অসক্কাৰেন চ. সমাধি ন ৱিকম্পতীতি ন চলতি, একগ্গভাৱেন তিট্ঠতি. কস্স পন ন চলতীতি আহ ‘‘অপ্পমাদৱিহাৰিনো’’তি. যো পমাদকৰধম্মানং ৰাগাদীনং সুট্ঠু পহীনত্তা অপ্পমাদৱিহাৰী অৰহা, তস্স. সো হি লোকধম্মেহি ন ৱিকম্পতি. সুখুমদিট্ঠিৱিপস্সকন্তি ফলসমাপত্তিঅত্থং সুখুমায দিট্ঠিযা পঞ্ঞায অভিণ্হং পৱত্তৱিপস্সনত্তা সুখুমদিট্ঠিৱিপস্সকং. উপাদানক্খযাৰামন্তি চতুন্নং উপাদানানং খযং পৰিযোসানভূতং অৰহত্তফলং আৰমিতব্বং এতস্সাতি উপাদানক্খযাৰামং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. দেৱসদ্দসুত্তৱণ্ণনা

৮২. ততিযে দেৱেসূতি ঠপেত্ৱা অৰূপাৱচৰদেৱে চেৱ অসঞ্ঞদেৱে চ তদঞ্ঞেসু উপপত্তিদেৱেসু. দেৱসদ্দাতি দেৱানং পীতিসমুদাহাৰসদ্দা. নিচ্ছৰন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৱসেন পৱত্তন্তি. সমযা সমযং উপাদাযাতি সমযতো সমযং পটিচ্চ. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মিং কালে ঠিতা তে দেৱা তং কালং আগম্ম নং পস্সিস্সন্তি, ততো তং সমযং সম্পত্তং আগম্মাতি. ‘‘সমযং সমযং উপাদাযা’’তি চ কেচি পঠন্তি, তেসং তং তং সমযং পটিচ্চাতি অত্থো. যস্মিং সমযেতি যদা ‘‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭), ‘‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১; সং. নি. ২.১৫৪) চ কামেসু ঘৰাৱাসে চ আদীনৱা, তপ্পটিপক্খতো নেক্খম্মে আনিসংসা চ সুদিট্ঠা হোন্তি, তস্মিং সমযে. তদা হিস্স একন্তেন পব্বজ্জায চিত্তং নমতি. অৰিযসাৱকোতি অৰিযস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সাৱকো, সাৱকভাৱং উপগন্তুকামো, অৰিযসাৱকো ৱা অৱস্সংভাৱী. অন্তিমভৱিকং সাৱকবোধিসত্তং সন্ধায অযমাৰম্ভো. কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱাতি কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহাৰেত্ৱা অপনেত্ৱা. কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱাতি কসাযেন ৰত্ততায কাসাযানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তানং অনুচ্ছৱিকানি ৱত্থানি নিৱাসেত্ৱা চেৱ পাৰুপিত্ৱা চ. অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জায চেতেতীতি অগাৰস্মা ঘৰা নিক্খমিত্ৱা অনগাৰিযং পব্বজ্জং পব্বজেয্যন্তি পব্বজ্জায চেতেতি পকপ্পেতি, পব্বজতীতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা অগাৰস্স হিতং কসিৱণিজ্জাদিকম্মং অগাৰিযন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি, তস্মা পব্বজ্জা অনগাৰিযন্তি ঞাতব্বা.

মাৰেনাতি কিলেসমাৰেন. সঙ্গামায চেতেতীতি যুজ্ঝনত্থায চিত্তং উপ্পাদেতি, মাৰং অভিৱিজেতুং সন্নয্হতি. যস্মা পন এৱৰূপস্স পটিপজ্জনকপুগ্গলস্স দেৱপুত্তমাৰোপি অন্তৰাযায উপক্কমতি, তস্মা তস্সপি ৱসেন মাৰেনাতি এত্থ দেৱপুত্তমাৰেনাতিপি অত্থো ৱেদিতব্বো. তস্সাপি অযং ইচ্ছাৱিঘাতং কৰিস্সতেৱাতি. যস্মা পন পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায খুৰগ্গতো ৱা পট্ঠায সীলানি সমাদিযন্তো পৰিসোধেন্তো সমথৱিপস্সনাসু কম্মং কৰোন্তো যথাৰহং তদঙ্গপ্পহানৱিক্খম্ভনপ্পহানানং ৱসেন কিলেসমাৰং পৰিপাতেতি নাম, ন যুজ্ঝতি নাম সম্পহাৰস্স অভাৱতো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মাৰেন সদ্ধিং সঙ্গামায চেতেতী’’তি.

সত্তন্নন্তি কোট্ঠাসতো সত্তন্নং, পভেদতো পন তে সত্ততিংস হোন্তি. কথং? চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি. এৱং পভেদতো সত্ততিংসৱিধাপি সতিপট্ঠানাদিকোট্ঠাসতো সত্তেৱ হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সত্তন্ন’’ন্তি. বোধিপক্খিযানন্তি বুজ্ঝনট্ঠেন বোধীতি লদ্ধনামস্স অৰিযপুগ্গলস্স মগ্গঞাণস্সেৱ ৱা পক্খে ভৱানং বোধিপক্খিযানং, বোধিকোট্ঠাসিযানন্তি অত্থো. ‘‘বোধিপক্খিকান’’ন্তিপি পাঠো, বোধিপক্খৱন্তানং, বোধিপক্খে ৱা নিযুত্তানন্তি অত্থো. ভাৱনানুযোগমনুযুত্তোতি ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযমগ্গভাৱনানুযোগমনুযুত্তো. ৱিপস্সনাক্খণে হি সতিপট্ঠানাদযো পৰিযাযেন বোধিপক্খিযা নাম, মগ্গক্খণেযেৱ পন তে নিপ্পৰিযাযেন বোধিপক্খিযা নাম হোন্তি.

আসৱানং খযাতি কামাসৱাদীনং সব্বেসং আসৱানং খযা. আসৱেসু হি খীণেসু সব্বে কিলেসা খীণাযেৱ হোন্তি. তেন অৰহত্তমগ্গো ৱুত্তো হোতি. অনাসৱন্তি আসৱৱিৰহিতং. চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি এত্থ চেতোৱচনেন অৰহত্তফলসমাধি, পঞ্ঞাৱচনেন তংসম্পযুত্তা চ পঞ্ঞা ৱুত্তা. তত্থ সমাধি ৰাগতো ৱিমুত্তত্তা চেতোৱিমুত্তি, পঞ্ঞা অৱিজ্জায ৱিমুত্তত্তা পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘যো হিস্স, ভিক্খৱে, সমাধি, তদস্স সমাধিন্দ্ৰিযং. যা হিস্স, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইতি খো, ভিক্খৱে, ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৬).

অপিচেত্থ সমথফলং চেতোৱিমুত্তি, ৱিপস্সনাফলং পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱাতি অত্তনাযেৱ অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৱা অপৰপ্পচ্চযেন ঞত্ৱা. উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি পাপুণিত্ৱা সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰতি. তমেৱ সঙ্গামসীসং অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসতীতি মাৰং অভিৱিজিনিত্ৱা ৱিজিতৱিজযত্তা তেন কতসঙ্গামসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স সীসভূতং অৰহত্তফলসমাপত্তিইস্সৰিযট্ঠানং, অভিভৱন্তো আৱসতি, সমাপজ্জতি ইচ্চেৱ অত্থো. ইমে চ দেৱসদ্দা দিট্ঠসচ্চেসু দেৱেসু পৱত্তন্তি, ৱিসেসতো সুদ্ধাৱাসদেৱেসূতি ৱেদিতব্বং.

গাথাসু মহন্তন্তি সীলাদিগুণমহত্তেন মহন্তং. ৱীতসাৰদন্তি সাৰজ্জকৰানং কিলেসানং অভাৱেন ৱিগতসাৰজ্জং অপগতমঙ্কুভাৱং. পুৰিসাজঞ্ঞাতি অস্সাদীসু অস্সাজানীযাদযো ৱিয পুৰিসেসু আজানীযভূতা উত্তমপুৰিসা. দুজ্জযমজ্ঝভূতি পচুৰজনেহি জেতুং অসক্কুণেয্যং কিলেসৱাহিনিং অভিভৱি অজ্ঝোত্থৰি. ‘‘অজ্জযী’’তিপি পঠন্তি, অজিনীতি অত্থো. জেত্ৱান মচ্চুনো সেনং, ৱিমোক্খেন অনাৱৰন্তি লোকত্তযাভিব্যাপনতো দিযড্ঢসহস্সাদিৱিভাগতো চ ৱিপুলত্তা অঞ্ঞেহি আৱৰিতুং পটিসেধেতুং অসক্কুণেয্যত্তা চ অনাৱৰং, মচ্চুনো মাৰস্স সেনং ৱিমোক্খেন অৰিযমগ্গেন জেত্ৱা যো ত্ৱং দুজ্জযং অজযি, তস্স নমো, তে পুৰিসাজঞ্ঞাতি সম্বন্ধো.

ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰেন. হি-ইতি নিপাতমত্তং. এতং পত্তমানসং অধিগতাৰহত্তং খীণাসৱং দেৱতানমস্সন্তীতি ৱুত্তমেৱত্থং নিগমনৱসেন দস্সেতি. অথ ৱা ইতীতি ইমিনা কাৰণেন. কিং পন এতং কাৰণং? নমুচিসেনাৱিজযেন পত্তমানসত্তং. ইমিনা কাৰণেন তং দেৱতা নমস্সন্তীতি অত্থো. ইদানি তং কাৰণং ফলতো দস্সেতুং ‘‘তঞ্হি তস্স ন পস্সন্তি, যেন মচ্চুৱসং ৱজে’’তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যস্মা তস্স পুৰিসাজঞ্ঞস্স পণিধায গৱেসন্তাপি দেৱা অণুমত্তম্পি তং কাৰণং ন পস্সন্তি, যেন সো মচ্চুনো মৰণস্স ৱসং ৱজে উপগচ্ছেয্য. তস্মা তং ৱিসুদ্ধিদেৱা নমস্সন্তীতি.

ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঞ্চপুব্বনিমিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৩. চতুত্থে যদাতি যস্মিং কালে. দেৱোতি উপপত্তিদেৱো. তযো হি দেৱা – সম্মুতিদেৱা, উপপত্তিদেৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. তেসু সম্মুতিদেৱা নাম ৰাজানো খত্তিযা. উপপত্তিদেৱা নাম চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায তদুপৰিদেৱা. ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম খীণাসৱা. ইধ পন কামাৱচৰদেৱো অধিপ্পেতো. তেন ৱুত্তং ‘‘দেৱোতি উপপত্তিদেৱো’’তি. দেৱকাযাতি দেৱসমূহতো, দেৱট্ঠানতো ৱা, দেৱলোকতোতি অত্থো. সমূহনিৱাসৱাচকো হি অযং কাযসদ্দো. চৱনধম্মোতি মৰণধম্মো, আযুক্খযেন ৱা পুঞ্ঞক্খযেন ৱা উপট্ঠিতমৰণোতি অত্থো.

পঞ্চস্স পুব্বনিমিত্তানি পাতুভৱন্তীতি অস্স উপট্ঠিতমৰণস্স দেৱপুত্তস্স পঞ্চ মৰণস্স পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, পকাসানি ৱা হোন্তি. মালা মিলাযন্তীতি তেন পিড়ন্ধিতমালা মজ্ঝন্হিকসমযে আতপে খিত্তা ৱিয মিলাতা ৱিহতসোভা হোন্তি.

ৱত্থানি কিলিস্সন্তীতি সৰদসমযে ৱিগতৱলাহকে আকাসে অব্ভুস্সক্কমানবালসূৰিযসদিসপ্পভানি নানাৱিৰাগৱণ্ণানি তেন নিৱত্থপাৰুতৱত্থানি তং খণংযেৱ কদ্দমে খিপিত্ৱা মদ্দিতানি ৱিয ৱিহতপ্পভানি মলিনানি হোন্তি.

কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তীতি সুপৰিসুদ্ধজাতিমণি ৱিয সুসিক্খিতসিপ্পাচৰিযৰচিতসুৱণ্ণপটিমা ৱিয চ পুব্বে সেদমলজল্লিকাৰহিতসৰীৰস্স তস্মিং খণে উভোহি কচ্ছেহি সেদধাৰা সন্দন্তি পগ্ঘৰন্তি. ন কেৱলঞ্চ কচ্ছেহিযেৱ, সকলসৰীৰতোপি পনস্স সেদজলকণ্ণিকা মুচ্চতিযেৱ, যেন আমুত্তমুত্তাজালগৱচ্ছিতো ৱিয তস্স কাযো হোতি.

কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতীতি পুব্বে পটিসন্ধিতো পট্ঠায যথানুভাৱং একযোজনং দ্ৱিযোজনং যাৱ দ্ৱাদসযোজনমত্তম্পি পদেসং আভায ফৰিত্ৱা ৱিজ্জোতমানো কাযো হোতি খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৱিৰহিতো, ন সীতং ন উণ্হং উপঘাতকং, দেৱধীতা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয হোতি, দেৱপুত্তো ৱীসতিৱস্সুদ্দেসিকো ৱিয, তং খণংযেৱ নিপ্পভে নিত্তেজে কাযে ৱিৰূপভাৱো অনুপৱিসতি সণ্ঠাতি.

সকে দেৱো দেৱাসনে নাভিৰমতীতি অত্তনো অচ্ছৰাগণেহি সদ্ধিং কীড়নপৰিচৰণকদিব্বাসনে ন ৰমতি, ন চিত্তস্সাদং লভতি. তস্স কিৰ মনুস্সগণনায সত্তহি দিৱসেহি মৰণং ভৱিস্সতীতি ইমানি পুব্বনিমিত্তানি পাতুভৱন্তি. সো তেসং উপ্পত্তিযা ‘‘এৱৰূপায নাম সম্পত্তিযা ৱিনা ভৱিস্সামী’’তি বলৱসোকাভিভূতো হোতি. তেনস্স কাযে মহাপৰিড়াহো উপ্পজ্জতি, তেন সব্বতো গত্তেহি সেদা মুচ্চন্তি. চিৰতৰং কালং অপৰিচিতদুক্খো তং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো একচ্চো ‘‘দয্হামি দয্হামী’’তি কন্দন্তো পৰিদেৱন্তো কত্থচি অস্সাদং অলভন্তো ৱিজপ্পন্তো ৱিলপন্তো তহিং তহিং আহিণ্ডতি. একচ্চো সতিং উপট্ঠপেত্ৱা কাযৱাচাহি ৱিকাৰং অকৰোন্তোপি পিযৱিপ্পযোগদুক্খং অসহন্তো ৱিহঞ্ঞমানো ৱিচৰতি.

ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং ৰাজৰাজমহামত্তাদীনংযেৱ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং; এৱমেৱ মহেসক্খদেৱানংযেৱ পঞ্ঞাযতি. উপ্পন্নানি চ তানি ‘‘ইমানি মৰণস্স পুব্বনিমিত্তানি নামা’’তি কেচি দেৱা জানন্তি, ন সব্বে. তত্থ যো মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তো, সো ‘‘ইদানি কো জানাতি, ‘কুহিং নিব্বত্তিস্সামী’’’তি ভাযতি. যো পন মহাপুঞ্ঞো, সো ‘‘বহুং মযা দানং দিন্নং, সীলং ৰক্খিতং, পুঞ্ঞং উপচিতং, ইতো চুতস্স মে সুগতিযেৱ পাটিকঙ্খা’’তি ন ভাযতি ন ৱিকম্পতি. এৱং উপট্ঠিতপুব্বনিমিত্তং পন তং গহেত্ৱা দেৱতা নন্দনৱনং পৱেসেন্তি সব্বদেৱলোকেসু নন্দনৱনং অত্থিযেৱ.

তীহি ৱাচাহি অনুমোদেন্তীতি ইদানি ৱুচ্চমানেহি তীহি ৱচনেহি অনুমোদেন্তি, মোদং পমোদং উপ্পাদেন্তি, অস্সাসেন্তি, অভিৱদনৱসেন ৱা তংখণানুৰূপং পমোদং কৰোন্তি. কেচি পন ‘‘অনুমোদেন্তী’’তি পদস্স ‘‘ওৱদন্তী’’তি ৱদন্তি. ইতোতি দেৱলোকতো. ভোতি আলপনং. সুগতিন্তি সুন্দৰগতিং, মনুস্সলোকং সন্ধায ৱদন্তি. গচ্ছাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন উপেহি.

এৱং ৱুত্তেতি এৱং তদা তেহি দেৱেহি তস্স ‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছা’’তিআদিনা ৱত্তব্বৱচনে ভগৱতা ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো নামগোত্তেন অপাকটো তস্সং পৰিসাযং নিসিন্নো অনুসন্ধিকুসলো একো ভিক্খু ‘‘এতে সুগতিআদযো ভগৱতা অৱিসেসতো ৱুত্তা অৱিভূতা, হন্দ তে ৱিভূততৰে কাৰাপেস্সামী’’তি এতং ‘‘কিংনু খো, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. সদ্ধাদিগুণৱিসেসপটিলাভকাৰণতো দেৱূপপত্তিহেতুতো চ মনুস্সত্তং দেৱানং অভিসম্মতন্তি আহ ‘‘মনুস্সত্তং খো ভিক্খু দেৱানং সুগতিগমনসঙ্খাত’’ন্তি.

সুগতিগমনসঙ্খাতন্তি ‘‘সুগতিগমন’’ন্তি সম্মা কথিতং, ৱণ্ণিতং থোমিতন্তি অত্থো. যং মনুস্সভূতোতি এত্থ যন্তি কিৰিযাপৰামসনং, তেন পটিলভতীতি এত্থ পটিলভনকিৰিযা আমসীযতি, যো সদ্ধাপটিলাভোতি অত্থো. মনুস্সভূতোতি মনুস্সেসু উপ্পন্নো, মনুস্সভাৱং ৱা পত্তো. যস্মা দেৱলোকে উপ্পন্নানং তথাগতস্স ধম্মদেসনা যেভুয্যেন দুল্লভা সৱনায, ন তথা মনুস্সানং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মনুস্সভূতো’’তি. তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযেতি তথাগতেন ভগৱতা দেসিতে সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনে. তঞ্হি ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মো চ, আসযানুৰূপং ৱিনেয্যানং ৱিনযনতো ৱিনযো চাতি ধম্মৱিনযো, উপনিস্সযসম্পত্তিযা ৱা ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং অপ্পৰজক্খজাতিকং ৱিনেতীতি ধম্মৱিনযো. ধম্মেনেৱ ৱা ৱিনযো, ন দণ্ডসত্থেহীতি ধম্মৱিনযো, ধম্মযুত্তো ৱা ৱিনযোতি ধম্মৱিনযো, ধম্মায ৱা সহ মগ্গফলনিব্বানায ৱিনযোতি ধম্মৱিনযো, মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিধম্মতো ৱা পৱত্তো ৱিনযোতি ধম্মৱিনযো. ধম্মো ৱা ভগৱা ধম্মভূতো ধম্মকাযো ধম্মস্সামী, তস্স ধম্মস্স ৱিনযো, ন তক্কিযানন্তি ধম্মৱিনযো, ধম্মে ৱা মগ্গফলে নিপ্ফাদেতব্বৱিসযভূতে ৱা পৱত্তো ৱিনযোতি ধম্মৱিনযোতি ৱুচ্চতি. তস্মিং ধম্মৱিনযে.

সদ্ধং পটিলভতীতি ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো’’তিআদিনা সদ্ধং উপ্পাদেতি. সদ্ধো হি ইমস্মিং ধম্মৱিনযে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থে আৰাধেস্সতি. সুলদ্ধলাভসঙ্খাতন্তি এত্থ যথা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণখেত্তৱত্থাদিলাভো সত্তানং উপভোগসুখং আৱহতি, খুপ্পিপাসাদিদুক্খং পটিবাহতি, ধনদালিদ্দিযং ৱূপসমেতি, মুত্তাদিৰতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্ততিঞ্চ আৱহতি; এৱং লোকিযলোকুত্তৰা সদ্ধাপি যথাসম্ভৱং লোকিযলোকুত্তৰং ৱিপাকসুখমাৱহতি, সদ্ধাধুৰেন পটিপন্নানং জাতিজৰাদিদুক্খং পটিবাহতি, গুণদালিদ্দিযং ৱূপসমেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিৰতনপটিলাভহেতু হোতি, লোকসন্ততিঞ্চ আৱহতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সদ্ধো সীলেন সম্পন্নো, যসো ভোগসমপ্পিতো;

যং যং পদেসং ভজতি, তত্থ তত্থেৱ পূজিতো’’তি. (ধ. প. ৩০৩);

এৱং সদ্ধাপটিলাভস্স সুলদ্ধলাভতা ৱেদিতব্বা. যস্মা পনাযং সদ্ধাপটিলাভো অনুগামিকো অনঞ্ঞসাধাৰণো সব্বসম্পত্তিহেতু, লোকিযস্স চ হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিধনলাভস্স কাৰণং. সদ্ধোযেৱ হি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা উড়াৰুড়াৰৱিত্তূপকৰণানি অধিগচ্ছতি, তেহি চ অত্তনো পৰেসঞ্চ অত্থমেৱ সম্পাদেতি. অস্সদ্ধস্স পন তানি অনত্থাৱহানি হোন্তি, ইধ চেৱ সম্পৰাযে চাতি, এৱম্পি সদ্ধায সুলদ্ধলাভতা ৱেদিতব্বা. তথা হি –

‘‘সদ্ধা বন্ধতি পাথেয্যং’’. (সং. নি. ১.৭৯).

‘‘সদ্ধা দুতিযা পুৰিসস্স হোতী’’তি চ. (সং. নি. ১.৩৬, ৫৯).

‘‘সদ্ধীধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.৭৩; সু. নি. ১৮৪).

‘‘সদ্ধাহত্থো মহানাগো’’তি চ. (অ. নি. ৬.৪৩; থেৰগা. ৬৯৪).

‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৱুট্ঠী’’তি চ. (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭).

‘‘সদ্ধেসিকো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) চ.

‘‘সদ্ধায তৰতি ওঘ’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৪৬) –

অনেকেসু ঠানেসু অনেকেহি কাৰণেহি সদ্ধা সংৱণ্ণিতা.

ইদানি যায সদ্ধায সাসনে কুসলধম্মেসু সুপ্পতিট্ঠিতো নাম হোতি নিযামোক্কন্তিযা, তং সদ্ধং দস্সেতুং ‘‘সা খো পনস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অস্সাতি ইমস্স ভৱেয্যাতি অত্থো. নিৱিট্ঠাতি অভিনিৱিট্ঠা চিত্তসন্তানং অনুপৱিট্ঠা. মূলজাতাতি জাতমূলা. কিং পন সদ্ধায মূলং নাম? সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং ওকপ্পনহেতুভূতো উপাযমনসিকাৰো. অপিচ সপ্পুৰিসসেৱনা সদ্ধম্মস্সৱনং যোনিসোমনসিকাৰো ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি চত্তাৰি সোতাপত্তিযঙ্গানি মূলানি ৱেদিতব্বানি. পতিট্ঠিতাতি অৰিযমগ্গাধিগমেন কেনচি অকম্পনীযভাৱেন অৱট্ঠিতা. তেনেৱাহ ‘‘দড়্হা অসংহাৰিযা’’তি. দড়্হাতি থিৰা. অসংহাৰিযাতি কেনচি সংহৰিতুং ৱা হাপেতুং ৱা অপনেতুং ৱা অসক্কুণেয্যা. ইতি তে দেৱা তস্স সোতাপত্তিমগ্গসমধিগমং আসীসন্তা এৱং ৱদন্তি. অত্তনো দেৱলোকে কামসুখূপভোগাৰহমেৱ হি অৰিযপুগ্গলং তে ইচ্ছন্তি. তেনাহ ‘‘এহি, দেৱ, পুনপ্পুন’’ন্তি.

গাথাসু পুঞ্ঞক্খযমৰণম্পি জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদেনেৱ হোতীতি আহ ‘‘চৱতি আযুসঙ্খযা’’তি. অনুমোদতন্তি অনুমোদন্তানং. মনুস্সানং সহব্যতন্তি মনুস্সেহি সহভাৱং. সহ ব্যেতীতি সহব্যো, সহপৱত্তনকো, তস্স ভাৱো সহব্যতা. নিৱিট্ঠস্সাতি নিৱিট্ঠা ভৱেয্য. যাৱজীৱন্তি যাৱ জীৱিতপ্পৱত্তিযা, যাৱ পৰিনিব্বানাতি অত্থো.

অপ্পমাণন্তি সক্কচ্চং বহুং উড়াৰং বহুক্খত্তুঞ্চ কৰণৱসেন পমাণৰহিতং. নিৰূপধিন্তি কিলেসূপধিৰহিতং, সুৱিসুদ্ধং নিম্মলন্তি অত্থো. যস্মা পন তে দেৱা মহগ্গতকুসলং ন ইচ্ছন্তি কামলোকসমতিক্কমনতো, কামাৱচৰপুঞ্ঞমেৱ ইচ্ছন্তি, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো – ‘‘ইতো দেৱলোকতো চুতো মনুস্সেসু উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো কাযদুচ্চৰিতাদিং সব্বং দুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতাদিং সব্বং সুচৰিতং উড়াৰং ৱিপুলং উপচিনিত্ৱা অৰিযমগ্গেন আগতসদ্ধো ভৱাহী’’তি. যস্মা পন লোকুত্তৰেসু পঠমমগ্গং দুতিযমগ্গম্পি ৱা ইচ্ছন্তি অত্তনো দেৱলোকূপপত্তিযা অনতিৱত্তনতো, তস্মা তেসম্পি ৱসেন ‘‘অপ্পমাণং নিৰূপধি’’ন্তিপদানং অত্থো ৱেদিতব্বো – পমাণকৰানং দিট্ঠেকট্ঠওড়াৰিককামৰাগাদিকিলেসানং উপচ্ছেদেন অপ্পমাণং, সত্তমভৱতো ৱা উপ্পজ্জনাৰহস্স খন্ধূপধিস্স তংনিব্বত্তকঅভিসঙ্খাৰূপধিস্স তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসূপধিস্স চ পহানেন তেসং অনিব্বত্তনতো নিৰুপধিসঙ্খাতনিব্বানসন্নিস্সিতত্তা চ নিৰুপধীতি.

এৱং অচ্চন্তমেৱ অপাযদ্ৱাৰপিধাযকং কম্মং দস্সেত্ৱা ইদানি সগ্গসম্পত্তিনিব্বত্তককম্মং দস্সেতুং ‘‘ততো ওপধিক’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ওপধিকন্তি উপধিৱেপক্কং অত্তভাৱসম্পত্তিযা চেৱ ভোগসম্পত্তিযা চ নিব্বত্তকন্তি অত্থো. উপধীতি হি অত্তভাৱো ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘সন্তেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি উপধিসম্পত্তিপটিবাহিতানি ন ৱিপচ্চন্তী’’তি (ৱিভ. ৮১০). কামগুণাপি. যথাহ ‘‘উপধীহি নৰস্স সোচনা’’তি (সং. নি. ১.১২; সু. নি. ৩৪). তত্ৰাযং ৱচনত্থো – উপধীযতি এত্থ সুখদুক্খন্তি উপধি, অত্তভাৱো কামগুণা চ. উপধিকৰণং সীলং এতস্স, উপধিং ৱা অৰহতীতি ওপধিকং, পুঞ্ঞং, তং বহুং উড়াৰং কত্ৱা. কথং? দানেন. দানঞ্হি ইতৰেহি সুকৰন্তি এৱং ৱুত্তং. দানেনাতি ৱা পদেন অভযদানম্পি ৱুত্তং, ন আমিসদানমেৱাতি সীলস্সাপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যস্মা পন তে দেৱা অসুৰকাযহানিং একন্তেনেৱ দেৱকাযপাৰিপূৰিঞ্চ ইচ্ছন্তি, তস্মা তস্স উপাযং দস্সেন্তা ‘‘অঞ্ঞেপি মচ্চে সদ্ধম্মে, ব্ৰহ্মচৰিযে নিৱেসযা’’তি ধম্মদানে নিযোজেন্তি. যদা ৱিদূতি যস্মিং কালে দেৱা দেৱং চৱন্তং ৱিদূ ৱিজানেয্যুং, তদা ইমায যথাৱুত্তায অনুকম্পায দুক্খাপনযনকম্যতায ‘‘দেৱ, ইমে দেৱকাযে পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনৱসেন এহি আগচ্ছাহী’’তি চ অনুমোদেন্তীতি.

চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. বহুজনহিতসুত্তৱণ্ণনা

৮৪. পঞ্চমে লোকেতি এত্থ তযো লোকা – সত্তলোকো, সঙ্খাৰলোকো, ওকাসলোকোতি. তেসু ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপধম্মানং অৰূপধম্মানং ৰূপাৰূপধম্মানঞ্চ সন্তানৱসেন ৱত্তমানানং সমূহো সত্তলোকো, পথৱীপব্বতাদিভেদো ওকাসলোকো, উভযেপি খন্ধা সঙ্খাৰলোকো. তেসু সত্তলোকো ইধ অধিপ্পেতো. তস্মা লোকেতি সত্তলোকে. তত্থাপি ন দেৱলোকে, ন ব্ৰহ্মলোকে, মনুস্সলোকে. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে. তত্ৰাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স অপৰেন মহাসালা, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে; উত্তৰায দিসায উসিৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে’’তি (মহাৱ. ২৫৯) এৱং পৰিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতে মজ্ঝিমদেসে উপ্পজ্জতি তথাগতো. ন কেৱলঞ্চ তথাগতোৱ পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা অসীতিমহাথেৰা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৱত্তিৰাজা অঞ্ঞে চ সাৰপ্পত্তা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা এত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি. ইধ পন তথাগতৱাৰেযেৱ সব্বত্থকৱসেন অযং নযো লব্ভতি, ইতৰেসু একদেসৱসেন.

উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তীতি ইদং পন উভযম্পি ৱিপ্পকতৱচনমেৱ, উপ্পজ্জন্তা বহুজনহিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱৰূপঞ্হেত্থ সদ্দলক্খণং ন সক্কা অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং.

অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম উপ্পজ্জতি নাম উপ্পন্নো নামাতি অযং পভেদো ৱেদিতব্বো. তথাগতো হি মহাভিনীহাৰং কৰোন্তো, বুদ্ধকৰে ধম্মে পৰিযেসন্তো, পাৰমিযো পূৰেন্তো, পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তো, ঞাতত্থচৰিযং চৰন্তো, লোকত্থচৰিযং, বুদ্ধত্থচৰিযং কোটিং পাপেন্তো, পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতভৱনে তিট্ঠন্তো, ততো ওতৰিত্ৱা চৰিমভৱে পটিসন্ধিং গণ্হন্তো, অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তো, অভিনিক্খমন্তো, মহাপধানং পদহন্তো, পৰিপক্কঞাণো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ মাৰবলং ৱিধমেন্তো পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তো, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেন্তো, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা অনেকাকাৰং সব্বসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তো যাৱ অনাগামিফলং সচ্ছিকৰোন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৱ নাম, অৰহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৱকানং ৱিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনং উপ্পাদনকিচ্চং অত্থি, সহেৱ পন অৰহত্তমগ্গেন সকলোপি বুদ্ধগুণৰাসি আগতোৱ নাম হোতি. তস্মা তে নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্না নাম হোন্তি. ইধ অৰহত্তফলক্খণং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তো. উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

সাৱকোপি খীণাসৱো সাৱকবোধিযা হেতুভূতে পুঞ্ঞসম্ভাৰে সম্ভৰন্তো পুব্বযোগং পুব্বচৰিযং গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেন্তো চৰিমভৱে নিব্বত্তন্তো অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সংসাৰে আদীনৱং দিস্ৱা পব্বজ্জায চেতযমানো পব্বজ্জং মত্থকং পাপেত্ৱা সীলাদীনি পৰিপূৰেন্তো ধুতধম্মে সমাদায ৱত্তমানো জাগৰিযং অনুযুঞ্জন্তো ঞাণানি নিব্বত্তেন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা হেট্ঠিমমগ্গে অধিগচ্ছন্তোপি উপ্পজ্জমানো এৱ নাম, অৰহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলক্খণে পন উপ্পন্নো নাম. সেক্খো পন পুব্বূপনিস্সযতো পট্ঠায যাৱ গোত্ৰভুঞাণা উপ্পজ্জমানো নাম, পঠমমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, পঠমফলক্খণতো পট্ঠায উপ্পন্নো নাম. এত্তাৱতা ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তী’’তি পদানং অত্থো ৱুত্তো হোতি.

ইদানি বহুজনহিতাযাতিআদীসু বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ. কতৰসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা ধম্মং পটিৱিজ্ঝতি, অমতপানং পিৱতি, তস্স. ভগৱতো হি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তদেসনায অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠাৰস ব্ৰহ্মকোটিযো ধম্মং পটিৱিজ্ঝিংসু. এৱং যাৱ সুভদ্দপৰিব্বাজকৱিনযনা ধম্মং পটিৱিদ্ধসত্তানং গণনা নত্থি, মহাসমযসুত্তন্তদেসনাযং মঙ্গলসুত্তং, চূড়ৰাহুলোৱাদং, সমচিত্তদেসনাযন্তি ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযং পত্তসত্তানং পৰিচ্ছেদো নত্থি. এৱমেতস্স অপৰিমাণস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায. সাৱকস্স পন অৰহতো সেক্খস্স চ লোকানুকম্পায উপ্পত্তি ধম্মসেনাপতিআদীহি ধম্মভণ্ডাগাৰিকাদীহি চ দেসিতদেসনায পটিৱেধপ্পত্তসত্তানং ৱসেন, অপৰভাগে চ মহামহিন্দত্থেৰাদীহি দেসিতদেসনায পটিৱিদ্ধসচ্চানং ৱসেন, যাৱজ্জতনা ইতো পৰং অনাগতে চ সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গেসু পতিট্ঠহন্তানং ৱসেনপি অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো.

অপিচ বহুজনহিতাযাতি বহুজনস্স হিতত্থায, নেসং পঞ্ঞাসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকহিতূপদেসকোতি. বহুজনসুখাযাতি বহুজনস্স সুখত্থায, চাগসম্পত্তিযা উপকৰণসুখসম্পদাযকোতি. লোকানুকম্পাযাতি লোকস্স অনুকম্পনত্থায, মেত্তাকৰুণাসম্পত্তিযা মাতাপিতৰো ৱিয লোকস্স ৰক্খিতা গোপিতাতি. অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানন্তি ইধ দেৱমনুস্সগ্গহণেন ভব্বপুগ্গলে ৱেনেয্যসত্তে এৱ গহেত্ৱা তেসং নিব্বানমগ্গফলাধিগমায তথাগতস্স উপ্পত্তি দস্সিতা পঠমৱাৰে, দুতিযততিযৱাৰেসু পন অৰহতো সেক্খস্স চ ৱসেন যোজেতব্বং. তত্থ অত্থাযাতি ইমিনা পৰমত্থায, নিব্বানাযাতি ৱুত্তং হোতি. হিতাযাতি তংসম্পাপকমগ্গত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. নিব্বানসম্পাপকমগ্গতো হি উত্তৰিং হিতং নাম নত্থি. সুখাযাতি ফলসমাপত্তিসুখত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি, ততো উত্তৰি সুখাভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭; ৱিভ. ৮০৪).

তথাগতোতিআদীনং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো. ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতিআদীসু তিস্সোপি ৱিজ্জা ভযভেৰৱে (ম. নি. ১.৩৪ আদযো) আগতনযেন, ছপি ৱিজ্জা ছড়ভিঞ্ঞাৱসেন, অট্ঠপি ৱিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তে আগতাতি ৱিজ্জাহি, সীলসংৱৰাদীহি, পন্নৰসহি চৰণধম্মেহি চ, অনঞ্ঞসাধাৰণেহি সম্পন্নো সমন্নাগতোতি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. সোভনগমনত্তা, সুন্দৰং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা গদত্তা চ সুগতো. সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূ. নত্থি এতস্স উত্তৰোতি অনুত্তৰো. পুৰিসদম্মে পুৰিসৱেনেয্যে সাৰেতি ৱিনেতীতি পুৰিসদম্মসাৰথি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতীতি সত্থা. সব্বস্সাপি নেয্যস্স সব্বপ্পকাৰেন সযম্ভুঞাণেন বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩২-১৩৩) গহেতব্বো.

সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি. কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমেন অনুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি ৱা সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৱিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পৰিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৱা আদিকল্যাণো, ৱিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৱা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৱা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৱকবোধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো সৱনেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৱিপস্সনাসুখাৱহনতো পটিপত্তিযাপি সুখমেৱ আৱহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথাপটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৱাৱহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি পৰিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৱত্তা চ পভৱসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তেন ৱুত্তং ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদি…পে… পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি.

যং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি, তং যথানুৰূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসন, পকাসন, ৱিৱৰণ, ৱিভজন, উত্তানীকৰণ পঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং, অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি ৱা সাত্থং, ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযতো ৱা সাত্থং, ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাৱিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৱেদনীযতো পৰিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীৰাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৱতো সকলপৰিপুণ্ণভাৱেন কেৱলপৰিপুণ্ণং, অপনেতব্বস্স অভাৱতো নিদ্দোসভাৱেন পৰিসুদ্ধং, অপিচ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পৰিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা পৰিপুণ্ণং, নিৰুপক্কিলেসতো নিত্থৰণত্থায পৱত্তিতো লোকামিসনিৰপেক্খতো চ পৰিসুদ্ধং, সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতত্তা ব্ৰহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চৰিতব্বতো তেসং চৰিযভাৱতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি. পঠমোতি গণনানুপুব্বতো সব্বলোকুত্তমভাৱতো চ পঠমো পুগ্গলো.

তস্সেৱ সত্থু সাৱকোতি তস্সেৱ যথাৱুত্তগুণস্স সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মদেসনায সৱনন্তে জাতো ধম্মসেনাপতিসদিসো সাৱকো, ন পূৰণাদি ৱিয পটিঞ্ঞামত্তেন সত্থু সাৱকো. পাটিপদোতি পটিপদাসঙ্খাতেন অৰিযমগ্গেন অৰিযায জাতিযা জাতো ভৱোতি পাটিপদো, অনিট্ঠিতপটিপত্তিকিচ্চো পটিপজ্জমানোতি অত্থো. সুত্তগেয্যাদি পৰিযত্তিধম্মো বহুং সুতো এতেনাতি বহুস্সুতো. পাতিমোক্খসংৱৰাদিসীলেন চেৱ আৰঞ্ঞিকঙ্গাদিধুতঙ্গৱতেহি চ উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতোতি সীলৱতূপপন্নো. ইতি ভগৱা ‘‘লোকানুকম্পা নাম হিতজ্ঝাসযেন ধম্মদেসনা, সা চ ইমেসু এৱ তীসু পুগ্গলেসু পটিবদ্ধা’’তি দস্সেতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

গাথাসু তস্সন্ৱযোতি তস্সেৱ সত্থু পটিপত্তিযা ধম্মদেসনায চ অনুগমনেন তস্সন্ৱযো অনুজাতো. অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা সপৰসন্তানেসু ধম্মালোকসঙ্খাতায পভায কৰণতো পভঙ্কৰা. ধম্মমুদীৰযন্তাতি চতুসচ্চধম্মং কথেন্তা. অপাপুৰন্তীতি উগ্ঘাটেন্তি. অমতস্স নিব্বানস্স. দ্ৱাৰং অৰিযমগ্গং. যোগাতি কামযোগাদিতো. সত্থৱাহেনাতি ৱেনেয্যসত্থৱাহনতো ভৱকন্তাৰনিত্থৰণতো সত্থৱাহো, ভগৱা, তেন সত্থৱাহেন. সুদেসিতং মগ্গমনুক্কমন্তীতি তেন সম্মা দেসিতং অৰিযমগ্গং তস্স দেসনানুসাৰেন অনুগচ্ছন্তি পটিপজ্জন্তি. ইধেৱাতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. সেসং উত্তানমেৱ.

পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অসুভানুপস্সীসুত্তৱণ্ণনা

৮৫. ছট্ঠে অসুভানুপস্সীতি অসুভং অনুপস্সন্তা দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন চেৱ উদ্ধুমাতকাদীসু গহিতনিমিত্তস্স উপসংহৰণৱসেন চ কাযস্মিং অসুভং অসুভাকাৰং অনুপস্সকা হুত্ৱা ৱিহৰথ. আনাপানস্সতীতি আনাপানে সতি, তং আৰব্ভ পৱত্তা সতি, অস্সাসপস্সাসপৰিগ্গাহিকা সতীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আনন্তি অস্সাসো, নো পস্সাসো. পানন্তি পস্সাসো, নো অস্সাসো’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৬০).

ৱোতি তুম্হাকং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ গোচৰজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং. পৰিমুখন্তি অভিমুখং. সূপট্ঠিতাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতা. ইদং ৱুত্তং হোতি – আনাপানস্সতি চ তুম্হাকং কম্মট্ঠানাভিমুখং সুট্ঠু উপট্ঠিতা হোতূতি. অথ ৱা পৰিমুখন্তি পৰিগ্গহিতনিয্যানং. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং – ‘‘পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো, তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪). ইমিনা চতুসতিপট্ঠানসোড়সপ্পভেদা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানভাৱনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা.

এৱং সঙ্খেপেনেৱ ৰাগচৰিতৱিতক্কচৰিতানং সপ্পাযং পটিকূলমনসিকাৰকাযানুপস্সনাৱসেন সমথকম্মট্ঠানং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ উপদিসিত্ৱা ইদানি সুদ্ধৱিপস্সনাকম্মট্ঠানমেৱ দস্সেন্তো ‘‘সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰথা’’তি আহ. তত্থ অনিচ্চং, অনিচ্চলক্খণং, অনিচ্চানুপস্সনা, অনিচ্চানুপস্সীতি ইদং চতুক্কং ৱেদিতব্বং. হুত্ৱা, অভাৱতো, উদযব্বযযোগতো, তাৱকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতো চ খন্ধপঞ্চকং অনিচ্চং নাম. তস্স যো হুত্ৱা অভাৱাকাৰো, তং অনিচ্চলক্খণং নাম. তং আৰব্ভ পৱত্তা ৱিপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা. তং অনিচ্চন্তি ৱিপস্সকো অনিচ্চানুপস্সী. এত্থ চ একাদসৱিধা অসুভকথা পঠমজ্ঝানং পাপেত্ৱা, সোড়সৱত্থুকা চ আনাপানকথা চতুত্থজ্ঝানং পাপেত্ৱা, ৱিপস্সনাকথা চ ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বা, সা পন সব্বাকাৰতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৭-৭৪০) কথিতাতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

ইদানি অসুভানুপস্সনাদীহি নিপ্ফাদেতব্বং ফলৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘অসুভানুপস্সীন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুভায ধাতুযাতি সুভভাৱে, সুভনিমিত্তেতি অত্থো. ৰাগানুসযোতি সুভাৰম্মণে উপ্পজ্জনাৰহো কামৰাগানুসযো. সো কেসাদীসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৱা অসুভানুপস্সীনং অসুভনিমিত্তং গহেত্ৱা তত্থ পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অধিগতেন অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, সব্বসো সমুচ্ছিন্দীযতীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অসুভা ভাৱেতব্বা কামৰাগস্স পহানাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১). বাহিৰাতি বহিদ্ধাৱত্থুকত্তা অনত্থাৱহত্তা চ বাহিৰা বহিভূতা. ৱিতক্কাসযাতি কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাৱিতক্কা. তে হি অপ্পহীনা আসযানুগতা সতি পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনতো ৱিতক্কাসযাতি ৱুত্তা. কামৱিতক্কো চেত্থ কামৰাগগ্গহণেন গহিতো এৱাতি তদৱসেসা ৱিতক্কা এৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ৱিঘাতপক্খিকাতি দুক্খভাগিযা, ইচ্ছাৱিঘাতনিব্বত্তনকা ৱা. তে ন হোন্তীতি তে পহীযন্তি. ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো, ঞাতিৱিতক্কো, জনপদৱিতক্কো, অমৰাৱিতক্কো, অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কোতি অট্ঠ, কামৱিতক্কেন সদ্ধিং নৱৱিধা মহাৱিতক্কা আনাপানস্সতিসমাধিনা তন্নিস্সিতায চ ৱিপস্সনায পুব্বভাগে ৱিক্খম্ভিতা. তং পাদকং কত্ৱা অধিগতেন অৰিযমগ্গেন যথাৰহং অনৱসেসতো পহীযন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘আনাপানস্সতি ভাৱেতব্বা ৱিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১).

যা অৱিজ্জা, সা পহীযতীতি যা সচ্চসভাৱপটিচ্ছাদিনী সব্বানত্থকাৰী সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স মূলভূতা অৱিজ্জা, সা অনিচ্চানুপস্সীনং ৱিহৰতং সমুচ্ছিজ্জতি. ইদং কিৰ ভগৱতা অনিচ্চাকাৰতো ৱুট্ঠিতস্স সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱস্স ৱসেন ৱুত্তং. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – তেভূমকেসু সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চাদিতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৱা ৱিপস্সন্তানং যদা অনিচ্চন্তি পৱত্তমানা ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা মগ্গেন ঘটীযতি, অনুক্কমেন অৰহত্তমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেসং অনিচ্চানুপস্সীনং ৱিহৰতং অৱিজ্জা অনৱসেসতো পহীযতি, অৰহত্তমগ্গৱিজ্জা উপ্পজ্জতীতি. অনিচ্চানুপস্সীনং ৱিহৰতন্তি ইদং অনিচ্চলক্খণস্স তেসং পাকটভাৱতো ইতৰস্স লক্খণদ্ৱযস্স গহণে উপাযভাৱতো ৱা ৱুত্তং, ন পন একস্সেৱ লক্খণস্স অনুপস্সিতব্বতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫). অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো হি, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতি, অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি.

গাথাসু আনাপানে পটিস্সতোতি আনাপাননিমিত্তস্মিং পটি পটি সতো, উপট্ঠিতস্সতীতি অত্থো. পস্সন্তি আসৱক্খযঞাণচক্খুনা সঙ্খাৰূপসমং নিব্বানং পস্সন্তো. আতাপী সব্বদাতি অন্তৰাৱোসানং অনাপজ্জিত্ৱা অসুভানুপস্সনাদীসু সততং আতাপী যুত্তপ্পযুত্তো, ততো এৱ যতো ৱাযমমানো, নিযতো ৱা সম্মত্তনিযামেন তত্থ সব্বসঙ্খাৰসমথে নিব্বানে অৰহত্তফলৱিমুত্তিযা ৱিমুচ্চতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মানুধম্মপটিপন্নসুত্তৱণ্ণনা

৮৬. সত্তমে ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্সাতি এত্থ ধম্মো নাম নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো, তস্স ধম্মস্স অনুধম্মো সীলৱিসুদ্ধিআদি পুব্বভাগপটিপদাধম্মো, তং ধম্মানুধম্মং পটিপন্নস্স অধিগন্তুং পটিপজ্জমানস্স. অযমনুধম্মো হোতীতি অযং অনুচ্ছৱিকসভাৱো পতিৰূপসভাৱো হোতি. ৱেয্যাকৰণাযাতি কথনায. ধম্মানুধম্মপটিপন্নোযন্তি যন্তি কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যেন অনুধম্মেন তং ধম্মানুধম্মং পটিপন্নোতি ব্যাকৰমানো সম্মদেৱ ব্যাকৰোন্তো নাম সিযা, ন ততোনিদানং ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বো সিযাতি. যন্তি ৱা কিৰিযাপৰামসনং, তেনেতং দস্সেতি ‘‘যদিদং ধম্মস্সেৱ ভাসনং, ধম্মৱিতক্কস্সেৱ চ ৱিতক্কনং তদুভযাভাৱে ঞাণুপেক্খায, অযং ধম্মানুধম্মপটিপন্নস্স ভিক্খুনো তথাৰূপো অযন্তি কথনাযানুৰূপহেতু অনুচ্ছৱিককাৰণং. ভাসমানো ধম্মংযেৱ ভাসেয্যাতি কথেন্তো চে দসকথাৱত্থুধম্মংযেৱ কথেয্য, ন তপ্পটিপক্খমহিচ্ছতাদিঅধম্মং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা, সন্তুট্ঠিকথা, পৱিৱেককথা, অসংসগ্গকথা, ৱীৰিযাৰম্ভকথা, সীলকথা, সমাধিকথা, পঞ্ঞাকথা, ৱিমুত্তিকথা, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৱৰূপায কথায নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১).

অভিসল্লেখিকায কথায লাভী এৱ হি তং ভাসেয্য. এতেন কল্যাণমিত্তসম্পদা দস্সিতা.

ধম্মৱিতক্কন্তি নেক্খম্মৱিতক্কাদিং ধম্মতো অনপেতং ৱিতক্কযতো ‘‘সীলাদিপটিপদং পৰিপূৰেস্সামী’’তি উপৰূপৰি উস্সাহো অভিৱড্ঢিস্সতি. সো পন ৱিতক্কো সীলাদীনং অনুপকাৰধম্মে ৱজ্জেত্ৱা উপকাৰধম্মে অনুব্ৰূহনৱসেন হানভাগিযভাৱং অপনেত্ৱা ঠিতিভাগিযভাৱেপি অট্ঠত্ৱা ৱিসেসভাগিযতং নিব্বেধভাগিযতঞ্চ পাপনৱসেন পৱত্তিযা অনেকপ্পভেদো ৱেদিতব্বো. নো অধম্মৱিতক্কন্তি কামৱিতক্কং নো ৱিতক্কেয্যাতি অত্থো. তদুভযং ৱা পনাতি যদেতং পৰেসং অনুগ্গহণত্থং ধম্মভাসনং অত্তনো অনুগ্গহণত্থং ধম্মৱিতক্কনঞ্চ ৱুত্তং. অথ ৱা পন তং উভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা অপ্পটিপজ্জিত্ৱা অকত্ৱা. উপেক্খকোতি তথাপটিপত্তিযং উদাসীনো সমথৱিপস্সনাভাৱনমেৱ অনুব্ৰূহন্তো ৱিহৰেয্য, সমথপটিপত্তিযং উপেক্খকো হুত্ৱা ৱিপস্সনাযমেৱ কম্মং কৰোন্তো ৱিহৰেয্য. ৱিপস্সনম্পি উস্সুক্কাপেত্ৱা তত্থপি সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণৱসেন উপেক্খকো যাৱ ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গেন ঘটীযতি, তাৱ যথা তং তিক্খং সূৰং পসন্নং হুত্ৱা ৱহতি, তথা ৱিহৰেয্য সতো সম্পজানোতি.

গাথাসু সমথৱিপস্সনাধম্মো আৰমিতব্বট্ঠেন আৰামো এতস্সাতি ধম্মাৰামো. তস্মিংযেৱ ধম্মে ৰতোতি ধম্মৰতো. তস্সেৱ ধম্মস্স পুনপ্পুনং ৱিচিন্তনতো ধম্মং অনুৱিচিন্তযং তং ধম্মং আৱজ্জেন্তো, মনসি কৰোন্তোতি অত্থো. অনুস্সৰন্তি তমেৱ ধম্মং উপৰূপৰিভাৱনাৱসেন অনুস্সৰন্তো. অথ ৱা ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা পৰেসং দেসনাৱসেন সীলাদিধম্মো আৰমিতব্বট্ঠেন আৰামো এতস্সাতি ধম্মাৰামো. তথেৱ তস্মিং ধম্মে ৰতো অভিৰতোতি ধম্মৰতো. তেসংযেৱ সীলাদিধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসন্তো কামৱিতক্কাদীনং ওকাসং অদত্ৱা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিধম্মংযেৱ অনুৱিচিন্তনতো ধম্মং অনুৱিচিন্তযং. তদুভযং ৱা পন ওড়াৰিকতো দহন্তো অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা সমথৱিপস্সনাধম্মমেৱ উপৰূপৰি ভাৱনাৱসেন অনুস্সৰন্তো অনুব্ৰূহনৱসেন পৱত্তেন্তো. সদ্ধম্মাতি সত্ততিংসপ্পভেদা বোধিপক্খিযধম্মা নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মা চ ন পৰিহাযতি, ন চিৰস্সেৱ তং অধিগচ্ছতীতি অত্থো.

ইদানি তস্স অনুস্সৰণৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘চৰং ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ চৰং ৱাতি ভিক্খাচাৰৱসেন চঙ্কমনৱসেন চ চৰন্তো ৱা. যদি ৱা তিট্ঠন্তি তিট্ঠন্তো ৱা নিসিন্নো ৱা, উদ ৱা সযন্তি সযন্তো ৱা. এৱং চতূসুপি ইৰিযাপথেসু. অজ্ঝত্তং সমযং চিত্তন্তি যথাৱুত্তে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰজ্ঝত্তে অত্তনো চিত্তং ৰাগাদিকিলেসানং ৱূপসমনৱসেন পজহনৱসেন সমযং সমেন্তো. সন্তিমেৱাধিগচ্ছতীতি অচ্চন্তসন্তিং নিব্বানমেৱ পাপুণাতীতি.

সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অন্ধকৰণসুত্তৱণ্ণনা

৮৭. অট্ঠমে অকুসলৱিতক্কাতি অকোসল্লসম্ভূতা ৱিতক্কা. অন্ধকৰণাতিআদীসু যস্স সযং উপ্পজ্জন্তি, তং যথাভূতদস্সননিৱাৰণেন অন্ধং কৰোন্তীতি অন্ধকৰণা. ন পঞ্ঞাচক্খুং কৰোন্তীতি অচক্খুকৰণা. অঞ্ঞাণং কৰোন্তীতি অঞ্ঞাণকৰণা. পঞ্ঞানিৰোধিকাতি কম্মস্সকতাপঞ্ঞা, ঝানপঞ্ঞা, ৱিপস্সনাপঞ্ঞাতি ইমা তিস্সো পঞ্ঞা অপ্পৱত্তিকৰণেন নিৰোধেন্তীতি পঞ্ঞানিৰোধিকা. অনিট্ঠফলদাযকত্তা দুক্খসঙ্খাতস্স ৱিঘাতস্স পক্খে ৱত্তন্তীতি ৱিঘাতপক্খিকা. কিলেসনিব্বানং ন সংৱত্তযন্তীতি অনিব্বানসংৱত্তনিকা.

কামৱিতক্কোতি কামপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো. সো হি কিলেসকামসহিতো হুত্ৱা ৱত্থুকামেসু পৱত্ততি. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো ব্যাপাদৱিতক্কো. ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো ৱিহিংসাৱিতক্কো. ইমে দ্ৱে চ সত্তেসুপি সঙ্খাৰেসুপি উপ্পজ্জন্তি. কামৱিতক্কো হি পিযমনাপে সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা ৱিতক্কেন্তস্স উপ্পজ্জতি, ব্যাপাদৱিতক্কো অপ্পিযে অমনাপে সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনকালতো পট্ঠায যাৱ নাসনা উপ্পজ্জতি, ৱিহিংসাৱিতক্কো সঙ্খাৰেসু ন উপ্পজ্জতি, সঙ্খাৰা দুক্খাপেতব্বা নাম নত্থি, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৱা বজ্ঝন্তু ৱা উচ্ছিজ্জন্তু ৱা ৱিনস্সন্তু ৱা মা ৱা অহেসু’’ন্তি চিন্তনকালে পন সত্তেসু উপ্পজ্জতি.

ইমেযেৱ পন কামসঙ্কপ্পাদযো. অত্থতো হি কামৱিতক্কাদীনং কামসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকৰণং নত্থি, তংসম্পযুত্তা পন সঞ্ঞাদযো কামসঞ্ঞাদযো. কামধাতুআদীনং পন যস্মা পাড়িযং –

‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি কামধাতু, সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতু. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. দসসু আঘাতৱত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো…পে… অনত্তমনতা চিত্তস্স, অযং ৱুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি ৱিহিংসাধাতু. ইধেকচ্চো পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা ৰজ্জুযা ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন সত্তে ৱিহেঠেতি, অযং ৱিহিংসাধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২, ৯১০) –

আগতত্তা ৱিসেসো লব্ভতি.

তত্থ দ্ৱে কথা সব্বসঙ্গাহিকা চ অসম্ভিন্না চ. তত্থ কামধাতুযা গহিতায ইতৰা দ্ৱেপি গহিতা নাম হোন্তি. ততো পন নীহৰিত্ৱা অযং ব্যাপাদধাতু, অযং ৱিহিংসাধাতূতি দস্সেতীতি অযং সব্বসঙ্গাহিকা নাম. কামধাতুং কথেন্তো পন ভগৱা ব্যাপাদধাতুং ব্যাপাদধাতুট্ঠানে, ৱিহিংসাধাতুং ৱিহিংসাধাতুট্ঠানে ঠপেত্ৱাৱ অৱসেসং কামধাতু নামাতি কথেসীতি অযং অসম্ভিন্নকথা নাম.

সুক্কপক্খে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো নেক্খম্মৱিতক্কো. সো অসুভপুব্বভাগে কামাৱচৰো হোতি, অসুভজ্ঝানে ৰূপাৱচৰো, তং ঝানং পাদকং কত্ৱা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তৰো. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো অব্যাপাদৱিতক্কো. সো মেত্তাপুব্বভাগে কামাৱচৰো হোতি, মেত্তাঝানে ৰূপাৱচৰো, তং ঝানং পাদকং কত্ৱা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তৰো. অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো অৱিহিংসাৱিতক্কো. সো কৰুণাপুব্বভাগে কামাৱচৰো, কৰুণাজ্ঝানে ৰূপাৱচৰো, তং ঝানং পাদকং কত্ৱা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তৰো. যদা পন অলোভো সীসং হোতি, তদা ইতৰে দ্ৱে তদন্ৱাযিকা হোন্তি. যদা মেত্তা সীসং হোতি, তদা ইতৰে দ্ৱে তদন্ৱাযিকা হোন্তি. যদা কৰুণা সীসং হোতি, তদা ইতৰে দ্ৱে তদন্ৱাযিকা হোন্তি.

ইমেযেৱ পন নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো. অত্থতো হি নেক্খম্মৱিতক্কাদীনং নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকৰণং নত্থি, তংসম্পযুত্তা পন সঞ্ঞাদযো নেক্খম্মসঞ্ঞাদযো. নেক্খম্মধাতুআদীনং পন যস্মা পাড়িযং –

‘‘নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি নেক্খম্মধাতু, সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতু. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, অযং ৱুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসাধাতূ’’তি. (ৱিভ. ১৮২) –

আগতত্তা ৱিসেসো লব্ভতি. ইধাপি সব্বসঙ্গাহিকা, অসম্ভিন্নাতি দ্ৱে কথা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

গাথাসু ৱিতক্কযেতি ৱিতক্কেয্য. নিৰাকৰেতি অত্তনো সন্তানতো নীহৰেয্য ৱিনোদেয্য, পজহেয্যাতি অত্থো. সৱে ৱিতক্কানি ৱিচাৰিতানি, সমেতি ৱুট্ঠীৱ ৰজং সমূহতন্তি যথা নাম গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে পথৱিযং সমূহতং সমন্ততো উট্ঠিতং ৰজং মহতো অকালমেঘস্স ৱস্সতো ৱুট্ঠি ঠানসো ৱূপসমেতি, এৱমেৱ সো যোগাৱচৰো ৱিতক্কানি মিচ্ছাৱিতক্কে চ ৱিচাৰিতানি তংসম্পযুত্তৱিচাৰে চ সমেতি ৱূপসমেতি সমুচ্ছিন্দতি. তথাভূতো চ ৱিতক্কূপসমেন চেতসা সব্বেসং মিচ্ছাৱিতক্কানং উপসমনতো ৱিতক্কূপসমেন অৰিযমগ্গচিত্তেন. ইধেৱ দিট্ঠেৱ ধম্মে, সন্তিপদং নিব্বানং, সমজ্ঝগা সমধিগতো হোতীতি.

অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. অন্তৰামলসুত্তৱণ্ণনা

৮৮. নৱমে অন্তৰামলাতি এত্থ অন্তৰাসদ্দো –

‘‘নদীতীৰেসু সণ্ঠানে, সভাসু ৰথিযাসু চ;

জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তি. –

আদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কাৰণে আগতো. ‘‘অদ্দসা মং, ভন্তে, অঞ্ঞতৰা ইত্থী ৱিজ্জন্তৰিকায ভাজনং ধোৱন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘অপিচাযং তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩১) ৱিৱৰে.

‘‘পীতৱত্থে পীতধজে, পীতালঙ্কাৰভূসিতে;

পীতন্তৰাহি ৱগ্গূহি, অপিড়ন্ধাৱ সোভসী’’তি. –

আদীসু (ৱি. ৱ. ৬৫৮) উত্তৰিসাটকে. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ইধাপি চিত্তে এৱ দট্ঠব্বো. তস্মা অন্তৰে চিত্তে ভৱা অন্তৰা. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্না, তস্স মলিনভাৱকৰণতো মলা. তত্থ মলং নাম দুৱিধং – সৰীৰমলং, চিত্তমলন্তি. তেসু সৰীৰমলং সেদজল্লিকাদি সৰীৰে নিব্বত্তং, তত্থ লগ্গং আগন্তুকৰজঞ্চ, তং উদকেনপি নীহৰণীযং, ন তথা সংকিলেসিকং. চিত্তমলং পন ৰাগাদিসংকিলেসিকং, তং অৰিযমগ্গেহেৱ নীহৰণীযং. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –

‘‘ৰূপেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;

ৰূপে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, অনক্খাতং মহেসিনা.

‘‘চিত্তেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;

চিত্তে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);

তেনাহ ভগৱা ‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি, চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০). তস্মা ভগৱা ইধাপি চিত্তমলৱিসোধনায পটিপজ্জিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অন্তৰামলা’’তি আহ.

যথা চেতে লোভাদযো সত্তানং চিত্তে উপ্পজ্জিত্ৱা মলিনভাৱকৰা নানপ্পকাৰসংকিলেসৱিধাযকাতি অন্তৰামলা, এৱং একতো ভুঞ্জিত্ৱা, একতো সযিত্ৱা, ওতাৰগৱেসী অমিত্তসত্তু ৱিয চিত্তে এৱ উপ্পজ্জিত্ৱা সত্তানং নানাৱিধঅনত্থাৱহা, নানপ্পকাৰদুক্খনিব্বত্তকাতি দস্সেন্তো ‘‘অন্তৰাঅমিত্তা’’তিআদিমাহ. তত্থ মিত্তপটিপক্খতো অমিত্তা, সপত্তকিচ্চকৰণতো সপত্তা, হিংসনতো ৱধকা, উজুৱিপচ্চনীকতো পচ্চত্থিকা.

তত্থ দ্ৱীহি আকাৰেহি লোভাদীনং অমিত্তাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. ৱেৰীপুগ্গলো হি অন্তৰং লভমানো অত্তনো ৱেৰিস্স সত্থেন ৱা সীসং পাতেতি, উপাযেন ৱা মহন্তং অনত্থং উপ্পাদেতি. ইমে চ লোভাদযো পঞ্ঞাসিৰপাতনেন যোনিসম্পটিপাদনেন চ তাদিসং ততো বলৱতৰং অনত্থং নিব্বত্তেন্তি. কথং? চক্খুদ্ৱাৰস্মিঞ্হি ইট্ঠাদীসু আৰম্মণেসু আপাথগতেসু যথাৰহং তানি আৰব্ভ লোভাদযো উপ্পজ্জন্তি, এত্তাৱতাস্স পঞ্ঞাসিৰং পাতিতং নাম হোতি. সোতদ্ৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং তাৱ পঞ্ঞাসিৰপাতনতো অমিত্তাদিসদিসতা ৱেদিতব্বা. লোভাদযো পন কম্মনিদানা হুত্ৱা অণ্ডজাদিভেদা চতস্সো যোনিযো উপনেন্তি. তস্স যোনিউপগমনমূলকানি পঞ্চৱীসতি মহাভযানি দ্ৱত্তিংস কম্মকৰণানি চ আগতানেৱ হোন্তি. এৱং যোনিসম্পটিপাদনতোপি নেসং অমিত্তাদিসদিসতা ৱেদিতব্বা. ইতি লোভাদযো অমিত্তাদিসদিসতায চিত্তসম্ভূততায চ ‘‘অন্তৰাঅমিত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তা. অপিচ অমিত্তেহি কাতুং অসক্কুণেয্যং লোভাদযো কৰোন্তি, অমিত্তাদিভাৱো চ লোভাদীহি জাযতীতি তেসং অমিত্তাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘দিসো দিসং যন্তং কযিৰা, ৱেৰী ৱা পন ৱেৰিনং;

মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তং, পাপিযো নং ততো কৰে’’তি. (ধ. প. ৪২; উদা. ৩৩);

গাথাসু অত্তনো পৰেসঞ্চ অনত্থং জনেতীতি অনত্থজননো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যদপি লুদ্ধো অভিসঙ্খৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা তদপি অকুসলং; যদপি লুদ্ধো লোভেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পৰস্স অসতা দুক্খং উপ্পাদেতি ৱধেন ৱা বন্ধেন ৱা জানিযা ৱা গৰহায ৱা পব্বাজনায ৱা বলৱম্হি বলত্থো ইতি, তদপি অকুসলং, ইতিস্সমে লোভজা লোভনিদানা লোভসমুদযা লোভপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৭০).

অপৰম্পি ৱুত্তং –

‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতী’’তিআদি (অ. নি. ৩.৫৪).

চিত্তপ্পকোপনোতি চিত্তসঙ্খোভনো. লোভো হি লোভনীযে ৱত্থুস্মিং উপ্পজ্জমানো চিত্তং খোভেন্তো পকোপেন্তো ৱিপৰিণামেন্তো ৱিকাৰং আপাদেন্তো উপ্পজ্জতি, পসাদাদিৱসেন পৱত্তিতুং ন দেতি. ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতীতি তং লোভসঙ্খাতং অন্তৰতো অব্ভন্তৰে অত্তনো চিত্তেযেৱ জাতং অনত্থজননচিত্তপ্পকোপনাদিং ভযং ভযহেতুং অযং বালমহাজনো নাৱবুজ্ঝতি ন জানাতীতি.

লুদ্ধো অত্থং ন জানাতীতি অত্তত্থপৰত্থাদিভেদং অত্থং হিতং লুদ্ধপুগ্গলো যথাভূতং ন জানাতি. ধম্মং ন পস্সতীতি দসকুসলকম্মপথধম্মম্পি লুদ্ধো লোভেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো ন পস্সতি পচ্চক্খতো ন জানাতি, পগেৱ উত্তৰিমনুস্সধম্মং. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতী’’তিআদি (অ. নি. ৩.৫৫).

অন্ধতমন্তি অন্ধভাৱকৰং তমং. যন্তি যত্থ. ভুম্মত্থে হি এতং পচ্চত্তৱচনং. যস্মিং কালে লোভো সহতে অভিভৱতি নৰং, অন্ধতমং তদা হোতীতি. যন্তি ৱা কাৰণৱচনং. যস্মা লোভো উপ্পজ্জমানো নৰং সহতে অভিভৱতি, তস্মা অন্ধতমং তদা হোতীতি যোজনা, য-ত-সদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৱতো. অথ ৱা যন্তি কিৰিযাপৰামসনং, ‘‘লোভো সহতে’’তি এত্থ যদেতং লোভস্স সহনং অভিভৱনং ৱুত্তং. এতং অন্ধভাৱকৰস্স তমস্স গমনং উপ্পাদোতি অত্থো. অথ ৱা যং নৰং লোভো সহতে অভিভৱতি, তস্স অন্ধতমং তদা হোতি, ততো চ লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

যো চ লোভং পহন্ত্ৱানাতি যো পুব্বভাগে তদঙ্গৱসেন ৱিক্খম্ভনৱসেন চ যথাৰহং সমথৱিপস্সনাহি লোভং পজহিত্ৱা তথা পজহনহেতু লোভনেয্যে দিব্বেপি ৰূপাদিকে উপট্ঠিতে ন লুব্ভতি, বলৱৱিপস্সনানুভাৱেন লোভো পহীযতে তম্হাতি তস্মা অৰিযপুগ্গলা অৰিযমগ্গেন লোভো পহীযতি পজহীযতি, অচ্চন্তমেৱ পৰিচ্চজীযতি. যথা কিং? উদবিন্দূৱ পোক্খৰাতি পদুমিনিপণ্ণতো উদকবিন্দু ৱিয. সেসগাথানম্পি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

তথা দোসস্স –

‘‘যদপি দুট্ঠো অভিসঙ্খৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা তদপি অকুসলং; যদপি দুট্ঠো দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পৰস্স অসতা দুক্খং উপ্পাদেতি ৱধেন ৱা বন্ধেন ৱা জানিযা ৱা গৰহায ৱা পব্বাজনায ৱা বলৱম্হি বলত্থো ইতি, তদপি অকুসলং. ইতিস্সমে দোসজা দোসনিদানা দোসসমুদযা দোসপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৭০).

তথা –

‘‘দুট্ঠো খো, ব্ৰাহ্মণ, দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৫).

তথা –

‘‘দুট্ঠো খো, ব্ৰাহ্মণ, দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতি, উভযত্থম্পি যথা ভূতং ন পজানাতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৫) –

আদিসুত্তপদানুসাৰেন অনত্থজননতা অত্থহানিহেতুতা চ ৱেদিতব্বা.

তথা মোহস্স ‘‘যদপি মূড়্হো অভিসঙ্খৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা’’তিআদিনা (অ. নি. ৩.৭০), ‘‘মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতী’’তিআদিনা(অ. নি. ৩.৫৫), ‘‘অত্তত্থম্পি যথাভূতং ন পজানাতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৩.৫৫) চ আগতসুত্তপদানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

তালপক্কংৱ বন্ধনাতি তালফলং ৱিয উসুমুপ্পাদেন ৱণ্টতো, ততিযমগ্গঞাণুপ্পাদেন তস্স চিত্ততো দোসো পহীযতি, পৰিচ্চজীযতীতি অত্থো. মোহং ৱিহন্তি সো সব্বন্তি সো অৰিযপুগ্গলো সব্বং অনৱসেসং মোহং চতুত্থমগ্গেন ৱিহন্তি ৱিধমতি সমুচ্ছিন্দতি. আদিচ্চোৱুদযং তমন্তি আদিচ্চো ৱিয উদযং উগ্গচ্ছন্তো তমং অন্ধকাৰং.

নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দেৱদত্তসুত্তৱণ্ণনা

৮৯. দসমে তীহি, ভিক্খৱে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতোতি কা উপ্পত্তি? দেৱদত্তে হি অৱীচিমহানিৰযং পৱিট্ঠে দেৱদত্তপক্খিযা অঞ্ঞতিত্থিযা চ ‘‘সমণেন গোতমেন অভিসপিতো দেৱদত্তো পথৱিং পৱিট্ঠো’’তি অব্ভাচিক্খিংসু. তং সুত্ৱা সাসনে অনভিপ্পসন্না মনুস্সা ‘‘সিযা নু খো এতদেৱং, যথা ইমে ভণন্তী’’তি আসঙ্কং উপ্পাদেসুং. তং পৱত্তিং ভিক্খূ ভগৱতো আৰোচেসুং. অথ ভগৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, তথাগতা কস্সচি অভিসপং দেন্তি, তস্মা ন দেৱদত্তো মযা অভিসপিতো, অত্তনো কম্মেনেৱ নিৰযং পৱিট্ঠো’’তি ৱত্ৱা তেসং মিচ্ছাগাহং পটিসেধেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং অভাসি.

তত্থ অসদ্ধম্মেহীতি অসতং ধম্মেহি, অসন্তেহি ৱা ধম্মেহি. অতেকিচ্ছোতি বুদ্ধেহিপি অনিৱত্তনীযত্তা অৱীচিনিব্বত্তিযা তিকিচ্ছাভাৱতো অতেকিচ্ছো, অতিকিচ্ছনীযোতি অত্থো. অসন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযেন পৱত্তা পাপা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৱো পাপিচ্ছতা, তায. ‘‘অহং বুদ্ধো ভৱিস্সামি, সঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি তস্স ইচ্ছা উপ্পন্না. কোকালিকাদযো পাপা লামকা মিত্তা এতস্সাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৱো পাপমিত্ততা, তায. উত্তৰিকৰণীযেতি ঝানাভিঞ্ঞাহি উত্তৰিকৰণীযে অধিগন্তব্বে মগ্গফলে অনধিগতে সতি এৱ, তং অনধিগন্ত্ৱাতি অত্থো. ওৰমত্তকেনাতি অপ্পমত্তকেন ঝানাভিঞ্ঞামত্তেন. ৱিসেসাধিগমেনাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমেন. অন্তৰাতি ৱেমজ্ঝে. ৱোসানং আপাদীতি অকতকিচ্চোৱ সমানো ‘‘কতকিচ্চোম্হী’’তি মঞ্ঞমানো সমণধম্মতো ৱিগমং আপজ্জি. ইতি ভগৱা ইমিনা সুত্তেন ৱিসেসতো পুথুজ্জনভাৱে আদীনৱং পকাসেসি ভাৰিযো পুথুজ্জনভাৱো, যত্ৰ হি নাম ঝানাভিঞ্ঞাপৰিযোসানা সম্পত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱাপি অনেকানত্থাৱহং নানাৱিধং দুক্খহেতুং অসন্তগুণসম্ভাৱনং অসপ্পুৰিসসংসগ্গং আলসিযানুযোগঞ্চ অৱিজহন্তো অৱীচিম্হি কপ্পট্ঠিযং অতেকিচ্ছং কিব্বিসং পসৱিস্সতীতি.

গাথাসু মাতি পটিসেধে নিপাতো. জাতূতি একংসেন. কোচীতি সব্বসঙ্গাহকৱচনং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ইমস্মিং সত্তলোকে কোচি পুগ্গলো একংসেন পাপিচ্ছো মা হোতূ’’তি. তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথা গতীতি পাপিচ্ছানং পুগ্গলানং যথা গতি যাদিসী নিপ্ফত্তি, যাদিসো অভিসম্পৰাযো, তং ইমিনাপি কাৰণেন জানাথাতি দেৱদত্তং নিদস্সেন্তো এৱমাহ. পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতোতি পৰিযত্তিবাহুসচ্চেন পণ্ডিতোতি ঞাতো. ভাৱিতত্তোতি সম্মতোতি ঝানাভিঞ্ঞাহি ভাৱিতচিত্তোতি সম্ভাৱিতো. তথা হি সো পুব্বে ‘‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৱো গোধিপুত্তো’’তি ধম্মসেনাপতিনাপি পসংসিতো অহোসি. জলংৱ যসসা অট্ঠা, দেৱদত্তোতি ৱিস্সুতোতি অত্তনো কিত্তিযা পৰিৱাৰেন জলন্তো ৱিয ওভাসেন্তো ৱিয ঠিতো দেৱদত্তোতি এৱং ৱিস্সুতো পাকটো অহোসি. ‘‘মে সুত্ত’’ন্তিপি পাঠো, মযা সুতং সুতমত্তং, কতিপাহেনেৱ অতথাভূতত্তা তস্স তং পণ্ডিচ্চাদি সৱনমত্তমেৱাতি অত্থো.

সো সমানমনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতন্তি সো এৱংভূতো দেৱদত্তো ‘‘বুদ্ধোপি সক্যপুত্তো, অহম্পি সক্যপুত্তো, বুদ্ধোপি সমণো, অহম্পি সমণো, বুদ্ধোপি ইদ্ধিমা, অহম্পি ইদ্ধিমা, বুদ্ধোপি দিব্বচক্খুকো, অহম্পি দিব্বচক্খুকো, বুদ্ধোপি দিব্বসোতকো, অহম্পি দিব্বসোতকো, বুদ্ধোপি চেতোপৰিযঞাণলাভী, অহম্পি চেতোপৰিযঞাণলাভী, বুদ্ধোপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে ধম্মে জানাতি, অহম্পি তে জানামী’’তি অত্তনো পমাণং অজানিত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধং অত্তনা সমসমট্ঠপনেন সমানং আপজ্জন্তো ‘‘ইদানাহং বুদ্ধো ভৱিস্সামি, ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি অভিমাৰপযোজনা তথাগতং আসজ্জ আসাদেত্ৱা ৱিহেঠেত্ৱা. ‘‘পমাদমনুজীনো’’তিপি পঠন্তি. তস্সত্থো ‘‘ৱুত্তনযেন পমাদং আপজ্জন্তো পমাদং নিস্সায ভগৱতা সদ্ধিং যুগগ্গাহচিত্তুপ্পাদেন সহেৱ ঝানাভিঞ্ঞাহি অনুজীনো পৰিহীনো’’তি. অৱীচিনিৰযং পত্তো, চতুদ্ৱাৰং ভযানকন্তি জালানং তত্থ উপ্পন্নসত্তানং ৱা নিৰন্তৰতায ‘‘অৱীচী’’তি লদ্ধনামং চতূসু পস্সেসু চতুমহাদ্ৱাৰযোগেন চতুদ্ৱাৰং অতিভযানকং মহানিৰযং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন পত্তো. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘চতুক্কণ্ণো চতুদ্ৱাৰো, ৱিভত্তো ভাগসো মিতো;

অযোপাকাৰপৰিযন্তো, অযসা পটিকুজ্জিতো.

‘‘তস্স অযোমযা ভূমি, জলিতা তেজসা যুতা;