৩. ততিযৱগ্গো
১. মিচ্ছাদিট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা
৭০. ততিযৱগ্গস্স পঠমে দিট্ঠা মযাতি মযা দিট্ঠা, মম সমন্তচক্খুনা দিব্বচক্খুনা চাতি দ্ৱীহিপি চক্খূহি দিট্ঠা পচ্চক্খতো ৱিদিতা. তেন অনুস্সৱাদিং পটিক্খিপতি, অযঞ্চ অত্থো ইদানেৱ পাড়িযং আগমিস্সতি. কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতাতি কাযদুচ্চৰিতেন সমঙ্গীভূতা. অৰিযানং উপৱাদকাতি বুদ্ধাদীনং অৰিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি গুণপৰিধংসনেন অভূতব্ভক্খানেন উপৱাদকা অক্কোসকা গৰহকা. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৱিপৰীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদস্সনহেতু সমাদিন্ননানাৱিধকম্মা যে চ, মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৱচীমনোদুচ্চৰিতগ্গহণেনেৱ অৰিযূপৱাদমিচ্ছাদিট্ঠীসু গহিতাসু পুনৱচনং মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং নেসং. মহাসাৱজ্জো হি অৰিযূপৱাদো আনন্তৰিযসদিসো. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো, সমাধিসম্পন্নো, পঞ্ঞাসম্পন্নো, দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য; এৱংসম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি তং ৱাচং অপ্পহায, তং চিত্তং অপ্পহায, তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯).
মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৱজ্জতৰং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ –
‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহাসাৱজ্জতৰং যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
তং খো পনাতিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স অত্তপচ্চক্খভাৱং দড়্হতৰং কত্ৱা দস্সেতুং আৰদ্ধং. তম্পি সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
গাথাসু মিচ্ছা মনং পণিধাযাতি অভিজ্ঝাদীনং ৱসেন চিত্তং অযোনিসো ঠপেত্ৱা. মিচ্ছা ৱাচঞ্চ ভাসিযাতি মিচ্ছা মুসাৱাদাদিৱসেন ৱাচং ভাসিত্ৱা. মিচ্ছা কম্মানি কত্ৱানাতি পাণাতিপাতাদিৱসেন কাযকম্মানি কত্ৱা. অথ ৱা মিচ্ছা মনং পণিধাযাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন চিত্তং ৱিপৰীতং ঠপেত্ৱা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইদানিস্স তথা দুচ্চৰিতচৰণে কাৰণং দস্সেতি অপ্পস্সুতোতি, অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতাৱহেন সুতেন ৱিৰহিতোতি অত্থো. অপুঞ্ঞকৰোতি ততো এৱ অৰিযধম্মস্স অকোৱিদতায কিব্বিসকাৰী পাপধম্মো. অপ্পস্মিং ইধ জীৱিতেতি ইধ মনুস্সলোকে জীৱিতে অতিপৰিত্তে. তথা চাহ ‘‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৯৩; সং. নি. ১.১৪৫), ‘‘অপ্পমাযু মনুস্সান’’ন্তি (সং. নি. ১.১৪৫; মহানি. ১০) চ. তস্মা বহুস্সুতো সপ্পঞ্ঞো সীঘং পুঞ্ঞানি কত্ৱা সগ্গূপগো নিব্বানপতিট্ঠো ৱা হোতি. যো পন অপ্পস্সুতো অপুঞ্ঞকৰো, কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো নিৰযং সো উপপজ্জতীতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সম্মাদিট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা
৭১. দুতিযে পঠমসুত্তে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিস্সৰণিযসুত্তৱণ্ণনা
৭২. ততিযে নিস্সৰণিযাতি নিস্সৰণপটিসংযুত্তা. ধাতুযোতি সত্তসুঞ্ঞসভাৱা. কামানন্তি কিলেসকামানঞ্চেৱ ৱত্থুকামানঞ্চ. অথ ৱা কামানন্তি কিলেসকামানং. কিলেসকামতো হি নিস্সৰণা ৱত্থুকামেহিপি নিস্সৰণংযেৱ হোতি, ন অঞ্ঞথা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ন তে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে,
সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো;
তিট্ঠন্তি চিত্ৰানি তথেৱ লোকে,
অথেত্থ ধীৰা ৱিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি. (অ. নি. ৬.৬৩);
নিস্সৰণন্তি অপগমো. নেক্খম্মন্তি পঠমজ্ঝানং, ৱিসেসতো তং অসুভাৰম্মণং দট্ঠব্বং. যো পন তং ঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ততিযমগ্গং পত্ৱা অনাগামিমগ্গেন নিব্বানং সচ্ছিকৰোতি, তস্স চিত্তং অচ্চন্তমেৱ কামেহি নিস্সটন্তি ইদং উক্কট্ঠতো কামানং নিস্সৰণং ৱেদিতব্বং. ৰূপানন্তি ৰূপধম্মানং, ৱিসেসেন সদ্ধিং আৰম্মণেহি কুসলৱিপাককিৰিযাভেদতো সব্বেসং ৰূপাৱচৰধম্মানং. আৰুপ্পন্তি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং. কেচি পন ‘‘কামান’’ন্তি পদস্স ‘‘সব্বেসং কামাৱচৰধম্মান’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি. ‘‘নেক্খম্ম’’ন্তি চ ‘‘পঞ্চ ৰূপাৱচৰজ্ঝানানী’’তি. তং অট্ঠকথাসু নত্থি, ন যুজ্জতি চ. ভূতন্তি জাতং. সঙ্খতন্তি সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতং. পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি কাৰণতো নিব্বত্তং. তীহিপি পদেহি তেভূমকে ধম্মে অনৱসেসতো পৰিযাদিযতি. নিৰোধোতি নিব্বানং. এত্থ চ পঠমায ধাতুযা কামপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা, দুতিযায ৰূপপৰিঞ্ঞা, ততিযায সব্বসঙ্খতপৰিঞ্ঞা সব্বভৱসমতিক্কমো ৱুত্তো.
গাথাসু কামনিস্সৰণং ঞত্ৱাতি ‘‘ইদং কামনিস্সৰণং – এৱঞ্চ কামতো নিস্সৰণ’’ন্তি জানিত্ৱা. অতিক্কমতি এতেনাতি অতিক্কমো, অতিক্কমনূপাযো, তং অতিক্কমং আৰুপ্পং ঞত্ৱা. সব্বে সঙ্খাৰা সমন্তি ৱূপসমন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খাৰসমথো, নিব্বানং, তং ফুসং ফুসন্তো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সন্ততৰসুত্তৱণ্ণনা
৭৩. চতুত্থে ৰূপেহীতি ৰূপাৱচৰধম্মেহি. সন্ততৰাতি অতিসযেন সন্তা. ৰূপাৱচৰধম্মা হি কিলেসৱিক্খম্ভনতো ৱিতক্কাদিওড়াৰিকঙ্গপ্পহানতো সমাধিভূমিভাৱতো চ সন্তা নাম, আৰুপ্পা পন তেহিপি অঙ্গসন্ততায চেৱ আৰম্মণসন্ততায চ অতিসযেন সন্তৱুত্তিকা, তেন সন্ততৰাতি ৱুত্তা. নিৰোধোতি নিব্বানং. সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তিতোপি হি চতুত্থাৰুপ্পতো ফলসমাপত্তিযোৱ সন্ততৰা কিলেসদৰথপটিপস্সদ্ধিতো নিব্বানাৰম্মণতো চ, কিমঙ্গং পন সব্বসঙ্খাৰসমথো নিব্বানং. তেন ৱুত্তং ‘‘আৰুপ্পেহি নিৰোধো সন্ততৰো’’তি.
গাথাসু ৰূপূপগাতি ৰূপভৱূপগা. ৰূপভৱো হি ইধ ৰূপন্তি ৱুত্তো, ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তিআদীসু ৱিয. অৰূপট্ঠাযিনোতি অৰূপাৱচৰা. নিৰোধং অপ্পজানন্তা, আগন্তাৰো পুনব্ভৱন্তি এতেন ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেহি নিৰোধস্স সন্তভাৱমেৱ দস্সেতি. অৰূপেসু অসণ্ঠিতাতি অৰূপৰাগেন অৰূপভৱেসু অপ্পতিট্ঠহন্তা, তেপি পৰিজানন্তাতি অত্থো. নিৰোধে যে ৱিমুচ্চন্তীতি এত্থ যেতি নিপাতমত্তং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৭৪. পঞ্চমে পুত্তাতি অত্ৰজা ওৰসপুত্তা, দিন্নকাদযোপি ৱা. সন্তোতি ভৱন্তা সংৱিজ্জমানা লোকস্মিন্তি ইমস্মিং লোকে উপলব্ভমানা. অত্থিভাৱেন সন্তো, পাকটভাৱেন ৱিজ্জমানা. অতিজাতোতি অত্তনো গুণেহি মাতাপিতৰো অতিক্কমিত্ৱা জাতো, তেহি অধিকগুণোতি অত্থো. অনুজাতোতি গুণেহি মাতাপিতূনং অনুৰূপো হুত্ৱা জাতো, তেহি সমানগুণোতি অত্থো. অৱজাতোতি গুণেহি মাতাপিতূনং অধমো হুত্ৱা জাতো, তেহি হীনগুণোতি অত্থো. যেহি পন গুণেহি যুত্তো মাতাপিতূনং অধিকো সমো হীনোতি চ অধিপ্পেতো, তে ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুত্তো অতিজাতো হোতী’’তি কথেতুকম্যতায পুচ্ছং কত্ৱা ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, পুত্তস্সা’’তিআদিনা নিদ্দেসো আৰদ্ধো.
তত্থ ন বুদ্ধং সৰণং গতাতিআদীসু বুদ্ধোতি সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতং খন্ধসন্তানং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিং উপাদায পঞ্ঞত্তিকো সত্তাতিসযো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১) –
অযং তাৱ অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা.
ব্যঞ্জনতো পন সৱাসনায কিলেসনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমেন বুদ্ধৱা পটিবুদ্ধৱাতি বুদ্ধো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱেন বুদ্ধৱা ৱিবুদ্ধৱাতি বুদ্ধো, বুজ্ঝিতাতি বুদ্ধো, বোধেতাতি বুদ্ধোতি এৱমাদিনা নযেন ৱেদিতব্বো. যথাহ –
‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিসৱিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৱীতৰাগোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভাতি বুদ্ধো, বুদ্ধোতি চেতং নামং ন মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং, অথ খো ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি, যদিদং বুদ্ধো’’তি (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).
হিংসতীতি সৰণং, সব্বং অনত্থং অপাযদুক্খং সব্বং সংসাৰদুক্খং হিংসতি ৱিনাসেতি ৱিদ্ধংসেতীতি অত্থো. সৰণং গতাতি ‘‘বুদ্ধো ভগৱা অম্হাকং সৰণং গতি পৰাযণং পটিসৰণং অঘস্স হন্তা হিতস্স ৱিধাতা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন বুদ্ধং ভগৱন্তং গচ্ছাম ভজাম সেৱাম পযিৰুপাসাম. এৱং ৱা জানাম বুজ্ঝামাতি এৱং গতা উপগতা বুদ্ধং সৰণং গতা. তপ্পটিক্খেপেন ন বুদ্ধং সৰণং গতা.
ধম্মং সৰণং গতাতি অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো. সো অত্থতো অৰিযমগ্গো চেৱ নিব্বানঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি ৱিত্থাৰো (অ. নি. ৪.৩৪).
ন কেৱলঞ্চ অৰিযমগ্গনিব্বানানি এৱ, অপিচ খো অৰিযফলেহি সদ্ধিং পৰিযত্তিধম্মো চ. ৱুত্তঞ্হেতং ছত্তমাণৱকৱিমানে –
‘‘ৰাগৱিৰাগমনেজমসোকং,
ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুৰমিমং পগুণং সুৱিভত্তং,
ধম্মমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৮৭);
তত্থ হি ৰাগৱিৰাগোতি মগ্গো কথিতো, অনেজমসোকন্তি ফলং, ধম্মসঙ্খতন্তি নিব্বানং, অপ্পটিকূলং মধুৰমিমং পগুণং সুৱিভত্তন্তি পিটকত্তযেন ৱিভত্তা সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতা. তং ধম্মং ৱুত্তনযেন সৰণন্তি গতা ধম্মং সৰণং গতা. তপ্পটিক্খেপেন ন ধম্মং সৰণং গতা.
দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতোতি সঙ্ঘো. সো অত্থতো অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহো. ৱুত্তঞ্হেতং তস্মিং এৱ ৱিমানে –
‘‘যত্থ চ দিন্ন মহপ্ফলমাহু,
চতূসু সুচীসু পুৰিসযুগেসু;
অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তে,
সঙ্ঘমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৮৮);
তং সঙ্ঘং ৱুত্তনযেন সৰণন্তি গতা সঙ্ঘং সৰণং গতা. তপ্পটিক্খেপেন ন সঙ্ঘং সৰণং গতাতি.
এত্থ চ সৰণগমনকোসল্লত্থং সৰণং সৰণগমনং, যো চ সৰণং গচ্ছতি সৰণগমনপ্পভেদো, ফলং, সংকিলেসো, ভেদো, ৱোদানন্তি অযং ৱিধি ৱেদিতব্বো.
তত্থ পদত্থতো তাৱ হিংসতীতি সৰণং, সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পৰিকিলেসং হনতি ৱিনাসেতীতি অত্থো, ৰতনত্তযস্সেতং অধিৱচনং. অথ ৱা হিতে পৱত্তনেন অহিতা নিৱত্তনেন চ সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো সৰণং, ভৱকন্তাৰতো উত্তাৰণেন অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কাৰানং ৱিপুলফলপটিলাভকৰণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পৰিযাযেন ৰতনত্তযং সৰণং. তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি ৱিহতকিলেসো তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং. তংসমঙ্গিসত্তো সৰণং গচ্ছতি, ৱুত্তপ্পকাৰেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এতানি মে তীণি ৰতনানি সৰণং, এতানি পৰাযণ’’ন্তি এৱং উপেতীতি অত্থো. এৱং তাৱ সৰণং সৰণগমনং, যো চ সৰণং গচ্ছতীতি ইদং তযং ৱেদিতব্বং.
পভেদতো পন দুৱিধং সৰণগমনং – লোকিযং, লোকুত্তৰঞ্চ. তত্থ লোকুত্তৰং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন আৰম্মণতো নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতি, লোকিযং পুথুজ্জনানং সৰণগমনুপক্কিলেসৱিক্খম্ভনেন আৰম্মণতো বুদ্ধাদিগুণাৰম্মণং হুত্ৱা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো বুদ্ধাদীসু ৱত্থূসু সদ্ধাপটিলাভো, সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠি দসসু পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৱুচ্চতি.
তযিদং চতুধা পৱত্ততি – অত্তসন্নিয্যাতনেন, তপ্পৰাযণতায, সিস্সভাৱূপগমনেন, পণিপাতেনাতি. তত্থ অত্তসন্নিয্যাতনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং অত্তানং বুদ্ধস্স নিয্যাতেমি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্সা’’তি এৱং বুদ্ধাদীনং অত্তপৰিচ্চজনং. তপ্পৰাযণং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং বুদ্ধপৰাযণো, ধম্মপৰাযণো, সঙ্ঘপৰাযণো ইতি মং ধাৰেহী’’তি এৱং তপ্পটিসৰণভাৱো তপ্পৰাযণতা. সিস্সভাৱূপগমনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং বুদ্ধস্স অন্তেৱাসিকো, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স ইতি মং ধাৰেতূ’’তি এৱং সিস্সভাৱস্স উপগমনং. পণিপাতো নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং বুদ্ধাদীনং এৱ তিণ্ণং ৱত্থূনং কৰোমি ইতি মং ধাৰেতূ’’তি এৱং বুদ্ধাদীসু পৰমনিপচ্চকাৰো. ইমেসঞ্হি চতুন্নং আকাৰানং অঞ্ঞতৰং কৰোন্তেন গহিতং এৱ হোতি সৰণগমনং.
অপিচ ‘‘ভগৱতো অত্তানং পৰিচ্চজামি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স অত্তানং পৰিচ্চজামি, জীৱিতং পৰিচ্চজামি, পৰিচ্চত্তো এৱ মে অত্তা জীৱিতঞ্চ, জীৱিতপৰিযন্তিকং বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, বুদ্ধো মে সৰণং তাণং লেণ’’ন্তি এৱম্পি অত্তসন্নিয্যাতনং ৱেদিতব্বং. ‘‘সত্থাৰঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং, ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্যং; সুগতঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং, ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্যং; সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং; ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্য’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) এৱং মহাকস্সপত্থেৰস্স সৰণগমনং ৱিয সিস্সভাৱূপগমনং দট্ঠব্বং.
‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামি, গামা গামং পুৰা পুৰং;
নমস্সমানো সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মত’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪) –
এৱং আড়ৱকাদীনং সৰণগমনং ৱিয তপ্পৰাযণতা ৱেদিতব্বা. ‘‘অথ খো, ব্ৰহ্মাযু, ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱতো পাদানি মুখেন চ পৰিচুম্বতি, পাণীহি চ পৰিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৱেতি ‘ব্ৰহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো, ব্ৰহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো’’’তি (ম. নি. ২.৩৯৪) এৱং পণিপাতো দট্ঠব্বো.
সো পনেস ঞাতিভযাচৰিযদক্খিণেয্যৱসেন চতুব্বিধো হোতি. তত্থ দক্খিণেয্যপণিপাতেন সৰণগমনং হোতি, ন ইতৰেহি. সেট্ঠৱসেনেৱ হি সৰণং গয্হতি, সেট্ঠৱসেন ভিজ্জতি. তস্মা যো ‘‘অযমেৱ লোকে সব্বসত্তুত্তমো অগ্গদক্খিণেয্যো’’তি ৱন্দতি, তেনেৱ সৰণং গহিতং হোতি, ন ঞাতিভযাচৰিযসঞ্ঞায ৱন্দন্তেন. এৱং গহিতসৰণস্স উপাসকস্স ৱা উপাসিকায ৱা অঞ্ঞতিত্থিযেসু পব্বজিতম্পি ‘‘ঞাতকো মে অয’’ন্তি ৱন্দতো সৰণং ন ভিজ্জতি, পগেৱ অপব্বজিতং. তথা ৰাজানং ভযেন ৱন্দতো. সো হি ৰট্ঠপূজিতত্তা অৱন্দিযমানো অনত্থম্পি কৰেয্যাতি. তথা যংকিঞ্চি সিপ্পং সিক্খাপকং তিত্থিযম্পি ‘‘আচৰিযো মে অয’’ন্তি ৱন্দতোপি ন ভিজ্জতি. এৱং সৰণগমনস্স পভেদো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ লোকুত্তৰস্স সৰণগমনস্স চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফলং, সব্বদুক্খক্খযো আনিসংসফলং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো;
চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.
‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অৰিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তমং;
এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৯০-১৯২);
অপিচ নিচ্চতো অনুপগমনাদীনিপি এতস্স আনিসংসফলং ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, সুখতো উপগচ্ছেয্য, কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, পিতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, অৰহন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, দুট্ঠচিত্তো তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্য নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৭-১২৮; অ. নি. ১.২৬৮-২৭৬; ৱিভ. ৮০৯).
লোকিযস্স পন সৰণগমনস্স ভৱসম্পদাপি ভোগসম্পদাপি ফলমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে,
ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং,
দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (সং. নি. ১.৩৭);
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো অসীতিযা দেৱতাসহস্সেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং ঠিতং খো সক্কং দেৱানমিন্দং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ – ‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, বুদ্ধং সৰণগমনং হোতি. বুদ্ধং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অধিগণ্হন্তি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন, দিব্বেহি ৰূপেহি, দিব্বেহি সদ্দেহি, দিব্বেহি গন্ধেহি, দিব্বেহি ৰসেহি, দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহি…পে… ধম্মং, সঙ্ঘং…পে… ফোট্ঠব্বেহী’’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১).
ৱেলামসুত্তাদিৱসেনপি (অ. নি. ৯.২০) সৰণগমনস্স ফলৱিসেসো ৱেদিতব্বো. এৱং সৰণগমনস্স ফলং ৱেদিতব্বং.
লোকিযসৰণগমনঞ্চেত্থ তীসু ৱত্থূসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণাদীহি সংকিলিস্সতি, ন মহাজুতিকং হোতি ন মহাৱিপ্ফাৰং. লোকুত্তৰস্স পন সংকিলেসো নত্থি. লোকিযস্স চ সৰণগমনস্স দুৱিধো ভেদো – সাৱজ্জো, অনৱজ্জো চ. তত্থ সাৱজ্জো অঞ্ঞসত্থাৰাদীসু অত্তসন্নিয্যাতনাদীহি হোতি, সো অনিট্ঠফলো. অনৱজ্জো কালকিৰিযায, সো অৱিপাকত্তা অফলো. লোকুত্তৰস্স পন নেৱত্থি ভেদো. ভৱন্তৰেপি হি অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং সত্থাৰং ন উদ্দিসতীতি এৱং সৰণগমনস্স সংকিলেসো চ ভেদো চ ৱেদিতব্বো.
ৱোদানম্পি চ লোকিযস্সেৱ যস্স হি সংকিলেসো, তস্সেৱ ততো ৱোদানেন ভৱিতব্বং. লোকুত্তৰং পন নিচ্চৱোদানমেৱাতি.
পাণাতিপাতাতি এত্থ পাণস্স সৰসেনেৱ পতনসভাৱস্স অন্তৰা এৱ অতিপাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৱা সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্ম ৱা সত্থাদীহি অভিভৱিত্ৱা পাতনং অতিপাতো, পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ খন্ধসন্তানো, যো সত্তোতি ৱোহৰীযতি, পৰমত্থতো ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে হি ৱিকোপিতে ইতৰম্পি তংসম্বন্ধতায ৱিনস্সতীতি. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. যায হি চেতনায পৱত্তমানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স নিস্সযভূতেসু উপক্কমকৰণহেতুকমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা পুৰিমসদিসা ন উপ্পজ্জন্তি, ৱিসদিসা এৱ উপ্পজ্জন্তি, সা তাদিসপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো. লদ্ধূপক্কমানি হি ভূতানি পুৰিমভূতানি ৱিয ন ৱিসদানীতি সমানজাতিযানং কাৰণানি ন হোন্তীতি. ‘‘কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা’’তি ইদং মনোদ্ৱাৰে পৱত্তায ৱধকচেতনায পাণাতিপাততাসম্ভৱদস্সনং. কুলুম্বসুত্তেপি হি ‘‘ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইদ্ধিমা চেতো ৱসিপ্পত্তো অঞ্ঞিস্সা কুচ্ছিগতং গব্ভং পাপকেন মনসা অনুপেক্খিতা হোতী’’তি ৱিজ্জামযিদ্ধি অধিপ্পেতা. সা চ ৱচীদ্ৱাৰং মুঞ্চিত্ৱা ন সক্কা নিব্বত্তেতুন্তি ৱচীদ্ৱাৰৱসেনেৱ নিপ্পজ্জতি. যে পন ‘‘ভাৱনামযিদ্ধি তত্থ অধিপ্পেতা’’তি ৱদন্তি, তেসং ৱাদো কুসলত্তিকৱেদনত্তিকৱিতক্কত্তিকভূমন্তৰেহি ৱিৰুজ্ঝতি.
স্ৱাযং পাণাতিপাতো গুণৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৱজ্জো, গুণৱন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানং পন সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জো, তিব্বতায মহাসাৱজ্জো.
এত্থ চ পযোগৱত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৱজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৱভাৱতো ৱেদিতব্বা. যথাধিপ্পেতস্স পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৱসেন সকিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৱত্তজৱনেহি লদ্ধাসেৱনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায পযোগস্স মহন্তভাৱো. সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৱে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বতৰা উপ্পজ্জতীতি ৱত্থুমহন্ততাপি চেতনায বলৱভাৱস্স কাৰণং. ইতি উভযম্পেতং চেতনাবলৱভাৱেনেৱ মহাসাৱজ্জতায হেতু হোতি. তথা হন্তব্বস্স মহাগুণভাৱে তত্থ পৱত্তউপকাৰচেতনা ৱিয খেত্তৱিসেসনিপ্ফত্তিযা অপকাৰচেতনাপি বলৱতী তিব্বতৰা উপ্পজ্জতীতি তস্স মহাসাৱজ্জতা দট্ঠব্বা. তস্মা পযোগৱত্থুআদিপচ্চযানং অমহত্তেপি গুণমহন্ততাদিপচ্চযেহি চেতনায বলৱভাৱৱসেনেৱ মহাসাৱজ্জতা ৱেদিতব্বা.
তস্স পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৱধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মৰণন্তি পঞ্চ সম্ভাৰা. পঞ্চসম্ভাৰযুত্তো পাণাতিপাতোতি পঞ্চসম্ভাৰাৱিনিমুত্তো দট্ঠব্বো. তেসু পাণসঞ্ঞিতাৱধকচিত্তানি পুব্বভাগিযানিপি হোন্তি, উপক্কমো ৱধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো. তস্স ছ পযোগা – সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৱৰো, ৱিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. তেসু সহত্থেন নিব্বত্তো সাহত্থিকো. পৰেসং আণাপনৱসেন পৱত্তো আণত্তিকো. উসুসত্তিআদীনং নিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তো নিস্সগ্গিযো. ওপাতখণনাদিৱসেন পৱত্তো থাৱৰো. আথব্বণিকাদীনং ৱিয মন্তপৰিজপ্পনপযোগো ৱিজ্জামযো. দাঠাকোট্টনাদীনং ৱিয কম্মৱিপাকজিদ্ধিমযো.
এত্থাহ – খণে খণে নিৰুজ্ঝনসভাৱেসু সঙ্খাৰেসু, কো হন্তা, কো ৱা হঞ্ঞতি? যদি চিত্তচেতসিকসন্তানো, সো অৰূপিতায ন ছেদনভেদনাদিৱসেন ৱিকোপনসমত্থো, নাপি ৱিকোপনীযো, অথ ৰূপসন্তানো, সো অচেতনতায কট্ঠকলিঙ্গৰূপমোতি ন তত্থ ছেদনাদিনা পাণাতিপাতো লব্ভতি, যথা মতসৰীৰে. পযোগোপি পাণাতিপাতস্স যথাৱুত্তো পহৰণপ্পহাৰাদিকো অতীতেসু সঙ্খাৰেসু ভৱেয্য অনাগতেসু পচ্চুপ্পন্নেসু ৱা. তত্থ ন তাৱ অতীতেসু অনাগতেসু চ সম্ভৱতি তেসং অৱিজ্জমানসভাৱত্তা, পচ্চুপ্পন্নেসু চ সঙ্খাৰানং খণিকত্তা সৰসেনেৱ নিৰুজ্ঝনসভাৱতায ৱিনাসাভিমুখেসু নিপ্পযোজনো পযোগো সিযা, ৱিনাসস্স চ কাৰণৰহিতত্তা ন পহৰণপ্পহাৰাদিপ্পযোগহেতুকং মৰণং, নিৰীহত্তা চ সঙ্খাৰানং কস্স সো পযোগো, খণিকভাৱেন ৱধাধিপ্পাযসমকালমেৱ ভিজ্জনকস্স যাৱ কিৰিযাপৰিযোসানকালমনৱট্ঠানতো কস্স ৱা পাণাতিপাতো কম্মবন্ধোতি?
ৱুচ্চতে – যথাৱুত্তৱধকচেতনাসমঙ্গী সঙ্খাৰানং পুঞ্জো সত্তসঙ্খাতো হন্তা. তেন পৱত্তিতৱধপ্পযোগনিমিত্তং অপগতুস্মাৱিঞ্ঞাণজীৱিতিন্দ্ৰিযো মতোতি ৱোহাৰস্স ৱত্থুভূতো যথাৱুত্তৱধপ্পযোগাকৰণে পুব্বে ৱিয উদ্ধং পৱত্তনাৰহো ৰূপাৰূপধম্মপুঞ্জো হঞ্ঞতি, চিত্তচেতসিকসন্তানো এৱ ৱা. ৱধপ্পযোগাৱিসযভাৱেপি তস্স পঞ্চৱোকাৰভৱে ৰূপসন্তানাধীনৱুত্তিতায ভূতৰূপেসু কতপ্পযোগৱসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযৱিচ্ছেদেন সোপি ৱিচ্ছিজ্জতীতি ন পাণাতিপাতস্স অসম্ভৱো, নাপি অহেতুকো, ন চ পযোগো নিপ্পযোজনো. পচ্চুপ্পন্নেসু সঙ্খাৰেসু কতপ্পযোগৱসেন তদনন্তৰং উপ্পজ্জনাৰহস্স সঙ্খাৰকলাপস্স তথা অনুপ্পত্তিতো খণিকানঞ্চ সঙ্খাৰানং খণিকমৰণস্স ইধ মৰণভাৱেন অনধিপ্পেতত্তা সন্ততিমৰণস্স চ যথাৱুত্তনযেন সহেতুকভাৱতো ন অহেতুকং মৰণং, নিৰীহকেসুপি সঙ্খাৰেসু যথাপচ্চযং উপ্পজ্জিত্ৱা অত্থিভাৱমত্তেনেৱ অত্তনো অত্তনো অনুৰূপফলুপ্পাদননিযতানি কাৰণানিযেৱ কৰোন্তীতি ৱুচ্চতি, যথা পদীপো পকাসেতীতি, তথেৱ ঘাতকৱোহাৰো. ন চ কেৱলস্স ৱধাধিপ্পাযসহভুনো চিত্তচেতসিককলাপস্স পাণাতিপাতো ইচ্ছিতো, সন্তানৱসেন ৱত্তমানস্সেৱ পন ইচ্ছিতোতি অত্থেৱ পাণাতিপাতেন কম্মবন্ধো. সন্তানৱসেন ৱত্তমানানঞ্চ পদীপাদীনং অত্থকিৰিযাসিদ্ধি দিস্সতীতি. অযঞ্চ ৱিচাৰণা অদিন্নাদানাদীসুপি যথাসম্ভৱং ৱিভাৱেতব্বা. তস্মা পাণাতিপাতা. ন পটিৱিৰতাতি অপ্পটিৱিৰতা.
অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পৰস্স হৰণং থেয্যং চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি. তস্মিং পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পৰসন্তকে অপ্পসাৱজ্জং, পণীতে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুপণীততায. তথা খুদ্দকে পৰসন্তকে অপ্পসাৱজ্জং, মহন্তে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুমহন্ততায পযোগমহন্ততায চ. ৱত্থুসমত্তে পন সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৱত্থুস্মিং মহাসাৱজ্জং, তংতংগুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং. ৱত্থুগুণানং পন সমভাৱে সতি কিলেসানং পযোগস্স চ মুদুভাৱে অপ্পসাৱজ্জং, তিব্বভাৱে মহাসাৱজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা – পৰপৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হৰণন্তি. ছ পযোগা সাহত্থিকাদযোৱ. তে চ খো যথানুৰূপং থেয্যাৱহাৰো, পসয্হাৱহাৰো, পৰিকপ্পাৱহাৰো, পটিচ্ছন্নাৱহাৰো, কুসাৱহাৰোতি ইমেসং অৱহাৰানং ৱসেন পৱত্তা. এত্থ চ মন্তপৰিজপ্পনেন পৰসন্তকহৰণং ৱিজ্জামযো পযোগো. ৱিনা মন্তেন তাদিসেন ইদ্ধানুভাৱসিদ্ধেন কাযৱচীপযোগেন পৰসন্তকস্স আকড্ঢনং ইদ্ধিমযো পযোগোতি ৱেদিতব্বো.
কামেসূতি মেথুনসমাচাৰেসু. মিচ্ছাচাৰোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচাৰো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা কামেসু মিচ্ছাচাৰো. তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুৰিসানং তাৱ মাতুৰক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতাদযো দসাতি ৱীসতি ইত্থিযো, ইত্থীসু পন দ্ৱিন্নং সাৰক্খসপৰিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৱাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞপুৰিসা. স্ৱাযং মিচ্ছাচাৰো সীলাদিগুণৰহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৱজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৱজ্জো. গুণৰহিতেপি চ অভিভৱিত্ৱা মিচ্ছা চৰন্তস্স মহাসাৱজ্জো, উভিন্নং সমানচ্ছন্দতায অপ্পসাৱজ্জো. সমানচ্ছন্দভাৱেপি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জো, তিব্বতায মহাসাৱজ্জো. তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা – অগমনীযৱত্থু, তস্মিং সেৱনচিত্তং, সেৱনপযোগো, মগ্গেনমগ্গপ্পটিপত্তিঅধিৱাসনন্তি. তত্থ অত্তনো ৰুচিযা পৱত্তিতস্স তযো, বলক্কাৰেন পৱত্তিতস্স তযোতি অনৱসেসগ্গহণেন চত্তাৰো দট্ঠব্বা, অত্থসিদ্ধি পন তীহেৱ. একো পযোগো সাহত্থিকোৱ.
মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জকো কাযৱচীপযোগো, ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. অপৰো নযো মুসাতি অভূতং ৱত্থু, ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. তস্মা অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞাপনপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো.
সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৱজ্জো, মহন্ততায মহাসাৱজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতি আদিনযপ্পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, সক্খিনা হুত্ৱা অত্থভঞ্জনৱসেন ৱুত্তো মহাসাৱজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৱা সপ্পিং ৱা লভিত্ৱা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূৰণকথানযেন পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, অদিট্ঠংযেৱ পন ‘‘দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন ৱদন্তানং মহাসাৱজ্জো. তথা যস্স অত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জো. কিলেসানং মুদুতিব্বতাৱসেন চ অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জতা লব্ভতেৱ.
তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা – অতথং ৱত্থু, ৱিসংৱাদনচিত্তং, তজ্জো ৱাযামো, পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি. ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন হি পযোগে কতেপি পৰেন তস্মিং অত্থে অৱিঞ্ঞাতে ৱিসংৱাদনস্স অসিজ্ঝনতো পৰস্স তদত্থৱিজাননম্পি একো সম্ভাৰো ৱেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘অভূতৱচনং, ৱিসংৱাদনচিত্তং, পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি তযো সম্ভাৰা’’তি ৱদন্তি. সচে পন পৰো দন্ধতায ৱিচাৰেত্ৱা তমত্থং জানাতি, সন্নিট্ঠাপকচেতনায পৱত্তত্তা কিৰিযাসমুট্ঠাপকচেতনাক্খণেযেৱ মুসাৱাদকম্মুনা বজ্ঝতি.
সুৰাতি পিট্ঠসুৰা, পূৱসুৰা, ওদনসুৰা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভাৰসংযুত্তাতি পঞ্চ সুৰা. মেৰযন্তি পুপ্ফাসৱো, ফলাসৱো, মধ্ৱাসৱো, গুড়াসৱো সম্ভাৰসংযুত্তোতি পঞ্চ আসৱা. তদুভযম্পি মদনীযট্ঠেন মজ্জং. যায চেতনায তং পিৱতি, সা পমাদকাৰণত্তা পমাদট্ঠানং. লক্খণতো পন যথাৱুত্তস্স সুৰামেৰযসঙ্খাতস্স মজ্জস্স বীজতো পট্ঠায মদৱসেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা পমাদচেতনা সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং. তস্স মজ্জভাৱো, পাতুকম্যতাচিত্তং, তজ্জো ৱাযামো, অজ্ঝোহৰণন্তি চত্তাৰো সম্ভাৰা. অকুসলচিত্তেনেৱ চস্স পাতব্বতো একন্তেন সাৱজ্জভাৱো. অৰিযসাৱকানং পন ৱত্থুং অজানন্তানম্পি মুখং ন পৱিসতি, পগেৱ জানন্তানং. অড্ঢপসতমত্তস্স পানং অপ্পসাৱজ্জং, অদ্ধাড়্হকমত্তস্স পানং ততো মহন্তং মহাসাৱজ্জং, কাযসঞ্চালনসমত্থং বহুং পিৱিত্ৱা গামঘাতকাদিকম্মং কৰোন্তস্স মহাসাৱজ্জমেৱ. পাপকম্মঞ্হি পাণাতিপাতং পত্ৱা খীণাসৱে মহাসাৱজ্জং, অদিন্নাদানং পত্ৱা খীণাসৱস্স সন্তকে মহাসাৱজ্জং, মিচ্ছাচাৰং পত্ৱা খীণাসৱায ভিক্খুনিযা ৱীতিক্কমে, মুসাৱাদং পত্ৱা মুসাৱাদেন সঙ্ঘভেদে, সুৰাপানং পত্ৱা কাযসঞ্চালনসমত্থং বহুং পিৱিত্ৱা গামঘাতকাদিকম্মং মহাসাৱজ্জং. সব্বেহিপি চেতেহি মুসাৱাদেন সঙ্ঘভেদোৱ মহাসাৱজ্জো. তঞ্হি কত্ৱা কপ্পং নিৰযে পচ্চতি.
ইদানি এতেসু সভাৱতো, আৰম্মণতো, ৱেদনতো, মূলতো, কম্মতো, ফলতোতি ছহি আকাৰেহি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ সভাৱতো পাণাতিপাতাদযো সব্বেপি চেতনাসভাৱাৱ. আৰম্মণতো পাণাতিপাতো জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণো, অদিন্নাদানং সত্তাৰম্মণং ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণং ৱা, মিচ্ছাচাৰো ফোট্ঠব্বৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণো, সত্তাৰম্মণোতি একে. মুসাৱাদো সত্তাৰম্মণো ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণো ৱা, সুৰাপানং সঙ্খাৰাৰম্মণং. ৱেদনতো পাণাতিপাতো দুক্খৱেদনো, অদিন্নাদানং তিৱেদনং, মিচ্ছাচাৰো সুখমজ্ঝত্তৱসেন দ্ৱিৱেদনো, তথা সুৰাপানং. সন্নিট্ঠাপকচিত্তেন পন উভযম্পি মজ্ঝত্তৱেদনং ন হোতি. মুসাৱাদো তিৱেদনো. মূলতো পাণাতিপাতো দোসমোহৱসেন দ্ৱিমূলকো, অদিন্নাদানং মুসাৱাদো চ দোসমোহৱসেন ৱা লোভমোহৱসেন ৱা, মিচ্ছাচাৰো সুৰাপানঞ্চ লোভমোহৱসেন দ্ৱিমূলং. কম্মতো মুসাৱাদোযেৱেত্থ ৱচীকম্মং, সেসং চতুব্বিধম্পি কাযকম্মমেৱ. ফলতো সব্বেপি অপাযূপপত্তিফলা চেৱ সুগতিযম্পি অপ্পাযুকতাদিনানাৱিধঅনিট্ঠফলা চাতি এৱমেত্থ সভাৱাদিতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
অপ্পটিৱিৰতাতি সমাদানৱিৰতিযা সম্পত্তৱিৰতিযা চ অভাৱেন ন পটিৱিৰতা. দুস্সীলাতি ততো এৱ পঞ্চসীলমত্তস্সাপি অভাৱেন নিস্সীলা. পাপধম্মাতি লামকধম্মা, হীনাচাৰা. পাণাতিপাতা পটিৱিৰতোতি সিক্খাপদসমাদানেন পাণাতিপাততো ৱিৰতো, আৰকা ঠিতো. এস নযো সেসেসুপি.
ইধাপি পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদীনং সভাৱতো আৰম্মণতো, ৱেদনতো, মূলতো, কম্মতো, সমাদানতো, ভেদতো, ফলতো চ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তত্থ সভাৱতো পঞ্চপি চেতনাযোপি হোন্তি ৱিৰতিযোপি, ৱিৰতিৱসেন পন দেসনা আগতা. যা পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আৰতি ৱিৰতী’’তি এৱং ৱুত্তা কুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতি. সা পভেদতো তিৱিধা – সম্পত্তৱিৰতি, সমাদানৱিৰতি, সমুচ্ছেদৱিৰতীতি. তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৱযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘অযুত্তমেতং অম্হাকং কাতু’’ন্তি সম্পত্তৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতি নাম. সমাদিন্নসিক্খাপদানং সিক্খাপদসমাদানে তদুত্তৰি চ অত্তনো জীৱিতম্পি পৰিচ্চজিত্ৱা ৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি সমাদানৱিৰতি নাম. অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৱিৰতি সমুচ্ছেদৱিৰতি নাম, যস্সা উপ্পত্তিতো পট্ঠায অৰিযপুগ্গলানং ‘‘পাণং ঘাতেস্সামা’’তি চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতি. তাসু সমাদানৱিৰতি ইধাধিপ্পেতা.
আৰম্মণতো পাণাতিপাতাদীনং আৰম্মণানেৱ এতেসং আৰম্মণানি. ৱীতিক্কমিতব্বতোযেৱ হি ৱিৰতি নাম হোতি. যথা পন নিব্বানাৰম্মণো অৰিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৱং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণাযেৱ এতে কুসলধম্মা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তি. ৱেদনতো সব্বাপি সুখৱেদনাৱ.
মূলতো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৱসেন তিমূলা হোন্তি, ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স অলোভঅদোসৱসেন দ্ৱিমূলা. কম্মতো মুসাৱাদা ৱেৰমণি ৱচীকম্মং, সেসা কাযকম্মং. সমাদানতো অঞ্ঞস্স গৰুট্ঠানিযস্স সন্তিকে তং অলভন্তেন সযমেৱ ৱা পঞ্চ সীলানি একজ্ঝং পাটিযেক্কং ৱা সমাদিযন্তেন সমাদিন্নানি হোন্তি. ভেদতো গহট্ঠানং যং যং ৱীতিক্কন্তং, তং তদেৱ ভিজ্জতি, ইতৰং ন ভিজ্জতি. কস্মা? গহট্ঠা হি অনিবদ্ধসীলা হোন্তি, যং যং সক্কোন্তি, তং তদেৱ ৰক্খন্তি. পব্বজিতানং পন একস্মিং ৱীতিক্কন্তে সব্বানি ভিজ্জন্তীতি.
ফলতোতি পাণাতিপাতা ৱেৰমণিযা চেত্থ অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নতা, আৰোহপৰিণাহসম্পত্তি, জৱনসম্পত্তি, সুপ্পতিট্ঠিতপাদতা, চাৰুতা, মুদুতা, সুচিতা, সূৰতা, মহব্বলতা, ৱিস্সট্ঠৱচনতা, সত্তানং পিযমনাপতা, অভিজ্জপৰিসতা, অচ্ছম্ভিতা, দুপ্পধংসিযতা, পৰূপক্কমেন অমৰণতা, মহাপৰিৱাৰতা, সুৱণ্ণতা, সুসণ্ঠানতা, অপ্পাবাধতা, অসোকতা, পিযমনাপেহি অৱিপ্পযোগো, দীঘাযুকতাতি এৱমাদীনি ফলানি.
অদিন্নাদানা ৱেৰমণিযা মহাধনধঞ্ঞতা, অনন্তভোগতা, থিৰভোগতা, ইচ্ছিতানং ভোগানং খিপ্পং পটিলাভো, ৰাজাদীহি অসাধাৰণভোগতা, উড়াৰভোগতা, তত্থ তত্থ জেট্ঠকভাৱো, নত্থিভাৱস্স অজাননতা, সুখৱিহাৰিতাতি এৱমাদীনি.
অব্ৰহ্মচৰিযা ৱেৰমণিযা ৱিগতপচ্চত্থিকতা, সব্বসত্তানং পিযমনাপতা, অন্নপানৱত্থচ্ছাদনাদীনং লাভিতা, সুখসুপনতা, সুখপটিবুজ্ঝনতা, অপাযভযৱিমোক্খো, ইত্থিভাৱনপুংসকভাৱানং অভব্বতা, অক্কোধনতা, সচ্চকাৰিতা, অমঙ্কুতা, আৰাধনসুখতা, পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযতা, পৰিপুণ্ণলক্খণতা, নিৰাসঙ্কতা, অপ্পোস্সুক্কতা, সুখৱিহাৰিতা, অকুতোভযতা, পিযৱিপ্পযোগাভাৱোতি এৱমাদীনি. যস্মা পন মিচ্ছাচাৰাৱেৰমণিযা ফলানিপি এত্থেৱ অন্তোগধানি, তস্মা (অব্ৰহ্মচৰিযা ৱেৰমণিযা).
মুসাৱাদা ৱেৰমণিযা ৱিপ্পসন্নিন্দ্ৰিযতা, ৱিস্সট্ঠমধুৰভাণিতা, সমসিতসুদ্ধদন্ততা, নাতিথূলতা, নাতিকিসতা, নাতিৰস্সতা, নাতিদীঘতা, সুখসম্ফস্সতা, উপ্পলগন্ধমুখতা, সুস্সূসকপৰিসতা, আদেয্যৱচনতা, কমলদলসদিসমুদুলোহিততনুজিৱ্হতা, অলীনতা, অনুদ্ধততাতি এৱমাদীনি.
সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা ৱেৰমণিযা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অপ্পমাদতা, ঞাণৱন্ততা, সদা উপট্ঠিতস্সতিতা, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু ঠানুপ্পত্তিকপটিভানৱন্ততা, অনলসতা, অজড়তা, অনুম্মত্ততা, অচ্ছম্ভিতা, অসাৰম্ভিতা, অনিস্সুকিতা, অমচ্ছৰিতা, সচ্চৱাদিতা, অপিসুণঅফৰুসঅসম্ফপ্পলাপৱাদিতা, কতঞ্ঞুতা, কতৱেদিতা, চাগৱন্ততা, সীলৱন্ততা, উজুকতা, অক্কোধনতা, হিৰোত্তপ্পসম্পন্নতা, উজুদিট্ঠিতা, মহন্ততা, পণ্ডিততা, অত্থানত্থকুসলতাতি এৱমাদীনি ফলানি. এৱমেত্থ পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদীনম্পি সভাৱাদিতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
সীলৱাতি যথাৱুত্তপঞ্চসীলৱসেন সীলৱা. কল্যাণধম্মোতি সুন্দৰধম্মো, সৰণগমনপৰিদীপিতায দিট্ঠিসম্পত্তিযা সম্পন্নপঞ্ঞোতি অত্থো. যো পন পুত্তো মাতাপিতূসু অস্সদ্ধেসু দুস্সীলেসু চ সযম্পি তাদিসো, সোপি অৱজাতোযেৱাতি ৱেদিতব্বো. অস্সদ্ধিযাদযো হি ইধ অৱজাতভাৱস্স লক্খণং ৱুত্তা, তে চ তস্মিং সংৱিজ্জন্তি. মাতাপিতৰো পন উপাদায পুত্তস্স অতিজাতাদিভাৱো ৱুচ্চতীতি.
যো হোতি কুলগন্ধনোতি কুলচ্ছেদকো কুলৱিনাসকো. ছেদনত্থো হি ইধ গন্ধসদ্দো, ‘‘উপ্পলগন্ধপচ্চত্থিকা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬৫) ৱিয. কেচি পন ‘‘কুলধংসনো’’তি পঠন্তি, সো এৱত্থো.
এতে খো পুত্তা লোকস্মিন্তি এতে অতিজাতাদযো তযো পুত্তা এৱ ইমস্মিং সত্তলোকে পুত্তা নাম, ন ইতো ৱিনিমুত্তা অত্থি. ইমেসু পন যে ভৱন্তি উপাসকা যে সৰণগমনসম্পত্তিযা উপাসকা ভৱন্তি কম্মস্সকতাঞাণেন কম্মস্স কোৱিদা, তে চ পণ্ডিতা পঞ্ঞৱন্তো, পঞ্চসীলদসসীলেন সম্পন্না পৰিপুণ্ণা. যাচকানং ৱচনং জানন্তি, তেসং মুখাকাৰদস্সনেনেৱ অধিপ্পাযপূৰণতোতি ৱদঞ্ঞূ, তেসং ৱা ‘‘দেহী’’তি ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইমে পুব্বে দানং অদত্ৱা এৱংভূতা, মযা পন এৱং ন ভৱিতব্ব’’ন্তি তেসং পৰিচ্চাগেন তদত্থং জানন্তীতি ৱদঞ্ঞূ, পণ্ডিতানং ৱা কম্মস্সকতাদিদীপকং ৱচনং জানন্তীতি ৱদঞ্ঞূ. ‘‘পদঞ্ঞূ’’তি চ পঠন্তি, পদানিযা পৰিচ্চাগসীলাতি অত্থো. ততো এৱ ৱিগতমচ্ছেৰমলত্তা ৱীতমচ্ছৰা. অব্ভঘনাতি অব্ভসঙ্খাতা ঘনা, ঘনমেঘপটলা ৱা মুত্তো চন্দোৱিয, উপাসকাদিপৰিসাসু খত্তিযাদিপৰিসাসু চ ৱিৰোচৰে ৱিৰোচন্তি, সোভন্তীতি অত্থো.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অৱুট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা
৭৫. ছট্ঠে অৱুট্ঠিকসমোতি অৱুট্ঠিকমেঘসমো. একচ্চো হি মেঘো সতপটলসহস্সপটলো হুত্ৱা উট্ঠহিত্ৱা থনন্তো গজ্জন্তো ৱিজ্জোতন্তো একং উদকবিন্দুম্পি অপাতেত্ৱা ৱিগচ্ছতি, তথূপমো একচ্চো পুগ্গলোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱুট্ঠিকসমো’’তি. পদেসৱস্সীতি একদেসৱস্সিমেঘসমো. পদেসৱস্সী ৱিযাতি হি পদেসৱস্সী. একচ্চো একস্মিংযেৱ ঠানে ঠিতেসু মনুস্সেসু যথা একচ্চে তেমেন্তি, একচ্চে ন তেমেন্তি, এৱং মন্দং ৱস্সতি, তথূপমং একচ্চং পুগ্গলং দস্সেতি ‘‘পদেসৱস্সী’’তি. সব্বত্থাভিৱস্সীতি সব্বস্মিং পথৱীপব্বতসমুদ্দাদিকে জগতিপ্পদেসে অভিৱস্সিমেঘসমো. একচ্চো হি সকলচক্কৱাড়গব্ভং পত্থৰিত্ৱা সব্বত্থকমেৱ অভিৱস্সতি, তং চাতুদ্দীপিকমহামেঘং একচ্চস্স পুগ্গলস্স উপমং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সব্বত্থাভিৱস্সী’’তি.
সব্বেসানন্তি সব্বেসং, অযমেৱ ৱা পাঠো. ন দাতা হোতীতি অদানসীলো হোতি, থদ্ধমচ্ছৰিতায ন কস্সচি কিঞ্চি দেতীতি অত্থো. ইদানি দানস্স খেত্তং দেয্যধম্মঞ্চ ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমিতপাপসমণা চেৱ পব্বজ্জমত্তসমণা চ বাহিতপাপব্ৰাহ্মণা চেৱ জাতিমত্তব্ৰাহ্মণা চ ইধ ‘‘সমণব্ৰাহ্মণা’’তি অধিপ্পেতা. কপণা নাম দুগ্গতা দলিদ্দমনুস্সা. অদ্ধিকা নাম পথাৱিনো পৰিব্বযৱিহীনা. ৱনিব্বকা নাম যে ‘‘ইট্ঠং দেথ কন্তং মনাপং কালেন অনৱজ্জং উদগ্গচিত্তা পসন্নচিত্তা, এৱং দেন্তা গচ্ছথ সুগতিং, গচ্ছথ ব্ৰহ্মলোক’’ন্তিআদিনা নযেন দানে নিযোজেন্তা দানস্স ৱণ্ণং থোমেন্তা ৱিচৰন্তি. যাচকা নাম যে কেৱলং ‘‘মুট্ঠিমত্তং দেথ, পসতমত্তং দেথ, সৰাৱমত্তং দেথা’’তি অপ্পকম্পি যাচমানা ৱিচৰন্তি. তত্থ সমণব্ৰাহ্মণগ্গহণেন গুণখেত্তং উপকাৰিখেত্তঞ্চ দস্সেতি, কপণাদিগ্গহণেন কৰুণাখেত্তং. অন্নন্তি যংকিঞ্চি খাদনীযং ভোজনীযং. পানন্তি অম্বপানাদিপানকং. ৱত্থন্তি নিৱাসনপাৰুপনাদিঅচ্ছাদনং. যানন্তি ৰথৱয্হাদি অন্তমসো উপাহনং উপাদায গমনসাধনং. মালাতি গন্থিতাগন্থিতভেদং সব্বং পুপ্ফং. গন্ধন্তি যংকিঞ্চি গন্ধজাতং পিসিতং অপিসিতং গন্ধূপকৰণঞ্চ. ৱিলেপনন্তি ছৱিৰাগকৰণং. সেয্যাতি মঞ্চপীঠাদি চেৱ পাৱাৰকোজৱাদি চ সযিতব্বৱত্থু. সেয্যগ্গহণেন চেত্থ আসনম্পি গহিতন্তি দট্ঠব্বং. আৱসথন্তি ৱাতাতপাদিপৰিস্সযৱিনোদনং পতিস্সযং. পদীপেয্যন্তি দীপকপল্লিকাদিপদীপূপকৰণং.
এৱং খো, ভিক্খৱেতি ৱিজ্জমানেপি দেয্যধম্মে পটিগ্গাহকানং এৱং দাতব্বৱত্থুং সব্বেন সব্বং অদেন্তো পুগ্গলো অৱস্সিকমেঘসদিসো হোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভিক্খৱে, যথা সো মেঘো সতপটলসহস্সপটলো হুত্ৱা উট্ঠহিত্ৱা ন কিঞ্চি ৱস্সি ৱিগচ্ছতি, এৱমেৱ যো উড়াৰং ৱিপুলঞ্চ ভোগং সংহৰিত্ৱা গেহং আৱসন্তো কস্সচি কটচ্ছুমত্তং ভিক্খং ৱা উড়ুঙ্কমত্তং যাগুং ৱা অদত্ৱা ৱিগচ্ছতি, ৱিৱসো মচ্চুৱসং গচ্ছতি, সো অৱুট্ঠিকসমো নাম হোতীতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি নিগমনং ৱেদিতব্বং. ইমেসু চ তীসু পুগ্গলেসু পঠমো একংসেনেৱ গৰহিতব্বো, দুতিযো পসংসনীযো, ততিযো, পসংসনীযতৰো. পঠমো ৱা একন্তেনেৱ সব্বনিহীনো, দুতিযো মজ্ঝিমো, ততিযো উত্তমোতি ৱেদিতব্বো.
গাথাসু সমণেতি উপযোগৱসেন বহুৱচনং তথা সেসেসুপি. লদ্ধানাতি লভিত্ৱা, সমণে দক্খিণেয্যে পৱাৰেত্ৱা পুট্ঠো ন সংৱিভজতি. অন্নং পানঞ্চ ভোজনন্তি অন্নং ৱা পানং ৱা অঞ্ঞং ৱা ভুঞ্জিতব্বযুত্তকং ভোজনং, তং ন সংৱিভজতি. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যো অত্থিকভাৱেন উপগতে সম্পটিগ্গাহকে লভিত্ৱা অন্নাদিনা সংৱিভাগমত্তম্পি ন কৰোতি, কিং সো অঞ্ঞং দানং দস্সতি, তং এৱৰূপং থদ্ধমচ্ছৰিযং পুৰিসাধমং নিহীনপুগ্গলং পণ্ডিতা অৱুট্ঠিকসমোতি আহু কথযন্তীতি.
একচ্চানং ন দদাতীতি ৱিজ্জমানেপি মহতি দাতব্বধম্মে একেসং সত্তানং তেসু কোধৱসেন ৱা, দেয্যধম্মে লোভৱসেন ৱা ন দদাতি. একচ্চানং পৱেচ্ছতীতি একেসংযেৱ পন দদাতি. মেধাৱিনোতি পঞ্ঞৱন্তো পণ্ডিতা জনা.
সুভিক্খৱাচোতি যো উপগতানং যাচকানং ‘‘অন্নং দেথ, পানং দেথা’’তিআদিনা তং তং দাপেতি, সো সুলভভিক্খতায সুভিক্খা ৱাচা এতস্সাতি সুভিক্খৱাচো. ‘‘সুভিক্খৱস্সী’’তিপি পঠন্তি. যথা লোকো সুভিক্খো হোতি, এৱং সব্বত্থাভিৱস্সিতমহামেঘো সুভিক্খৱস্সী নাম হোতি. এৱমযম্পি মহাদানেহি সব্বত্থাভিৱস্সী সুভিক্খৱস্সীতি. আমোদমানো পকিৰেতীতি তুট্ঠহট্ঠমানসো সহত্থেন দানং দেন্তো পটিগ্গাহকখেত্তে দেয্যধম্মং পকিৰেন্তো ৱিয হোতি, ৱাচাযপি ‘‘দেথ দেথা’’তি ভাসতি.
ইদানি নং সুভিক্খৱস্সিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘যথাপি মেঘো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যথা মহামেঘো পঠমং মন্দনিগ্ঘোসেন থনযিত্ৱা পুন সকলনদীকন্দৰানি একনিন্নাদং কৰোন্তো গজ্জযিত্ৱা পৱস্সতি, সব্বত্থকমেৱ ৱাৰিনা উদকেন থলং নিন্নঞ্চ অভিসন্দন্তো পূৰেতি একোঘং কৰোতি, এৱমেৱ ইধ ইমস্মিং সত্তলোকে একচ্চো উড়াৰপুগ্গলো সব্বসমতায সো মহামেঘো ৱিয ৱস্সিতব্বত্তা তাদিসো যথা ধনং উট্ঠানাধিগতং অত্তনো উট্ঠানৱীৰিযাভিনিব্বত্তং হোতি, এৱং অনলসো হুত্ৱা তঞ্চ ধম্মেন ঞাযেন সংহৰিত্ৱা তন্নিব্বত্তেন অন্নেন পানেন অঞ্ঞেন চ দেয্যধম্মেন পত্তে সম্পত্তে ৱনিব্বকে সম্মা সম্মদেৱ দেসকালানুৰূপঞ্চেৱ ইচ্ছানুৰূপঞ্চ তপ্পেতি সম্পৱাৰেতীতি.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সুখপত্থনাসুত্তৱণ্ণনা
৭৬. সত্তমে সুখানীতি সুখনিমিত্তানি. পত্থযমানোতি ইচ্ছমানো আকঙ্খমানো. সীলন্তি গহট্ঠসীলং পব্বজিতসীলঞ্চ. গহট্ঠো চে গহট্ঠসীলং, পব্বজিতো চে চতুপাৰিসুদ্ধিসীলন্তি অধিপ্পাযো. ৰক্খেয্যাতি সমাদিযিত্ৱা অৱীতিক্কমন্তো সম্মদেৱ গোপেয্য. পসংসা মে আগচ্ছতূতি ‘‘মম কল্যাণো কিত্তিসদ্দো আগচ্ছতূ’’তি ইচ্ছন্তো পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো সীলং ৰক্খেয্য. সীলৱতো হি গহট্ঠস্স তাৱ ‘‘অসুকো অসুককুলস্স পুত্তো সীলৱা কল্যাণধম্মো সদ্ধো পসন্নো দাযকো কাৰকো’’তিআদিনা পৰিসমজ্ঝে কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, পব্বজিতস্স ‘‘অসুকো নাম ভিক্খু সীলৱা ৱত্তসম্পন্নো সোৰতো সুখসংৱাসো সগাৰৱো সপ্পতিস্সো’’তিআদিনা…পে… অব্ভুগ্গচ্ছতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৫.২১৩; উদা. ৭৬; মহাৱ. ২৮৫).
তথা –
‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু – ‘সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো চস্সং মনাপো, গৰু চ ভাৱনীযো চা’তি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তিআদি (ম. নি. ১.৬৫).
ভোগা মে উপ্পজ্জন্তূতি এত্থ গহট্ঠস্স তাৱ সীলৱতো কল্যাণধম্মস্স যেন যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৱিকং কপ্পেতি – যদি কসিযা, যদি ৱণিজ্জায, যদি ৰাজপোৰিসেন, তং তং যথাকালং যথাৱিধিঞ্চ অতিৱিয অপ্পমত্তভাৱতো অথস্স অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ ভোগা ফাতিং গমিস্সন্তি. পব্বজিতস্স পন সীলাচাৰসম্পন্নস্স অপ্পমাদৱিহাৰিস্স সতো সীলসম্পন্নস্স সীলসম্পদায অপ্পিচ্ছতাদিগুণেসু চ পসন্না মনুস্সা উড়াৰুড়াৰে পচ্চযে অভিহৰন্তি, এৱমস্স অনুপ্পন্না চেৱ ভোগা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ থিৰা হোন্তি. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকৰণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৫.২১৩; উদা. ৭৬; মহাৱ. ২৮৫).
তথা –
‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু – ‘লাভী অস্স চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’ন্তি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) চ –
সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
গাথাসু পত্থযানোতি পত্থযন্তো. তযো সুখেতি তীণি সুখানি. ৱিত্তলাভন্তি ধনলাভং, ভোগুপ্পত্তিন্তি অত্থো. ৱিসেসতো চেত্থ পসংসায চেতসিকসুখং, ভোগেহি কাযিকসুখং, ইতৰেন উপপত্তিসুখং; তথা পঠমেন দিট্ঠধম্মসুখং, ততিযেন সম্পৰাযসুখং, দুতিযেন উভযসুখং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি পসংসাদিকাৰণস্স সীলস্স ৱিয পসংসাদীনম্পি ৱিসেসকাৰণং পাপমিত্তপৰিৱজ্জনং কল্যাণমিত্তসেৱনঞ্চ আদীনৱানিসংসেহি সদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘অকৰোন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্কিযোতি পাপস্মিং পৰিসঙ্কিতব্বো ‘‘অদ্ধা ইমিনা পাপং কতং ৱা কৰিস্সতি ৱা, তথা হেস পাপপুৰিসেহি সদ্ধিং সঞ্চৰতী’’তি. অস্সাতি ইমস্স পাপজনসেৱিনো পুগ্গলস্স উপৰি, অস্স ৱা পুগ্গলস্স অৱণ্ণো অভূতোপি পাপজনসেৱিতায ৰুহতি ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি পত্থৰতি. অস্সাতি ৱা ভুম্মত্থে সামিৱচনং, তস্মিং পুগ্গলেতি অত্থো. স ৱে তাদিসকো হোতীতি যো যাদিসং পাপমিত্তং ৱা কল্যাণমিত্তং ৱা ভজতি উপসেৱতি চ, সো পুগ্গলো ভূমিভাগৱসেন উদকং ৱিয তাদিসোৱ হোতি, পাপধম্মো কল্যাণধম্মো ৱা হোতি. কস্মা? সহৱাসো হি তাদিসো; যস্মা সহৱাসো সংসগ্গো উপৰাগো ৱিয ফলিকমণীসু পুৰিসউপনিস্সযভূতং পুগ্গলাকাৰং গাহাপেতি, তস্মা পাপপুগ্গলেন সহ ৱাসো ন কাতব্বোতি অধিপ্পাযো.
সেৱমানো সেৱমানন্তি পৰং পকতিসুদ্ধং পুগ্গলং কালেন কালং অত্তানং সেৱমানং সেৱমানো ভজমানো পাপপুগ্গলো, তেন ৱা সেৱিযমানো. সম্ফুট্ঠো সম্ফুসন্তি তেন পকতিসুদ্ধেন পুগ্গলেন সহৱাসেন সংসগ্গেন সম্ফুট্ঠো পাপপুগ্গলো সযম্পি, তথা তং ফুসন্তো. সৰো দিদ্ধো কলাপং ৱাতি যথা নাম সৰো ৱিসেন দিদ্ধো লিত্তো সৰকলাপগতো সৰসমূহসঙ্খাতং সৰকলাপং অত্তনা ফুট্ঠং অলিত্তম্পি উপলিম্পতি, এৱং পাপেন উপলেপভযা ধীৰোতি ধিতিসম্পন্নত্তা ধীৰো পণ্ডিতপুৰিসো পাপসহাযো ন ভৱেয্য.
পূতিমচ্ছং কুসগ্গেনাতি যথা কুচ্ছিতভাৱেন পূতিভূতং মচ্ছং কুসতিণগ্গেন যো পুৰিসো উপনয্হতি পুটবন্ধৱসেন বন্ধতি, তস্স তে কুসা অপূতিকাপি পূতিমচ্ছসম্বন্ধেন পূতি দুগ্গন্ধমেৱ ৱাযন্তি. এৱং বালূপসেৱনাতি এৱংসম্পদা বালজনূপসেৱনা দট্ঠব্বা. এৱং ধীৰূপসেৱনাতি যথা অসুৰভিনোপি পত্তা তগৰসম্বন্ধেন সুৰভিং ৱাযন্তি, এৱং পণ্ডিতূপসেৱনা পকতিযা অসীলৱতো সীলসমাদানাদিৱসেন সীলগন্ধৱাযনস্স কাৰণং হোতি.
তস্মাতি যস্মা অকল্যাণমিত্তসেৱনায কল্যাণমিত্তসেৱনায চ অযং এদিসো আদীনৱো আনিসংসো চ, তস্মা পত্তপুটস্সেৱ পলাসপুটস্স ৱিয দুগ্গন্ধসুগন্ধৱত্থুসংসগ্গেন অসাধুসাধুজনসন্নিস্সযেন চ. ঞত্ৱা সম্পাকমত্তনোতি অত্তনো দুক্খুদ্ৰযং সুখুদ্ৰযঞ্চ ফলনিপ্ফত্তিং ঞত্ৱা জানিত্ৱা অসন্তে পাপমিত্তে ন উপসেৱেয্য, সন্তে উপসন্তে ৱন্তদোসে পসত্থে ৱা পণ্ডিতে সেৱেয্য. তথা হি অসন্তো নিৰযং নেন্তি, সন্তো পাপেন্তি সুগ্গতিন্তি. ইতি ভগৱা পঠমগাথায যথাৱুত্তানি তীণি সুখনিমিত্তানি দস্সেত্ৱা ততো পৰাহি পঞ্চহি গাথাহি পটিপক্খপৰিৱজ্জনেন সদ্ধিং পসংসাসুখস্স আগমনং দস্সেত্ৱা ওসানগাথায তিণ্ণম্পি সুখানং আগমনকাৰণেন সদ্ধিং ওসানসুখং দস্সেতি.
সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ভিদুৰসুত্তৱণ্ণনা
৭৭. অট্ঠমে ভিদুৰাযন্তি ভিদুৰো অযং. কাযোতি ৰূপকাযো. সো হি অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ সমূহট্ঠেন, এৱং কুচ্ছিতানং জেগুচ্ছানং আযো উপ্পত্তিদেসোতিপি কাযো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – আযন্তি এত্থাতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতিপি কাযো. অত্থতো পন চতুসন্ততিৱসেন পৱত্তমানানং ভূতুপাদাযধম্মানং পুঞ্জো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভিক্খৱে, অযং চতুমহাভূতমযো ৰূপকাযো ভিদুৰো ভেদনসীলো ভেদনসভাৱো খণে খণে ৱিদ্ধংসনসভাৱোতি. ‘‘ভিন্দৰায’’ন্তিপি পাঠো, সো এৱত্থো. ৱিঞ্ঞাণন্তি তেভূমকং কুসলাদিচিত্তং. ৱচনত্থো পন – তং তং আৰম্মণং ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. যঞ্হি সঞ্জাননপজাননৱিধুৰং আৰম্মণৱিজাননং উপলদ্ধি, তং ৱিঞ্ঞাণং. ৱিৰাগধম্মন্তি ৱিৰজ্জনধম্মং, পলুজ্জনসভাৱন্তি অত্থো. সব্বে উপধীতি খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খাৰূপধি, পঞ্চকামগুণূপধীতি এতে ‘‘উপধীযতি এত্থ দুক্খ’’ন্তি উপধিসঞ্ঞিতা সব্বেপি উপাদানক্খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰপঞ্চকামগুণধম্মা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা, উদযব্বযপ্পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খা, জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বসভাৱতায পকতিৱিজহনট্ঠেন ৱিপৰিণামধম্মা. এৱমেত্থ অনিচ্চদস্সনসুখতায ৰূপধম্মে ৱিঞ্ঞাণঞ্চ ৱিসুং গহেত্ৱা পুন উপধিৱিভাগেন সব্বেপি তেভূমকধম্মে একজ্ঝং গহেত্ৱা অনিচ্চদুক্খানুপস্সনামুখেন তথাবুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন সম্মসনচাৰো.কথিতো. কামঞ্চেত্থ লক্খণদ্ৱযমেৱ পাড়িযং আগতং, ‘‘যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) পন ৱচনতো দুক্খলক্খণেনেৱ অনত্তলক্খণম্পি দস্সিতমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
গাথাযং উপধীসু ভযং দিস্ৱাতি উপধীসু ভযতুপট্ঠানঞাণৱসেন ভযং দিস্ৱা, তেসং ভাযিতব্বতং পস্সিত্ৱা. ইমিনা বলৱৱিপস্সনং দস্সেতি. ভযতুপট্ঠানঞাণমেৱ হি ৱিভজিত্ৱা ৱিসেসৱসেন আদীনৱানুপস্সনা নিব্বিদানুপস্সনাতি চ ৱুচ্চতি. জাতিমৰণমচ্চগাতি এৱং সম্মসন্তো ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গেন ঘটেত্ৱা মগ্গপৰম্পৰায অৰহত্তং পত্তো জাতিমৰণং অতীতো নাম হোতি. কথং? সম্পত্ৱা পৰমং সন্তিন্তি পৰমং উত্তমং অনুত্তৰং সন্তিং সব্বসঙ্খাৰূপসমং নিব্বানং অধিগন্ত্ৱা. এৱংভূতো চ কালং কঙ্খতি ভাৱিতত্তোতি চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ৱসেন ভাৱনাভিসমযনিপ্ফত্তিযা ভাৱিতকাযসীলচিত্তপঞ্ঞত্তা ভাৱিতত্তো মৰণং জীৱিতঞ্চ অনভিনন্দন্তো কেৱলং অত্তনো খন্ধপৰিনিব্বানকালং কঙ্খতি উদিক্খতি, ন তস্স কত্থচি পত্থনা হোতীতি. তেনাহ –
‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিনন্দামি জীৱিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা’’তি. (থেৰগা. ৬০৬);
অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ধাতুসোসংসন্দনসুত্তৱণ্ণনা
৭৮. নৱমে ধাতুসোতি ধাতুতো. ধাতূতি চ অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৱো অধিপ্পেতো, যো অধিমুত্তীতিপি ৱুচ্চতি. সংসন্দন্তীতি তায ধাতুসভাগতায যথাধাতু যথাঅজ্ঝাসযং অল্লীযন্তি একতো হোন্তি. সমেন্তীতি তায এৱ সমানজ্ঝাসযতায একচিত্তা হুত্ৱা সমাগচ্ছন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ভজন্তি উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো ৰুচিভাৱখন্তিদিট্ঠিযো ৱা তত্থ তত্থ সমে কৰোন্তা পৱত্তন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি হীনে কামগুণাদিকে অধিমুত্তি এতেসন্তি হীনাধিমুত্তিকা, হীনজ্ঝাসযা. কল্যাণাধিমুত্তিকাতি কল্যাণে নেক্খম্মাদিকে অধিমুত্তি এতেসন্তি কল্যাণাধিমুত্তিকা, পণীতজ্ঝাসযা. সচে হি আচৰিযুপজ্ঝাযা ন সীলৱন্তো, অন্তেৱাসিকসদ্ধিৱিহাৰিকা চ সীলৱন্তো, তে আচৰিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে সাৰুপ্পভিক্খূযেৱ উপসঙ্কমন্তি. সচে পন আচৰিযুপজ্ঝাযা সীলৱন্তো, ইতৰে ন সীলৱন্তো, তেপি ন আচৰিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনো সদিসে হীনাধিমুত্তিকেযেৱ উপসঙ্কমন্তি. এৱং উপসঙ্কমনং পন ন কেৱলং এতৰহি এৱ, অথ খো অতীতানাগতেপীতি দস্সেন্তো ‘‘অতীতম্পি, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. সঙ্খেপতো সংকিলেসধম্মেসু অভিনিৱিট্ঠা হীনাধিমুত্তিকা, ৱোদানধম্মেসু অভিনিৱিট্ঠা কল্যাণাধিমুত্তিকা.
ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৱনমেৱ, সীলৱন্তানং সীলৱন্তসেৱনমেৱ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৱনমেৱ, পঞ্ঞৱন্তানং পঞ্ঞৱন্তসেৱনমেৱ কো নিযামেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতি. সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ একস্মিং গামে ভিক্খাচাৰং চৰন্তি. তে মনুস্সা বহুং ভত্তং আহৰিত্ৱা পত্তানি পূৰেত্ৱা ‘‘যথাসভাগং পৰিভুঞ্জথা’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসুং. ভিক্খূ আহংসু ‘‘আৱুসো, মনুস্সা ধাতুসংযুত্তকম্মে পযোজেন্তী’’তি. এৱং অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতীতি. ধাতুসংযুত্তেন অযমত্থো দীপেতব্বো – গিজ্ঝকূটপব্বতস্মিঞ্হি গিলানসেয্যায নিপন্নো ভগৱা আৰক্খত্থায পৰিৱাৰেত্ৱা ৱসন্তেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদীসু একমেকং অত্তনো পৰিসায সদ্ধিং চঙ্কমন্তং ওলোকেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং চঙ্কমন্তন্তি. এৱং, ভন্তে. সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি (সং. নি. ২.৯৯) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং.
গাথাসু সংসগ্গাতি সংকিলেসতো সহৱাসাদিৱসেন সমাযোগতো, অথ ৱা দস্সনসংসগ্গো, সৱনসংসগ্গো, সমুল্লাপসংসগ্গো, সম্ভোগসংসগ্গো, কাযসংসগ্গোতি এৱং পঞ্চৱিধে সংসগ্গে যতো কুতোচি সংসগ্গতো. ৱনথো জাতোতি কিলেসো উপ্পন্নো মগ্গেন অসমূহতো. অসংসগ্গেন ছিজ্জতীতি সংসগ্গপটিক্খেপেন কাযৱিৱেকাদিনা পুব্বভাগে ছিজ্জিত্ৱা পুন অচ্চন্তাসংসগ্গেন সমুচ্ছেদৱিৱেকেন ছিজ্জতি পহীযতি. এত্তাৱতা সঙ্খেপতো হীনাধিমুত্তিযা সমুদযো অত্থঙ্গমো চ দস্সিতো হোতি.
যস্মা পন তে সংসগ্গা তে চ কিলেসা কোসজ্জৱসেন উপ্পজ্জন্তি চেৱ ৱড্ঢন্তি চ, ন ৱীৰিযাৰম্ভৱসেন, তস্মা হীনাধিমুত্তিকে কুসীতপুগ্গলে ৱজ্জেত্ৱা কল্যাণাধিমুত্তিকে আৰদ্ধৱীৰিযে সেৱন্তেন অসংসগ্গেন সংসগ্গজো ৱনথো ছিন্দিতব্বোতি যথাৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো কুসীতসেৱনায তাৱ আদীনৱং পকাসেতুং ‘‘পৰিত্তং দাৰু’’ন্তিআদিমাহ.
তত্থ পৰিত্তং দাৰুন্তি খুদ্দকং কট্ঠমযং কুল্লং. যথা সীদে মহণ্ণৱেতি যথা খুদ্দকং কুল্লং আৰুহিত্ৱা মহাসমুদ্দং তৰিতুকামো তীৰং অপ্পত্ৱা সমুদ্দমজ্ঝেযেৱ সীদেয্য, পতিত্ৱা মচ্ছকচ্ছপভক্খো ভৱেয্য. এৱং কুসীতং আগম্ম, সাধুজীৱীপি সীদতীতি এৱমেৱ কুসীতং ৱীৰিযাৰম্ভৰহিতং কিলেসৱসিকং পুগ্গলং নিস্সায তেন কতসংসগ্গো সাধুজীৱীপি পৰিসুদ্ধাজীৱো পৰিসুদ্ধসীলোপি সমানো হীনসংসগ্গতো উপ্পন্নেহি কামৱিতক্কাদীহি খজ্জমানো পাৰং গন্তুং অসমত্থো সংসাৰণ্ণৱেযেৱ সীদতি. তস্মাতি যস্মা এৱং অনত্থাৱহো কুসীতসংসগ্গো, তস্মা তং আগম্ম আলসিযানুযোগেন কুচ্ছিতং সীদতীতি কুসীতং. ততো এৱ হীনৱীৰিযং নিব্বীৰিযং অকল্যাণমিত্তং পৰিৱজ্জেয্য. একন্তেনেৱ পন কাযৱিৱেকাদীনঞ্চেৱ তদঙ্গৱিৱেকাদীনঞ্চ ৱসেন পৱিৱিত্তেহি, ততো এৱ কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযেহি পৰিসুদ্ধেহি নিব্বানং পটিপেসিতত্তভাৱতো পহিতত্তেহি আৰম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানানং ৱসেন ঝাযনতো ঝাযীহি সব্বকালং পগ্গহিতৱীৰিযতায আৰদ্ধৱীৰিযেহি পণ্ডিতেহি সপ্পঞ্ঞেহিযেৱ সহ আৱসেয্য সংৱসেয্যাতি.
নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পৰিহানসুত্তৱণ্ণনা
৭৯. দসমে পৰিহানায সংৱত্তন্তীতি অৱুদ্ধিযা ভৱন্তি, মগ্গাধিগমস্স পৰিপন্থায হোন্তি. অধিগতস্স পন মগ্গস্স পৰিহানি নাম নত্থি. ‘‘তযো ধম্মা’’তি ধম্মাধিট্ঠানৱসেন উদ্দিট্ঠধম্মে পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱিভজন্তো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, সেখো ভিক্খূ’’তিআদিমাহ.
তত্থ কম্মং আৰমিতব্বতো আৰামো এতস্সাতি কম্মাৰামো. কম্মে ৰতোতি কম্মৰতো. কম্মাৰামতং কম্মাভিৰতিং অনুযুত্তো পযুত্তোতি কম্মাৰামতমনুযুত্তো. তত্থ কম্মং নাম ইতিকত্তব্বং কম্মং, সেয্যথিদং – চীৱৰৱিচাৰণং, চীৱৰকৰণং, উপত্থম্ভনং, পত্তত্থৱিকং, অংসবন্ধনং, কাযবন্ধনং, ধমকৰণং, আধাৰকং, পাদকথলিকং, সম্মজ্জনীতি এৱমাদীনং উপকৰণানং কৰণং, যঞ্চ ৱিহাৰে খণ্ডফুল্লাদিপটিসঙ্খৰণং. একচ্চো হি এতানি কৰোন্তো সকলদিৱসং এতানেৱ কৰোতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যো পন এতেসং কৰণৱেলাযমেৱ এতানি কৰোতি, উদ্দেসৱেলাযং উদ্দেসং গণ্হাতি, সজ্ঝাযৱেলাযং সজ্ঝাযতি, চেতিযঙ্গণৱত্তাদিকৰণৱেলাযং চেতিযঙ্গণৱত্তাদীনি কৰোতি, মনসিকাৰৱেলাযং মনসিকাৰং কৰোতি সব্বত্থককম্মট্ঠানে ৱা পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানে ৱা, ন সো কম্মাৰামো নাম. তস্স তং –
‘‘যানি খো পন তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিংকৰণীযানি, তত্থ দক্খো হোতি অনলসো, তত্ৰুপাযায ৱীমংসায সমন্নাগতো, অলং কাতুং অলং সংৱিধাতু’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৪৫; অ. নি. ১০.১৮) –
আদিনা সত্থাৰা অনুঞ্ঞাতকৰণমেৱ হোতি.
ভস্সাৰামোতি যো ভগৱতা পটিক্খিত্তৰাজকথাদিৱসেন ৰত্তিন্দিৱং ৱীতিনামেতি, অযং ভস্সে পৰিযন্তকাৰী ন হোতীতি ভস্সাৰামো নাম. যো পন ৰত্তিম্পি দিৱাপি ধম্মং কথেতি, পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতি, অযং অপ্পভস্সো ভস্সে পৰিযন্তকাৰীযেৱ. কস্মা? ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীযং – ধম্মী ৱা কথা, অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো’’তি (ম. নি. ১.২৭৩) ৱুত্তৱিধিংযেৱ পটিপন্নোতি.
নিদ্দাৰামোতি যো যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং, পস্সসুখং, মিদ্ধসুখং অনুযুঞ্জতি, যো চ গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি ঠিতোপি থিনমিদ্ধাভিভূতো নিদ্দাযতি, অযং নিদ্দাৰামো নাম. যস্স পন কৰজকাযগেলঞ্ঞেন চিত্তং ভৱঙ্গং ওতৰতি, নাযং নিদ্দাৰামো, তেনেৱাহ –
‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৱেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭).
এত্থ চ পুথুজ্জনকল্যাণকোপি সেখোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. তস্মা তস্স সব্বস্সপি ৱিসেসাধিগমস্স ইতৰেসং উপৰি ৱিসেসাধিগমস্স চ পৰিহানায ৱত্তন্তীতি ৱেদিতব্বং. সুক্কপক্খস্স ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা.
গাথাসু উদ্ধতোতি চিত্তৱিক্খেপকৰেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো অৱূপসন্তো. অপ্পকিচ্চস্সাতি অনুঞ্ঞাতস্সপি ৱুত্তপ্পকাৰস্স কিচ্চস্স যুত্তপ্পযুত্তকালেযেৱ কৰণতো অপ্পকিচ্চো অস্স ভৱেয্য. অপ্পমিদ্ধোতি ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা ৱুত্তজাগৰিযানুযোগেন নিদ্দাৰহিতো অস্স. অনুদ্ধতোতি ভস্সাৰামতায উপ্পজ্জনকচিত্তৱিক্খেপস্স অভস্সাৰামো হুত্ৱা পৰিৱজ্জনেন ন উদ্ধতো ৱূপসন্তচিত্তো, সমাহিতোতি অত্থো. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইতি ইমস্মিং ৱগ্গে পঠমদুতিযপঞ্চমছট্ঠসত্তমঅট্ঠমনৱমেসু সুত্তেসু ৱট্টং কথিতং, ইতৰেসু ৱট্টৱিৱট্টং.