৯. তণ্হাসুত্তৱণ্ণনা
৫৮. নৱমে তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, ৰূপাদিৱিসযং তসতীতি ৱা তণ্হা. ইদানি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কামতণ্হা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামতণ্হা. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱৱসেন পত্থনা চ ভৱতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ৱিভৱতণ্হা. অপিচ পচ্ছিমতণ্হাদ্ৱযং ঠপেত্ৱা সেসা সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হা এৱ. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা ভৱতণ্হা? সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ভৱতণ্হা. তত্থ কতমা ৱিভৱতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো, অযং ৱুচ্চতি ৱিভৱতণ্হা. অৱসেসা তণ্হা কামতণ্হা’’তি (ৱিভ. ৯১৬).
ইমা চ তিস্সো তণ্হা ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি ৱিসযভেদতো পচ্চেকং ছব্বিধাতি কত্ৱা অট্ঠাৰস হোন্তি. তা অজ্ঝত্তৰূপাদীসু অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰূপাদীসু অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতা ছত্তিংস, অনাগতা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্না ছত্তিংসাতি ৱিভাগতো অট্ঠসতং হোন্তি. পুন সঙ্গহে কৰিযমানে কালভেদং অনামসিত্ৱা গয্হমানা ছত্তিংসেৱ হোন্তি, ৰূপাদীনং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱিভাগে অকৰিযমানে অট্ঠাৰসেৱ, ৰূপাদিআৰম্মণৱিভাগমত্তে গয্হমানে ছড়েৱ, আৰম্মণৱিভাগম্পি অকত্ৱা গয্হমানা তিস্সোযেৱ হোন্তীতি.
গাথাসু তণ্হাযোগেনাতি তণ্হাসঙ্খাতেন যোগেন, কামযোগেন, ভৱযোগেন চ. সংযুত্তাতি সম্বন্ধা, ভৱাদীসু সংযোজিতা ৱা. তেনেৱাহ ‘‘ৰত্তচিত্তা ভৱাভৱে’’তি. খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱে লগ্গচিত্তাতি অত্থো. অথ ৱা ভৱোতি সস্সতদিট্ঠি, অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. তস্মা ভৱাভৱে সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীসু সত্তৱিসত্তচিত্তাতি. এতেন ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা চ দস্সিতা. ইমস্মিং পক্খে ‘‘তণ্হাযোগেনা’’তি ইমিনা কামতণ্হাৱ দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. তে যোগযুত্তা মাৰস্সাতি তে এৱংভূতা পুগ্গলা মাৰস্স পাসসঙ্খাতেন যোগেন যুত্তা বদ্ধা. ৰাগো হি মাৰযোগো মাৰপাসোতি ৱুচ্চতি. যথাহ –
‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো;
তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি. (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩);
চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং, নিব্বানং অৰহত্তঞ্চ, তস্স অনধিগমেন অযোগক্খেমিনো. উপৰূপৰি কিলেসাভিসঙ্খাৰানং জননতো জনা, পাণিনো. ৰূপাদীসু সত্তা ৱিসত্তাতি সত্তা.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
এৱং ৱুত্তং খন্ধাদীনং অপৰাপৰুপ্পত্তিসঙ্খাতং সংসাৰং গচ্ছন্তি, ততো ন মুচ্চন্তি. কস্মা? তণ্হাযোগযুত্তত্তা. জাতিমৰণগামিনো পুনপ্পুনং জননমৰণস্সেৱ উপগমনসীলাতি. এত্তাৱতা ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টং দস্সেতুং ‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৱানা’’তি গাথমাহ. সা হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ.
নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.