৩. পঠমৱেদনাসুত্তৱণ্ণনা

৫২. ততিযে ৱেদনাতি আৰম্মণৰসং ৱেদিযন্তি অনুভৱন্তীতি ৱেদনা. তা ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘সুখা ৱেদনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুখ-সদ্দো অত্থুদ্ধাৰৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. দুক্খ-সদ্দো পন ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৱিভ. ১৯০) দুক্খৱত্থুস্মিং আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) দুক্খাৰম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰা অক্খানেন পাপুণিতুং, যাৱ দুক্খা নিৰযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ধ. স. ১৬৫) দুক্খৱেদনাযং. ইধাপি দুক্খৱেদনাযমেৱ.

ৱচনত্থতো পন সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা, মকাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. তাসু ইট্ঠানুভৱনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা দুক্খা, উভযৱিপৰীতানুভৱনলক্খণা অদুক্খমসুখা. তস্মা সুখদুক্খৱেদনানং উপ্পত্তি পাকটা, ন অদুক্খমসুখায. যদা হি সুখং উপ্পজ্জতি, সকলসৰীৰং ভেন্তং মদ্দন্তং ফৰমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপেন্তং ৱিয, সতপাকতেলং মক্খেন্তং ৱিয, ঘটসহস্সেন পৰিড়াহং নিব্বাপযমানং ৱিয চ ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৱাচং নিচ্ছাৰযমানমেৱ উপ্পজ্জতি. যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, সকলসৰীৰং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফৰমানং তত্তফালং পৱেসেন্তং ৱিয ৱিলীনতম্বলোহং আসিঞ্চন্তং ৱিয চ ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৱিপ্পলাপেন্তমেৱ উপ্পজ্জতি. ইতি সুখদুক্খৱেদনানং উপ্পত্তি পাকটা.

অদুক্খমসুখা পন দুব্বিজানা দুদ্দীপনা অন্ধকাৰা অৱিভূতা. সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিপক্খৱসেন মজ্ঝত্তাকাৰভূতা নযতো গণ্হন্তস্সেৱ পাকটা হোতি. যথা কিং? যথা পুব্বাপৰং সপংসুকে পদেসে উপচৰিতমগ্গৱসেন পিট্ঠিপাসাণে মিগেন গতমগ্গো, এৱং ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণেসু সুখদুক্খানুভৱনেনপি মজ্ঝত্তাৰম্মণানুভৱনভাৱেন ৱিঞ্ঞাযতি. মজ্ঝত্তাৰম্মণগ্গহণং পিট্ঠিপাসাণগমনং ৱিয ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণগ্গহণাভাৱতো. যঞ্চ তত্ৰানুভৱনং, সা অদুক্খমসুখাতি.

এৱমেত্থ সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৱেন তিধা ৱুত্তাপি কত্থচি সুখদুক্খভাৱেন দ্ৱিধা ৱুত্তা. যথাহ – ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা, পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা’’তি (ম. নি. ২.৮৯). কত্থচি তিস্সোপি ৱিসুং ৱিসুং সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৱেন ‘‘সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা, দুক্খা ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). কত্থচি সব্বাপি দুক্খভাৱেন. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

তত্থ সিযা – যদি তিস্সো ৱেদনা যথা ইধ ৱুত্তা, অঞ্ঞেসু চ এদিসেসু সুত্তেসু অভিধম্মে চ এৱং অৱত্ৱা কস্মা এৱং ৱুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি, ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা’’তি চ? সন্ধাযভাসিতমেতং, তস্মা সা পৰিযাযদেসনা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘সঙ্খাৰানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰৱিপৰিণামতং, ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৫৯).

‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেনা’’তি চ (সং. নি. ৪.২৫৯).

এত্থ হি সুখা অদুক্খমসুখাতি ইমাসং দ্ৱিন্নং ৱেদনানং নিপ্পৰিযাযেন দুক্খভাৱো নত্থি, ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন পন তত্থ নিচ্ছন্দদস্সনত্থং পৰিযাযেন দুক্খভাৱো ৱুত্তোতি সা তাদিসী পৰিযাযদেসনা. অযং পন ৱেদনত্তযদেসনা সভাৱকথাতি কত্ৱা নিপ্পৰিযাযদেসনাতি অযমেত্থ আচৰিযানং সমানকথা.

ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ ‘‘দুক্খতাদ্ৱযৱচনতো পৰিযাযদেসনাৱ ৱেদনত্তযদেসনা’’তি. সো ‘‘মা হেৱ’’ন্তিস্স ৱচনীযো, যস্মা ভগৱতা সব্বাসং ৱেদনানং দুক্খভাৱো অধিপ্পাযৱসেন ৱুত্তো ‘‘সঙ্খাৰানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰৱিপৰিণামতং ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি. যদি পনেত্থ ৱেদনত্তযদেসনা পৰিযাযদেসনা সিযা, ‘‘ইদং মযা সন্ধায ভাসিতং তিস্সো ৱেদনা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন পনেতং ৱুত্তং.

অপিচাযমেৱ ৱত্তব্বো ‘‘কো, পনাৱুসো, ৱেদনত্তযদেসনায অধিপ্পাযো’’তি? সচে ৱদেয্য ‘‘মুদুকা দুক্খা ৱেদনা সুখা, অধিমত্তা দুক্খা, মজ্ঝিমা অদুক্খমসুখাতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন ৱুত্তা. তাসু হি ন সত্তানং সুখাদিৱড্ঢী’’তি. সো ৱত্তব্বো – কো পনাৱুসো দুক্খৱেদনায সভাৱো, যেন ‘‘সব্বা ৱেদনা দুক্খা’’তি ৱুচ্চেয্যুং? যদি যায উপ্পন্নায সত্তা ৱিযোগমেৱ ইচ্ছন্তি, সো দুক্খৱেদনায সভাৱো. যায চ পন উপ্পন্নায সত্তা অৱিযোগমেৱ ইচ্ছন্তি, যায ন উভযং ইচ্ছন্তি, সা কথং দুক্খৱেদনা সিযা? অথ যা অত্তনো নিস্সযস্স উপঘাতকাৰী, সা দুক্খা. যা অনুগ্গহকাৰী, সা কথং দুক্খা সিযা. অথ পন যদৰিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সো দুক্খৱেদনায সভাৱো, সঙ্খাৰদুক্খতায ৱেদনং অৰিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সা চ অভিণ্হসভাৱাতি কথং তাসং ৱেদনানং মুদুমজ্ঝিমাধিমত্তদুক্খভাৱো সিযা? যদি চ সঙ্খাৰদুক্খতায এৱ ৱেদনানং দুক্খভাৱো সিযা, ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, দুক্খতাযো দুক্খদুক্খতা, ৱিপৰিণামদুক্খতা, সঙ্খাৰদুক্খতা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) অযং দুক্খতানং ৱিভাগদেসনা নিপ্পযোজনা সিযা. তথা চ সতি সুত্তমেৱ পটিবাহিতং সিযা, পুৰিমেসু চ তীসু ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু মুদুকা দুক্খা ৱেদনাতি আপজ্জতি সুখৱেদনাৱচনতো. চতুত্থজ্ঝানে অৰূপজ্ঝানেসু চ মজ্ঝিমা, অদুক্খমসুখৱেদনাৱচনতো. এৱং সন্তে পুৰিমা তিস্সো ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা অৰূপসমাপত্তীহি চ সন্ততৰাতি আপজ্জতি. কথং ৱা সন্ততৰপ্পণীততৰাসু সমাপত্তীসু দুক্খৱেদনায অধিকভাৱো যুজ্জতি? তস্মা ৱেদনত্তযদেসনায পৰিযাযদেসনাভাৱো ন যুত্তোতি.

যং পন ৱুত্তং ‘‘দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো’’তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬), তং কথন্তি? ৱিপৰিণামদুক্খতায সঙ্খাৰদুক্খতায চ যথাভূতানৱবোধেন যা একন্ততো সুখসঞ্ঞা, যা চ দুক্খনিমিত্তে সুখনিমিত্তসঞ্ঞা, তং সন্ধায ৱুত্তং. এৱম্পি ‘‘সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি (ইতিৱু. ৫৩) ইদং পন কথন্তি? ইদং পন ৱিপৰিণামদস্সনে সন্নিযোজনত্থং ৱুত্তং তস্স তত্থ ৱিৰাগুপ্পত্তিযা উপাযভাৱতো সুখৱেদনায বহুদুক্খানুগতভাৱতো চ. তথা হি দুক্খস্স হেতুভাৱতো অনেকেহি দুক্খধম্মেহি অনুবদ্ধত্তা চ পণ্ডিতা সুখম্পি দুক্খমিচ্চেৱ পটিপন্না.

এৱম্পি নত্থেৱ সুখা ৱেদনা, সুখহেতূনং নিযমাভাৱতো. যে হি সুখৱেদনায হেতুসম্মতা ঘাসচ্ছাদনাদযো, তে এৱ অধিমত্তং অকালে চ পটিসেৱিযমানা দুক্খৱেদনায হেতুভাৱমাপজ্জন্তি. ন চ যেনেৱ হেতুনা সুখং, তেনেৱ দুক্খন্তি যুত্তং ৱত্তুং. তস্মা ন তে সুখহেতূ, দুক্খন্তৰাপগমে পন অৱিঞ্ঞূনং সুখসঞ্ঞা যথা চিৰতৰং ঠানাদিইৰিযাপথসমঙ্গী হুত্ৱা তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগে মহন্তঞ্চ ভাৰং ৱহতো ভাৰনিক্খেপে চেৱ ৱূপসমে চ, তস্মা নত্থেৱ সুখন্তি? তযিদং সম্মদেৱ সুখহেতুং অপৰিঞ্ঞায তস্স নিযমাভাৱপৰিকপ্পনং. আৰম্মণমত্তমেৱ হি কেৱলং সুখহেতুং মনসিকত্ৱা এৱং ৱুত্তং, অজ্ঝত্তিকসৰীৰস্স অৱত্থাৱিসেসং সমুদিতং পন একজ্ঝং তদুভযং সুখাদিহেতূতি ৱেদিতব্বং. যাদিসঞ্চ তদুভযং সুখৱেদনায হেতু, তাদিসং ন কদাচিপি দুক্খৱেদনায হেতু হোতীতি ৱৱত্থিতা এৱ সুখাদিহেতু. যথা নাম তেজোধাতু সালিযৱডাকসস্সাদীনং যাদিসমৱত্থন্তৰং পত্ৱা সাতমধুৰভাৱহেতু হোতি, ন তাদিসমেৱ পত্ৱা কদাচিপি অসাতঅমধুৰভাৱহেতু হোতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

দুক্খাপগমেৱ কদাচি সুখৱেদনন্তৰং উপলব্ভতি. তত্থ সুখেযেৱ সুখসঞ্ঞা, ন দুক্খাপগমমত্তে যথা অদ্ধানগমনপৰিস্সমকিলন্তস্স সম্বাহনে ইৰিযাপথপৰিৱত্তনে চ, অঞ্ঞথা কালন্তৰেপি পৰিস্সমাপগমে তাদিসী সুখসঞ্ঞা সিযা. দুক্খাপগমমত্তে পন সুখন্তি পৰিকপ্পনা ৱেদনাৱিসেসস্স অনুপলব্ভমানত্তা. একন্তেনেৱ চেতং এৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যতো পণীতপ্পণীতানিযেৱ আৰম্মণানি মহতা আযাসেন সত্তা অভিপত্থযন্তি, ন চ নেসং যেন কেনচি যথালদ্ধমত্তেন পচ্চযেন পতিকাৰং কাতুং সক্কা তণ্হুপ্পাদেনাতি. ৱেদনাপচ্চযা হি তণ্হাউপাদি, তথাভাৱে চ সুগন্ধমধুৰসুখসম্ফস্সাদিৱত্থূনং ইতৰীতৰভাৱেন সুখৱিসেসসঞ্ঞা জাযমানা কতমস্স দুক্খৱিসেসস্স অপগমনে ঘানজিৱ্হাকাযদ্ৱাৰেসু, সোতদ্ৱাৰে চ দিব্বসঙ্গীতসদিসপঞ্চঙ্গিকতূৰিযসদ্দাৱধাৰণে. তস্মা ন দুক্খৱেদনাযমেৱ দুক্খন্তৰাপগমে সুখসঞ্ঞা, নাপি কেৱলে দুক্খাপগমমত্তেতি আগমতো যুত্তিতোপি ৱৱত্থিতা তিস্সো ৱেদনাতি ভগৱতো ৱেদনত্তযদেসনা নীতত্থাযেৱ, ন নেয্যত্থাতি সঞ্ঞাপেতব্বং. এৱঞ্চেতং উপেতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে, কম্মং কত্ৱা উয্যোজেতব্বো ‘‘গচ্ছ যথাসুখ’’ন্তি.

এৱমেতা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খসভাৱৱৱত্থিতলক্খণা এৱ তিস্সো ৱেদনা ভগৱতা দেসিতা. তঞ্চ খো ৱিপস্সনাকম্মিকানং যোগাৱচৰানং ৱেদনামুখেন অৰূপকম্মট্ঠানদস্সনত্থং. দুৱিধঞ্হি কম্মট্ঠানং ৰূপকম্মট্ঠানং, অৰূপকম্মট্ঠানন্তি. তত্থ ভগৱা ৰূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো সঙ্খেপমনসিকাৰৱসেন ৱা ৱিত্থাৰমনসিকাৰৱসেন ৱা চতুধাতুৱৱত্থানাদিৱসেন ৱা কথেতি. অৰূপকম্মট্ঠানং পন কথেন্তো ফস্সৱসেন ৱা ৱেদনাৱসেন ৱা চিত্তৱসেন ৱা কথেতি. একচ্চস্স হি আপাথগতে আৰম্মণে আৱজ্জতো তত্থ চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো ফস্সো তং আৰম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো পাকটো হোতি, একচ্চস্স তং আৰম্মণং অনুভৱন্তী উপ্পজ্জমানা ৱেদনা পাকটা হোতি, একচ্চস্স তং আৰম্মণং ৱিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি. ইতি তেসং তেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন যথাপাকটং ফস্সাদিমুখেন তিধা অৰূপকম্মট্ঠানং কথেতি.

তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ফস্সোৱ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৱ আৰম্মণং অনুভৱমানা ৱেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৱিজানমানং ৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি. যস্স ৱেদনা পাকটা হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ৱেদনাৱ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৱিজানমানং ৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি. যস্স ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ৱিঞ্ঞাণমেৱ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৱাৰম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৱমানা ৱেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি.

সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিংনিস্সিতা’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘ৱত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি. ৱত্থু নাম কৰজকাযো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৱিঞ্ঞাণং এত্থসিতং এত্থপটিবদ্ধ’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৫; ম. নি. ২.২৫২). সো অত্থতো ভূতা চেৱ উপাদাৰূপানি চ, এৱমেত্থ ৱত্থু ৰূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামৰূপমত্তমেৱ পস্সতি. ৰূপঞ্চেত্থ ৰূপক্খন্ধো, নামং চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি. নামৰূপৱিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৱিনিমুত্তং ৱা নামৰূপং নত্থি. সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিংহেতুকা’’তি উপপৰিক্খন্তো ‘‘অৱিজ্জাদিহেতুকা’’তি, ততো ‘‘পচ্চযো চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জমত্তমেৱা’’তি সপ্পচ্চযনামৰূপৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৱিচৰতি. সো ‘‘অজ্জ অজ্জা’’তি পটিৱেধং আকঙ্খমানো তথাৰূপে সমযে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মস্সৱনসপ্পাযং ৱা লভিত্ৱা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৱ ৱিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাতি. এৱং ইমেসং তিণ্ণং জনানং যাৱ অৰহত্তা কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং. ইধ পন ভগৱা ৱেদনাৱসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন অৰূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৱেদনাৱসেন কথেসি. তত্থ –

‘‘লক্খণঞ্চ অধিট্ঠানং, উপ্পত্তি অনুসযো তথা;

ঠানং পৱত্তিকালো চ, ইন্দ্ৰিযঞ্চ দ্ৱিধাদিতা’’তি. –

ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং – তত্থ লক্খণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অধিট্ঠানন্তি ফস্সো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি ৱচনতো ফস্সো ৱেদনায অধিট্ঠানং. তথা হি সো ৱেদনাধিট্ঠানভাৱতো নিচ্চম্মগাৱীউপমায উপমিতো. তত্থ সুখৱেদনীযো ফস্সো সুখায ৱেদনায অধিট্ঠানং, দুক্খৱেদনীযো ফস্সো দুক্খায ৱেদনায, অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অধিট্ঠানং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. ৱেদনা কস্স পদট্ঠানং? ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৱচনতো তণ্হায পদট্ঠানং অভিপত্থনীযভাৱতো. সুখা ৱেদনা তাৱ তণ্হায পদট্ঠানং হোতু, ইতৰা পন কথন্তি? ৱুচ্চতে সুখসমঙ্গীপি তাৱ তংসদিসং ততো ৱা উত্তৰিতৰং সুখং অভিপত্থেতি, কিমঙ্গ পন দুক্খসমঙ্গীভূতো. অদুক্খমসুখা চ সন্তভাৱেন সুখমিচ্চেৱ ৱুচ্চতীতি তিস্সোপি ৱেদনা তণ্হায পদট্ঠানং.

উপ্পত্তীতি উপ্পত্তিকাৰণং. ইট্ঠাৰম্মণভূতা হি সত্তসঙ্খাৰা সুখৱেদনায উপ্পত্তিকাৰণং, তে এৱ অনিট্ঠাৰম্মণভূতা দুক্খৱেদনায, মজ্ঝত্তাৰম্মণভূতা অদুক্খমসুখায. ৱিপাকতো তদাকাৰগ্গহণতো চেত্থ ইট্ঠানিট্ঠতা ৱেদিতব্বা.

অনুসযোতি ইমাসু তীসু ৱেদনাসু সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতি, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সুখায খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৬৫).

দিট্ঠিমানানুসযা চেত্থ ৰাগপক্খিযা কাতব্বা. সুখাভিনন্দনেন হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সস্সত’’ন্তিআদিনা সক্কাযে অভিনিৱিসন্তি, মানজাতিকা চ মানং জপ্পেন্তি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা. ৱিচিকিচ্ছানুসযো পন অৱিজ্জাপক্খিকো কাতব্বো. তথা হি ৱুত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২৮৮-২৮৯) ‘‘ৱেদনাপচ্চযা ৱিচিকিচ্ছা’’তি. অনুসযানঞ্চ তত্থ তত্থ সন্তানে অপ্পহীনভাৱেন থামগমনং. তস্মা ‘‘সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি মগ্গেন অপ্পহীনত্তা অনুৰূপকাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহো ৰাগো, তত্থ সযিতো ৱিয হোতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি.

ঠানন্তি কাযো চিত্তঞ্চ ৱেদনায ঠানং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং তস্মিং সমযে কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং (ধ. স. ৪৪৯). যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিত’’ন্তি (ধ. স. ৪৭১) চ.

পৱত্তিকালোতি পৱত্তিক্খণো, পৱত্তনাকলনঞ্চ. পৱত্তিক্খণেন হি সুখদুক্খৱেদনানং সুখদুক্খভাৱো ৱৱত্থিতো. যথাহ –

‘‘সুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা, দুক্খা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫).

সুখায ৱেদনায অত্থিভাৱো সুখং, নত্থিভাৱো দুক্খং. দুক্খায ৱেদনায অত্থিভাৱো দুক্খং, নত্থিভাৱো সুখন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখায ৱেদনায পৱত্তনাকলনং পৱত্তিযা আকলনং অনাকলনঞ্চ জাননং অজাননঞ্চ সুখদুক্খভাৱৱৱত্থানং. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘অদুক্খমসুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি.

ইন্দ্ৰিযন্তি এতা হি সুখাদযো তিস্সো ৱেদনা সুখিন্দ্ৰিযং, দুক্খিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, দোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযতো পঞ্চধা ৱিভত্তা. কাযিকঞ্হি সাতং সুখিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং, অসাতং দুক্খিন্দ্ৰিযন্তি. মানসং পন সাতং সোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং, অসাতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি. দুৱিধম্পি নেৱ সাতং নাসাতং উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি. কিং পনেত্থ কাৰণং – যথা কাযিকচেতসিকা সুখদুক্খৱেদনা ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, দুক্খিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তা, ন এৱং অদুক্খমসুখাতি? ভেদাভাৱতো. যথেৱ হি অনুগ্গহসভাৱা বাধকসভাৱা চ সুখদুক্খৱেদনা অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহং বাধকঞ্চ কৰোন্তি, চিত্তস্স চ অঞ্ঞথা, ন এৱং অদুক্খমসুখা, তস্মা ভেদাভাৱতো ৱিভজিত্ৱা ন ৱুত্তা.

দ্ৱিধাদিতাতি সব্বাপি হি ৱেদনা ৱেদযিতট্ঠেন একৱিধাপি নিস্সযভেদেন দুৱিধা – কাযিকা চেতসিকাতি, সুখা, দুক্খা, অদুক্খমসুখাতি তিৱিধা, চতুযোনিৱসেন চতুব্বিধা, ইন্দ্ৰিযৱসেন, গতিৱসেন চ পঞ্চৱিধা, দ্ৱাৰৱসেন চ আৰম্মণৱসেন চ ছব্বিধা, সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযোগেন সত্তৱিধা, অট্ঠলোকধম্মপচ্চযতায অট্ঠৱিধা, সুখাদীনং পচ্চেকং অতীতাদিৱিভাগেন নৱৱিধা, তা এৱ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেন অট্ঠাৰসৱিধা, তথা ৰূপাদীসু ছসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং সুখাদিৱসেন তিস্সো তিস্সো কত্ৱা. ৰূপাৰম্মণস্মিঞ্হি সুখাপি উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি, অদুক্খমসুখাপি, এৱং ইতৰেসুপি. অথ ৱা অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰৱসেন অট্ঠাৰস. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, সোতেন সদ্দং…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৬২).

এৱং অট্ঠাৰসৱিধা হোন্তি. তথা ছ গেহস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতা উপেক্খা, তথা নেক্খম্মস্সিতা সোমনস্সাদযোতি এৱং ছত্তিংসৱিধা. অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি অট্ঠুত্তৰসতম্পি ভৱন্তি. এৱমেত্থ দ্ৱিধাদিতা ৱেদিতব্বাতি.

পকিণ্ণককথা নিট্ঠিতা.

গাথাসু সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. তেন সমথভাৱনানুযোগং দস্সেতি. সম্পজানোতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিনা চতুব্বিধেন সম্পজঞ্ঞেন সম্পজানো. তেন ৱিপস্সনানুযোগং দস্সেতি. সতোতি সতোকাৰী. তেন সমথৱিপস্সনানযেন ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. তেন সমন্নাগতত্তং দস্সেতি. ৱেদনা চ পজানাতীতি ‘‘ইমা ৱেদনা, এত্তকা ৱেদনা’’তি সভাৱতো ৱিভাগতো ‘‘অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি অনিচ্চাদিলক্খণতো চ পুব্বভাগে তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰিযমগ্গেন পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পজানাতি. ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱন্তি সমুদযসচ্চং. যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তীতি এত্তাৱতা ৱেদনা যত্থ নিৰুজ্ঝন্তি, তং নিৰোধসচ্চং. খযগামিনন্তি ৱেদনানং খযগামিনং অৰিযমগ্গঞ্চ পজানাতীতি সম্বন্ধো. ৱেদনানং খযাতি এৱং চত্তাৰি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তেন অৰিযমগ্গেন ৱেদনানং অনুপ্পাদনিৰোধা. নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো, পহীনতণ্হো, কিলেসপৰিনিব্বানেন, খন্ধপৰিনিব্বানেন চ পৰিনিব্বুতো হোতি.

ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.