১. ৱিতক্কসুত্তৱণ্ণনা
৩৮. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে তথাগতং, ভিক্খৱেতি এত্থ তথাগত-সদ্দো তাৱ সত্তৱোহাৰসম্মাসম্বুদ্ধাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) সত্তৱোহাৰে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
বুদ্ধং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৬) –
আদীসু সম্মাসম্বুদ্ধে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
ধম্মং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৭) –
আদীসু ধম্মে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
সঙ্ঘং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৮) –
আদীসু সঙ্ঘে. ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধে. তস্মা তথাগতন্তি এত্থ অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতোতি ৱুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি.
কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহাৰেন দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমিং পূৰেত্ৱা ইমা দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অঙ্গপৰিচ্চাগং, অত্তপৰিচ্চাগং, ধনপৰিচ্চাগং, দাৰপৰিচ্চাগং, ৰজ্জপৰিচ্চাগন্তি ইমানি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগানি পৰিচ্চজিত্ৱা যথা ৱিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকং ভগৱাপি আগতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘যথেৱ লোকম্হি ৱিপস্সিআদযো,
সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি. –
এৱং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতাৱ ৱিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখা সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, তথা অম্হাকং ভগৱাপি গতোতি তথাগতো. যথাহু –
‘‘মুহুত্তজাতোৱ গৱংপতী যথা,
সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰং;
সো ৱিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,
সেতঞ্চ ছত্তং অনুধাৰযুং মৰূ.
‘‘গন্ত্ৱান সো সত্ত পদানি গোতমো,
দিসা ৱিলোকেসি সমা সমন্ততো;
অট্ঠঙ্গুপেতং গিৰমব্ভুদীৰযি,
সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. –
এৱং তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং সলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণং, তথং, অৱিতথং, ঞাণগতিযা আগতো, অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো, অনুবুদ্ধোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;
তথমেৱাগতো যস্মা, তস্মা নাথো তথাগতো’’তি. –
এৱং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গত-সদ্দো. এৱং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৱা সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং, যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱেপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথমেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি…পে… তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে তথাগতোতি পদস্স সম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যং ৰত্তিং ভগৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালে যং ভগৱতা ভাসিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণং ৰাগমদাদিনিম্মদনং একসদিসং তথং অৱিতথং. তেনাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮; অ. নি. ৪.২৩).
গদঅত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৱং তথৱাদিতায তথাগতো. অপিচ আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি, এৱম্পেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা. তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চস্স যথা ৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতাতি তথাগতো. তেনাহ ‘‘যথাৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. ইতি যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি. এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো.
কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা ভগৱা উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো দেৱানং অতিদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –
‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… মনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৱসৱত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮; অ. নি. ৪.২৩).
তত্ৰাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৱিয অগদো, দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৱো ভিসক্কো ৱিয দিব্বাগদেন সপ্পে, সব্বপৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিপৰীতো যথাৱুত্তো অগদো এতস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায গতো অৱগতোতি তথাগতো, লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘লোকো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকস্মা তথাগতো ৱিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিৰোধো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিৰোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৱিতা. যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
অপৰেহিপি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো. তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৱিধোতি তথাগতো, তথাপৱত্তিকোতি তথাগতো, তথেহি আগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৱেন তথাগতোতি.
কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৱতা সুমেধভূতেন দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –
এৱং ৱুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহাৰং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৱকং লোকং তিণ্ণো তাৰেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেস্সামি, সুদ্ধো সোধেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৱত্তিতা. ৱুত্তং হেতং –
‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুৰিসেন থামদস্সিনা;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘ইমিনা মে অধিকাৰেন, কতেন পুৰিসুত্তমে;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰেমি জনতং বহুং.
‘‘সংসাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা, ৱিদ্ধংসেত্ৱা তযো ভৱে;
ধম্মনাৱং সমাৰুয্হ, সন্তাৰেস্সং সদেৱকং.
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৱকে’’তি. (বু. ৱং. ৫৫-৫৮);
তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সপি বুদ্ধকৰধম্মসমুদাযস্স পৱিচযপচ্চৱেক্খণসমাদানানং কাৰণভূতং অৱিসংৱাদেন্তো লোকনাথো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসতো দানপাৰমিআদযো সমতিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা, অঙ্গপৰিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি পৰিব্ৰূহেত্ৱা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্ভৰিত্ৱা পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো উক্কংসাপেত্ৱা, বুদ্ধিচৰিযং পৰমকোটিং পাপেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি; তস্মা তস্সেৱ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৱালগ্গমত্তম্পি ৱিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্কৰো দসবলো কোণ্ডঞ্ঞো, মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৱাতি ইমে চতুৱীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি নং ব্যাকৰিংসু. এৱং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো যে তে কতাভিনীহাৰেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৱাৱ আগতোতি তায যথাৱুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৱং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৱং তথায আগতোতি তথাগতো.
কথং তথায গতোতি তথাগতো? যাযং মহাকৰুণা লোকনাথস্স, যায মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৱা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিসৰণং, অহমেৱ নং ইতো সংসাৰদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহাৰং অকাসি. কত্ৱা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৱিতনিৰপেক্খো পৰেসং সোতপথগমনমত্তেনপি চিত্তুত্ৰাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্কৰা দুক্কৰচৰিযা সমাচৰন্তো যথা মহাবোধিসত্তানং পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোতি, অথ খো উত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিৰৱসেসে বোধিসম্ভাৰে সমানেত্ৱা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পৰঞ্চ তাযেৱ মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো পৱিৱেকৰতিং পৰমঞ্চ সন্তং ৱিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৱমানৱিপ্পকাৰং অগণেত্ৱা ৱেনেয্যজনৱিনযনেন নিৰৱসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্ৰ যো ভগৱতো সত্তেসু মহাকৰুণায সমোক্কমনাকাৰো, সো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. যথা বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকৰুণা, এৱং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহাৰকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথাৱ সা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. তস্মা তীসুপি অৱত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানৰসায তথায মহাকৰুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৱং তথায গতোতি তথাগতো.
কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তাৰি অৰিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ‘‘ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিৰোধো, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি এৱং সব্বঞেয্যসঙ্গাহকানং পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং, দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৱট্ঠো দস্সনট্ঠো অধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৱাৱবোধৱিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৱ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চ মগ্গঞাণানি, এৱং ভগৱতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৱেসাৰজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধাৰণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৱিভাৱনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৱিভাৱনঞাণানি নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ ৱিভাৱেতব্বানি.
তত্ৰাযং ৱিভাৱনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৱকিচ্চাদি অৱত্থাৱিসেসাদি খন্ধপটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিৰোহিতৱিদূৰদেসেসু ৰূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৱিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধৰসফস্সাদিৱিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৱ হত্থতলে ঠপিতআমলকো ৱিয পচ্চক্খতো অসঙ্গমপ্পটিহতং ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –
‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).
তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৱা সযম্ভুঞাণেন অধিগঞ্ছি. এৱং তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মপভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮).
এত্থ চ হেতুঅনুসাৰেন অৰণীযতো অধিগন্তব্বতো চ সঙ্খেপতো হেতুফলং অত্থো নাম. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থো. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং অত্থং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মো, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯).
অথ ৱা হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জৰামৰণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জাতিযা, ভৱে, উপাদানে, তণ্হায, ৱেদনায, ফস্সে, সড়াযতনে, নামৰূপে, ৱিঞ্ঞাণে, সঙ্খাৰেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. সঙ্খাৰনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি – সুত্তং, গেয্যং…পে… ৱেদল্লং. অযং ৱুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৱ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি – ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি, অযং ৱুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা (ৱিভ. ৭২৪).
‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনাৰব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি. ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদি ৱিত্থাৰো (ৱিভ. ৭২৫).
তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৱনিৰুত্তি অব্যভিচাৰৱোহাৰো অভিলাপো, তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. যথাৱুত্তেসু তেসু ঞাণেসু গোচৰকিচ্চাদিৱসেন ৱিত্থাৰতো পৱত্তং সব্বম্পি ঞাণমাৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইতি ইমানি চত্তাৰি পটিসম্ভিদাঞাণানি সযমেৱ ভগৱতা অধিগতানি অত্থধম্মাদিকে তস্মিং তস্মিং অত্তনো ৱিসযে অৱিসংৱাদনৱসেন অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যং কিঞ্চি ঞেয্যং নাম, সব্বং তং ভগৱতা সব্বাকাৰেন ঞাতং দিট্ঠং অধিগতং অভিসম্বুদ্ধং. তথা হিস্স অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পহাতব্বা ধম্মা পহাতব্বতো বুদ্ধা, সচ্ছিকাতব্বা ধম্মা সচ্ছিকাতব্বতো বুদ্ধা, ভাৱেতব্বা ধম্মা ভাৱেতব্বতো বুদ্ধা, যতো নং কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যং কিঞ্চি পহাতব্বং নাম, সব্বং তং ভগৱতা অনৱসেসতো বোধিমূলেযেৱ পহীনং অনুপ্পত্তিধম্মং, ন তস্স পহানায উত্তৰি কৰণীযং অত্থি. তথা হিস্স লোভদোসমোহৱিপৰীতমনসিকাৰঅহিৰিকানোত্তপ্পথিনমিদ্ধ- কোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছৰিয- মাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানমদপমাদতিৱিধাকুসলমূলদুচ্চৰিত- ৱিসমসঞ্ঞামলৱিতক্কপপঞ্চএসনাতণ্হাচতুব্বিধৱিপৰিযেসআসৱ- গন্থওঘযোগাগতিতণ্হুপাদানপঞ্চাভিনন্দননীৱৰণ- চেতোখিলচেতসোৱিনিবন্ধছৱিৱাদমূলসত্তানুসয- অট্ঠমিচ্ছত্তনৱআঘাতৱত্থুতণ্হামূলকদসঅকুসল- কম্মপথএকৱীসতিঅনেসনদ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতঅট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতাদিপ্পভেদং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং সহ ৱাসনায পহীনং সমুচ্ছিন্নং সমূহতং, যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘ইমে নাম তে কিলেসা অপ্পহীনা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যে চিমে ভগৱতা কম্মৱিপাককিলেসূপৱাদআণাৱীতিক্কমপ্পভেদা অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, অলমেৱ তে একন্তেন অন্তৰাযায, যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘নালং তে পটিসেৱতো অন্তৰাযাযা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যো চ ভগৱতা নিৰৱসেসৱট্টদুক্খনিস্সৰণায সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্গহো সত্তকোট্ঠাসিকো সত্ততিংসপ্পভেদো অৰিযমগ্গপুব্বঙ্গমো অনুত্তৰো নিয্যানধম্মো দেসিতো, সো একন্তেনেৱ নিয্যাতি পটিপন্নস্স ৱট্টদুক্খতো, যতো নং কোচি সমণো ৱা…পে… ব্ৰহ্মা ৱা ‘‘নিয্যানধম্মো তযা দেসিতো ন নিয্যাতী’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.১৫০) ৱিত্থাৰো. এৱমেতানি অত্তনো ঞাণপ্পহানদেসনাৱিসেসানং অৱিতথভাৱাৱবোধনতো অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তানি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জঞাণানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা নিৰযগতি, তিৰচ্ছানগতি, পেতগতি, মনুস্সগতি, দেৱগতীতি পঞ্চ গতিযো. তাসু সঞ্জীৱাদযো অট্ঠ মহানিৰযা, কুক্কুড়াদযো সোড়স উস্সদনিৰযা, লোকন্তৰিকনিৰযো চাতি সব্বেপিমে একন্তদুক্খতায নিৰস্সাদট্ঠেন নিৰযা চ, সককম্মুনা গন্তব্বতো গতি চাতি নিৰযগতি. তিব্বন্ধকাৰসীতনৰকাপি এতেস্ৱেৱ অন্তোগধা কিমিকীটপটঙ্গসৰীসপপক্খিসোণসিঙ্গালাদযো তিৰিযং অঞ্ছিতভাৱেন তিৰচ্ছানা নাম. তে এৱ গতীতি তিৰচ্ছানগতি. খুপ্পিপাসিতপৰদত্তূপজীৱিনিজ্ঝামতণ্হিকাদযো দুক্খবহুলতায পকট্ঠসুখতো ইতা ৱিগতাতি পেতা, তে এৱ গতীতি পেতগতি. কালকঞ্চিকাদিঅসুৰাপি এতেস্ৱেৱ অন্তোগধা. পৰিত্তদীপৱাসীহি সদ্ধিং জম্বুদীপাদিচতুমহাদীপৱাসিনো মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, তে এৱ গতীতি মনুস্সগতি. চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগাতি ইমে ছব্বীসতি দেৱনিকাযা দিব্বন্তি অত্তনো ইদ্ধানুভাৱেন কীড়ন্তি জোতেন্তি চাতি দেৱা, তে এৱ গতীতি দেৱগতি.
তা পনেতা গতিযো যস্মা তংতংকম্মনিব্বত্তো উপপত্তিভৱৱিসেসো, তস্মা অত্থতো ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. তত্থ ‘‘অযং নাম গতি নাম ইমিনা কম্মুনা জাযতি, তস্স কম্মস্স পচ্চযৱিসেসেহি এৱং ৱিভাগভিন্নত্তা ৱিসুং এতে সত্তনিকাযা এৱং ৱিভাগভিন্না’’তি যথাসকংহেতুফলৱিভাগপৰিচ্ছিন্দনৱসেন ঠানসো হেতুসো ভগৱতো ঞাণং পৱত্ততি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিৰযো, তিৰচ্ছানযোনি, পেত্তিৱিসযো, মনুস্সা, দেৱা. নিৰযঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, নিৰযগামিঞ্চ মগ্গং, নিৰযগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি, তঞ্চ পজানামী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৫৩).
তানি পনেতানি ভগৱতো ঞাণানি তস্মিং তস্মিং ৱিসযে অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যং সত্তানং সদ্ধাদিযোগৱিকলভাৱাৱবোধেন অপ্পৰজক্খমহাৰজক্খতাদিৱিসেসৱিভাৱনং পঞ্ঞাসায আকাৰেহি পৱত্তং ভগৱতো ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহাৰজক্খো’’তি (পটি. ম. ১.১১১) ৱিত্থাৰো.
যঞ্চ ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অযং সস্সতদিট্ঠিকো, অযং উচ্ছেদদিট্ঠিকো, অযং অনুলোমিকাযং খন্তিযং ঠিতো, অযং যথাভূতঞাণে ঠিতো, অযং কামাসযো, ন নেক্খম্মাদিআসযো, অযং নেক্খম্মাসযো, ন কামাদিআসযো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স কামৰাগো অতিৱিয থামগতো, ন পটিঘাদিকো, ইমস্স পটিঘো অতিৱিয থামগতো, ন কামৰাগাদিকো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, ইমস্স অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, ইমস্স আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. ইমস্স কাযসুচৰিতং অধিকং, ইমস্স ৱচীসুচৰিতং, ইমস্স মনোসুচৰিতং. অযং হীনাধিমুত্তিকো, অযং পণীতাধিমুত্তিকো, অযং কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতো, অযং ন কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতো, ন কিলেসাৱৰণেন, ন ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতো’’তিআদিনা চ সত্তানং আসযাদীনং যথাভূতং ৱিভাৱনাকাৰপ্পৱত্তং ভগৱতো আসযানুসযঞাণং. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, ভব্বাভব্বে সত্তে জানাতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৩).
যঞ্চ উপৰিমহেট্ঠিমপুৰত্থিমপচ্ছিমকাযেহি দক্খিণৱামঅক্খিকণ্ণসোতনাসিকাসোতঅংসকূটপস্সহত্থপাদেহি অঙ্গুলঙ্গুলন্তৰেহি লোমলোমকূপেহি চ অগ্গিক্খন্ধূদকধাৰাপৱত্তনং অনঞ্ঞসাধাৰণং ৱিৱিধৱিকুব্বনিদ্ধিনিম্মাপনকং ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযঞাণং. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহাৰিযং কৰোতি অসাধাৰণং সাৱকেহি. উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, উপৰিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৬).
যঞ্চ ৰাগাদীহি জাতিআদীহি চ অনেকেহি দুক্খধম্মেহি উপদ্দুতং সত্তনিকাযং ততো নীহৰিতুকামতাৱসেন নানানযেহি পৱত্তস্স ভগৱতো মহাকৰুণোক্কমনস্স পচ্চযভূতং মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণং. যথাহ –
‘‘কতমং তথাগতস্স মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণং? বহুকেহি আকাৰেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি, আদিত্তো লোকসন্নিৱাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতী’’তি. –
আদিনা (পটি. ম. ১.১১৭) একূননৱুতিযা আকাৰেহি ৱিভজনং কতং.
যং পন যাৱতা ধম্মধাতু, যত্তকং ঞাতব্বং সঙ্খতাসঙ্খতাদি, তস্স সব্বস্স পৰোপদেসেন ৱিনা সব্বাকাৰতো পটিজাননসমত্থং আকঙ্খামত্তপ্পটিবদ্ধৱুত্তি অনঞ্ঞসাধাৰণং ভগৱতো ঞাণং সব্বথা অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিসচ্চাৱবোধতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থাৱৰণাভাৱতোৱ নিস্সঙ্গপ্পৱত্তিং উপাদায অনাৱৰণঞাণন্তি চ ৱুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
এৱমেতানি ভগৱতো ছ অসাধাৰণঞাণানি অৱিপৰীতাকাৰপ্পৱত্তিযা যথাসকংৱিসযস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি (পটি. ম. ২.১৭; সং. নি. ৫.১৮৫) এৱং সৰূপতো যাযং লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানা লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতা সতিআদিভেদা ধম্মসামগ্গী, যায অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতি, সা ধম্মসামগ্গী ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি, তস্সা বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. অৰিযসাৱকো ৱা যথাৱুত্তায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি. তস্স বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি এৱং সামঞ্ঞলক্খণতো, উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৱিচযলক্খণো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফৰণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৱিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৱং ৱিসেসলক্খণতো.
‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ ভিক্খু সতিমা হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা হোতি অনুস্সৰিতা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৬৭) সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰৱসেন একক্খণে পৱত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? অত্থি অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতি, অত্থি বহিদ্ধা ধম্মেসু সতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৬৯) তেসং ৱিসযৱিভাৱনাপৱত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং, ৱিৰাগনিস্সিতং, নিৰোধনিস্সিতং, ৱোসগ্গপৰিণামি’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৭১) ভাৱনাৱিধিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? ইধ ভিক্খু যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি…পে… তস্মিং সমযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? যা সতি অনুস্সতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৭৮) ছনৱুতিযা নযসহস্সৱিভাগেহীতি এৱং নানাকাৰতো পৱত্তানি ভগৱতো বোজ্ঝঙ্গৱিভাৱনঞাণানি তস্স তস্স অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা ‘‘তত্থ কতমং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৱিভ. ২০৫) এৱং সৰূপতো. সব্বকিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযভাৱকৰত্তা অৰিযফলপটিলাভকৰত্তা চ অৰিযো. অৰিযানং অট্ঠৱিধত্তা নিব্বানাধিগমায একন্তকাৰণত্তা চ অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতি, অত্থিকেহি মগ্গীযতি, সযং ৱা নিব্বানং মগ্গযতীতি মগ্গোতি এৱং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘সম্মাদস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি, সম্মাঅভিনিৰোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাপৰিগ্গহণলক্খণা সম্মাৱাচা, সম্মাসমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো, সম্মাৱোদানলক্খণো সম্মাআজীৱো, সম্মাপগ্গহলক্খণো সম্মাৱাযামো, সম্মাউপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি, সম্মাঅৱিক্খেপলক্খণো সম্মাসমাধী’’তি এৱং ৱিসেসলক্খণতো. সম্মাদিট্ঠি তাৱ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিব্বানং আৰম্মণং কৰোতি, তপ্পটিচ্ছাদকমোহৱিধমনেন অসম্মোহতো সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি, তথা সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি পজহন্তি, নিৰোধঞ্চ আৰম্মণং কৰোন্তি, সহজাতধম্মানং সম্মাঅভিনিৰোপনপৰিগ্গহণসমুট্ঠাপনৱোদানপগ্গহউপট্ঠানসমাদহনানি চ কৰোন্তীতি এৱং কিচ্চৱিভাগতো. সম্মাদিট্ঠি পুব্বভাগে নানক্খণা ৱিসুং দুক্খাদিআৰম্মণা হুত্ৱা মগ্গকালে একক্খণা নিব্বানমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চতো ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তাৰি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানক্খণা নানাৰম্মণা, মগ্গকালে একক্খণা একাৰম্মণা, তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পো’’তিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৱাচাদযো তযো পুব্বভাগে ‘‘মুসাৱাদা ৱেৰমণী’’তিআদিৱিভাগা ৱিৰতিযোপি চেতনাযোপি হুত্ৱা মগ্গক্খণে ৱিৰতিযোৱ, সম্মাৱাযামসতিযো কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৱসেন চত্তাৰি নামানি লভন্তি. সম্মাসমাধি পন মগ্গক্খণেপি পঠমজ্ঝানাদিৱসেন নানা এৱাতি এৱং পুব্বভাগাপৰভাগেসু পৱত্তিৱিভাগতো. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৮৯) ভাৱনাৱিধিতো. ‘‘তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি…পে… দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, তস্মিং সমযে অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি – সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৯৯) চতুৰাসীতিযা নযসহস্সৱিভাগেহীতি এৱং অনেকাকাৰতো পৱত্তানি ভগৱতো অৰিযমগ্গৱিভাৱনঞাণানি অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো সব্বানিপি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা চ নিৰোধসমাপত্তীতি এতাসু অনুপটিপাটিযা ৱিহৰিতব্বট্ঠেন সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন চ অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীসু সম্পাদনপচ্চৱেক্খণাদিৱসেন যথাৰহং সম্পযোগৱসেন চ পৱত্তানি ভগৱতো ঞাণানি তদত্থসিদ্ধিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো. তথা ‘‘ইদং ইমস্স ঠানং, ইদং অট্ঠান’’ন্তি অৱিপৰীতং তস্স তস্স ফলস্স কাৰণাকাৰণজাননং, তেসং তেসং সত্তানং অতীতাদিভেদভিন্নস্স কম্মসমাদানস্স অনৱসেসতো যথাভূতং ৱিপাকন্তৰজাননং, আযূহনক্খণেযেৱ তস্স তস্স সত্তস্স ‘‘অযং নিৰযগামিনী পটিপদা…পে… অযং নিব্বানগামিনী পটিপদা’’তি যাথাৱতো সাসৱানাসৱকম্মৱিভাগজাননং, খন্ধাযতনানং উপাদিন্নানুপাদিন্নাদিঅনেকসভাৱং নানাসভাৱঞ্চ তস্স লোকস্স ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্মিং ধম্মপ্পবন্ধে অযং ৱিসেসো জাযতী’’তিআদিনা নযেন যথাভূতং ধাতুনানত্তজাননং, সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুতাজাননং সংকিলেসাদীহি সদ্ধিং ঝানৱিমোক্খাদিজাননং, সত্তানং অপৰিমাণাসু জাতীসু তপ্পটিবন্ধেন সদ্ধিং অনৱসেসতো পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্ততিজাননং হীনাদিৱিভাগেহি সদ্ধিং চুতিপটিসন্ধিজাননং, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ চতুসচ্চজাননন্তি ইমানি ভগৱতো দসবলঞাণানি অৱিৰজ্ঝিত্ৱা যথাসকংৱিসযাৱগাহনতো যথাধিপ্পেতত্থসাধনতো চ যথাভূতৱুত্তিযা তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (ৱিভ. ৮০৯; অ. নি. ১০.২১).
এৱম্পি ভগৱা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চেতেসম্পি ঞাণানং ৱসেন, এৱং যথাৱুত্তানং সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানাদিৱিভাৱনঞাণাদিঅনন্তাপৰিমেয্যভেদানং অনঞ্ঞসাধাৰণানং পঞ্ঞাৱিসেসানং ৱসেন ভগৱা তথানি ঞাণানি আগতো অধিগতোতি তথাগতো, এৱম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যা তা ভগৱতো অভিজাতিঅভিসম্বোধিধম্মৱিনযপঞ্ঞাপনঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযো, তা তথা. কিং ৱুত্তং হোতি? যদত্থং তা লোকনাথেন অভিপত্থিতা পৱত্তিতা চ, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অৱিসংৱাদনতো অৱিপৰীতত্থৱুত্তিযা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. তথা হি অযং ভগৱা বোধিসত্তভূতো সমতিংসপাৰমিপৰিপূৰণাদিকং ৱুত্তপ্পকাৰং সব্ববুদ্ধত্তহেতুং সম্পাদেত্ৱা তুসিতপুৰে ঠিতো বুদ্ধকোলাহলং সুত্ৱা দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতাহি একতো সন্নিপতিতাহি উপসঙ্কমিত্ৱা –
‘‘কালো খো তে মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৭) –
আযাচিতো উপ্পন্নপুব্বনিমিত্তো পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা ‘‘ইদানি অহং মনুস্সযোনিযং উপ্পজ্জিত্ৱা অভিসম্বুজ্ঝিস্সামী’’তি আসাড়্হিপুণ্ণমাযং সক্যৰাজকুলে মহামাযায দেৱিযা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৱা দস মাসে দেৱমনুস্সেহি মহতা পৰিহাৰেন পৰিহৰিযমানো ৱিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে অভিজাতিং পাপুণি.
অভিজাতিক্খণে পনস্স পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে ৱিয দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং, অযং দসসহস্সিলোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি, দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু অপৰিমাণো ওভাসো ফৰি, তস্স, তং সিৰিং দট্ঠুকামা ৱিয অন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিৰা সদ্দং সুণিংসু, মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনৰকেসু অগ্গি নিব্বাযি, পেত্তিৱিসযে খুপ্পিপাসা ৱূপসমি, তিৰচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং ৰোগো ৱূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৱদা অহেসুং, মধুৰেনাকাৰেন অস্সা হসিংসু, ৱাৰণা গজ্জিংসু, সব্বতূৰিযানি সকসকনিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানি এৱ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভৰণানি মধুৰেনাকাৰেন সদ্দং মুঞ্চিংসু, সব্বদিসা ৱিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলৱাতো ৱাযি, অকালমেঘো ৱস্সি, পথৱিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৱা ৱিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৱিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দে মধুৰং উদকং অহোসি, উপক্কিলেসৱিনিমুত্তে সূৰিযে দিপ্পমানে এৱ আকাসগতা সব্বা জোতিযো জোতিংসু, ঠপেত্ৱা অৰূপাৱচৰে দেৱে অৱসেসা সব্বে দেৱা সব্বে চ নেৰযিকা দিস্সমানৰূপা অহেসুং, তৰুকুট্টকৱাটসেলাদযো অনাৱৰণভূতা অহেসুং, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসুং, সব্বং অনিট্ঠগন্ধং অভিভৱিত্ৱা দিব্বগন্ধো পৱাযি, সব্বে ফলূপগা ৰুক্খা ফলধৰা সম্পজ্জিংসু, মহাসমুদ্দো সব্বত্থকমেৱ পঞ্চৱণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, ৰুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, পুপ্ফিংসু, মহীতলসিলাতলানি ভিন্দিত্ৱা উপৰূপৰি সত্ত সত্ত হুত্ৱা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৱস্সং ৱস্সি আকাসে দিব্বতূৰিযানি ৱজ্জিংসু, সকলদসসহস্সিলোকধাতু ৱট্টেত্ৱা ৱিস্সট্ঠমালাগুড়ং ৱিয, উপ্পীড়েত্ৱা পৱত্তমালাকলাপো ৱিয, অলঙ্কতপটিযত্তং মালাসনং ৱিয চ একমালামালিনী ৱিপ্ফুৰন্তৱাড়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপৰিৱাসিতা পৰমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি, তানি চ পুব্বনিমিত্তানি উপৰি অধিগতানং অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং নিমিত্তভূতানি এৱ অহেসুং. এৱং অনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱা অযং অভিজাতি যদত্থং তেন অভিপত্থিতা, তস্সা অভিসম্বোধিযা একন্তসিদ্ধিযা তথাৱ অহোসি অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যে বুদ্ধৱেনেয্যা বোধনেয্যবন্ধৱা, তে সব্বেপি অনৱসেসতো সযমেৱ ভগৱতা ৱিনীতা. যে চ সাৱকৱেনেয্যা ধম্মৱেনেয্যা চ, তেপি সাৱকাদীহি ৱিনীতা ৱিনযং গচ্ছন্তি গমিস্সন্তি চাতি যদত্থং ভগৱতা অভিসম্বোধি অভিপত্থিতা, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অভিসম্বোধি তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
অপিচ যস্স যস্স ঞেয্যধম্মস্স যো যো সভাৱো বুজ্ঝিতব্বো, সো সো হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৱিয আৱজ্জনমত্তপটিবদ্ধেন অত্তনো ঞাণেন অৱিপৰীতং অনৱসেসতো ভগৱতা অভিসম্বুদ্ধোতি এৱম্পি অভিসম্বোধি তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা তেসং তেসং ধম্মানং তথা তথা দেসেতব্বপ্পকাৰং, তেসং তেসঞ্চ সত্তানং আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিং সম্মদেৱ ওলোকেত্ৱা ধম্মতং অৱিজহন্তেনেৱ পঞ্ঞত্তিনযং ৱোহাৰমত্তং অনতিধাৱন্তেনেৱ চ ধম্মতং ৱিভাৱেন্তেন যথাপৰাধং যথাজ্ঝাসযং যথাধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেন ভগৱতা ৱেনেয্যা ৱিনীতা অৰিযভূমিং সম্পাপিতাতি ধম্মৱিনযপঞ্ঞাপনাপিস্স তদত্থসিদ্ধিযা যথাভূতৱুত্তিযা চ তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যা সা ভগৱতা অনুপ্পত্তা পথৱিযাদিফস্সৱেদনাদিৰূপাৰূপসভাৱনিমুত্তা লুজ্জনপলুজ্জনভাৱাভাৱতো লোকসভাৱাতীতা তমসা ৱিসংসট্ঠত্তা কেনচি অনোভাসনীযা লোকসভাৱাভাৱতো এৱ গতিআদিভাৱৰহিতা অপ্পতিট্ঠা অনাৰম্মণা অমতমহানিব্বানধাতু খন্ধসঙ্খাতানং উপাদীনং লেসমত্তস্সাপি অভাৱতো ‘‘অনুপাদিসেসা’’তিপি ৱুচ্চতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী ন আপো ন তেজো ন ৱাযো ন আকাসানঞ্চাযতনং ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নাযং লোকো ন পৰো লোকো ন চ উভো চন্দিমসূৰিযা. তমহং, ভিক্খৱে, নেৱ আগতিং ৱদামি ন গতিং ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং; অপ্পতিট্ঠং অপ্পৱত্তং অনাৰম্মণমেৱেতং এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ৭১).
সা সব্বেসম্পি উপাদানক্খন্ধানং অত্থঙ্গমো সব্বসঙ্খাৰানং সমথো, সব্বূপধীনং পটিনিস্সগ্গো, সব্বদুক্খানং ৱূপসমো, সব্বালযানং সমুগ্ঘাতো, সব্বৱট্টানং উপচ্ছেদো, অচ্চন্তসন্তিলক্খণাতি যথাৱুত্তসভাৱস্স কদাচিপি অৱিসংৱাদনতো তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱমেতা অভিজাতিআদিকা তথা গতো উপগতো অধিগতো পটিপন্নো পত্তোতি তথাগতো. এৱং ভগৱা তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথাৱিধোতি তথাগতো? যথাৱিধা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৱা তথাৱিধো. কিং ৱুত্তং হোতি? যথাৱিধা তে ভগৱন্তো মগ্গসীলেন, ফলসীলেন, সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তৰসীলেন, মগ্গসমাধিনা, ফলসমাধিনা, সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তৰসমাধিনা, মগ্গপঞ্ঞায, ফলপঞ্ঞায, সব্বাযপি লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞায, দেৱসিকং ৱড়ঞ্জিতব্বেহি চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিৱিহাৰেহি, তদঙ্গৱিমুত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিযা নিস্সৰণৱিমুত্তিযাতি সঙ্খেপতো, ৱিত্থাৰতো পন অনন্তাপৰিমাণভেদেহি অচিন্তেয্যানুভাৱেহি সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি, অযম্পি অম্হাকং ভগৱা তথাৱিধো. সব্বেসঞ্হি সম্মাসম্বুদ্ধানং আযুৱেমত্তং, সৰীৰপ্পমাণৱেমত্তং, কুলৱেমত্তং, দুক্কৰচৰিযাৱেমত্তং, ৰস্মিৱেমত্তন্তি ইমেহি পঞ্চহি ৱেমত্তেহি সিযা ৱেমত্তং, ন পন সীলৱিসুদ্ধিআদীসু ৱিসুদ্ধীসু সমথৱিপস্সনাপটিপত্তিযং অত্তনা পটিৱিদ্ধগুণেসু চ কিঞ্চি নানাকৰণং অত্থি, অথ খো মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয অঞ্ঞংমঞ্ঞং নিব্বিসেসা তে বুদ্ধা ভগৱন্তো. তস্মা যথাৱিধা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৱা তথাৱিধো. এৱং তথাৱিধোতি তথাগতো. ৱিধত্থো চেত্থ গতসদ্দো. তথা হি লোকিযা ৱিধযুত্তগতসদ্দে পকাৰত্থে ৱদন্তি.
কথং তথাপৱত্তিকোতি তথাগতো? অনঞ্ঞসাধাৰণেন ইদ্ধানুভাৱেন সমন্নাগতত্তা অত্থপটিসম্ভিদাদীনং উক্কংসপাৰমিপ্পত্তিযা অনাৱৰণঞাণপটিলাভেন চ ভগৱতো কাযপ্পৱত্তিযাদীনং কত্থচি পটিঘাতাভাৱতো যথাৰুচি তথা গতং গতি গমনং কাযৱচীচিত্তপ্পৱত্তি এতস্সাতি তথাগতো. এৱং তথাপৱত্তিকোতি তথাগতো.
কথং তথেহি অগতোতি তথাগতো? বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণে তপ্পটিপক্খপ্পৱত্তিসঙ্খাতং নত্থি এতস্স গতন্তি অগতো. সো পনস্স অগতভাৱো মচ্ছেৰদানপাৰমিআদীসু অৱিপৰীতং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণাদিনযপ্পৱত্তেহি ঞাণেহীতি তথেহি ঞাণেহি অগতোতি তথাগতো.
অথ ৱা কিলেসাভিসঙ্খাৰপ্পৱত্তিসঙ্খাতং খন্ধপ্পৱত্তিসঙ্খাতমেৱ ৱা পঞ্চসুপি গতীসু গতং গমনং এতস্স নত্থীতি অগতো. সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযা স্ৱাযমস্স অগতভাৱো তথেহি অৰিযমগ্গঞাণেহীতি এৱম্পি ভগৱা তথেহি আগতোতি তথাগতো.
কথং তথাগতভাৱেন তথাগতো? তথাগতভাৱেনাতি চ তথাগতস্স সব্ভাৱেন, অত্থিতাযাতি অত্থো. কো পনেস তথাগতো, যস্স অত্থিতায ভগৱা তথাগতোতি ৱুচ্চতীতি? সদ্ধম্মো. সদ্ধম্মো হি অৰিযমগ্গো তাৱ যথা যুগনদ্ধসমথৱিপস্সনাবলেন অনৱসেসকিলেসপক্খং সমূহনন্তেন সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন গন্তব্বং, তথা গতো. ফলধম্মো যথা অত্তনো মগ্গানুৰূপং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানৱসেন গন্তব্বং, তথা গতো পৱত্তো. নিব্বানধম্মো পন যথা গতো পঞ্ঞায পটিৱিদ্ধো সকলৱট্টদুক্খৱূপসমায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা গতো সচ্ছিকতোতি তথাগতো. পৰিযত্তিধম্মোপি যথা পুৰিমবুদ্ধেহি সুত্তগেয্যাদিৱসেন পৱত্তিআদিপ্পকাসনৱসেন চ ৱেনেয্যানং আসযাদিঅনুৰূপং পৱত্তিতো, অম্হাকম্পি ভগৱতা তথা গতো গদিতো পৱত্তিতোতি ৱা তথাগতো. যথা ভগৱতা দেসিতো, তথা ভগৱতো সাৱকেহি গতো অৱগতোতি তথাগতো. এৱং সব্বোপি সদ্ধম্মো তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৱানমিন্দো ‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং, ধম্মং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৭; সু. নি. ২৪০). স্ৱাস্স অত্থীতি ভগৱা তথাগতো.
যথা চ ধম্মো, এৱং অৰিযসঙ্ঘোপি, যথা অত্তহিতায পৰহিতায চ পটিপন্নেহি সুৱিসুদ্ধং পুব্বভাগসমথৱিপস্সনাপটিপদং পুৰক্খত্ৱা তেন তেন মগ্গেন গন্তব্বং, তং তং তথা গতোতি তথাগতো. যথা ৱা ভগৱতা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিনযো দেসিতো, তথা চ বুদ্ধত্তা তথা গদনতো চ তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৱৰাজা – ‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং, সঙ্ঘং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৮; সু. নি. ২৪১), স্ৱাস্স সাৱকভূতো অত্থীতি ভগৱা তথাগতো. এৱং তথাগতভাৱেন তথাগতো.
ইদম্পি তথাগতস্স তথাগতভাৱদীপনে মুখমত্তকমেৱ, সব্বাকাৰেন পন তথাগতোৱ তথাগতস্স তথাগতভাৱং ৱণ্ণেয্য. ইদঞ্হি তথাগতপদং মহত্থং, মহাগতিকং, মহাৱিসযং, তস্স অপ্পমাদপদস্স ৱিয তেপিটকম্পি বুদ্ধৱচনং যুত্তিতো অত্থভাৱেন আহৰন্তো ‘‘অতিত্থেন ধম্মকথিকো পক্খন্দো’’তি ন ৱত্তব্বোতি.
তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘যথেৱ লোকে পুৰিমা মহেসিনো,
সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা.
‘‘পহায কামাদিমলে অসেসতো,
সমাধিঞাণেহি যথা গতা জিনা;
পুৰাতনা সক্যমুনী জুতিন্ধৰো,
তথা গতো তেন তথাগতো মতো.
‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,
সভাৱসামঞ্ঞৱিভাগভেদতো;
সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি সক্যপুঙ্গৱো.
‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,
তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;
অনঞ্ঞনেয্যা নযতো ৱিভাৱিতা,
তথা গতো তেন জিনো তথাগতো.
‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,
জিনস্স ৰূপাযতনাদিগোচৰে;
ৱিচিত্তভেদে তথমেৱ দস্সনং,
তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.
‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৱ ভাসতি,
কৰোতি ৱাচাযনুৰূপমত্তনো;
গুণেহি লোকং অভিভুয্যিৰীযতি,
তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.
‘‘তথা পৰিঞ্ঞায তথায সব্বসো,
অৱেদি লোকং পভৱং অতিক্কমি;
গতো চ পচ্চক্খকিৰিযায নিব্বুতিং,
অৰিযমগ্গঞ্চ গতো তথাগতো.
‘‘তথা পটিঞ্ঞায তথায সব্বসো,
হিতায লোকস্স যতোযমাগতো;
তথায নাথো কৰুণায সব্বদা,
গতো চ তেনাপি জিনো তথাগতো.
‘‘তথানি ঞাণানি যতোযমাগতো,