১. লোভসুত্তৱণ্ণনা

১. ইদানি একধম্মং, ভিক্খৱে, পজহথাতিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা অত্থৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেস্সাম. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. যথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধতং নাতিৱত্তন্তীতি. তত্থ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকেহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চাতি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো; এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি নিৰৱসেসো পট্ঠাননযো ন সম্ভৱতি. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো, অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসোতি পুচ্ছাৱসো. সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তি থ-কাৰস্স ঠ-কাৰং কত্ৱা, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি নিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো, পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুচ্ছাৱসিকোতি পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপিচ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো, কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (দী. ন. ১.১ আদযো) ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং অট্ঠুপ্পত্তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযমেৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.

যানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি, সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং, তুৱট্টকসুত্তন্তিএৱমাদীনি (সু. নি. ৯২১ আদযো; ম. নি. ১.৬৪ আদযো), তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ ওলোকেত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – ৰাহুলোৱাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তিএৱমাদীনি (ম. নি. ২.১০৭ আদযো; ৩.৪১৬ আদযো; সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ১৯-২০), তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা দেৱা মনুস্সা চতস্সো পৰিসা চত্তাৰো ৱণ্ণা চ তথা তথা পঞ্হং পুচ্ছন্তি ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি, নীৱৰণা নীৱৰণাতি ৱুচ্চন্তী’’তিআদিনা, এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি (সং. নি. ৫.১৮৬) তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.

যানি পন তানি উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং, পুত্তমংসূপমং, দাৰুক্খন্ধূপমন্তিএৱমাদীনি (ম. নি. ১.২৯; সং. নি. ২.৬৩), তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.

এৱমিমেসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পৰজ্ঝাসযৱসেন হেতং নিক্খিত্তং. কেসং অজ্ঝাসযেন? লোভে আদীনৱদস্সীনং পুগ্গলানং. কেচি পন ‘‘অত্তজ্ঝাসযো’’তি ৱদন্তি.

তত্থ একধম্মং, ভিক্খৱেতিআদীসু একসদ্দো অত্থেৱ অঞ্ঞত্থে ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭). অত্থি সেট্ঠে ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পাৰা. ১১). অত্থি অসহাযে ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫). অত্থি সঙ্খাযং ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯). ইধাপি সঙ্খাযমেৱ দট্ঠব্বো.

ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিসুঞ্ঞতাঞেয্যসভাৱাদীসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পৰিযত্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯) সচ্চানি. ‘‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ৩.১৪২) সমাধি. ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, সৱে পেচ্চ ন সোচতী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৫৭) পঞ্ঞা. ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৱে, সত্তানং এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮) পকতি. ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞং. ‘‘তিণ্ণং ধম্মানং অঞ্ঞতৰেন ৱদেয্য পাৰাজিকেন ৱা সঙ্ঘাদিসেসেন ৱা পাচিত্তিযেন ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ৪৪৪) আপত্তি. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতা. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ঞেয্যো. ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৱো অত্থো. ইধাপি সভাৱো. তস্মা একধম্মন্তি একং সংকিলেসসভাৱন্তি অধিপ্পাযো. একো চ সো ধম্মো চাতি একধম্মো, তং একধম্মং.

ভিক্খৱেতি ভিক্খূ আলপতি. কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো ভিক্খূ আলপতি, ন ধম্মমেৱ দেসেতীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে পঠমং অনালপিত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা, কিংপচ্চযা’’তি সল্লক্খেতুং ন সক্কোন্তি. আলপিতে পন সতিং উপট্ঠপেত্ৱা সল্লক্খেতুং সক্কোন্তি, তস্মা সতিজননত্থং ‘‘ভিক্খৱে’’তি আলপতি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ‘‘ভিক্খৱে’’তি ইমিনা কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে কৰোন্তো তেন চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৱচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৱ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং সৱনমনসিকাৰেপি নিযোজেতি. সাধুকং সৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অঞ্ঞেসুপি দেৱমনুস্সেসু পৰিসপৰিযাপন্নেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূ এৱ আমন্তেসীতি? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা, পৰিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থু চৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সমীপৱুত্তিযা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তা. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতো, ৱিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূ সন্ধায অযং দেসনাতি তে এৱ আলপি.

পজহথাতি এত্থ পহানং নাম তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ যং দীপালোকেনেৱ তমস্স পটিপক্খভাৱতো অলোভাদীহি লোভাদিকস্স, নামৰূপপৰিচ্ছেদাদিৱিপস্সনাঞাণেহি তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – পৰিচ্চাগেন লোভাদিমলস্স, সীলেন পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স, সদ্ধাদীহি অস্সদ্ধিযাদিকস্স, নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযা, নিব্বানেন পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন সমুচ্ছিন্দনং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. এৱং পঞ্চৱিধে পহানে অনাগামিকভাৱকৰস্স পহানস্স অধিপ্পেতত্তা ইধ সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি ৱেদিতব্বং. তস্মা পজহথাতি পৰিচ্চজথ, সমুচ্ছিন্দথাতি অত্থো.

অহন্তি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. ৱোতি অযং ৱোসদ্দো পচ্চত্তউপযোগকৰণসামিৱচনপদপূৰণসম্পদানেসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘কচ্চি, পন ৱো অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬) পচ্চত্তে আগতো. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, পণামেমি ৱো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৱো মম সন্তিকে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) কৰণে. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৱচনে. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূৰণে. ‘‘ৱনপত্থপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ইধাপি সম্পদানে এৱ দট্ঠব্বো.

পাটিভোগোতি পটিভূ. সো হি ধাৰণকং পটিচ্চ ধনিকস্স, ধনিকং পটিচ্চ ধাৰণকস্স পটিনিধিভূতো ধনিকসন্তকস্স ততো হৰণাদিসঙ্খাতেন ভুঞ্জনেন ভোগোতি পটিভোগো, পটিভোগো এৱ পাটিভোগো. অনাগামিতাযাতি অনাগামিভাৱত্থায. পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন হি কামভৱস্স অনাগমনতো অনাগামী. যো যস্স ধম্মস্স অধিগমেন অনাগামীতি ৱুচ্চতি, সফলো সো ততিযমগ্গো অনাগামিতা নাম. ইতি ভগৱা ৱেনেয্যদমনকুসলো ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুকূলং ততিযমগ্গাধিগমং লহুনা উপাযেন একধম্মপূৰণতামত্তেন থিৰং কত্ৱা দস্সেসি যথা তং সম্মাসম্বুদ্ধো. ভিন্নভূমিকাপি হি পটিঘসংযোজনাদযো ততিযমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা কামৰাগপ্পহানং নাতিৱত্তন্তীতি.

কস্মা পনেত্থ ভগৱা অত্তানং পাটিভোগভাৱে ঠপেসি? তেসং ভিক্খূনং অনাগামিমগ্গাধিগমায উস্সাহজননত্থং. পস্সতি হি ভগৱা ‘‘মযা ‘একধম্মং, ভিক্খৱে, পজহথ, অহং ৱো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’তি ৱুত্তে ইমে ভিক্খূ অদ্ধা তং একধম্মং পহায সক্কা ততিযভূমিং সমধিগন্তুং, যতো ধম্মস্সামি পঠমমাহ ‘অহং পাটিভোগো’তি উস্সাহজাতা তদত্থায পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তস্মা উস্সাহজননত্থং অনাগামিতায তেসং ভিক্খূনং অত্তানং পাটিভোগভাৱে ঠপেসি.

কতমং একধম্মন্তি এত্থ কতমন্তি পুচ্ছাৱচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৱিধা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তত্থ পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতত্থায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা. পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা. পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা. ভগৱা হি অনুমতিগ্গহণত্থং পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২১), অযং অনুমতিপুচ্ছা. ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো’’তি (সং. নি. ২.১১) অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা.

তত্থ পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা বুদ্ধানং নত্থি. কস্মা? তীসু হি অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং সম্মাসম্বুদ্ধানং অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন তেহি অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি, তেন নেসং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছাপি নত্থি. যস্মা পন বুদ্ধা ভগৱন্তো অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা সব্বধম্মেসু ৱিগতসংসযা, তেন নেসং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাপি নত্থি. ইতৰা পন দ্ৱে পুচ্ছা অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.

ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠমত্থং সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘লোভং, ভিক্খৱে, একধম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি লোভো. স্ৱাযং আৰম্মণগ্গহণলক্খণো মক্কটালেপো ৱিয, অভিসঙ্গৰসো তত্তকপালে পক্খিত্তমংসপেসি ৱিয, অপৰিচ্চাগপচ্চুপট্ঠানো তেলঞ্জনৰাগো ৱিয, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো, তণ্হানদিভাৱেন ৱড্ঢমানো যত্থ সমুপ্পন্নো, সীঘসোতা নদী ৱিয মহাসমুদ্দং অপাযমেৱ তং সত্তং গহেত্ৱা গচ্ছতীতি দট্ঠব্বো. কিঞ্চাপি অযং লোভসদ্দো সব্বলোভসামঞ্ঞৱচনো, ইধ পন কামৰাগৱচনোতি ৱেদিতব্বো. সো হি অনাগামিমগ্গৱজ্ঝো.

পুন ভিক্খৱেতি আলপনং ধম্মস্স পটিগ্গাহকভাৱেন অভিমুখীভূতানং তত্থ আদৰজননত্থং. পজহথাতি ইমিনা পহানাভিসমযো ৱিহিতো, সো চ পৰিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযেহি সদ্ধিং এৱ পৱত্ততি, ন ৱিসুন্তি চতুসচ্চাধিট্ঠানানি চত্তাৰিপি সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চানি ৱিহিতানেৱ হোন্তি. যথা চ ‘‘লোভং পজহথা’’তি ৱুত্তে পহানেকট্ঠভাৱতো দোসাদীনম্পি পহানং অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতি, এৱং সমুদযসচ্চৱিসযে সম্মাদিট্ঠিকিচ্চে পহানাভিসমযে ৱুত্তে তস্সা সহকাৰীকাৰণভূতানং সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং সেসমগ্গঙ্গানম্পি সমুদযসচ্চৱিসযকিচ্চং অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতীতি পৰিপুণ্ণো অৰিযমগ্গব্যাপাৰো ইধ কথিতোতি দট্ঠব্বো. ইমিনা নযেন সতিপট্ঠানাদীনম্পি বোধিপক্খিযধম্মানং ব্যাপাৰস্স ইধ ৱুত্তভাৱো যথাৰহং ৱিত্থাৰেতব্বো.

অপিচেত্থ লোভং পজহথাতি এতেন পহানপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. সা চ তীৰণপৰিঞ্ঞাধিট্ঠানা, তীৰণপৰিঞ্ঞা চ ঞাতপৰিঞ্ঞাধিট্ঠানাতি অৱিনাভাৱেন তিস্সোপি পৰিঞ্ঞা বোধিতা হোন্তি. এৱমেত্থ সহ ফলেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা পকাসিতন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা লোভং পজহথাতি সহ ফলেন ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি দেসিতা. সা চ পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসন্নিস্সযা…পে… চিত্তৱিসুদ্ধিসীলৱিসুদ্ধিসন্নিস্সযা চাতি নানন্তৰিকভাৱেন সহ ফলেন সব্বাপি সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱিভাৱিতাতি ৱেদিতব্বং.

এৱমেতায ৱিসুদ্ধিক্কমভাৱনায পৰিঞ্ঞাত্তযসম্পাদনেন লোভং পজহিতুকামেন –

‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধতমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰং’’. (ইতিৱু. ৮৮);

ৰত্তো খো, আৱুসো, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হৰতি, একাগাৰিকম্পি কৰোতি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি. তদপি তেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং অজানতং অপস্সতং অৱেদযতং তণ্হানুগতানং পৰিতস্সিতং ৱিপ্ফন্দিতমেৱ (অ. নি. ৩.৫৪).

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততি’’. (ইতিৱু. ১৫, ১০৫);

‘‘নত্থি ৰাগসমো অগ্গি, নত্থি দোসসমো কলি’’. (ধ. প. ২০২, ২৫১);

‘‘কামৰাগেন ডয্হামি, চিত্তং মে পৰিডয্হতি’’. (সং. নি. ১.২১২);

‘‘যে ৰাগৰত্তানুপতন্তি সোতং, সযংকতং মক্কটকোৱ জাল’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৭) চ –

এৱমাদিসুত্তপদানুসাৰেন নানানযেহি লোভস্স আদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা তস্স পহানায পটিপজ্জিতব্বং.

অপিচ ছ ধম্মা কামৰাগস্স পহানায সংৱত্তন্তি, অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৱনানুযোগো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামৰাগো পহীযতি, কাযগতাসতিভাৱনাৱসেন সৱিঞ্ঞাণকে উদ্ধুমাতকাদিৱসেন অৱিঞ্ঞাণকে অসুভে অসুভভাৱনানুযোগমনুযুত্তস্সাপি, মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্ৰিযেসু সংৱৰণৱসেন সতিকৱাটেন পিহিতদ্ৱাৰস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং ৱা আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৱিত্ৱা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেৱাহ –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

অসুভকম্মট্ঠানভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেনেৱাহ –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অসুভনিমিত্তং, তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স অনুপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স পহানাযা’’তি.

এৱং পুব্বভাগে কামৰাগসঙ্খাতস্স লোভস্স পহানায পটিপন্নো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ততিযমগ্গেন তং অনৱসেসতো সমুচ্ছিন্দতি. তেন ৱুত্তং ‘‘লোভং, ভিক্খৱে, একধম্মং পজহথ, অহং ৱো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’’তি.

এত্থাহ ‘‘কো পনেত্থ লোভো পহীযতি, কিং অতীতো, অথ অনাগতো, উদাহু পচ্চুপ্পন্নো’’তি? কিঞ্চেত্থ – ন তাৱ অতীতো লোভো পহীযেয্য, ন অনাগতো ৱা তেসং অভাৱতো. ন হি নিৰুদ্ধং অনুপ্পন্নং ৱা অত্থীতি ৱুচ্চতি, ৱাযামো চ অফলো আপজ্জতি. অথ পচ্চুপ্পন্নো, এৱম্পি অফলো ৱাযামো তস্স সৰসভঙ্গত্তা, সংকিলিট্ঠা চ মগ্গভাৱনা আপজ্জতি, চিত্তৱিপ্পযুত্তো ৱা লোভো সিযা, ন চাযং নযো ইচ্ছিতোতি. ৱুচ্চতে – ন ৱুত্তনযেন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো লোভো পহীযতি. সেয্যথাপি ইধ তৰুণৰুক্খো অসঞ্জাতফলো, তং পুৰিসো কুঠাৰিযা মূলে ছিন্দেয্য, তস্স ৰুক্খস্স ছেদে অসতি যানি ফলানি নিব্বত্তেয্যুং, তানি ৰুক্খস্স ছিন্নত্তা অজাতানি এৱ ন জাযেয্যুং, এৱমেৱ অৰিযমগ্গাধিগমে অসতি উপ্পজ্জনাৰহো লোভো অৰিযমগ্গাধিগমেন পচ্চযঘাতস্স কতত্তা ন উপ্পজ্জতি. অযঞ্হি অট্ঠকথাসু ‘‘ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনায হি আৰম্মণভূতা পঞ্চক্খন্ধা তস্স উপ্পজ্জনট্ঠানতায ভূমি নাম. সা ভূমি তেন লদ্ধাতি কত্ৱা ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো. আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নো অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নো অসমূহতুপ্পন্নোতি চ অযমেৱ ৱুচ্চতি.

তত্থাতি তস্মিং সুত্তে. এতন্তি এতং অত্থজাতং. ইদানি গাথাবন্ধৱসেন ৱুচ্চমানং. ইতি ৱুচ্চতীতি কেন পন ৱুচ্চতি? ভগৱতা ৱ. অঞ্ঞেসু হি তাদিসেসু ঠানেসু সঙ্গীতিকাৰেহি উপনিবন্ধগাথা হোন্তি, ইধ পন ভগৱতা ৱ গাথাৰুচিকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্গহেত্ৱা গাথা ভাসিতা.

তত্থ যেন লোভেন লুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিন্তি যেন আৰম্মণগ্গহণলক্খণেন ততো এৱ অভিসঙ্গৰসেন লোভেন লুদ্ধা অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু গিদ্ধা গধিতা. সেতি হি নিপাতমত্তং. অক্খৰচিন্তকা পন ঈদিসেসু ঠানেসু সে-কাৰাগমং ইচ্ছন্তি. তথা লুদ্ধত্তা এৱ কাযসুচৰিতাদীসু কিঞ্চি সুচৰিতং অকত্ৱা কাযদুচ্চৰিতাদীনি চ উপচিনিত্ৱা ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তাতি লদ্ধনামা পাণিনো দুক্খস্স নিব্বত্তিট্ঠানতায দুগ্গতীতি সঙ্খং গতং নিৰযং তিৰচ্ছানযোনিং পেত্তিৱিসযঞ্চ পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন গচ্ছন্তি উপপজ্জন্তি.

তং লোভং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৱিপস্সিনোতি তং যথাৱুত্তং লোভং সভাৱতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতোতি ইমেহি আকাৰেহি সম্মা অৱিপৰীতং হেতুনা ঞাযেন অঞ্ঞায ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায পঞ্ঞায জানিত্ৱা ৰূপাদিকে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সনতো ৱিপস্সিনো অৱসিট্ঠকিলেসে ৱিপস্সনাপঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন পজহন্তি, ন পুন অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিতুং দেন্তি. পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচনন্তি এৱং সহজেকট্ঠপহানেকট্ঠেহি অৱসিট্ঠকিলেসেহি সদ্ধিং তং লোভং অনাগামিমগ্গেন পজহিত্ৱা পুন পচ্ছা ইমং কামধাতুসঙ্খাতং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন কদাচিপি ন আগচ্ছন্তি ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং সুপ্পহীনত্তা. ইতি ভগৱা অনাগামিফলেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অযম্পি অত্থোতি নিদানাৱসানতো পভুতি যাৱ গাথাপৰিযোসানা ইমিনা সুত্তেন পকাসিতো অত্থো. অপি-সদ্দো ইদানি ৱক্খমানসুত্তত্থসম্পিণ্ডনো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইমস্মিং সুত্তে সমুদযসচ্চং সৰূপেনেৱ আগতং, পহানাপদেসেন মগ্গসচ্চং. ইতৰং সচ্চদ্ৱযঞ্চ তদুভযহেতুতায নিদ্ধাৰেতব্বং. গাথায পন দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানি যথাৰুতৱসেনেৱ ঞাযন্তি, ইতৰং নিদ্ধাৰেতব্বং. এসেৱ নযো ইতো পৰেসুপি সুত্তেসু.

পৰমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায

ইতিৱুত্তকৱণ্ণনায পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.