২৩. নাগৱগ্গো

১. অত্তদন্তৱত্থু

অহং নাগো ৱাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা কোসম্বিযং ৱিহৰন্তো অত্তানং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু অপ্পমাদৱগ্গস্স আদিগাথাৱণ্ণনায ৱিত্থাৰিতমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং তত্থ (ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৱতিৱত্থু) –

মাগণ্ডিযা তাসং কিঞ্চি কাতুং অসক্কুণিত্ৱা ‘‘সমণস্স গোতমস্সেৱ কত্তব্বং কৰিস্সামী’’তি নাগৰানং লঞ্জং দত্ৱা ‘‘সমণং গোতমং অন্তোনগৰং পৱিসিত্ৱা চৰন্তং দাসকম্মকৰপোৰিসেহি সদ্ধিং অক্কোসেত্ৱা পৰিভাসেত্ৱা পলাপেথা’’তি আণাপেসি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা তীসু ৰতনেসু অপ্পসন্না অন্তোনগৰং পৱিট্ঠং সত্থাৰং অনুবন্ধিত্ৱা ‘‘চোৰোসি বালোসি মূড়্হোসি থেনোসি ওট্ঠোসি গোণোসি গদ্ৰভোসি নেৰযিকোসি তিৰচ্ছানগতোসি, নত্থি তুয্হং সুগতি, দুগ্গতিযেৱ তুয্হং পাটিকঙ্খা’’তি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি. তং সুত্ৱা আযস্মা আনন্দো সত্থাৰং এতদৱোচ – ‘‘ভন্তে, ইমে নাগৰা অম্হে অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি, ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি. ‘‘কুহিং, আনন্দা’’তি? ‘‘অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থ মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু পৰিভাসন্তেসু পুন কত্থ গমিস্সামানন্দা’’তি. ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থ মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু পৰিভাসন্তেসু কুহিং গমিস্সামানন্দা’’তি. ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘আনন্দ, ন এৱং কাতুং ৱট্টতি, যত্থ অধিকৰণং উপ্পন্নং, তত্থেৱ তস্মিং ৱূপসন্তে অঞ্ঞত্থ গন্তুং ৱট্টতি, কে পন তে, আনন্দ, অক্কোসন্তী’’তি. ‘‘ভন্তে, দাসকম্মকৰে উপাদায সব্বে অক্কোসন্তী’’তি. ‘‘অহং, আনন্দ, সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিসদিসো. সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিনো হি চতূহি দিসাহি আগতে সৰে সহিতুং ভাৰো, তথেৱ বহূহি দুস্সীলেহি কথিতকথানং সহনং নাম ময্হং ভাৰো’’তি ৱত্ৱা অত্তানং আৰব্ভ ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –

৩২০. ‘‘অহং নাগোৱ সঙ্গামে, চাপতো পতিতং সৰং;

অতিৱাক্যং তিতিক্খিস্সং, দুস্সীলো হি বহুজ্জনো.

৩২১. ‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং ৰাজাভিৰূহতি;

দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৱাক্যং তিতিক্খতি.

৩২২. ‘‘ৱৰমস্সতৰা দন্তা, আজানীযা চ সিন্ধৱা;

কুঞ্জৰা চ মহানাগা, অত্তদন্তো ততো ৱৰ’’ন্তি.

তত্থ নাগোৱাতি হত্থী ৱিয. চাপতো পতিতন্তি ধনুতো মুত্তং. অতিৱাক্যন্তি অট্ঠঅনৰিযৱোহাৰৱসেন পৱত্তং ৱীতিক্কমৱচনং. তিতিক্খিস্সন্তি যথা সঙ্গামাৱচৰো সুদন্তো মহানাগো খমো সত্তিপহাৰাদীনি চাপতো মুচ্চিত্ৱা অত্তনি পতিতে সৰে অৱিহঞ্ঞমানো তিতিক্খতি, এৱমেৱ এৱৰূপং অতিৱাক্যং তিতিক্খিস্সং, সহিস্সামীতি অত্থো. দুস্সীলো হীতি অযঞ্হি লোকিযমহাজনো বহুদুস্সীলো অত্তনো অত্তনো ৰুচিৱসেন ৱাচং নিচ্ছাৰেত্ৱা ঘট্টেন্তো চৰতি, তত্থ অধিৱাসনং অজ্ঝুপেক্খনমেৱ মম ভাৰো. সমিতিন্তি উয্যানকীড়মণ্ডলাদীসু মহাজনমজ্ঝং গচ্ছন্তা দন্তমেৱ গোণজাতিং ৱা অস্সজাতিং ৱা যানে যোজেত্ৱা নযন্তি. ৰাজাতি তথাৰূপেহেৱ ৱাহনেহি গচ্ছন্তো ৰাজাপি দন্তমেৱ অভিৰূহতি. মনুস্সেসূতি মনুস্সেসুপি চতূহি অৰিযমগ্গেহি দন্তো নিব্বিসেৱনোৱ সেট্ঠো. যোতিৱাক্যন্তি যো এৱৰূপং অতিক্কমৱচনং পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানম্পি তিতিক্খতি ন পটিপ্ফৰতি ন ৱিহঞ্ঞতি, এৱৰূপো দন্তো সেট্ঠোতি অত্থো.

অস্সতৰাতি ৱড়ৱায গদ্ৰভেন জাতা. আজানীযাতি যং অস্সদমসাৰথি কাৰণং কাৰেতি, তস্স খিপ্পং জাননসমত্থা. সিন্ধৱাতি সিন্ধৱৰট্ঠে জাতা অস্সা. মহানাগাতি কুঞ্জৰসঙ্খাতা মহাহত্থিনো. অত্তদন্তোতি এতে অস্সতৰা চ সিন্ধৱা চ কুঞ্জৰা চ দন্তাৱ ৱৰং, ন অদন্তা. যো পন চতূহি অৰিযমগ্গেহি অত্তনো দন্ততায অত্তদন্তো নিব্বিসেৱনো, অযং ততোপি ৱৰং, সব্বেহিপি এতেহি উত্তৰিতৰোতি অত্থো.

দেসনাৱসানে লঞ্জং গহেত্ৱা ৱীথিসিঙ্ঘাটকাদীসু ঠত্ৱা অক্কোসন্তো পৰিভাসন্তো সব্বোপি সো মহাজনো সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণীতি.

অত্তদন্তৱত্থু পঠমং.

২. হত্থাচৰিযপুব্বকভিক্খুৱত্থু

ন হি এতেহীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং হত্থাচৰিযপুব্বকং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.

সো কিৰ একদিৱসং অচিৰৱতীনদীতীৰে হত্থিদমকং ‘‘একং হত্থিং দমেস্সামী’’তি অত্তনা ইচ্ছিতং কাৰণং সিক্খাপেতুং অসক্কোন্তং দিস্ৱা সমীপে ঠিতে ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা আহ – ‘‘আৱুসো, সচে অযং হত্থাচৰিযো ইমং হত্থিং অসুকট্ঠানে নাম ৱিজ্ঝেয্য, খিপ্পমেৱ ইমং কাৰণং সিক্খাপেয্যা’’তি. সো তস্স কথং সুত্ৱা তথা কত্ৱা তং হত্থিং সুদন্তং দমেসি. তে ভিক্খূ তং পৱত্তিং সত্থু আৰোচেসুং. সত্থা তং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ তযা এৱং ৱুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৱুত্তে ৱিগৰহিত্ৱা ‘‘কিং তে, মোঘপুৰিস, হত্থিযানেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা দন্তেন. ন হি এতেহি যানেহি অগতপুব্বং ঠানং গন্তুং সমত্থা নাম অত্থি, অত্তনা পন সুদন্তেন সক্কা অগতপুব্বং ঠানং গন্তুং, তস্মা অত্তানমেৱ দমেহি, কিং তে এতেসং দমনেনা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩২৩. ‘‘ন হি এতেহি যানেহি, গচ্ছেয্য অগতং দিসং;

যথাত্তনা সুদন্তেন, দন্তো দন্তেন গচ্ছতী’’তি.

তস্সত্থো – যানি তানি হত্থিযানাদীনি যানানি, ন হি এতেহি যানেহি কোচি পুগ্গলো সুপিনন্তেনপি অগতপুব্বত্তা ‘‘অগত’’ন্তি সঙ্খাতং নিব্বানদিসং তথা গচ্ছেয্য, যথা পুব্বভাগে ইন্দ্ৰিযদমেন অপৰভাগে অৰিযমগ্গভাৱনায সুদন্তেন দন্তো নিব্বিসেৱনো সপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো তং অগতপুব্বং দিসং গচ্ছতি, দন্তভূমিং পাপুণাতি. তস্মা অত্তদমনমেৱ ততো ৱৰন্তি অত্থো.

দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.

হত্থাচৰিযপুব্বকভিক্খুৱত্থু দুতিযং.

৩. পৰিজিণ্ণব্ৰাহ্মণপুত্তৱত্থু

ধনপালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰস্স পৰিজিণ্ণব্ৰাহ্মণস্স পুত্তে আৰব্ভ কথেসি.

সাৱত্থিযং কিৰেকো ব্ৰাহ্মণো অট্ঠসতসহস্সৱিভৱো ৱযপ্পত্তানং চতুন্নং পুত্তানং আৱাহং কত্ৱা চত্তাৰি সতসহস্সানি অদাসি. অথস্স ব্ৰাহ্মণিযা কালকতায পুত্তা সম্মন্তযিংসু – ‘‘সচে অযং অঞ্ঞং ব্ৰাহ্মণিং আনেস্সতি, তস্সা কুচ্ছিযং নিব্বত্তানং ৱসেন কুলসন্তকং ভিজ্জিস্সতি, হন্দ নং মযং সঙ্গণ্হিস্সামা’’তি তে তং পণীতেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি উপট্ঠহন্তা হত্থপাদসম্বাহনাদীনি কৰোন্তা উপট্ঠহিত্ৱা একদিৱসমস্স দিৱা নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স হত্থপাদে সম্বাহন্তা পাটিযেক্কং ঘৰাৱাসে আদীনৱং ৱত্ৱা ‘‘মযং তুম্হে ইমিনা নীহাৰেন যাৱজীৱং উপট্ঠহিস্সাম, সেসধনম্পি নো দেথা’’তি যাচিংসু. ব্ৰাহ্মণো পুন একেকস্স সতসহস্সং দত্ৱা অত্তনো নিৱত্থপাৰুপনমত্তং ঠপেত্ৱা সব্বং উপভোগপৰিভোগং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কত্ৱা নিয্যাদেসি. তং জেট্ঠপুত্তো কতিপাহং উপট্ঠহি. অথ নং একদিৱসং ন্হত্ৱা আগচ্ছন্তং দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠত্ৱা সুণ্হা এৱমাহ – ‘‘কিং তযা জেট্ঠপুত্তস্স সতং ৱা সহস্সং ৱা অতিৰেকং দিন্নং অত্থি, ননু সব্বেসং দ্ৱে দ্ৱে সতসহস্সানি দিন্নানি, কিং সেসপুত্তানং ঘৰস্স মগ্গং ন জানাসী’’তি. সোপি ‘‘নস্স ৱসলী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা অঞ্ঞস্স ঘৰং অগমাসি. ততোপি কতিপাহচ্চযেন ইমিনাৱ উপাযেন পলাপিতো অঞ্ঞস্সাতি এৱং একঘৰম্পি পৱেসনং অলভমানো পণ্ডৰঙ্গপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ভিক্খায চৰন্তো কালানমচ্চযেন জৰাজিণ্ণো দুব্ভোজনদুক্খসেয্যাহি মিলাতসৰীৰো ভিক্খায চৰন্তো আগম্ম পীঠিকায নিপন্নো নিদ্দং ওক্কমিত্ৱা উট্ঠায নিসিন্নো অত্তানং ওলোকেত্ৱা পুত্তেসু অত্তনো পতিট্ঠং অপস্সন্তো চিন্তেসি – ‘‘সমণো কিৰ গোতমো অব্ভাকুটিকো উত্তানমুখো সুখসম্ভাসো পটিসন্থাৰকুসলো, সক্কা সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পটিসন্থাৰং লভিতু’’ন্তি. সো নিৱাসনপাৰুপনং সণ্ঠাপেত্ৱা ভিক্খভাজনং গহেত্ৱা দণ্ডমাদায ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. ৱুত্তম্পি চেতং (সং. নি. ১.২০০) –

অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণমহাসালো লূখো লূখপাৱুৰণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা একমন্তং নিসিন্নেন তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা এতদৱোচ – ‘‘কিন্নু ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, লূখো লূখপাৱুৰণো’’তি. ইধ মে, ভো গোতম, চত্তাৰো পুত্তা, তে মং দাৰেহি সংপুচ্ছ ঘৰা নিক্খামেন্তীতি. তেন হি ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, ইমা গাথাযো পৰিযাপুণিত্ৱা সভাযং মহাজনকাযে সন্নিপতিতে পুত্তেসু চ সন্নিসিন্নেসু ভাসস্সু –

‘‘যেহি জাতেহি নন্দিস্সং, যেসঞ্চ ভৱমিচ্ছিসং;

তে মং দাৰেহি সংপুচ্ছ, সাৱ ৱাৰেন্তি সূকৰং.

‘‘অসন্তা কিৰ মং জম্মা, তাত তাতাতি ভাসৰে;

ৰক্খসা পুত্তৰূপেন, তে জহন্তি ৱযোগতং.

‘‘অস্সোৱ জিণ্ণো নিব্ভোগো, খাদনা অপনীযতি;

বালকানং পিতা থেৰো, পৰাগাৰেসু ভিক্খতি.

‘‘দণ্ডোৱ কিৰ মে সেয্যো, যঞ্চে পুত্তা অনস্সৱা;

চণ্ডম্পি গোণং ৱাৰেতি, অথো চণ্ডম্পি কুক্কুৰং.

‘‘অন্ধকাৰে পুৰে হোতি, গম্ভীৰে গাধমেধতি;

দণ্ডস্স আনুভাৱেন, খলিত্ৱা পতিতিট্ঠতী’’তি. (সং. নি. ১.২০০);

সো ভগৱতো সন্তিকে তা গাথাযো উগ্গণ্হিত্ৱা তথাৰূপে ব্ৰাহ্মণানং সমাগমদিৱসে সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতেসু পুত্তেসু তং সভং ওগাহিত্ৱা ব্ৰাহ্মণানং মজ্ঝে মহাৰহেসু আসনেসু নিসিন্নেসু ‘‘অযং মে কালো’’তি সভায মজ্ঝে পৱিসিত্ৱা হত্থং উক্খিপিত্ৱা ‘‘অহং, ভো, তুম্হাকং গাথাযো ভাসিতুকামো, সুণিস্সথা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ভাসস্সু, ব্ৰাহ্মণ, সুণোমা’’তি ৱুত্তে ঠিতকোৱ অভাসি. তেন চ সমযেন মনুস্সানং ৱত্তং হোতি ‘‘যো মাতাপিতূনং সন্তকং খাদন্তো মাতাপিতৰো ন পোসেতি, সো মাৰেতব্বো’’তি. তস্মা তে ব্ৰাহ্মণপুত্তা পিতু পাদেসু পতিত্ৱা ‘‘জীৱিতং নো, তাত, দেথা’’তি যাচিংসু. সো পিতু হদযমুদুতায ‘‘মা মে, ভো, পুত্তকে ৱিনাসযিত্থ, পোসেস্সন্তি ম’’ন্তি আহ. অথস্স পুত্তে মনুস্সা আহংসু – ‘‘সচে, ভো, অজ্জ পট্ঠায পিতৰং ন সম্মা পটিজগ্গিস্সথ, ঘাতেস্সাম ৱো’’তি. তে ভীতা পিতৰং পীঠে নিসীদাপেত্ৱা সযং উক্খিপিত্ৱা গেহং নেত্ৱা সৰীৰং তেলেন অব্ভঞ্জিত্ৱা উব্বট্টেত্ৱা গন্ধচুণ্ণাদীহি ন্হাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণিযো পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘অজ্জ পট্ঠায অম্হাকং পিতৰং সম্মা পটিজগ্গথ, সচে তুম্হে পমাদং আপজ্জিস্সথ, নিগ্গণ্হিস্সাম ৱো’’তি ৱত্ৱা পণীতভোজনং ভোজেসুং.

ব্ৰাহ্মণো সুভোজনঞ্চ সুখসেয্যঞ্চ আগম্ম কতিপাহচ্চযেন সঞ্জাতবলো পীণিন্দ্ৰিযো অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং মে সম্পত্তি সমণং গোতমং নিস্সায লদ্ধা’’তি পণ্ণাকাৰত্থায একং দুস্সযুগং আদায ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা কতপটিসন্থাৰো একমন্তং নিসিন্নো তং দুস্সযুগং ভগৱতো পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘‘মযং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নাম আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসাম, পটিগ্গণ্হাতু মে ভৱং গোতমো আচৰিযো আচৰিযধন’’ন্তি আহ. ভগৱা তস্স অনুকম্পায তং পটিগ্গহেত্ৱা ধম্মং দেসেসি. দেসনাৱসানে ব্ৰাহ্মণো সৰণেসু পতিট্ঠায এৱমাহ – ‘‘ভো গোতম, ময্হং পুত্তেহি চত্তাৰি ধুৱভত্তানি দিন্নানি, ততো অহং দ্ৱে তুম্হাকং দম্মী’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘কল্যাণং, ব্ৰাহ্মণ, মযং পন ৰুচ্চনট্ঠানমেৱ গমিস্সামা’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. ব্ৰাহ্মণো ঘৰং গন্ত্ৱা পুত্তে আহ – ‘‘তাতা, সমণো গোতমো ময্হং সহাযো, তস্স মে দ্ৱে ধুৱভত্তানি দিন্নানি, তুম্হে তস্মিং সম্পত্তে মা পমজ্জিত্থা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু.

সত্থা পুনদিৱসে পিণ্ডায চৰন্তো জেট্ঠপুত্তস্স ঘৰদ্ৱাৰং অগমাসি. সো সত্থাৰং দিস্ৱা পত্তমাদায ঘৰং পৱেসেত্ৱা মহাৰহে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৱা পণীতভোজনমদাসি. সত্থা পুনদিৱসে ইতৰস্স ইতৰস্সাতি পটিপাটিযা সব্বেসং ঘৰানি অগমাসি. সব্বে তে তথেৱ সক্কাৰং অকংসু. একদিৱসং জেট্ঠপুত্তো মঙ্গলে পচ্চুপট্ঠিতে পিতৰং আহ – ‘‘তাত, কস্স মঙ্গলং দেমা’’তি? ‘‘নাহং অঞ্ঞে জানামি, সমণো গোতমো ময্হং সহাযো’’তি. ‘‘তেন হি তং স্ৱাতনায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিমন্তেথা’’তি. ব্ৰাহ্মণো তথা অকাসি. সত্থা পুনদিৱসে সপৰিৱাৰো তস্স গেহং অগমাসি. সো হৰিতুপলিত্তে সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতে গেহে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৱা অপ্পোদকমধুপাযসেন চেৱ পণীতেন খাদনীযেন চ পৰিৱিসি. অন্তৰাভত্তস্মিংযেৱ ব্ৰাহ্মণস্স চত্তাৰো পুত্তা সত্থু সন্তিকে নিসীদিত্ৱা আহংসু – ‘‘ভো গোতম, মযং অম্হাকং পিতৰং পটিজগ্গাম ন পমজ্জাম, পস্সথিমস্স অত্তভাৱ’’ন্তি.

সত্থা ‘‘কল্যাণং ৱো কতং, মাতাপিতুপোসনং নাম পোৰাণকপণ্ডিতানং আচিণ্ণমেৱা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তস্স নাগস্স ৱিপ্পৱাসেন, ৱিৰূড়্হা সল্লকী চ কুটজা চা’’তি ইমং একাদসনিপাতে মাতুপোসকনাগৰাজজাতকং (চৰিযা. ২.১ আদযো; জা. ১.১১.১ আদযো) ৱিত্থাৰেন কথেত্ৱা ইমং গাথং অভাসি –

৩২৪. ‘‘ধনপালো নাম কুঞ্জৰো,

কটুকভেদনো দুন্নিৱাৰযো;

বদ্ধো কবড়ং ন ভুঞ্জতি,

সুমৰতি নাগৱনস্স কুঞ্জৰো’’তি.

তত্থ ধনপালো নামাতি তদা কাসিকৰঞ্ঞা হত্থাচৰিযং পেসেত্ৱা ৰমণীযে নাগৱনে গাহাপিতস্স হত্থিনো এতং নামং. কটুকভেদনোতি তিখিণমদো. হত্থীনঞ্হি মদকালে কণ্ণচূড়িকা পভিজ্জন্তি, পকতিযাপি হত্থিনো তস্মিং কালে অঙ্কুসে ৱা কুন্ততোমৰে ৱা ন গণেন্তি, চণ্ডা ভৱন্তি. সো পন অতিচণ্ডোযেৱ. তেন ৱুত্তং – কটুকভেদনো দুন্নিৱাৰযোতি. বদ্ধো কবড়ং ন ভুঞ্জতীতি সো বদ্ধো হত্থিসালং পন নেত্ৱা ৱিচিত্ৰসাণিযা পৰিক্খিপাপেত্ৱা কতগন্ধপৰিভণ্ডায উপৰি বদ্ধৱিচিত্ৰৱিতানায ভূমিযা ঠপিতো ৰঞ্ঞা ৰাজাৰহেন নানগ্গৰসেন ভোজনেন উপট্ঠাপিতোপি কিঞ্চি ভুঞ্জিতুং ন ইচ্ছি, তমত্থং সন্ধায ‘‘বদ্ধো কবড়ং ন ভুঞ্জতী’’তি ৱুত্তং. সুমৰতি নাগৱনস্সাতি সো ৰমণীযং মে ৱসনট্ঠানন্তি নাগৱনং সৰতি. ‘‘মাতা পন মে অৰঞ্ঞে পুত্তৱিযোগেন দুক্খপ্পত্তা অহোসি, মাতাপিতুউপট্ঠানধম্মো ন মে পূৰতি, কিং মে ইমিনা ভোজনেনা’’তি ধম্মিকং মাতাপিতুউপট্ঠানধম্মমেৱ সৰি. তং পন যস্মা তস্মিং নাগৱনেযেৱ ঠিতো সক্কা পূৰেতুং, তেন ৱুত্তং – সুমৰতি নাগৱনস্স কুঞ্জৰোতি. সত্থৰি ইমং অত্তনো পুব্বচৰিযং আনেত্ৱা কথেন্তে কথেন্তেযেৱ সব্বেপি তে অস্সুধাৰা পৱত্তেত্ৱা মুদুহদযা ওহিতসোতা ভৱিংসু. অথ নেসং ভগৱা সপ্পাযং ৱিদিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা ধম্মং দেসেসি.

দেসনাৱসানে সদ্ধিং পুত্তেহি চেৱ সুণিসাহি চ ব্ৰাহ্মণো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি.

পৰিজিণ্ণব্ৰাহ্মণপুত্তৱত্থু ততিযং.

৪. পসেনদিকোসলৱত্থু

মিদ্ধী যদা হোতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ৰাজানং পসেনদিকোসলং আৰব্ভ কথেসি.

একস্মিঞ্হি সমযে ৰাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনং তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. সো একদিৱসং ভুত্তপাতৰাসো ভত্তসম্মদং অৱিনোদেত্ৱাৱ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা কিলন্তৰূপো ইতো চিতো চ সম্পৰিৱত্ততি, নিদ্দায অভিভুয্যমানোপি উজুকং নিপজ্জিতুং অসক্কোন্তো একমন্তং নিসীদি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং, মহাৰাজ, অৱিস্সমিত্ৱাৱ আগতোসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, ভুত্তকালতো পট্ঠায মে মহাদুক্খং হোতী’’তি. অথ নং সত্থা, ‘‘মহাৰাজ, অতিবহুভোজনং এৱং দুক্খং হোতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩২৫. ‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,

নিদ্দাযিতা সম্পৰিৱত্তসাযী;

মহাৱৰাহোৱ নিৱাপপুট্ঠো,

পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি.

তত্থ মিদ্ধীতি থিনমিদ্ধাভিভূতো. মহগ্ঘসো চাতি মহাভোজনো আহৰহত্থকঅলংসাটকতত্ৰৱট্টককাকমাসকভুত্তৱমিতকানং অঞ্ঞতৰো ৱিয. নিৱাপপুট্ঠোতি কুণ্ডকাদিনা সূকৰভত্তেন পুট্ঠো. ঘৰসূকৰো হি দহৰকালতো পট্ঠায পোসিযমানো থূলসৰীৰকালে গেহা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তো হেট্ঠামঞ্চাদীসু সম্পৰিৱত্তিত্ৱা অস্সসন্তো পস্সসন্তো সযতেৱ. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদা পুৰিসো মিদ্ধী চ হোতি মহগ্ঘসো চ, নিৱাপপুট্ঠো মহাৱৰাহো ৱিয চ অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন যাপেতুং অসক্কোন্তো নিদ্দাযনসীলো সম্পৰিৱত্তসাযী, তদা সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তীণি লক্খণানি মনসিকাতুং ন সক্কোতি. তেসং অমনসিকাৰা মন্দপঞ্ঞো পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি, গব্ভৱাসতো ন পৰিমুচ্চতীতি. দেসনাৱসানে সত্থা ৰঞ্ঞো উপকাৰৱসেন –

‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো, মত্তং জানতো লদ্ধভোজনে;

তনুকস্স ভৱন্তি ৱেদনা, সণিকং জীৰতি আযু পালয’’ন্তি. (সং. নি. ১.১২৪);

ইমং গাথং ৱত্ৱা উত্তৰমাণৱং উগ্গণ্হাপেত্ৱা ‘‘ইমং গাথং ৰঞ্ঞো ভোজনৱেলায পৱেদেয্যাসি, ইমিনা উপাযেন ভোজনং পৰিহাপেয্যাসী’’তি উপাযং আচিক্খি, সো তথা অকাসি. ৰাজা অপৰেন সমযেন নাড়িকোদনপৰমতায সণ্ঠিতো সুসল্লহুকসৰীৰো সুখপ্পত্তো সত্থৰি উপ্পন্নৱিস্সাসো সত্তাহং অসদিসদানং পৱত্তেসি. দানানুমোদনায মহাজনো মহন্তং ৱিসেসং পাপুণীতি.

পসেনদিকোসলৱত্থু চতুত্থং.

৫. সানুসামণেৰৱত্থু

ইদং পুৰেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো সানুং নাম সামণেৰং আৰব্ভ কথেসি.

সো কিৰ একিস্সা উপাসিকায একপুত্তকো অহোসি. অথ নং সা দহৰকালেযেৱ পব্বাজেসি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায সীলৱা অহোসি ৱত্তসম্পন্নো, আচৰিযুপজ্ঝাযআগন্তুকানং ৱত্তং কতমেৱ হোতি. মাসস্স অট্ঠমে দিৱসে পাতোৱ উট্ঠায উদকমাড়কে উদকং উপট্ঠাপেত্ৱা ধম্মস্সৱনগ্গং সম্মজ্জিত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা দীপং জালেত্ৱা মধুৰস্সৰেন ধম্মস্সৱনং ঘোসেতি. ভিক্খূ তস্স থামং ঞত্ৱা ‘‘সৰভঞ্ঞং ভণ সামণেৰা’’তি অজ্ঝেসন্তি. সো ‘‘ময্হং হদযৱাতো ৰুজতি, কাযো ৱা বাধতী’’তি কিঞ্চি পচ্চাহাৰং অকত্ৱা ধম্মাসনং অভিৰূহিত্ৱা আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিয সৰভঞ্ঞং ৱত্ৱা ওতৰন্তো ‘‘ময্হং মাতাপিতূনং ইমস্মিং সৰভঞ্ঞে পত্তিং দম্মী’’তি ৱদতি. তস্স মনুস্সা মাতাপিতৰো পত্তিযা দিন্নভাৱং ন জানন্তি. অনন্তৰত্তভাৱে পনস্স মাতা যক্খিনী হুত্ৱা নিব্বত্তা, সা দেৱতাহি সদ্ধিং আগন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা ‘‘সামণেৰেন দিন্নপত্তিং অনুমোদামি, তাতা’’তি ৱদতি. ‘‘সীলসম্পন্নো চ নাম ভিক্খু সদেৱকস্স লোকস্স পিযো হোতী’’তি তস্মিং সামণেৰে দেৱতা সলজ্জা সগাৰৱা মহাব্ৰহ্মানং ৱিয অগ্গিক্খন্ধং ৱিয চ নং মঞ্ঞন্তি. সামণেৰে গাৰৱেন তঞ্চ যক্খিনিং গৰুকং কত্ৱা পস্সন্তি. তা ধম্মস্সৱনযক্খসমাগমাদীসু ‘‘সানুমাতা সানুমাতা’’তি যক্খিনিযা অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং দেন্তি. মহেসক্খাপি যক্খা তং দিস্ৱা মগ্গা ওক্কমন্তি, আসনা ৱুট্ঠহন্তি.

অথ খো সামণেৰো ৱুড্ঢিমন্ৱায পৰিপক্কিন্দ্ৰিযো অনভিৰতিযা পীড়িতো অনভিৰতিং ৱিনোদেতুং অসক্কোন্তো পৰুড়্হকেসনখো কিলিট্ঠনিৱাসনপাৰুপনো কস্সচি অনাৰোচেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায এককোৱ মাতুঘৰং অগমাসি. উপাসিকা পুত্তং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘কিং, তাত, ত্ৱং পুব্বে আচৰিযুপজ্ঝাযেহি ৱা দহৰসামণেৰেহি ৱা সদ্ধিং ইধাগচ্ছসি, কস্মা এককোৱ অজ্জ আগতোসী’’তি? সো উক্কণ্ঠিতভাৱং আৰোচেসি. সা উপাসিকা নানপ্পকাৰেন ঘৰাৱাসে আদীনৱং দস্সেত্ৱা পুত্তং ওৱদমানাপি সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তী ‘‘অপ্পেৱ নাম অত্তনো ধম্মতাযপি সল্লক্খেয্যা’’তি অনুয্যোজেত্ৱা ‘‘তিট্ঠ, তাত, যাৱ তে যাগুভত্তং সম্পাদেমি, যাগুং পিৱিত্ৱা কতভত্তকিচ্চস্স তে মনাপানি ৱত্থানি নীহৰিত্ৱা দস্সামী’’তি ৱত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. নিসীদি সামণেৰো. উপাসিকা মুহুত্তেনেৱ যাগুখজ্জকং সম্পাদেত্ৱা অদাসি. অথ ‘‘ভত্তং সম্পাদেস্সামী’’তি অৱিদূৰে নিসিন্না তণ্ডুলে ধোৱতি. তস্মিং সমযে সা যক্খিনী ‘‘কহং নু খো সামণেৰো, কচ্চি ভিক্খাহাৰং লভতি, নো’’তি আৱজ্জমানা তস্স ৱিব্ভমিতুকামতায নিসিন্নভাৱং ঞত্ৱা ‘‘সামণেৰো মে মহেসক্খানং দেৱতানং অন্তৰে লজ্জং উপ্পাদেয্য, গচ্ছামিস্স ৱিব্ভমনে অন্তৰাযং কৰিস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা তস্স সৰীৰে অধিমুচ্চিত্ৱা গীৱং পৰিৱত্তেত্ৱা খেড়েন পগ্ঘৰন্তেন ভূমিযং নিপতি. উপাসিকা পুত্তস্স তং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা ৱেগেন গন্ত্ৱা পুত্তং আলিঙ্গেত্ৱা ঊৰূসু নিপজ্জাপেসি. সকলগামৱাসিনো আগন্ত্ৱা বলিকম্মাদীনি কৰিংসু. উপাসিকা পন পৰিদেৱমানা ইমা গাথা অভাসি –

‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;

পাটিহাৰিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.

‘‘উপোসথং উপৱসন্তি, ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তি যে;

ন তেহি যক্খা কীড়ন্তি, ইতি মে অৰহতং সুতং;

সা দানি অজ্জ পস্সামি, যক্খা কীড়ন্তি সানুনা’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);

উপাসিকায ৱচনং সুত্ৱা –

‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;

পাটিহাৰিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.

‘‘উপোসথং উপৱসন্তি, ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তি যে;

ন তেহি যক্খা কীড়ন্তি, সাহু তে অৰহতং সুত’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৩৯) –

ৱত্ৱা আহ –

‘‘সানুং পবুদ্ধং ৱজ্জাসি, যক্খানং ৱচনং ইদং;

মাকাসি পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো.

‘‘সচে চ পাপকং কম্মং, কৰিস্সসি কৰোসি ৱা;

ন তে দুক্খা পমুত্যত্থি, উপ্পচ্চাপি পলাযতো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);

এৱং পাপকং কম্মং কত্ৱা সকুণস্স ৱিয উপ্পতিত্ৱা পলাযতোপি তে মোক্খো নত্থীতি ৱত্ৱা সা যক্খিনী সামণেৰং মুঞ্চি. সো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা মাতৰং কেসে ৱিকিৰিয অস্সসন্তিং পস্সসন্তিং ৰোদমানং সকলগামৱাসিনো চ সন্নিপতিতে দিস্ৱা অত্তনো যক্খেন গহিতভাৱং অজানন্তো ‘‘অহং পুব্বে পীঠে নিসিন্নো, মাতা মে অৱিদূৰে নিসীদিত্ৱা তণ্ডুলে ধোৱি, ইদানি পনম্হি ভূমিযং নিপন্নো, কিং নু খো এত’’ন্তি নিপন্নকোৱ মাতৰং আহ –

‘‘মতং ৱা অম্ম ৰোদন্তি, যো ৱা জীৱং ন দিস্সতি;

জীৱন্তং অম্ম পস্সন্তী, কস্মা মং অম্ম ৰোদসী’’তি. (থেৰগা. ৪৪; সং. নি. ১.২৩৯);

অথস্স মাতা ৱত্থুকামকিলেসকামে পহায পব্বজিতস্স পুন ৱিব্ভমনত্থং আগমনে আদীনৱং দস্সেন্তী আহ –

‘‘মতং ৱা পুত্ত ৰোদন্তি, যো ৱা জীৱং ন দিস্সতি;

যো চ কামে চজিত্ৱান, পুনৰাগচ্ছতে ইধ;

তং ৱাপি পুত্ত ৰোদন্তি, পুন জীৱং মতো হি সো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);

এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ঘৰাৱাসং কুক্কুড়সদিসঞ্চেৱ নৰকসদিসঞ্চ কত্ৱা ঘৰাৱাসে আদীনৱং দস্সেন্তী পুন আহ –

‘‘কুক্কুড়া উব্ভতো তাত, কুক্কুড়ং পতিতুমিচ্ছসি;

নৰকা উব্ভতো তাত, নৰকং পতিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);

অথ নং, ‘‘পুত্ত, ভদ্দং তৱ হোতু, মযা পন ‘অযং নো পুত্তকো ডয্হমানো’তি গেহা ভণ্ডং ৱিয নীহৰিত্ৱা বুদ্ধসাসনে পব্বাজিতো, ঘৰাৱাসে পুন ডয্হিতুং ইচ্ছসি. অভিধাৱথ পৰিত্তাযথ নোতি ইমমত্থং কস্স উজ্ঝাপযাম কং নিজ্ঝাপযামা’’তি দীপেতুং ইমং গাথমাহ –

‘‘অভিধাৱথ ভদ্দন্তে, কস্স উজ্ঝাপযামসে;

আদিত্তা নীহতং ভণ্ডং, পুন ডয্হিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯);

সো মাতৰি কথেন্তিযা কথেন্তিযা সল্লক্খেত্ৱা ‘‘নত্থি ময্হং গিহিভাৱেন অত্থো’’তি আহ. অথস্স মাতা ‘‘সাধু, তাতা’’তি তুট্ঠা পণীতভোজনং ভোজেত্ৱা ‘‘কতিৱস্সোসি, তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৱা পৰিপুণ্ণৱস্সভাৱং ঞত্ৱা তিচীৱৰং পটিযাদেসি. সো পৰিপুণ্ণপত্তচীৱৰো উপসম্পদং লভি. অথস্স অচিৰূপসম্পন্নস্স সত্থা চিত্তনিগ্গহে উস্সাহং জনেন্তো ‘‘চিত্তং নামেতং নানাৰম্মণেসু দীঘৰত্তং চাৰিকং চৰন্তং অনিগ্গণ্হন্তস্স সোত্থিভাৱো নাম নত্থি, তস্মা অঙ্কুসেন মত্তহত্থিনো ৱিয চিত্তস্স নিগ্গণ্হনে যোগো কৰণীযো’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩২৬. ‘‘ইদং পুৰে চিত্তমচাৰি চাৰিকং,

যেনিচ্ছকং যত্থকামং যথাসুখং;

তদজ্জহং নিগ্গহেস্সামি যোনিসো,

হত্থিপ্পভিন্নং ৱিয অঙ্কুসগ্গহো’’তি.

তস্সত্থো – ইদং চিত্তং নাম ইতো পুব্বে ৰূপাদীসু চ আৰম্মণেসু ৰাগাদীনং যেন কাৰণেন ইচ্ছতি, যত্থেৱস্স কামো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱসেন যত্থ কামং যথাৰুচি চৰন্তস্স সুখং হোতি, তথেৱ ৱিচৰণতো যথাসুখং দীঘৰত্তং চাৰিকং চৰি, তং অজ্জ অহং পভিন্নং মত্তহত্থিং হত্থাচৰিযসঙ্খাতো ছেকো অঙ্কুসগ্গহো অঙ্কুসেন ৱিয যোনিসোমনসিকাৰেন নিগ্গহেস্সামি, নাস্স ৱীতিক্কমিতুং দস্সামীতি.

দেসনাৱসানে সানুনা সদ্ধিং ধম্মস্সৱনায উপসঙ্কমন্তানং বহূনং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. সোপাযস্মা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা মহাধম্মকথিকো হুত্ৱা ৱীসৱস্সসতং ঠত্ৱা সকলজম্বুদীপং সঙ্খোভেত্ৱা পৰিনিব্বাযীতি.

সানুসামণেৰৱত্থু পঞ্চমং.

৬. পাৱেয্যকহত্থিৱত্থু

অপ্পমাদৰতাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কোসলৰঞ্ঞো পাৱেয্যকং নাম হত্থিং আৰব্ভ কথেসি.

সো কিৰ হত্থী তৰুণকালে মহাবলো হুত্ৱা অপৰেন সমযেন জৰাৱাতৱেগব্ভাহতো হুত্ৱা একং মহন্তং সৰং ওৰুয্হ কললে লগ্গিত্ৱা উত্তৰিতুং নাসক্খি. মহাজনো তং দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপোপি নাম হত্থী ইমং দুব্বলভাৱং পত্তো’’তি কথং সমুট্ঠাপেসি. ৰাজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা হত্থাচৰিযং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, আচৰিয, তং হত্থিং কললতো উদ্ধৰাহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তস্মিং ঠানে সঙ্গামসীসং দস্সেত্ৱা সঙ্গামভেৰিং আকোটাপেসি. মানজাতিকো হত্থী ৱেগেনুট্ঠায থলে পতিট্ঠহি. ভিক্খূ তং কাৰণং দিস্ৱা সত্থু আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘তেন, ভিক্খৱে, হত্থিনা পকতিপঙ্কদুগ্গতো অত্তা উদ্ধটো, তুম্হে পন কিলেসদুগ্গে পক্খন্দা. তস্মা যোনিসো পদহিত্ৱা তুম্হেপি ততো অত্তানং উদ্ধৰথা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩২৭. ‘‘অপ্পমাদৰতা হোথ, সচিত্তমনুৰক্খথ;

দুগ্গা উদ্ধৰথত্তানং, পঙ্কে সন্নোৱ কুঞ্জৰো’’তি.

তত্থ অপ্পমাদৰতাতি সতিযা অৱিপ্পৱাসে অভিৰতা হোথ. সচিত্তন্তি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু অত্তনো চিত্তং যথা ৱীতিক্কমং ন কৰোতি, এৱং ৰক্খথ. দুগ্গাতি যথা সো পঙ্কে সন্নো কুঞ্জৰো হত্থেহি চ পাদেহি চ ৱাযামং কত্ৱা পঙ্কদুগ্গতো অত্তানং উদ্ধৰিত্ৱা থলে পতিট্ঠিতো, এৱং তুম্হেপি কিলেসদুগ্গতো অত্তানং উদ্ধৰথ, নিব্বানথলে পতিট্ঠাপেথাতি অত্থো.

দেসনাৱসানে তে ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.

পাৱেয্যকহত্থিৱত্থু ছট্ঠং.

৭. সম্বহুলভিক্খুৱত্থু

সচে লভেথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা পালিলেয্যকং নিস্সায ৰক্খিতৱনসণ্ডে ৱিহৰন্তো সম্বহুলে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু যমকৱগ্গে ‘‘পৰে চ ন ৱিজানন্তী’’তি গাথাৱণ্ণনায আগতমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং (ধ. প. অট্ঠ. ১.৫ কোসম্বকৱত্থু) –

তথাগতস্স তত্থ হত্থিনাগেন উপট্ঠিযমানস্স ৱসনভাৱো সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. সাৱত্থিনগৰতো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো ৱিসাখা মহাউপাসিকা’’তি এৱমাদীনি মহাকুলানি আনন্দত্থেৰস্স সাসনং পহিণিংসু ‘‘সত্থাৰং নো, ভন্তে, দস্সেথা’’তি. দিসাৱাসিনোপি পঞ্চসতা ভিক্খূ ৱুট্ঠৱস্সা আনন্দত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘চিৰস্সুতা নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতো সম্মুখা ধম্মী কথা, সাধু মযং, আৱুসো আনন্দ, লভেয্যাম ভগৱতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৱনাযা’’তি যাচিংসু. থেৰো তে ভিক্খূ আদায তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘তেমাসং একৱিহাৰিনো তথাগতস্স সন্তিকং এত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং উপসঙ্কমনং অযুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তে ভিক্খূ বহি ঠপেত্ৱা এককোৱ সত্থাৰং উপসঙ্কমি. পালিলেয্যকো তং দিস্ৱা দণ্ডমাদায পক্খন্দি. তং সত্থা ওলোকেত্ৱা ‘‘অপেহি, অপেহি, পালিলেয্যক, মা ৱাৰযি, বুদ্ধুপট্ঠাকো এসো’’তি আহ. সো তত্থেৱ দণ্ডং ছড্ডেত্ৱা পত্তচীৱৰপটিগ্গহণং আপুচ্ছি. থেৰো নাদাসি. নাগো ‘‘সচে উগ্গহিতৱত্তো ভৱিস্সতি, সত্থু নিসীদনপাসাণফলকে অত্তনো পৰিক্খাৰং ন ঠপেস্সতী’’তি চিন্তেসি. থেৰো পত্তচীৱৰং ভূমিযং ঠপেসি. ৱত্তসম্পন্না হি গৰূনং আসনে ৱা সযনে ৱা অত্তনো পৰিক্খাৰং ন ঠপেন্তি.

থেৰো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘এককোৱ আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি আগতভাৱং সুত্ৱা ‘‘কহং পন তে’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং চিত্তং অজানন্তো বহি ঠপেত্ৱা আগতোম্হী’’তি ৱুত্তে ‘‘পক্কোসাহি নে’’তি আহ. থেৰো তথা অকাসি. সত্থা তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা তেহি ভিক্খূহি, ‘‘ভন্তে, ভগৱা বুদ্ধসুখুমালো চেৱ খত্তিযসুখুমালো চ, তুম্হেহি তেমাসং এককেহি তিট্ঠন্তেহি নিসীদন্তেহি চ দুক্কৰং কতং, ৱত্তপটিৱত্তকাৰকোপি মুখোদকাদিদাযকোপি নাহোসি মঞ্ঞে’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, পালিলেয্যকহত্থিনা মম সব্বকিচ্চানি কতানি. এৱৰূপঞ্হি সহাযং লভন্তেন এককোৱ ৱসিতুং যুত্তং, অলভন্তস্স একচাৰিকভাৱোৱ সেয্যো’’তি ৱত্ৱা নাগৱগ্গে ইমা গাথা অভাসি –

৩২৮. ‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং,

সদ্ধিংচৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

অভিভুয্য সব্বানি পৰিস্সযানি,

চৰেয্য তেনত্তমনো সতীমা.

৩২৯. ‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং,

সদ্ধিংচৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

ৰাজাৱ ৰট্ঠং ৱিজিতং পহায,

একো চৰে মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো.

৩৩০. ‘‘একস্স চৰিতং সেয্যো,

নত্থি বালে সহাযতা;

একো চৰে ন চ পাপানি কযিৰা,

অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো’’তি.

তত্থ নিপকন্তি নেপক্কপঞ্ঞায সমন্নাগতং. সাধুৱিহাৰি ধীৰন্তি ভদ্দকৱিহাৰিং পণ্ডিতং. পৰিস্সযানীতি তাদিসং মেত্তাৱিহাৰিং সহাযং লভন্তো সীহব্যগ্ঘাদযো পাকটপৰিস্সযে চ ৰাগভযদোসভযমোহভযাদযো পটিচ্ছন্নপৰিস্সযে চাতি সব্বেৱ পৰিস্সযে অভিভৱিত্ৱা তেন সদ্ধিং অত্তমনো উপট্ঠিতসতী হুত্ৱা চৰেয্য, ৱিহৰেয্যাতি অত্থো.

ৰাজাৱ ৰট্ঠন্তি ৰট্ঠং হিত্ৱা গতো মহাজনকৰাজা ৱিয. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱিজিতভূমিপদেসো ৰাজা ‘‘ইদং ৰজ্জং নাম মহন্তং পমাদট্ঠানং, কিং মে ৰজ্জেন কাৰিতেনা’’তি ৱিজিতং ৰট্ঠং পহায এককোৱ মহাৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা চতূসু ইৰিযাপথেসু এককোৱ চৰতি, এৱং এককোৱ চৰেয্যাতি. মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগোতি যথা চ ‘‘অহং খো আকিণ্ণো ৱিহৰামি হত্থীহি হত্থিনীহি হত্থিকড়ভেহি হত্থিচ্ছাপেহি, ছিন্নগ্গানি চেৱ তিণানি খাদামি, ওভগ্গোভগ্গঞ্চ মে সাখাভঙ্গং খাদন্তি, আৱিলানি চ পানীযানি পিৱামি, ওগাহা চ মে উত্তিণ্ণস্স হত্থিনিযো কাযং উপনিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, যংনূনাহং এককোৱ গণম্হা ৱূপকট্ঠো ৱিহৰেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ৪৬৭; উদা. ৩৫) এৱং পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা গমনতো মাতঙ্গোতি লদ্ধনামো ইমস্মিং অৰঞ্ঞে অযং হত্থিনাগো যূথং পহায সব্বিৰিযাপথেসু এককোৱ সুখং চৰতি, এৱম্পি একোৱ চৰেয্যাতি অত্থো.

একস্সাতি পব্বজিতস্স হি পব্বজিতকালতো পট্ঠায একীভাৱাভিৰতস্স এককস্সেৱ চৰিতং সেয্যো. নত্থি বালে সহাযতাতি চূড়সীলং মজ্ঝিমসীলং মহাসীলং দস কথাৱত্থূনি তেৰস ধুতঙ্গগুণানি ৱিপস্সনাঞাণং চত্তাৰো মগ্গা চত্তাৰি ফলানি তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা অমতমহানিব্বানন্তি অযঞ্হি সহাযতা নাম. সা বালে নিস্সায অধিগন্তুং ন সক্কাতি নত্থি বালে সহাযতা. একোতি ইমিনা কাৰণেন সব্বিৰিযাপথেসু এককোৱ চৰেয্য, অপ্পমত্তকানিপি ন চ পাপানি কযিৰা. যথা সো অপ্পোস্সুক্কো নিৰালযো ইমস্মিং অৰঞ্ঞে মাতঙ্গনাগো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানে সুখং চৰতি, এৱং এককোৱ হুত্ৱা চৰেয্য, অপ্পমত্তকানিপি ন চ পাপানি কৰেয্যাতি অত্থো. তস্মা তুম্হেহি পতিৰূপং সহাযং অলভন্তেহি একচাৰীহেৱ ভৱিতব্বন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো সত্থা তেসং ভিক্খূনং ইমং ধম্মদেসনং দেসেসি.

দেসনাৱসানে পঞ্চসতাপি তে ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.

সম্বহুলভিক্খুৱত্থু সত্তমং.

৮. মাৰৱত্থু

অত্থম্হীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা হিমৱন্তপদেসে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰন্তো মাৰং আৰব্ভ কথেসি.

তস্মিং কিৰ কালে ৰাজানো মনুস্সে পীড়েত্ৱা ৰজ্জং কাৰেন্তি. অথ ভগৱা অধম্মিকৰাজূনং ৰজ্জে দণ্ডকৰণপীড়িতে মনুস্সে দিস্ৱা কাৰুঞ্ঞেন এৱং চিন্তেসি – ‘‘সক্কা নু খো ৰজ্জং কাৰেতুং অহনং অঘাতযং, অজিনং অজাপযং, অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি, মাৰো পাপিমা তং ভগৱতো পৰিৱিতক্কং ঞত্ৱা ‘‘সমণো গোতমো ‘সক্কা নু খো ৰজ্জং কাৰেতু’ন্তি চিন্তেসি, ইদানি ৰজ্জং কাৰেতুকামো ভৱিস্সতি, ৰজ্জঞ্চ নামেতং পমাদট্ঠানং, তং কাৰেন্তে সক্কা ওকাসং লভিতুং, গচ্ছামি উস্সাহমস্স জনেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘কাৰেতু, ভন্তে, ভগৱা ৰজ্জং, কাৰেতু সুগতো ৰজ্জং অহনং অঘাতযং, অজিনং অজাপযং, অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং পন মে ত্ৱং, পাপিম, পস্সসি, যং মং ত্ৱং এৱং ৱদেসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘ভগৱতা খো, ভন্তে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা সুভাৱিতা. আকঙ্খমানো হি ভগৱা হিমৱন্তং পব্বতৰাজং ‘সুৱণ্ণ’ন্তি অধিমুচ্চেয্য, তঞ্চ সুৱণ্ণমেৱ অস্স, অহম্পি খো ধনেন ধনকৰণীযং কৰিস্সামি, তুম্হে ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেস্সথা’’তি তেন ৱুত্তে –

‘‘পব্বতস্স সুৱণ্ণস্স, জাতৰূপস্স কেৱলো;

দ্ৱিত্তাৱ নালমেকস্স, ইতি ৱিদ্ৱা সমঞ্চৰে.

‘‘যো দুক্খমদক্খি যতোনিদানং,

কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;

উপধিং ৱিদিত্ৱা সঙ্গোতি লোকে,

তস্সেৱ জন্তু ৱিনযায সিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১৫৬) –

ইমাহি গাথাহি সংৱেজেত্ৱা ‘‘অঞ্ঞো এৱ খো, পাপিম, তৱ ওৱাদো, অঞ্ঞো মম, তযা সদ্ধিং ধম্মসংসন্দনা নাম নত্থি, অহঞ্হি এৱং ওৱদামী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –

৩৩১. ‘‘অত্থম্হি জাতম্হি সুখা সহাযা,

তুট্ঠী সুখা যা ইতৰীতৰেন;

পুঞ্ঞং সুখং জীৱিতসঙ্খযম্হি,

সব্বস্স দুক্খস্স সুখং পহানং.

৩৩২. ‘‘সুখা মত্তেয্যতা লোকে,

অথো পেত্তেয্যতা সুখা;

সুখা সামঞ্ঞতা লোকে,

অথো ব্ৰহ্মঞ্ঞতা সুখা.

৩৩৩. ‘‘সুখং যাৱ জৰাসীলং, সুখা সদ্ধা পতিট্ঠিতা;

সুখো পঞ্ঞায পটিলাভো, পাপানং অকৰণং সুখ’’ন্তি.

তত্থ অত্থম্হীতি পব্বজিতস্সাপি হি চীৱৰকৰণাদিকে ৱা অধিকৰণৱূপসমাদিকে ৱা গিহিনোপি কসিকম্মাদিকে ৱা বলৱপক্খসন্নিস্সিতেহি অভিভৱনাদিকে ৱা কিচ্চে উপ্পন্নে যে তং কিচ্চং নিপ্ফাদেতুং ৱা ৱূপসমেতুং ৱা সক্কোন্তি, এৱৰূপা সুখা সহাযাতি অত্থো. তুট্ঠী সুখাতি যস্মা পন গিহিনোপি সকেন অসন্তুট্ঠা সন্ধিচ্ছেদাদীনি আৰভন্তি, পব্বজিতাপি নানপ্পকাৰং অনেসনং. ইতি তে সুখং ন ৱিন্দন্তিযেৱ. তস্মা যা ইতৰীতৰেন পৰিত্তেন ৱা ৱিপুলেন ৱা অত্তনো সন্তকেন সন্তুট্ঠি, অযমেৱ সুখাতি অত্থো. পুঞ্ঞন্তি মৰণকালে পন যথাজ্ঝাসযেন পত্থৰিত্ৱা কতপুঞ্ঞকম্মমেৱ সুখং. সব্বস্সাতি সকলস্সপি পন ৱট্টদুক্খস্স পহানসঙ্খাতং অৰহত্তমেৱ ইমস্মিং লোকে সুখং নাম.

মত্তেয্যতাতি মাতৰি সম্মা পটিপত্তি. পেত্তেয্যতাতি পিতৰি সম্মা পটিপত্তি. উভযেনপি মাতাপিতূনং উপট্ঠানমেৱ কথিতং. মাতাপিতৰো হি পুত্তানং অনুপট্ঠহনভাৱং ঞত্ৱা অত্তনো সন্তকং ভূমিযং ৱা নিদহন্তি, পৰেসং ৱা ৱিস্সজ্জেন্তি, ‘‘মাতাপিতৰো ন উপট্ঠহন্তী’’তি নেসং নিন্দাপি ৱড্ঢতি, কাযস্স ভেদা গূথনিৰযেপি নিব্বত্তন্তি. যে পন মাতাপিতৰো সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি, তে তেসং সন্তকং ধনম্পি পাপুণন্তি, পসংসম্পি লভন্তি, কাযস্স ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তি. তস্মা উভযম্পেতং সুখন্তি ৱুত্তং. সামঞ্ঞতাতি পব্বজিতেসু সম্মা পটিপত্তি. ব্ৰহ্মঞ্ঞতাতি বাহিতপাপেসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকেসু সম্মা পটিপত্তিযেৱ. উভযেনপি তেসং চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গনভাৱো কথিতো, ইদম্পি লোকে সুখং নাম কথিকং.