২০. মগ্গৱগ্গো
১. পঞ্চসতভিক্খুৱত্থু
মগ্গানট্ঠঙ্গিকোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ সত্থৰি জনপদচাৰিকং চৰিত্ৱা পুন সাৱত্থিং আগতে উপট্ঠানসালায নিসীদিত্ৱা ‘‘অসুকগামতো অসুকগামস্স মগ্গো সমো, অসুকগামস্স মগ্গো ৱিসমো, সসক্খৰো, অসক্খৰো’’তিআদিনা নযেন অত্তনো ৱিচৰিতমগ্গং আৰব্ভ মগ্গকথং কথেসুং. সত্থা তেসং অৰহত্তস্সূপনিস্সযং দিস্ৱা তং ঠানং আগন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, অযং বাহিৰকমগ্গো, ভিক্খুনা নাম অৰিযমগ্গে কম্মং কাতুং ৱট্টতি, এৱঞ্হি কৰোন্তো ভিক্খু সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২৭৩. ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুৰো পদা;
ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা.
২৭৪. ‘‘এসেৱ মগ্গো নত্থঞ্ঞো, দস্সনস্স ৱিসুদ্ধিযা;
এতঞ্হি তুম্হে পটিপজ্জথ, মাৰস্সেতং পমোহনং.
২৭৫. ‘‘এতঞ্হি তুম্হে পটিপন্না, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথ;
অক্খাতো ৱো মযা মগ্গো, অঞ্ঞায সল্লকন্তনং.
২৭৬. ‘‘তুম্হেহি কিচ্চমাতপ্পং, অক্খাতাৰো তথাগতা;
পটিপন্না পমোক্খন্তি, ঝাযিনো মাৰবন্ধনা’’তি.
তত্থ মগ্গানট্ঠঙ্গিকোতি জঙ্ঘমগ্গাদযো ৱা হোন্তু দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতমগ্গা ৱা, তেসং সব্বেসম্পি মগ্গানং সম্মাদিট্ঠিআদীহি অট্ঠহি অঙ্গেহি মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং পহানং কৰোন্তো নিৰোধং আৰম্মণং কত্ৱা চতূসুপি সচ্চেসু দুক্খপৰিজাননাদিকিচ্চং সাধযমানো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সেট্ঠো উত্তমো. সচ্চানং চতুৰো পদাতি ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তি (ধ. প. ২২৪) আগতং ৱচীসচ্চং ৱা হোতু, ‘‘সচ্চো ব্ৰাহ্মণো সচ্চো খত্তিযো’’তিআদিভেদং সম্মুতিসচ্চং ৱা ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ধ. স. ১১৪৪; ম. নি. ২.১৮৭-১৮৮) দিট্ঠিসচ্চং ৱা ‘‘দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদিভেদং পৰমত্থসচ্চং ৱা হোতু, সব্বেসম্পি ইমেসং সচ্চানং পৰিজানিতব্বট্ঠেন সচ্ছিকাতব্বট্ঠেন পহাতব্বট্ঠেন ভাৱেতব্বট্ঠেন একপটিৱেধট্ঠেন চ তথপটিৱেধট্ঠেন চ দুক্খং অৰিযসচ্চন্তিআদযো চতুৰো পদা সেট্ঠা নাম. ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানন্তি ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৱচনতো সব্বধম্মানং নিব্বানসঙ্খাতো ৱিৰাগো সেট্ঠো. দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমাতি সব্বেসং দেৱমনুস্সাদিভেদানং দ্ৱিপদানং পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা তথাগতোৱ সেট্ঠো. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, অৰূপধম্মে সম্পিণ্ডেতি. তস্মা অৰূপধম্মানম্পি তথাগতো সেট্ঠো উত্তমো.
দস্সনস্স ৱিসুদ্ধিযাতি মগ্গফলদস্সনস্স ৱিসুদ্ধত্থং যো মযা ‘‘সেট্ঠো’’তি ৱুত্তো, এসোৱ মগ্গো, নত্থঞ্ঞো. এতঞ্হি তুম্হেতি তস্মা তুম্হে এতমেৱ পটিপজ্জথ. মাৰস্সেতং পমোহনন্তি এতং মাৰমোহনং মাৰমন্থনন্তি ৱুচ্চতি. দুক্খস্সন্তন্তি সকলস্সপি ৱট্টদুক্খস্স অন্তং পৰিচ্ছেদং কৰিস্সথাতি অত্থো. অঞ্ঞায সল্লকন্তনন্তি ৰাগসল্লাদীনং কন্তনং নিম্মথনং অব্বূহণং এতং মগ্গং, মযা ৱিনা অনুস্সৱাদীহি অত্তপচ্চক্খতো ঞত্ৱাৱ অযং মগ্গো অক্খাতো, ইদানি তুম্হেহি কিলেসানং আতাপনেন ‘‘আতপ্প’’ন্তি সঙ্খং গতং তস্স অধিগমত্থায সম্মপ্পধানৱীৰিযং কিচ্চং কৰণীযং. কেৱলঞ্হি অক্খাতাৰোৱ তথাগতা. তস্মা তেহি অক্খাতৱসেন যে পটিপন্না দ্ৱীহি ঝানেহি ঝাযিনো, তে তেভূমকৱট্টসঙ্খাতা মাৰবন্ধনা পমোক্খন্তীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে তে ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চসতভিক্খুৱত্থু পঠমং.
২. অনিচ্চলক্খণৱত্থু
সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পঞ্চসতে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা গন্ত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱাযমন্তাপি অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ‘‘ৱিসেসেত্ৱা কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হিস্সামা’’তি সত্থু সন্তিকং আগমিংসু. সত্থা ‘‘কিং নু খো ইমেসং সপ্পায’’ন্তি ৱীমংসন্তো ‘‘ইমে কস্সপবুদ্ধকালে ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি অনিচ্চলক্খণে অনুযুঞ্জিংসু, তস্মা অনিচ্চলক্খণেনেৱ তেসং একং গাথং দেসেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, কামভৱাদীসু সব্বেপি সঙ্খাৰা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা এৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৭৭. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি.
তত্থ সব্বে সঙ্খাৰাতি কামভৱাদীসু উপ্পন্না খন্ধা তত্থ তত্থেৱ নিৰুজ্ঝনতো অনিচ্চাতি যদা ৱিপস্সনাপঞ্ঞায পস্সতি, অথ ইমস্মিং খন্ধপৰিহৰণদুক্খে নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দন্তো দুক্খপৰিজাননাদিৱসেন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযাতি ৱিসুদ্ধত্থায ৱোদানত্থায এস মগ্গোতি অত্থো.
দেসনাৱসানে তে ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তপৰিসানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
অনিচ্চলক্খণৱত্থু দুতিযং.
৩. দুক্খলক্খণৱত্থু
দুতিযগাথাযপি এৱৰূপমেৱ ৱত্থু. তদা হি ভগৱা তেসং ভিক্খূনং দুক্খলক্খণে কতাভিযোগভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, সব্বেপি খন্ধা পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খা এৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৭৮. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি.
তত্থ দুক্খাতি পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খা. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
দুক্খলক্খণৱত্থু ততিযং.
৪. অনত্তলক্খণৱত্থু
ততিযগাথাযপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি এত্থ ভগৱা তেসং ভিক্খূনং পুব্বে অনত্তলক্খণে অনুযুত্তভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, সব্বেপি খন্ধা অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তা এৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৭৯. ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি.
তত্থ সব্বে ধম্মাতি পঞ্চক্খন্ধা এৱ অধিপ্পেতা. অনত্তাতি ‘‘মা জীযন্তু মা মীযন্তূ’’তি ৱসে ৱত্তেতুং ন সক্কাতি অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তা অত্তসুঞ্ঞা অস্সামিকা অনিস্সৰাতি অত্থো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱাতি.
অনত্তলক্খণৱত্থু চতুত্থং.
৫. পধানকম্মিকতিস্সত্থেৰৱত্থু
উট্ঠানকালম্হীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পধানকম্মিকতিস্সত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিৱাসিনো কিৰ পঞ্চসতা কুলপুত্তা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং অগমংসু. তেসু একো তত্থেৱ ওহীযি. অৱসেসা অৰঞ্ঞে সমণধম্মং কৰোন্তা অৰহত্তং পত্ৱা ‘‘পটিলদ্ধগুণং সত্থু আৰোচেস্সামা’’তি পুন সাৱত্থিং অগমংসু. তে সাৱত্থিতো যোজনমত্তে একস্মিং গামকে পিণ্ডায চৰন্তে দিস্ৱা একো উপাসকো যাগুভত্তাদীহি পতিমানেত্ৱা অনুমোদনং সুত্ৱা পুনদিৱসত্থাযপি নিমন্তেসি. তে তদহেৱ সাৱত্থিং গন্ত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা সাযন্হসমযে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা তেহি সদ্ধিং অতিৱিয তুট্ঠিং পৱেদযমানো পটিসন্থাৰং অকাসি.
অথ নেসং তত্থ ওহীনো সহাযকভিক্খু চিন্তেসি – ‘‘সত্থু ইমেহি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কৰোন্তস্স মুখং নপ্পহোতি, ময্হং পন মগ্গফলাভাৱেন মযা সদ্ধিং ন কথেতি, অজ্জেৱ অৰহত্তং পত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা মযা সদ্ধিং কথাপেস্সামী’’তি. তেপি ভিক্খূ, ‘‘ভন্তে, মযং আগমনমগ্গে একেন উপাসকেন স্ৱাতনায নিমন্তিতা, তত্থ পাতোৱ গমিস্সামা’’তি সত্থাৰং অপলোকেসুং. অথ নেসং সহাযকো ভিক্খু সব্বৰত্তিং চঙ্কমন্তো নিদ্দাৱসেন চঙ্কমকোটিযং একস্মিং পাসাণফলকে পতি, ঊৰুট্ঠি ভিজ্জি. সো মহাসদ্দেন ৱিৰৱি. তস্স তে সহাযকা ভিক্খূ সদ্দং সঞ্জানিত্ৱা ইতো চিতো চ উপধাৱিংসু. তেসং দীপং জালেত্ৱা তস্স কত্তব্বকিচ্চং কৰোন্তানংযেৱ অৰুণো উট্ঠহি, তে তং গামং গন্তুং ওকাসং ন লভিংসু. অথ নে সত্থা আহ – ‘‘কিং, ভিক্খৱে, ভিক্খাচাৰগামং ন গমিত্থা’’তি. তে ‘‘আম, ভন্তে’’তি তং পৱত্তিং আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, এস ইদানেৱ তুম্হাকং লাভন্তৰাযং কৰোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেহি যাচিতো অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘যো পুব্বে কৰণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতি;
ৱৰুণকট্ঠভঞ্জোৱ, স পচ্ছা মনুতপ্পতী’’তি. (জা. ১.১.৭১) –
জাতকং ৱিত্থাৰেসি. তদা কিৰ তে ভিক্খূ পঞ্চসতা মাণৱকা অহেসুং, কুসীতমাণৱকো অযং ভিক্খু অহোসি, আচৰিযো পন তথাগতোৱ অহোসীতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, যো হি উট্ঠানকালে উট্ঠানং ন কৰোতি, সংসন্নসঙ্কপ্পো হোতি, কুসীতো সো ঝানাদিভেদং ৱিসেসং নাধিগচ্ছতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৮০. ‘‘উট্ঠানকালম্হি অনুট্ঠহানো,
যুৱা বলী আলসিযং উপেতো;
সংসন্নসঙ্কপ্পমনো কুসীতো,
পঞ্ঞায মগ্গং অলসো ন ৱিন্দতী’’তি.
তত্থ অনুট্ঠহানোতি অনুট্ঠহন্তো অৱাযমন্তো. যুৱা বলীতি পঠমযোব্বনে ঠিতো বলসম্পন্নোপি হুত্ৱা অলসভাৱেন উপেতো হোতি, ভুত্ৱা সযতি. সংসন্নসঙ্কপ্পমনোতি তীহি মিচ্ছাৱিতক্কেহি সুট্ঠু অৱসন্নসম্মাসঙ্কপ্পচিত্তো. কুসীতোতি নিব্বীৰিযো. অলসোতি মহাঅলসো পঞ্ঞায দট্ঠব্বং অৰিযমগ্গং অপস্সন্তো ন ৱিন্দতি, ন পটিলভতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
পধানকম্মিকতিস্সত্থেৰৱত্থু পঞ্চমং.
৬. সূকৰপেতৱত্থু
ৱাচানুৰক্খীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো সূকৰপেতং আৰব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি দিৱসে মহামোগ্গল্লানত্থেৰো লক্খণত্থেৰেন সদ্ধিং গিজ্ঝকূটা ওৰোহন্তো একস্মিং পদেসে সিতং পাত্ৱাকাসি. ‘‘কো নু খো, আৱুসো, হেতু সিতস্স পাতুকম্মাযা’’তি লক্খণত্থেৰেন পুট্ঠো ‘‘অকালো, আৱুসো, ইমস্স পঞ্হস্স, সত্থু সন্তিকে মং পুচ্ছেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা লক্খণত্থেৰেন সদ্ধিংযেৱ ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৱেড়ুৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিসীদি. অথ নং লক্খণত্থেৰো তমত্থং পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘আৱুসো, অহং একং পেতং অদ্দসং, তস্স তিগাৱুতপ্পমাণং সৰীৰং, তং মনুস্সসৰীৰসদিসং. সীসং পন সূকৰস্স ৱিয, তস্স মুখে নঙ্গুট্ঠং জাতং, ততো পুড়ৱা পগ্ঘৰন্তি. স্ৱাহং ‘ন মে এৱৰূপো সত্তো দিট্ঠপুব্বো’তি তং দিস্ৱা সিতং পাত্ৱাকাসি’’ন্তি. সত্থা ‘‘চক্খুভূতা ৱত, ভিক্খৱে, মম সাৱকা ৱিহৰন্তী’’তি ৱত্ৱা ‘‘অহম্পেতং সত্তং বোধিমণ্ডেযেৱ অদ্দসং. ‘যে পন মে ন সদ্দহেয্যুং, তেসং অহিতায অস্সা’তি পৰেসং অনুকম্পায ন কথেসিং. ইদানি মোগ্গল্লানং সক্খিং কত্ৱা কথেমি. সচ্চং, ভিক্খৱে, মোগ্গল্লানো আহা’’তি কথেসি. তং সুত্ৱা ভিক্খূ সত্থাৰং পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং পন, ভন্তে, তস্স পুব্বকম্ম’’ন্তি. সত্থা ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথা’’তি অতীতং আহৰিত্ৱা তস্স পুব্বকম্মং কথেসি.
কস্সপবুদ্ধকালে কিৰ একস্মিং গামকাৱাসে দ্ৱে থেৰা সমগ্গৱাসং ৱসিংসু. তেসু একো সট্ঠিৱস্সো, একো একূনসট্ঠিৱস্সো. একূনসট্ঠিৱস্সো ইতৰস্স পত্তচীৱৰং আদায ৱিচৰি, সামণেৰো ৱিয সব্বং ৱত্তপটিৱত্তং অকাসি. তেসং একমাতুকুচ্ছিযং ৱুত্থভাতূনং ৱিয সমগ্গৱাসং ৱসন্তানং ৱসনট্ঠানং একো ধম্মকথিকো আগমি. তদা চ ধম্মস্সৱনদিৱসো হোতি. থেৰা নং সঙ্গণ্হিত্ৱা ‘‘ধম্মকথং নো কথেহি সপ্পুৰিসা’’তি আহংসু. সো ধম্মকথং কথেসি. থেৰা ‘‘ধম্মকথিকো নো লদ্ধো’’তি তুট্ঠচিত্তা পুনদিৱসে তং আদায ধুৰগামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা তত্থ কতভত্তকিচ্চা, ‘‘আৱুসো, হিয্যো কথিতট্ঠানতোৱ থোকং ধম্মং কথেহী’’তি মনুস্সানং ধম্মং কথাপেসুং. মনুস্সা ধম্মকথং সুত্ৱা পুনদিৱসত্থাযপি নিমন্তযিংসু. এৱং সমন্তা ভিক্খাচাৰগামেসু দ্ৱে দ্ৱে দিৱসে তং আদায পিণ্ডায চৰিংসু.
ধম্মকথিকো চিন্তেসি – ‘‘ইমে দ্ৱেপি অতিমুদুকা, মযা উভোপেতে পলাপেত্ৱা ইমস্মিং ৱিহাৰে ৱসিতুং ৱট্টতী’’তি. সো সাযং থেৰূপট্ঠানং গন্ত্ৱা ভিক্খূনং উট্ঠায গতকালে নিৱত্তিত্ৱা মহাথেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথেহি, আৱুসো’’তি ৱুত্তে থোকং চিন্তেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কথা নামেসা মহাসাৱজ্জা’’তি ৱত্ৱা অকথেত্ৱাৱ পক্কামি. অনুথেৰস্সাপি সন্তিকং গন্ত্ৱা তথেৱ অকাসি. সো দুতিযদিৱসে তথেৱ কত্ৱা ততিযদিৱসে তেসং অতিৱিয কোতুহলে উপ্পন্নে মহাথেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কিঞ্চি ৱত্তব্বং অত্থি, তুম্হাকং পন সন্তিকে ৱত্তুং ন ৱিসহামী’’তি ৱত্ৱা থেৰেন ‘‘হোতু, আৱুসো, কথেহী’’তি নিপ্পীড়িতো আহ – ‘‘কিং পন, ভন্তে, অনুথেৰো তুম্হেহি সদ্ধিং সংভোগো’’তি. সপ্পুৰিস, কিং নামেতং কথেসি, মযং একমাতুকুচ্ছিযং ৱুত্থপুত্তা ৱিয, অম্হেসু একেন যং লদ্ধং, ইতৰেনাপি লদ্ধমেৱ হোতি. মযা এতস্স এত্তকং কালং অগুণো নাম ন দিট্ঠপুব্বোতি? এৱং, ভন্তেতি. আমাৱুসোতি. ভন্তে মং অনুথেৰো এৱমাহ – ‘‘সপ্পুৰিস, ত্ৱং কুলপুত্তো, অযং মহাথেৰো লজ্জী পেসলোতি এতেন সদ্ধিং সংভোগং কৰোন্তো উপপৰিক্খিত্ৱা কৰেয্যাসী’’তি এৱমেস মং আগতদিৱসতো পট্ঠায ৱদতীতি.
মহাথেৰো তং সুত্ৱাৱ কুদ্ধমানসো দণ্ডাভিহতং কুলালভাজনং ৱিয ভিজ্জি. ইতৰোপি উট্ঠায অনুথেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তথেৱ অৱোচ, সোপি তথেৱ ভিজ্জি. তেসু কিঞ্চাপি এত্তকং কালং একোপি ৱিসুং পিণ্ডায পৱিট্ঠপুব্বো নাম নত্থি, পুনদিৱসে পন ৱিসুং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা অনুথেৰো পুৰেতৰং আগন্ত্ৱা উপট্ঠানসালায অট্ঠাসি, মহাথেৰো পচ্ছা অগমাসি. তং দিস্ৱা অনুথেৰো চিন্তেসি – ‘‘কিং নু খো ইমস্স পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেতব্বং, উদাহু নো’’তি. সো ‘‘ন ইদানি পটিগ্গহেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱাপি ‘‘হোতু, ন মযা এৱং কতপুব্বং, মযা অত্তনো ৱত্তং হাপেতুং ন ৱট্টতী’’তি চিত্তং মুদুকং কত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পত্তচীৱৰং দেথা’’তি আহ. ইতৰো ‘‘গচ্ছ, দুব্বিনীত, ন ত্ৱং মম পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেতুং যুত্তৰূপো’’তি অচ্ছৰং পহৰিত্ৱা তেনপি ‘‘আম, ভন্তে, অহম্পি তুম্হাকং পত্তচীৱৰং ন পটিগ্গণ্হামীতি চিন্তেসি’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘আৱুসো নৱক, কিং ত্ৱং চিন্তেসি, মম ইমস্মিং ৱিহাৰে কোচি সঙ্গো অত্থী’’তি আহ. ইতৰোপি ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে, কিং এৱং মঞ্ঞথ ‘মম ইমস্মিং ৱিহাৰে কোচি সঙ্গো অত্থী’তি, এসো তে ৱিহাৰো’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায নিক্খমি. ইতৰোপি নিক্খমি. তে উভোপি একমগ্গেনাপি অগন্ত্ৱা একো পচ্ছিমদ্ৱাৰেন মগ্গং গণ্হি, একো পুৰত্থিমদ্ৱাৰেন. ধম্মকথিকো, ‘‘ভন্তে, মা এৱং কৰোথ, মা এৱং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তিট্ঠাৱুসো’’তি ৱুত্তে নিৱত্তি. সো পুনদিৱসে ধুৰগামং পৱিট্ঠো মনুস্সেহি, ‘‘ভন্তে, ভদ্দন্তা কুহি’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘আৱুসো, মা পুচ্ছথ, তুম্হাকং কুলুপকা হিয্যো কলহং কত্ৱা নিক্খমিংসু, অহং যাচন্তোপি নিৱত্তেতুং নাসক্খি’’ন্তি আহ. তেসু বালা তুণ্হী অহেসুং. পণ্ডিতা পন ‘‘অম্হেহি এত্তকং কালং ভদ্দন্তানং কিঞ্চি খলিতং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, তেসং ভযং ইমং নিস্সায উপ্পন্নং ভৱিস্সতী’’তি দোমনস্সপ্পত্তা অহেসুং.
তেপি থেৰা গতট্ঠানে চিত্তসুখং নাম ন লভিংসু. মহাথেৰো চিন্তেসি – ‘‘অহো নৱকস্স ভিক্খুনো ভাৰিযং কম্মং কতং, মুহুত্তং দিট্ঠং নাম আগন্তুকভিক্খুং আহ – ‘মহাথেৰেন সদ্ধিং সংভোগং মা অকাসী’’’তি. ইতৰোপি চিন্তেসি – ‘‘অহো মহাথেৰস্স ভাৰিযং কম্মং কতং, মুহুত্তং দিট্ঠং নাম আগন্তুকভিক্খুং আহ – ‘ইমিনা সদ্ধিং সংভোগং মা অকাসী’’’তি. তেসং নেৱ সজ্ঝাযো ন মনসিকাৰো অহোসি. তে ৱস্সসতচ্চযেন পচ্ছিমদিসায একং ৱিহাৰং অগমংসু. তেসং একমেৱ সেনাসনং পাপুণি. মহাথেৰে পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে নিসিন্নে ইতৰোপি পাৱিসি. মহাথেৰো তং দিস্ৱাৱ সঞ্জানিত্ৱা অস্সূনি সন্ধাৰেতুং নাসক্খি. ইতৰোপি মহাথেৰং সঞ্জানিত্ৱা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি ‘‘কথেমি নু খো মা কথেমী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ন তং সদ্ধেয্যৰূপ’’ন্তি থেৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, এত্তকং কালং তুম্হাকং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিচৰিং, অপি নু খো মে কাযদ্ৱাৰাদীসু তুম্হেহি কিঞ্চি অসাৰুপ্পং দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি. ‘‘ন দিট্ঠপুব্বং, আৱুসো’’তি. অথ কস্মা ধম্মকথিকং অৱচুত্থ ‘‘মা এতেন সদ্ধিং সংভোগমকাসী’’তি? ‘‘নাহং, আৱুসো, এৱং কথেমি, তযা কিৰ মম অন্তৰে এৱং ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘অহম্পি, ভন্তে, ন ৱদামী’’তি. তে তস্মিং খণে ‘‘তেন অম্হে ভিন্দিতুকামেন এৱং ৱুত্তং ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসযিংসু. তে ৱস্সসতং চিত্তস্সাদং অলভন্তা তং দিৱসং সমগ্গা হুত্ৱা ‘‘আযাম, নং ততো ৱিহাৰা নিক্কড্ঢিস্সামা’’তি পক্কমিত্ৱা অনুপুব্বেন তং ৱিহাৰং অগমংসু.
ধম্মকথিকোপি থেৰে দিস্ৱা পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেতুং উপগচ্ছি. থেৰা ‘‘ন ত্ৱং ইমস্মিং ৱিহাৰে ৱসিতুং যুত্তৰূপো’’তি অচ্ছৰং পহৰিংসু. সো সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তো তাৱদেৱ নিক্খমিত্ৱা পলাযি. অথ নং ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি কতো সমণধম্মো সন্ধাৰেতুং নাসক্খি, ততো চৱিত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তো একং বুদ্ধন্তৰং পচ্চিত্ৱা ইদানি গিজ্ঝকূটে ৱুত্তপ্পকাৰেন অত্তভাৱেন দুক্খং অনুভোতীতি.
সত্থা ইদং তস্স পুব্বকম্মং আহৰিত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ভিক্খুনা নাম কাযাদীহি উপসন্তৰূপেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৮১. ‘‘ৱাচানুৰক্খী মনসা সুসংৱুতো,
কাযেন চ নাকুসলং কযিৰা;
এতে তযো কম্মপথে ৱিসোধযে,
আৰাধযে মগ্গমিসিপ্পৱেদিত’’ন্তি.
তস্সত্থো – চতুন্নং ৱচীদুচ্চৰিতানং ৱজ্জনেন ৱাচানুৰক্খী অভিজ্ঝাদীনং অনুপ্পাদনেন মনসা চ সুট্ঠু সংৱুতো পাণাতিপাতাদযো পজহন্তো কাযেন চ অকুসলং ন কযিৰা. এৱং এতে তযো কম্মপথে ৱিসোধযে. এৱং ৱিসোধেন্তো হি সীলক্খন্ধাদীনং এসকেহি বুদ্ধাদীহি ইসীহি পৱেদিতং অট্ঠঙ্গিকমগ্গং আৰাধেয্যাতি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সূকৰপেতৱত্থু ছট্ঠং.
৭. পোট্ঠিলত্থেৰৱত্থু
যোগা ৱেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পোট্ঠিলং নাম থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং সাসনে তেপিটকো পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ধম্মং ৱাচেসি. সত্থা চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো ‘অত্তনো দুক্খনিস্সৰণং কৰিস্সামী’তি চিত্তম্পি নত্থি সংৱেজেস্সামি ন’’ন্তি. ততো পট্ঠায তং থেৰং অত্তনো উপট্ঠানং আগতকালে ‘‘এহি, তুচ্ছপোট্ঠিল, ৱন্দ, তুচ্ছপোট্ঠিল, নিসীদ, তুচ্ছপোট্ঠিল, যাহি, তুচ্ছপোট্ঠিলা’’তি ৱদতি. উট্ঠায গতকালেপি ‘‘তুচ্ছপোট্ঠিলো গতো’’তি ৱদতি. সো চিন্তেসি – ‘‘অহং সাট্ঠকথানি তীণি পিটকানি ধাৰেমি, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং অট্ঠাৰস মহাগণে ধম্মং ৱাচেমি, অথ পন মং সত্থা অভিক্খণং, ‘তুচ্ছপোট্ঠিলা’তি ৱদেতি, অদ্ধা মং সত্থা ঝানাদীনং অভাৱেন এৱং ৱদেতী’’তি. সো উপ্পন্নসংৱেগো ‘‘দানি অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা সমণধম্মং কৰিস্সামী’’তি সযমেৱ পত্তচীৱৰং সংৱিদহিত্ৱা পচ্চূসকালে সব্বপচ্ছা ধম্মং উগ্গণ্হিত্ৱা নিক্খমন্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং নিক্খমি. পৰিৱেণে নিসীদিত্ৱা সজ্ঝাযন্তা নং ‘‘আচৰিযো’’তি ন সল্লক্খেসুং. সো ৱীসযোজনসতমগ্গং গন্ত্ৱা একস্মিং অৰঞ্ঞাৱাসে তিংস ভিক্খূ ৱসন্তি, তে উপসঙ্কমিত্ৱা সঙ্ঘত্থেৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অৱস্সযো মে হোথা’’তি আহ. আৱুসো, ত্ৱং ধম্মকথিকো, অম্হেহি নাম তং নিস্সায কিঞ্চি জানিতব্বং ভৱেয্য, কস্মা এৱং ৱদেসীতি? মা, ভন্তে, এৱং কৰোথ, অৱস্সযো মে হোথাতি. তে পন সব্বে খীণাসৱাৱ. অথ নং মহাথেৰো ‘‘ইমস্স উগ্গহং নিস্সায মানো অত্থিযেৱা’’তি অনুথেৰস্স সন্তিকং পহিণি. সোপি নং তথেৱাহ. ইমিনা নীহাৰেন সব্বেপি তং পেসেন্তা দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সূচিকম্মং কৰোন্তস্স সব্বনৱকস্স সত্তৱস্সিকসামণেৰস্স সন্তিকং পহিণিংসু. এৱমস্স মানং নীহৰিংসু.
সো নিহতমানো সামণেৰস্স সন্তিকে অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘অৱস্সযো মে হোহি সপ্পুৰিসা’’তি আহ. অহো, আচৰিয, কিং নামেতং কথেথ, তুম্হে মহল্লকা বহুস্সুতা, তুম্হাকং সন্তিকে মযা কিঞ্চি কাৰণং জানিতব্বং ভৱেয্যাতি. মা এৱং কৰি, সপ্পুৰিস, হোহিযেৱ মে অৱস্সযোতি. ভন্তে, সচেপি ওৱাদক্খমা ভৱিস্সথ, ভৱিস্সামি ৱো অৱস্সযোতি. হোমি, সপ্পুৰিস, অহং ‘‘অগ্গিং পৱিসা’’তি ৱুত্তে অগ্গিং পৱিসামিযেৱাতি. অথ নং সো অৱিদূৰে একং সৰং দস্সেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যথানিৱত্থপাৰুতোৱ ইমং সৰং পৱিসথা’’তি আহ. সো হিস্স মহগ্ঘানং দুপট্টচীৱৰানং নিৱত্থপাৰুতভাৱং ঞত্ৱাপি ‘‘ওৱাদক্খমো নু খো’’তি ৱীমংসন্তো এৱমাহ. থেৰোপি একৱচনেনেৱ উদকং ওতৰি. অথ নং চীৱৰকণ্ণানং তেমিতকালে ‘‘এথ, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা একৱচনেনেৱ আগন্ত্ৱা ঠিতং আহ – ‘‘ভন্তে, একস্মিং ৱম্মিকে ছ ছিদ্দানি, তত্থ একেন ছিদ্দেন গোধা অন্তো পৱিট্ঠা, তং গণ্হিতুকামো ইতৰানি পঞ্চ ছিদ্দানি থকেত্ৱা ছট্ঠং ভিন্দিত্ৱা পৱিট্ঠছিদ্দেনেৱ গণ্হাতি, এৱং তুম্হেপি ছদ্ৱাৰিকেসু আৰম্মণেসু সেসানি পঞ্চদ্ৱাৰানি পিধায মনোদ্ৱাৰে কম্মং পট্ঠপেথা’’তি. বহুস্সুতস্স ভিক্খুনো এত্তকেনেৱ পদীপুজ্জলনং ৱিয অহোসি. সো ‘‘এত্তকমেৱ হোতু সপ্পুৰিসা’’তি কৰজকাযে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা সমণধম্মং আৰভি.
সত্থা ৱীসযোজনসতমত্থকে নিসিন্নোৱ তং ভিক্খুং ওলোকেত্ৱা ‘‘যথেৱাযং ভিক্খু ভূৰিপঞ্ঞো, এৱমেৱং অনেন অত্তানং পতিট্ঠাপেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা তেন সদ্ধিং কথেন্তো ৱিয ওভাসং ফৰিত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৮২. ‘‘যোগা ৱে জাযতী ভূৰি, অযোগা ভূৰিসঙ্খযো;
এতং দ্ৱেধাপথং ঞত্ৱা, ভৱায ৱিভৱায চ;
তথাত্তানং নিৱেসেয্য, যথা ভূৰি পৱড্ঢতী’’তি.
তত্থ যোগাতি অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু যোনিসো মনসিকাৰা. ভূৰীতি পথৱীসমায ৱিত্থতায পঞ্ঞাযেতং নামং. সঙ্খযোতি ৱিনাসো. এতং দ্ৱেধাপথন্তি এতং যোগঞ্চ অযোগঞ্চ. ভৱায ৱিভৱায চাতি ৱুদ্ধিযা চ অৱুদ্ধিযা চ. তথাতি যথা অযং ভূৰিসঙ্খাতা পঞ্ঞা পৱড্ঢতি, এৱং অত্তানং নিৱেসেয্যাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে পোট্ঠিলত্থেৰো অৰহত্তে পতিট্ঠহীতি.
পোট্ঠিলত্থেৰৱত্থু সত্তমং.
৮. পঞ্চমহল্লকত্থেৰৱত্থু
ৱনং ছিন্দথাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো সম্বহুলে মহল্লকে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ গিহিকালে সাৱত্থিযং কুটুম্বিকা মহদ্ধনা অঞ্ঞমঞ্ঞসহাযকা একতো পুঞ্ঞানি কৰোন্তা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা ‘‘মযং মহল্লকা, কিং নো ঘৰাৱাসেনা’’তি সত্থাৰং পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজিংসু, মহল্লকভাৱেন পন ধম্মং পৰিযাপুণিতুং অসক্কোন্তা ৱিহাৰপৰিযন্তে পণ্ণসালং কাৰেত্ৱা একতোৱ ৱসিংসু. পিণ্ডায চৰন্তাপি যেভুয্যেন পুত্তদাৰস্সেৱ গেহং গন্ত্ৱা ভুঞ্জিংসু. তেসু একস্স পুৰাণদুতিযিকা মধুৰপাচিকা নাম, সা তেসং সব্বেসম্পি উপকাৰিকা অহোসি. কস্মা সব্বেপি অত্তনা লদ্ধাহাৰং গহেত্ৱা তস্সা এৱ গেহে নিসীদিত্ৱা ভুঞ্জন্তি? সাপি নেসং যথাসন্নিহিতং সূপব্যঞ্জনং দেতি. সা অঞ্ঞতৰাবাধেন ফুট্ঠা কালমকাসি. অথ তে মহল্লকত্থেৰা সহাযকস্স থেৰস্স পণ্ণসালায সন্নিপতিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং গীৱাসু গহেত্ৱা ‘‘মধুৰপাচিকা উপাসিকা কালকতা’’তি ৱিলপন্তা ৰোদিংসু. ভিক্খূহি চ সমন্ততো উপধাৱিত্ৱা ‘‘কিং ইদং, আৱুসো’’তি পুট্ঠা, ‘‘ভন্তে, সহাযকস্স নো পুৰাণদুতিযিকা কালকতা, সা অম্হাকং অতিৱিয উপকাৰিকা. ইদানি কুতো তথাৰূপিং লভিস্সামাতি ইমিনা কাৰণেন ৰোদামা’’তি আহংসু.
ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি তে কাকযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা সমুদ্দতীৰে চৰমানা সমুদ্দঊমিযা সমুদ্দং পৱেসেত্ৱা মাৰিতায কাকিযা ৰোদিত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা তং নীহৰিস্সামাতি মুখতুণ্ডকেহি মহাসমুদ্দং উস্সিঞ্চন্তা কিলমিংসূ’’তি অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘অপি নু হনুকা সন্তা, মুখঞ্চ পৰিসুস্সতি;
ওৰমাম ন পাৰেম, পূৰতেৱ মহোদধী’’তি. (জা. ১.১.১৪৬);
ইমং কাকজাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ৰাগদোসমোহৱনং নিস্সায তুম্হেহি ইদং দুক্খং পত্তং, তং ৱনং ছিন্দিতুং ৱট্টতি, এৱং নিদ্দুক্খা ভৱিস্সথা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২৮৩. ‘‘ৱনং ছিন্দথ মা ৰুক্খং, ৱনতো জাযতে ভযং;
ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৱো.
২৮৪. ‘‘যাৱ হি ৱনথো ন ছিজ্জতি,
অণুমত্তোপি নৰস্স নাৰিসু;
পটিবদ্ধমনোৱ তাৱ সো,
ৱচ্ছো খীৰপকোৱ মাতৰী’’তি.
তত্থ মা ৰুক্খন্তি সত্থাৰা হি ‘‘ৱনং ছিন্দথা’’তি ৱুত্তে তেসং অচিৰপব্বজিতানং ‘‘সত্থা অম্হে ৱাসিআদীনি গহেত্ৱা ৱনং ছিন্দাপেতী’’তি ৰুক্খং ছিন্দিতুকামতা উপ্পজ্জি. অথ নে ‘‘মযা ৰাগাদিকিলেসৱনং সন্ধাযেতং ৱুত্তং, ন ৰুক্খে’’তি পটিসেধেন্তো ‘‘মা ৰুক্খ’’ন্তি আহ. ৱনতোতি যথা পাকতিকৱনতো সীহাদিভযং জাযতি, এৱং জাতিআদিভযম্পি কিলেসৱনতো জাযতীতি অত্থো. ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চাতি এত্থ মহন্তা ৰুক্খা ৱনং নাম, খুদ্দকা তস্মিং ৱনে ঠিতত্তা ৱনথা নাম. পুব্বুপ্পত্তিকৰুক্খা ৱা ৱনং নাম, অপৰাপৰুপ্পত্তিকা ৱনথা নাম. এৱমেৱ মহন্তমহন্তা ভৱাকড্ঢনকা কিলেসা ৱনং নাম, পৱত্তিযং ৱিপাকদাযকা ৱনথা নাম. পুব্বপ্পত্তিকা ৱনং নাম, অপৰাপৰুপ্পত্তিকা ৱনথা নাম. তং উভযং চতুত্থমগ্গঞাণেন ছিন্দিতব্বং. তেনাহ – ‘‘ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৱো’’তি. নিব্বনা হোথাতি নিক্কিলেসা হোথ. যাৱ হি ৱনথোতি যাৱ এস অণুমত্তোপি কিলেসৱনথো নৰস্স নাৰীসু ন ছিজ্জতি, তাৱ সো খীৰপকো ৱচ্ছো মাতৰি ৱিয পটিবদ্ধমনো লগ্গচিত্তোৱ হোতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে পঞ্চপি তে মহল্লকত্থেৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চমহল্লকত্থেৰৱত্থু অট্ঠমং.
৯. সুৱণ্ণকাৰত্থেৰৱত্থু
উচ্ছিন্দাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকং আৰব্ভ কথেসি.
একো কিৰ সুৱণ্ণকাৰপুত্তো অভিৰূপো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজি. থেৰো ‘‘তৰুণানং ৰাগো উস্সন্নো হোতী’’তি চিন্তেত্ৱা তস্স ৰাগপটিঘাতায অসুভকম্মট্ঠানং অদাসি. তস্স পন তং অসপ্পাযং. তস্মা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তেমাসং ৱাযমন্তো চিত্তেকগ্গমত্তম্পি অলভিত্ৱা পুন থেৰস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা থেৰেন ‘‘উপট্ঠিতং তে, আৱুসো, কম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তে তং পৱত্তিং আৰোচেসি. অথস্স থেৰো ‘‘কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতীতি ৱোসানং আপজ্জিতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা পুন তদেৱ কম্মট্ঠানং সাধুকং কথেত্ৱা অদাসি. সো দুতিযৱাৰেপি কিঞ্চি ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো আগন্ত্ৱা থেৰস্স আৰোচেসি. অথস্স থেৰোপি সকাৰণং সউপমং কত্ৱা তদেৱ কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো পুনপি আগন্ত্ৱা কম্মট্ঠানস্স অসম্পজ্জনভাৱং কথেসি. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘কাৰকো ভিক্খু অত্তনি ৱিজ্জমানে কামচ্ছন্দাদযো ৱিজ্জমানাতি অৱিজ্জমানে অৱিজ্জমানাতি পজানাতি. অযং ভিক্খু কাৰকো, নো অকাৰকো, পটিপন্নো, নো অপ্পটিপন্নো, অহং পনেতস্স অজ্ঝাসযং ন জানামি, বুদ্ধৱেনেয্যো এসো ভৱিস্সতী’’তি তং আদায সাযন্হসমযে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘অযং, ভন্তে, মম সদ্ধিৱিহাৰিকো, ইমস্স মযা ইমিনা কাৰণেন ইদং নাম কম্মট্ঠানং দিন্ন’’ন্তি সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি.
অথ নং সত্থা ‘‘আসযানুসযঞাণং নামেতং পাৰমিযো পূৰেত্ৱা দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তানং বুদ্ধানংযেৱ ৱিসযো’’তি ৱত্ৱা ‘‘কতৰকুলা নু খো এস পব্বজিতো’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘সুৱণ্ণকাৰকুলা’’তি ঞত্ৱা অতীতে অত্তভাৱে ওলোকেন্তো তস্স সুৱণ্ণকাৰকুলেযেৱ পটিপাটিযা নিব্বত্তানি পঞ্চ অত্তভাৱসতানি দিস্ৱা ‘‘ইমিনা দহৰেন দীঘৰত্তং সুৱণ্ণকাৰকম্মং কৰোন্তেন কণিকাৰপুপ্ফপদুমপুপ্ফাদীনি কৰিস্সামীতি ৰত্তসুৱণ্ণমেৱ সম্পৰিৱত্তিতং, তস্মা ইমস্স অসুভপটিকূলকম্মট্ঠানং ন ৱট্টতি, মনাপমেৱস্স কম্মট্ঠানং সপ্পায’’ন্তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘সাৰিপুত্ত, তযা কম্মট্ঠানং দত্ৱা চত্তাৰো মাসে কিলমিতং ভিক্খুং অজ্জ পচ্ছাভত্তেযেৱ অৰহত্তং পত্তং পস্সিস্সসি, গচ্ছ ত্ৱ’’ন্তি থেৰং উয্যোজেত্ৱা ইদ্ধিযা চক্কমত্তং সুৱণ্ণপদুমং মাপেত্ৱা পত্তেহি চেৱ নালেহি চ উদকবিন্দূনি মুঞ্চন্তং ৱিয কত্ৱা ‘‘ভিক্খু ইমং পদুমং আদায ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱালুকৰাসিম্হি ঠপেত্ৱা সম্মুখট্ঠানে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা ‘লোহিতকং লোহিতক’ন্তি পৰিকম্মং কৰোহী’’তি অদাসি. তস্স সত্থুহত্থতো পদুমং গণ্হন্তস্সেৱ চিত্তং পসীদি. সো ৱিহাৰপচ্চন্তং গন্ত্ৱা ৱালুকং উস্সাপেত্ৱা তত্থ পদুমনালং পৱেসেত্ৱা সম্মুখে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো ‘‘লোহিতকং লোহিতক’’ন্তি পৰিকম্মং আৰভি. অথস্স তঙ্খণঞ্ঞেৱ নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিংসু, উপচাৰজ্ঝানং উপ্পজ্জি. তদনন্তৰং পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা পঞ্চহাকাৰেহি ৱসীভাৱং পাপেত্ৱা যথানিসিন্নোৱ দুতিযজ্ঝানাদীনিপি পত্ৱা ৱসীভূতো চতুত্থজ্ঝানেন ঝানকীড়ং কীড়ন্তো নিসীদি.
সত্থা তস্স ঝানানং উপ্পন্নভাৱং ঞত্ৱা ‘‘সক্খিস্সতি নু খো এস অত্তনো ধম্মতায উত্তৰি ৱিসেসং নিব্বত্তেতু’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘ন সক্খিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘তং পদুমং মিলাযতূ’’তি অধিট্ঠহি. তং হত্থেহি মদ্দিতপদুমং মিলাযন্তং ৱিয কাড়ৱণ্ণং অহোসি. সো ঝানা ৱুট্ঠায তং ওলোকেত্ৱা ‘‘কিং নু খো ইমং পদুমং জৰায পহটং পঞ্ঞাযতি, অনুপাদিণ্ণকেপি এৱং জৰায অভিভুয্যমানে উপাদিণ্ণকে কথাৱ নত্থি. ইদম্পি হি জৰা অভিভৱিস্সতী’’তি অনিচ্চলক্খণং পস্সি. তস্মিং পন দিট্ঠে দুক্খলক্খণঞ্চ অনত্তলক্খণঞ্চ দিট্ঠমেৱ হোতি. তস্স তযো ভৱা আদিত্তা ৱিয কণ্ডে বদ্ধকুণপা ৱিয চ খাযিংসু. তস্মিং খণে তস্স অৱিদূৰে কুমাৰকা একং সৰং ওতৰিত্ৱা কুমুদানি ভঞ্জিত্ৱা থলে ৰাসিং কৰোন্তি. সো জলে চ থলে চ কুমুদানি ওলোকেসি. অথস্স জলে কুমুদানি অভিৰূপানি উদকপগ্ঘৰন্তানি ৱিয উপট্ঠহিংসু, ইতৰানি অগ্গগ্গেসু পৰিমিলাতানি. সো ‘‘অনুপাদিণ্ণকং জৰা এৱং পহৰতি, উপাদিণ্ণকং কিং পন ন পহৰিস্সতী’’তি সুট্ঠুতৰং অনিচ্চলক্খণাদীনি অদ্দস. সত্থা ‘‘পাকটীভূতং ইদানি ইমস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠান’’ন্তি ঞত্ৱা গন্ধকুটিযং নিসিন্নকোৱ ওভাসং মুঞ্চি, সো তস্স মুখং পহৰি. অথস্স ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি ওলোকেন্তস্স সত্থা আগন্ত্ৱা সম্মুখে ঠিতো ৱিয অহোসি. সো উট্ঠায অঞ্জলিং পগ্গণ্হি. অথস্স সত্থা সপ্পাযং সল্লক্খেত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৮৫. ‘‘উচ্ছিন্দ সিনেহমত্তনো, কুমুদং সাৰদিকংৱ পাণিনা;
সন্তিমগ্গমেৱ ব্ৰূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি.
তত্থ উচ্ছিন্দাতি অৰহত্তমগ্গেন উচ্ছিন্দ. সাৰদিকন্তি সৰদকালে নিব্বত্তং. সন্তিমগ্গন্তি নিব্বানগামিং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং. ব্ৰূহযাতি ৱড্ঢয. নিব্বানঞ্হি সুগতেন দেসিতং, তস্মা তস্স মগ্গং ভাৱেহীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠহি.
সুৱণ্ণকাৰত্থেৰৱত্থু নৱমং.
১০. মহাধনৱাণিজৱত্থু
ইধ ৱস্সন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো মহাধনৱাণিজং নাম আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ বাৰাণসিতো কুসুম্ভৰত্তানং ৱত্থানং পঞ্চ সকটসতানি পূৰেত্ৱা ৱণিজ্জায সাৱত্থিং আগতো নদীতীৰং পত্ৱা ‘‘স্ৱে নদিং উত্তৰিস্সামী’’তি তত্থেৱ সকটানি মোচেত্ৱা ৱসি. ৰত্তিং মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা ৱস্সি. নদী সত্তাহং উদকস্স পূৰা অট্ঠাসি. নাগৰাপি সত্তাহং নক্খত্তং কীড়িংসু. কুসুম্ভৰত্তেহি ৱত্থেহি কিচ্চং ন নিট্ঠিতং. ৱাণিজো চিন্তেসি – ‘‘অহং দূৰং আগতো. সচে পুন গমিস্সামি, পপঞ্চো ভৱিস্সতি. ইধেৱ ৱস্সঞ্চ হেমন্তঞ্চ গিম্হঞ্চ মম কম্মং কৰোন্তো ৱসিত্ৱা ইমানি ৱিক্কিণিস্সামী’’তি. সত্থা নগৰে পিণ্ডায চৰন্তো তস্স চিত্তং ঞত্ৱা সিতং পাতুকৰিত্ৱা আনন্দত্থেৰেন সিতকাৰণং পুট্ঠো আহ – ‘‘দিট্ঠো তে, আনন্দ, মহাধনৱাণিজো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. সো অত্তনো জীৱিতন্তৰাযং অজানিত্ৱা ইমং সংৱচ্ছৰং ইধেৱ ৱসিত্ৱা ভণ্ডং ৱিক্কিণিতুং চিত্তমকাসীতি. ‘‘কিং পন তস্স, ভন্তে, অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি? সত্থা ‘‘আমানন্দ, সত্তাহমেৱ জীৱিত্ৱা সো মচ্চুমুখে পতিস্সতী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
‘‘অজ্জেৱ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মৰণং সুৱে;
ন হি নো সঙ্গৰং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.
‘‘এৱং ৱিহাৰিং আতাপিং, অহোৰত্তমতন্দিতং;
তং ৱে ভদ্দেকৰত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২);
গচ্ছামিস্স, ভন্তে, আৰোচেস্সামীতি. ৱিস্সত্থো গচ্ছানন্দাতি. থেৰো সকটট্ঠানং গন্ত্ৱা ভিক্খায চৰি. ৱাণিজো থেৰং আহাৰেন পতিমানেসি. অথ নং থেৰো আহ – ‘‘কিত্তকং কালং ইধ ৱসিস্সসী’’তি? ‘‘ভন্তে, অহং দূৰতো আগতো’’. সচে পুন গমিস্সামি, পপঞ্চো ভৱিস্সতি, ইমং সংৱচ্ছৰং ইধ ৱসিত্ৱা ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা গমিস্সামীতি. উপাসক, দুজ্জানো জীৱিতন্তৰাযো, অপ্পমাদং কাতুং ৱট্টতীতি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘আম, উপাসক, সত্তাহমেৱ তে জীৱিতং পৱত্তিস্সতীতি’’. সো সংৱিগ্গমানসো হুত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৱা সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা অনুমোদনত্থায পত্তং গণ্হি. অথস্স সত্থা অনুমোদনং কৰোন্তো, ‘‘উপাসক, পণ্ডিতেন নাম ‘ইধেৱ ৱস্সাদীনি ৱসিস্সামি, ইদঞ্চিদঞ্চ কম্মং পযোজেস্সামী’তি চিন্তেতুং ন ৱট্টতি, অত্তনো পন জীৱিতন্তৰাযমেৱ চিন্তেতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৮৬. ‘‘ইধ ৱস্সং ৱসিস্সামি, ইধ হেমন্তগিম্হিসু;
ইতি বালো ৱিচিন্তেতি, অন্তৰাযং ন বুজ্ঝতী’’তি.
তত্থ ইধ ৱস্সন্তি ইমস্মিং ঠানে ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোন্তো চতুমাসং ৱস্সং ৱসিস্সামি. হেমন্তগিম্হিসূতি হেমন্তগিম্হেসুপি ‘‘চত্তাৰো মাসে ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোন্তো ইধেৱ ৱসিস্সামী’’তি এৱং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকং অত্থং অজানন্তো বালো ৱিচিন্তেতি. অন্তৰাযন্তি ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে ৱা দেসে ৱা ৱযে ৱা মৰিস্সামী’’তি অত্তনো জীৱিতন্তৰাযং ন বুজ্ঝতীতি.
দেসনাৱসানে সো ৱাণিজো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসি. ৱাণিজোপি সত্থাৰং অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ‘‘সীসৰোগো ৱিয মে উপ্পন্নো’’তি সযনে নিপজ্জি, তথানিপন্নোৱ কালং কত্ৱা তুসিতৱিমানে নিব্বত্তি.
মহাধনৱাণিজৱত্থু দসমং.
১১. কিসাগোতমীৱত্থু
তং পুত্তপসুসম্মত্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কিসাগোতমিং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু সহস্সৱগ্গে –
‘‘যো চ ৱস্সসতং জীৱে, অপস্সং অমতং পদং;
একাহং জীৱিতং সেয্যো, পস্সতো অমতং পদ’’ন্তি. (ধ. প. ১১৪) –
গাথাৱণ্ণনায ৱিত্থাৰেত্ৱা কথিতং. তদা হি সত্থা ‘‘কিসাগোতমি লদ্ধা তে একচ্ছৰমত্তা সিদ্ধত্থকা’’তি আহ. ‘‘ন লদ্ধা, ভন্তে, সকলগামে জীৱন্তেহি কিৰ মতকা এৱ বহুতৰা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘ত্ৱং ‘মমেৱ পুত্তো মতো’তি সল্লক্খেসি, ধুৱধম্মো এস সব্বসত্তানং. মচ্চুৰাজা হি সব্বসত্তে অপৰিপুণ্ণজ্ঝাসযে এৱ মহোঘো ৱিয পৰিকড্ঢমানো অপাযসমুদ্দে পক্খিপতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
২৮৭. ‘‘তং পুত্তপসুসম্মত্তং, ব্যাসত্তমনসং নৰং;
সুত্তং গামং মহোঘোৱ, মচ্চু আদায গচ্ছতী’’তি.
তত্থ তং পুত্তপসুসম্মত্তন্তি তং ৰূপবলাদিসম্পন্নে পুত্তে চ পসূ চ লভিত্ৱা ‘‘মম পুত্তা অভিৰূপা বলসম্পন্না পণ্ডিতা সব্বকিচ্চসমত্থা, মম গোণা অভিৰূপা অৰোগা মহাভাৰৱহা, মম গাৱী বহুখীৰা’’তি এৱং পুত্তেহি চ পসূহি চ সম্মত্তং নৰং. ব্যাসত্তমনসন্তি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীসু ৱা পত্তচীৱৰাদীসু ৱা কিঞ্চিদেৱ লভিত্ৱা ততো উত্তৰিতৰং পত্থনতায আসত্তমানসং ৱা, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাদীসু আৰম্মণেসু ৱুত্তপ্পকাৰেসু ৱা পৰিক্খাৰেসু যং যং লদ্ধং হোতি, তত্থ তত্থেৱ লগ্গনতায ব্যাসত্তমানসং ৱা. সুত্তং গামন্তি নিদ্দং উপগতং সত্তনিকাযং. মহোঘোৱাতি যথা এৱৰূপং গামং গম্ভীৰৱিত্থতো মহন্তো মহানদীনং ওঘো অন্তমসো সুনখম্পি অসেসেত্ৱা সব্বং আদায গচ্ছতি, এৱং ৱুত্তপ্পকাৰং নৰং মচ্চু আদায গচ্ছতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে কিসাগোতমী সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
কিসাগোতমীৱত্থু একাদসমং.
১২. পটাচাৰাৱত্থু
ন সন্তি পুত্তাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পটাচাৰং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু সহস্সৱগ্গে –
‘‘যো চ ৱস্সসতং জীৱে, অপস্সং উদযব্বযং;
একাহং জীৱিতং সেয্যো, পস্সতো উদযব্বয’’ন্তি. (ধ. প. ১১৩) –
গাথাৱণ্ণনায ৱিত্থাৰেত্ৱা কথিতং. তদা পন সত্থা পটাচাৰং তনুভূতসোকং ঞত্ৱা ‘‘পটাচাৰে পুত্তাদযো নাম পৰলোকং গচ্ছন্তস্স তাণং ৱা লেণং ৱা সৰণং ৱা ভৱিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা ৱিজ্জমানাপি তে ন সন্তিযেৱ. পণ্ডিতেন পন সীলং ৱিসোধেত্ৱা অত্তনো নিব্বানগামিমগ্গমেৱ সোধেতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
২৮৮. ‘‘ন সন্তি পুত্তা তাণায, ন পিতা নাপি বন্ধৱা;
অন্তকেনাধিপন্নস্স, নত্থি ঞাতীসু তাণতা.
২৮৯. ‘‘এতমত্থৱসং ঞত্ৱা, পণ্ডিতো সীলসংৱুতো;
নিব্বানগমনং মগ্গং, খিপ্পমেৱ ৱিসোধযে’’তি.
তত্থ তাণাযাতি তাণভাৱায পতিট্ঠানত্থায. বন্ধৱাতি পুত্তে চ মাতাপিতৰো চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ঞাতিসুহজ্জা. অন্তকেনাধিপন্নস্সাতি মৰণেন অভিভূতস্স. পৱত্তিযঞ্হি পুত্তাদযো অন্নপানাদিদানেন চেৱ উপ্পন্নকিচ্চনিত্থৰণেন চ তাণা হুত্ৱাপি মৰণকালে কেনচি উপাযেন মৰণং পটিবাহিতুং অসমত্থতায তাণত্থায লেণত্থায ন সন্তি নাম. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি. এতমত্থৱসন্তি এৱং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স তাণং ভৱিতুং অসমত্থভাৱসঙ্খাতং কাৰণং জানিত্ৱা পণ্ডিতো চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেন সংৱুতো ৰক্খিতগোপিতো হুত্ৱা নিব্বানগমনং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং সীঘং সীঘং ৱিসোধেয্যাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে পটাচাৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, অঞ্ঞে চ বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
পটাচাৰাৱত্থু দ্ৱাদসমং.
মগ্গৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱীসতিমো ৱগ্গো.