১৮. মলৱগ্গো
১. গোঘাতকপুত্তৱত্থু
পণ্ডুপলাসোৱ দানিসীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং গোঘাতকপুত্তং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰেকো গোঘাতকো গাৱো ৱধিত্ৱা ৱৰমংসানি গহেত্ৱা পচাপেত্ৱা পুত্তদাৰেহি সদ্ধিং নিসীদিত্ৱা মংসঞ্চ খাদতি, মূলেন চ ৱিক্কিণিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেসি. সো এৱং পঞ্চপণ্ণাস ৱস্সানি গোঘাতককম্মং কৰোন্তো ধুৰৱিহাৰে ৱিহৰন্তস্স সত্থু একদিৱসম্পি কটচ্ছুমত্তম্পি যাগুং ৱা ভত্তং ৱা ন অদাসি. সো চ ৱিনা মংসেন ভত্তং ন ভুঞ্জতি. সো একদিৱসং দিৱসভাগে মংসং ৱিক্কিণিত্ৱা অত্তনো অত্থায পচিতুং একং মংসখণ্ডং ভৰিযায দত্ৱা ন্হাযিতুং অগমাসি. অথস্স সহাযকো গেহং গন্ত্ৱা ভৰিযং আহ – ‘‘থোকং মে ৱিক্কিণিযমংসং দেহি, গেহং মে পাহুনকো আগতো’’তি. নত্থি ৱিক্কিণিযমংসং, সহাযকো তে মংসং ৱিক্কিণিত্ৱা ইদানি ন্হাযিতুং গতোতি. মা এৱং কৰি, সচে মংসখণ্ডং অত্থি, দেহীতি. সহাযকস্স তে নিক্খিত্তমংসং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং নত্থীতি. সো ‘‘সহাযকস্স মে অত্থায ঠপিতমংসতো অঞ্ঞং মংসং নত্থি, সো চ ৱিনা মংসেন ন ভুঞ্জতি, নাযং দস্সতী’’তি সামংযেৱ তং মংসং গহেত্ৱা পক্কামি.
গোঘাতকোপি ন্হত্ৱা আগতো তায অত্তনো পক্কপণ্ণেন সদ্ধিং ৱড্ঢেত্ৱা ভত্তে উপনীতে আহ ‘‘কহং মংস’’ন্তি? ‘‘নত্থি, সামী’’তি. ননু অহং পচ্চনত্থায মংসং দত্ৱা গতোতি. তৱ সহাযকো আগন্ত্ৱা ‘‘পাহুনকো মে আগতো, ৱিক্কিণিযমংসং দেহী’’তি ৱত্ৱা মযা ‘‘সহাযকস্স তে ঠপিতমংসতো অঞ্ঞং মংসং নত্থি, সো চ ৱিনা মংসেন ন ভুঞ্জতী’’তি ৱুত্তেপি বলক্কাৰেন তং মংসং সামংযেৱ গহেত্ৱা গতোতি. অহং ৱিনা মংসেন ভত্তং ন ভুঞ্জামি, হৰাহি নন্তি. কিং সক্কা কাতুং, ভুঞ্জ, সামীতি. সো ‘‘নাহং ভুঞ্জামী’’তি তং ভত্তং হৰাপেত্ৱা সত্থং আদায পচ্ছাগেহে ঠিতো গোণো অত্থি, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা মুখে হত্থং পক্খিপিত্ৱা জিৱ্হং নীহৰিত্ৱা সত্থেন মূলে ছিন্দিত্ৱা আদায গন্ত্ৱা অঙ্গাৰেসু পচাপেত্ৱা ভত্তমত্থকে ঠপেত্ৱা নিসিন্নো একং ভত্তপিণ্ডং ভুঞ্জিত্ৱা একং মংসখণ্ডং মুখে ঠপেসি. তঙ্খণঞ্ঞেৱস্স জিৱ্হা ছিজ্জিত্ৱা ভত্তপাতিযং পতি. তঙ্খণঞ্ঞেৱ কম্মসৰিক্খকং ৱিপাকং লভি. সোপি খো গোণো ৱিয লোহিতধাৰায মুখতো পগ্ঘৰন্তিযা অন্তোগেহং পৱিসিত্ৱা জণ্ণুকেহি ৱিচৰন্তো ৱিৰৱি.
তস্মিং সমযে গোঘাতকস্স পুত্তো পিতৰং ওলোকেন্তো সমীপে ঠিতো হোতি. অথ নং মাতা আহ – ‘‘পস্স, পুত্ত, ইমং গোঘাতকং গোণং ৱিয গেহমজ্ঝে জণ্ণুকেহি ৱিচৰিত্ৱা ৱিৰৱন্তং, ইদং দুক্খং তৱ মত্থকে পতিস্সতি, মমম্পি অনোলোকেত্ৱা অত্তনো সোত্থিং কৰোন্তো পলাযস্সূ’’তি. সো মৰণভযতজ্জিতো মাতৰং ৱন্দিত্ৱা পলাযি, পলাযিত্ৱা চ পন তক্কসিলং অগমাসি. গোঘাতকোপি গোণো ৱিয গেহমজ্ঝে ৱিৰৱন্তো ৱিচৰিত্ৱা কালকতো অৱীচিম্হি নিব্বত্তি. গোণোপি কালমকাসি. গোঘাতকপুত্তোপি তক্কসিলং গন্ত্ৱা সুৱণ্ণকাৰকম্মং উগ্গণ্হি. অথস্সাচৰিযো গামং গচ্ছন্তো ‘‘এৱৰূপং নাম অলঙ্কাৰং কৰেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. সোপি তথাৰূপং অলঙ্কাৰং অকাসি. অথস্সাচৰিযো আগন্ত্ৱা অলঙ্কাৰং দিস্ৱা ‘‘অযং যত্থ কত্থচি গন্ত্ৱা জীৱিতুং সমত্থো’’তি ৱযপ্পত্তং অত্তনো ধীতৰং অদাসি. সো পুত্তধীতাহি ৱড্ঢি.
অথস্স পুত্তা ৱযপ্পত্তা সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা অপৰভাগে সাৱত্থিযং গন্ত্ৱা তত্থ ঘৰাৱাসং সণ্ঠপেত্ৱা ৱসন্তা সদ্ধা পসন্না অহেসুং. পিতাপি নেসং তক্কসিলাযং কিঞ্চি কুসলং অকত্ৱাৱ জৰং পাপুণি. অথস্স পুত্তা ‘‘পিতা নো মহল্লকো’’তি অত্তনো সন্তিকং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘পিতু অত্থায দানং দস্সামা’’তি বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তযিংসু. তে পুনদিৱসে অন্তোগেহে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৱা সক্কচ্চং পৰিৱিসিত্ৱা ভত্তকিচ্চাৱসানে সত্থাৰং আহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হেহি ইদং পিতু জীৱভত্তং দিন্নং, পিতু নো অনুমোদনং কৰোথা’’তি. সত্থা তং আমন্তেত্ৱা, ‘‘উপাসক, ত্ৱং মহল্লকো পৰিপক্কসৰীৰো পণ্ডুপলাসসদিসো, তৱ পৰলোকগমনায কুসলপাথেয্যং নত্থি, অত্তনো পতিট্ঠং কৰোহি, পণ্ডিতো ভৱ, মা বালো’’তি অনুমোদনং কৰোন্তো ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি –
২৩৫. ‘‘পণ্ডুপলাসোৱ দানিসি,
যমপুৰিসাপি চ তে উপট্ঠিতা;
উয্যোগমুখে চ তিট্ঠসি,
পাথেয্যম্পি চ তে ন ৱিজ্জতি.
২৩৬. ‘‘সো কৰোহি দীপমত্তনো,
খিপ্পং ৱাযম পণ্ডিতো ভৱ;
নিদ্ধন্তমলো অনঙ্গণো,
দিব্বং অৰিযভূমিং উপেহিসী’’তি.
তত্থ পণ্ডুপলাসোৱ দানিসীতি, উপাসক, ত্ৱং ইদানি ছিজ্জিত্ৱা ভূমিযং পতিতপণ্ডুপলাসো ৱিয অহোসি. যমপুৰিসাতি যমদূতা ৱুচ্চন্তি, ইদং পন মৰণমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, মৰণং তে পচ্চুপট্ঠিতন্তি অত্থো. উয্যোগমুখেতি পৰিহানিমুখে, অৱুড্ঢিমুখে চ ঠিতোসীতি অত্থো. পাথেয্যন্তি গমিকস্স তণ্ডুলাদিপাথেয্যং ৱিয পৰলোকং গচ্ছন্তস্স তৱ কুসলপাথেয্যম্পি নত্থীতি অত্থো. সো কৰোহীতি সো ত্ৱং সমুদ্দে নাৱায ভিন্নায দীপসঙ্খাতং পতিট্ঠং ৱিয অত্তনো কুসলপতিট্ঠং কৰোহি. কৰোন্তো চ খিপ্পং ৱাযম, সীঘং সীঘং ৱীৰিযং আৰভ, অত্তনো কুসলকম্মপতিট্ঠকৰণেন পণ্ডিতো ভৱ. যো হি মৰণমুখং অপ্পত্ৱা কাতুং সমত্থকালেৱ কুসলং কৰোতি, এস পণ্ডিতো নাম, তাদিসো ভৱ, মা অন্ধবালোতি অত্থো. দিব্বং অৰিযভূমিন্তি এৱং ৱীৰিযং কৰোন্তো ৰাগাদীনং মলানং নীহটতায নিদ্ধন্তমলো অঙ্গণাভাৱেন অনঙ্গণো নিক্কিলেসো হুত্ৱা পঞ্চৱিধং সুদ্ধাৱাসভূমিং পাপুণিস্সসীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
তে পুনদিৱসত্থাযপি সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা দানং দত্ৱা কতভত্তকিচ্চং সত্থাৰং অনুমোদনকালে আহংসু – ‘‘ভন্তে, ইদম্পি অম্হাকং পিতু জীৱভত্তমেৱ, ইমস্সেৱ অনুমোদনং কৰোথা’’তি. সত্থা তস্স অনুমোদনং কৰোন্তো ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি –
২৩৭. ‘‘উপনীতৱযো চ দানিসি,
সম্পযাতোসি যমস্স সন্তিকং;
ৱাসো তে নত্থি অন্তৰা,
পাথেয্যম্পি চ তে ন ৱিজ্জতি.
২৩৮. ‘‘সো কৰোহি দীপমত্তনো,
খিপ্পং ৱাযম পণ্ডিতো ভৱ;
নিদ্ধন্তমলো অনঙ্গণো,
ন পুন জাতিজৰং উপেহিসী’’তি.
তত্থ উপনীতৱযোতি উপাতি নিপাতমত্তং, নীতৱযোতি ৱিগতৱযো অতিক্কন্তৱযো, ত্ৱঞ্চসি দানি তযো ৱযে অতিক্কমিত্ৱা মৰণমুখে ঠিতোতি অত্থো. সম্পযাতোসি যমস্স সন্তিকন্তি মৰণমুখং গন্তুং সজ্জো হুত্ৱা ঠিতোসীতি অত্থো. ৱাসো তে নত্থি অন্তৰাতি যথা মগ্গং গচ্ছন্তা তানি তানি কিচ্চানি কৰোন্তা অন্তৰামগ্গে ৱসন্তি, ন এৱং পৰলোকং গচ্ছন্তা. ন হি সক্কা পৰলোকং গচ্ছন্তেন ‘‘অধিৱাসেথ কতিপাহং, দানং তাৱ দেমি, ধম্মং তাৱ সুণামী’’তিআদীনি ৱত্তুং. ইতো পন চৱিত্ৱা পৰলোকে নিব্বত্তোৱ হোতি. ইমমত্থং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. পাথেয্যন্তি ইদং কিঞ্চাপি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ, উপাসকস্স পন পুনপ্পুনং দড়্হীকৰণত্থং ইধাপি সত্থাৰা কথিতং. জাতিজৰন্তি এত্থ ব্যাধিমৰণানিপি গহিতানেৱ হোন্তি. হেট্ঠিমগাথাহি চ অনাগামিমগ্গো কথিতো, ইধ অৰহত্তমগ্গো কথিতো. এৱং সন্তেপি যথা নাম ৰঞ্ঞা অত্তনো মুখপমাণেন কবড়ং ৱড্ঢেত্ৱা পুত্তস্স উপনীতে সো কুমাৰো অত্তনো মুখপমাণেনেৱ গণ্হাতি, এৱমেৱ সত্থাৰা উপৰিমগ্গৱসেন ধম্মে দেসিতেপি উপাসকো অত্তনো উপনিস্সযৱসেন হেট্ঠা সোতাপত্তিফলং পত্ৱা ইমিস্সা অনুমোদনায অৱসানে অনাগামিফলং পত্তো. সেসপৰিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
গোঘাতকপুত্তৱত্থু পঠমং.
২. অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণৱত্থু
অনুপুব্বেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ একদিৱসং পাতোৱ নিক্খমিত্ৱা ভিক্খূনং চীৱৰপাৰুপনট্ঠানে ভিক্খূ চীৱৰং পাৰুপন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তং পন ঠানং ৱিৰূড়্হতিণং হোতি. অথেকস্স ভিক্খুনো চীৱৰং পাৰুপন্তস্স চীৱৰকণ্ণো তিণেসু পৱট্টেন্তো উস্সাৱবিন্দূহি তেমি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘ইমং ঠানং অপ্পহৰিতং কাতুং ৱট্টতী’’তি পুনদিৱসে কুদ্দালং আদায গন্ত্ৱা তং ঠানং তচ্ছেত্ৱা খলমণ্ডলসদিসং অকাসি. পুনদিৱসেপি তং ঠানং আগন্ত্ৱা ভিক্খূসু চীৱৰং পাৰুপন্তেসু একস্স চীৱৰকণ্ণং ভূমিযং পতিত্ৱা পংসুম্হি পৱট্টমানং দিস্ৱা ‘‘ইধ ৱালুকং ওকিৰিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱালুকং আহৰিত্ৱা ওকিৰি.
অথেকদিৱসং পুৰেভত্তং চণ্ডো আতপো অহোসি, তদাপি ভিক্খূনং চীৱৰং পাৰুপন্তানং গত্ততো সেদে মুচ্চন্তে দিস্ৱা ‘‘ইধ মযা মণ্ডপং কাৰেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা মণ্ডপং কাৰেসি. পুনদিৱসে পাতোৱ ৱস্সং ৱস্সি, ৱদ্দলিকং অহোসি. তদাপি ব্ৰাহ্মণো ভিক্খূ ওলোকেন্তোৱ ঠিতো তিন্তচীৱৰকে ভিক্খূ দিস্ৱা ‘‘এত্থ মযা সালং কাৰেতুং ৱট্টতী’’তি সালং কাৰেত্ৱা ‘‘ইদানি সালমহং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৱা অন্তো চ বহি চ ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৱা ভত্তকিচ্চাৱসানে অনুমোদনত্থায সত্থু পত্তং গহেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অহং ভিক্খূনং চীৱৰপাৰুপনকালে ইমস্মিং ঠানে ওলোকেন্তো ঠিতো ইদঞ্চিদঞ্চ দিস্ৱা ইদঞ্চিদঞ্চ কাৰেসি’’ন্তি আদিতো পট্ঠায সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. সত্থা তস্স ৱচনং সুত্ৱা, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, পণ্ডিতা নাম খণে খণে থোকং কুসলং কৰোন্তা অনুপুব্বেন অত্তনো অকুসলমলং নীহৰন্তিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৩৯. ‘‘অনুপুব্বেন মেধাৱী, থোকং থোকং খণে খণে;
কম্মাৰো ৰজতস্সেৱ, নিদ্ধমে মলমত্তনো’’তি.
তত্থ অনুপুব্বেনাতি অনুপটিপাটিযা. মেধাৱীতি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো. খণে খণেতি ওকাসে ওকাসে কুসলং কৰোন্তো. কম্মাৰো ৰজতস্সেৱাতি যথা সুৱণ্ণকাৰো একৱাৰমেৱ সুৱণ্ণং তাপেত্ৱা কোট্টেত্ৱা মলং নীহৰিত্ৱা পিলন্ধনৱিকতিং কাতুং ন সক্কোতি, পুনপ্পুনং তাপেন্তো কোট্টেন্তো পন মলং নীহৰতি, ততো অনেকৱিধং পিলন্ধনৱিকতিং কৰোতি, এৱমেৱ পুনপ্পুনং কুসলং কৰোন্তো পণ্ডিতো অত্তনো ৰাগাদিমলং নিদ্ধমেয্য, এৱং নিদ্ধন্তমলো নিক্কিলেসোৱ হোতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে ব্ৰাহ্মণো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠতি, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণৱত্থু দুতিযং.
৩. তিস্সত্থেৰৱত্থু
অযসাৱ মলন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো তিস্সত্থেৰং নাম ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.
একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদো তিস্সত্থেৰোতি পঞ্ঞাযি. সো অপৰভাগে জনপদৱিহাৰে ৱস্সূপগতো অট্ঠহত্থকং থূলসাটকং লভিত্ৱা ৱুত্থৱস্সো পৱাৰেত্ৱা তং আদায গন্ত্ৱা ভগিনিযা হত্থে ঠপেসি. সা ‘‘ন মে এসো সাটকো ভাতু অনুচ্ছৱিকো’’তি তং তিখিণায ৱাসিযা ছিন্দিত্ৱা হীৰহীৰং কত্ৱা উদুক্খলে কোট্টেত্ৱা পৱিসেত্ৱা পোথেত্ৱা ৱট্টেত্ৱা সুখুমসুত্তং কন্তিত্ৱা সাটকং ৱাযাপেসি. থেৰোপি সুত্তঞ্চেৱ সূচিযো চ সংৱিদহিত্ৱা চীৱৰকাৰকে দহৰসামণেৰে সন্নিপাতেত্ৱা ভগিনিযা সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘তং মে সাটকং দেথ, চীৱৰং কাৰেস্সামী’’তি আহ. সা নৱহত্থং সাটকং নীহৰিত্ৱা কনিট্ঠভাতিকস্স হত্থে ঠপেসি. সো তং গহেত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা ওলোকেত্ৱা ‘‘মম সাটকো থূলো অট্ঠহত্থো, অযং সুখুমো নৱহত্থো. নাযং মম সাটকো, তুম্হাকং এস, ন মে ইমিনা অত্থো, তমেৱ মে দেথা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, তুম্হাকমেৱ এসো, গণ্হথ ন’’ন্তি? সো নেৱ ইচ্ছি. অথস্স অত্তনা কতকিচ্চং সব্বং আৰোচেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকমেৱেস, গণ্হথ ন’’ন্তি অদাসি. সো তং আদায ৱিহাৰং গন্ত্ৱা চীৱৰকম্মং পট্ঠপেসি.
অথস্স ভগিনী চীৱৰকাৰানং অত্থায যাগুভত্তাদীনি সম্পাদেসি. চীৱৰস্স নিট্ঠিতদিৱসে পন অতিৰেকসক্কাৰং কাৰেসি. সো চীৱৰং ওলোকেত্ৱা তস্মিং উপ্পন্নসিনেহো ‘‘স্ৱে দানি নং পাৰুপিস্সামী’’তি সংহৰিত্ৱা চীৱৰৱংসে ঠপেত্ৱা তং ৰত্তিং ভুত্তাহাৰং জিৰাপেতুং অসক্কোন্তো কালং কত্ৱা তস্মিংযেৱ চীৱৰে ঊকা হুত্ৱা নিব্বত্তি. ভগিনীপিস্স কালকিৰিযং সুত্ৱা ভিক্খূনং পাদেসু পৱত্তমানা ৰোদি. ভিক্খূ তস্স সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা গিলানুপট্ঠাকস্স অভাৱেন সঙ্ঘস্সেৱ তং পাপুণাতি. ‘‘ভাজেস্সাম ন’’ন্তি তং চীৱৰং নীহৰাপেসুং. সা ঊকা ‘‘ইমে মম সন্তকং ৱিলুম্পন্তী’’তি ৱিৰৱন্তী ইতো চিতো চ সন্ধাৱি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ দিব্বায সোতধাতুযা তং সদ্দং সুত্ৱা, ‘‘আনন্দ, তিস্সস্স চীৱৰং অভাজেত্ৱা সত্তাহং নিক্খিপিতুং ৱদেহী’’তি আহ. থেৰো তথা কাৰেসি. সাপি সত্তমে দিৱসে কালং কত্ৱা তুসিতৱিমানে নিব্বত্তি. সত্থা ‘‘অট্ঠমে দিৱসে তিস্সস্স চীৱৰং ভাজেত্ৱা গণ্হথা’’তি আণাপেসি. ভিক্খূ তথা কৰিংসু.
ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কস্মা নু খো সত্থা তিস্সস্স চীৱৰং সত্ত দিৱসে ঠপাপেত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে গণ্হিতুং অনুজানী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, তিস্সো অত্তনো চীৱৰে ঊকা হুত্ৱা নিব্বত্তো, তুম্হেহি তস্মিং ভাজিযমানে ‘ইমে মম সন্তকং ৱিলুম্পন্তী’তি ৱিৰৱন্তী ইতো চিতো চ ধাৱি. সা তুম্হেহি চীৱৰে গয্হমানে তুম্হেসু মনং পদুস্সিত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তেয্য, তেন চাহং চীৱৰং নিক্খিপাপেসিং. ইদানি পন সা তুসিতৱিমানে নিব্বত্তা, তেন ৱো মযা চীৱৰগহণং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি ৱত্ৱা পুন তেহি ‘‘ভাৰিযা ৱত অযং, ভন্তে, তণ্হা নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘আম, ভিক্খৱে, ইমেসং সত্তানং তণ্হা নাম ভাৰিযা. যথা অযতো মলং উট্ঠহিত্ৱা অযমেৱ খাদতি ৱিনাসেতি অপৰিভোগং কৰোতি, এৱমেৱাযং তণ্হা ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তৰে উপ্পজ্জিত্ৱা তে সত্তে নিৰযাদীসু নিব্বত্তাপেতি, ৱিনাসং পাপেতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৪০. ‘‘অযসাৱ মলং সমুট্ঠিতং,
ততুট্ঠায তমেৱ খাদতি;
এৱং অতিধোনচাৰিনং,
সানি কম্মানি নযন্তি দুগ্গতি’’ন্তি.
তত্থ অযসাৱাতি অযতো সমুট্ঠিতং. ততুট্ঠাযাতি ততো উট্ঠায. অতিধোনচাৰিনন্তি ধোনা ৱুচ্চতি চত্তাৰো পচ্চযে ‘‘ইদমত্থং এতে’’তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জনপঞ্ঞা, তং অতিক্কমিত্ৱা চৰন্তো অতিধোনচাৰী নাম. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অযতো মলং সমুট্ঠায ততো সমুট্ঠিতং তমেৱ খাদতি, এৱমেৱং চতুপচ্চযে অপচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তং অতিধোনচাৰিনং সানি কম্মানি অত্তনি ঠিতত্তা অত্তনো সন্তকানেৱ তানি কম্মানি দুগ্গতিং নযন্তীতি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
তিস্সত্থেৰৱত্থু ততিযং.
৪. লালুদাযিত্থেৰৱত্থু
অসজ্ঝাযমলাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো লালুদাযিত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰ পঞ্চকোটিমত্তা অৰিযসাৱকা ৱসন্তি, দ্ৱে কোটিমত্তা পুথুজ্জনা ৱসন্তি. তেসু অৰিযসাৱকা পুৰেভত্তং দানং দত্ৱা পচ্ছাভত্তং সপ্পিতেলমধুফাণিতৱত্থাদীনি গহেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মকথং সুণন্তি. ধম্মং সুত্ৱা গমনকালে চ সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানানং গুণকথং কথেন্তি. উদাযিত্থেৰো তেসং কথং সুত্ৱা ‘‘এতেসং তাৱ ধম্মং সুত্ৱা তুম্হে এৱং কথেথ, মম ধম্মকথং সুত্ৱা কিং নু খো ন কথেস্সথা’’তি ৱদতি. মনুস্সা তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘অযং একো ধম্মকথিকো ভৱিস্সতি, ইমস্সপি অম্হেহি ধম্মকথং সোতুং ৱট্টতী’’তি তে একদিৱসং থেৰং যাচিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অজ্জ অম্হাকং ধম্মস্সৱনদিৱসো’’তি সঙ্ঘস্স দানং দত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হে অম্হাকং দিৱা ধম্মকথং কথেয্যাথা’’তি আহংসু. সোপি তেসং অধিৱাসেসি.
তেহি ধম্মস্সৱনৱেলায আগন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, নো ধম্মং কথেথা’’তি ৱুত্তে লালুদাযিত্থেৰো আসনে নিসীদিত্ৱা চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা চালেন্তো একম্পি ধম্মপদং অদিস্ৱা ‘‘অহং সৰভঞ্ঞং ভণিস্সামি, অঞ্ঞো ধম্মকথং কথেতূ’’তি ৱত্ৱা ওতৰি. তে অঞ্ঞেন ধম্মকথং কথাপেত্ৱা সৰভাণত্থায পুন তং আসনং আৰোপযিংসু. সো পুনপি কিঞ্চি অদিস্ৱা ‘‘অহং ৰত্তিং কথেস্সামি, অঞ্ঞো সৰভঞ্ঞং ভণতূ’’তি ৱত্ৱা আসনা ওতৰি. তে অঞ্ঞেন সৰভঞ্ঞং ভণাপেত্ৱা পুন ৰত্তিং থেৰং আনযিংসু. সো ৰত্তিম্পি কিঞ্চি অদিস্ৱা ‘‘অহং পচ্চূসকালে কথেস্সামি, ৰত্তিং অঞ্ঞো কথেতূ’’তি ৱত্ৱা ওতৰি. তে অঞ্ঞেন ৰত্তিং কথাপেত্ৱা পুন পচ্চূসে তং আনযিংসু. সো পুনপি কিঞ্চি নাদ্দস. মহাজনো লেড্ডুদণ্ডাদীনি গহেত্ৱা, ‘‘অন্ধবাল, ত্ৱং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানানং ৱণ্ণে কথিযমানে এৱঞ্চেৱঞ্চ ৱদেসি, ইদানি কস্মা ন কথেসী’’তি সন্তজ্জেত্ৱা পলাযন্তং অনুবন্ধি. সো পলাযন্তো একিস্সা ৱচ্চকুটিযা পতি.
মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘অজ্জ লালুদাযী সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানানং গুণকথায পৱত্তমানায উস্সূযন্তো অত্তনো ধম্মকথিকভাৱং পকাসেত্ৱা মনুস্সেহি সক্কাৰং কত্ৱা ‘ধম্মং সুণোমা’তি ৱুত্তে চতুক্খত্তুং আসনে নিসীদিত্ৱা কথেতব্বযুত্তকং কিঞ্চি অপস্সন্তো ‘ত্ৱং অম্হাকং অয্যেহি সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানত্থেৰেহি সদ্ধিং যুগগ্গাহং গণ্হাসী’তি লেড্ডুদণ্ডাদীনি গহেত্ৱা সন্তজ্জেত্ৱা পলাপিযমানো ৱচ্চকুটিযা পতিতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি এসো গূথকূপে নিমুগ্গোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘চতুপ্পদো অহং সম্ম, ত্ৱম্পি সম্ম চতুপ্পদো;
এহি সম্ম নিৱত্তস্সু, কিং নু ভীতো পলাযসি.
‘‘অসুচিপূতিলোমোসি, দুগ্গন্ধো ৱাসি সূকৰ;
সচে যুজ্ঝিতুকামোসি, জযং সম্ম দদামি তে’’তি. (জা. ১.২.৫-৬) –
ইমং জাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেসি. তদা সীহো সাৰিপুত্তো অহোসি, সূকৰো লালুদাযীতি. সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, লালুদাযিনা অপ্পমত্তকোৱ ধম্মো উগ্গহিতো, সজ্ঝাযং পন নেৱ অকাসি, কিঞ্চি পৰিযত্তিং উগ্গহেত্ৱা তস্সা অসজ্ঝাযকৰণং মলমেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৪১. ‘‘অসজ্ঝাযমলা মন্তা, অনুট্ঠানমলা ঘৰা;
মলং ৱণ্ণস্স কোসজ্জং, পমাদো ৰক্খতো মল’’ন্তি.
তত্থ অসজ্ঝাযমলাতি যাকাচি পৰিযত্তি ৱা সিপ্পং ৱা যস্মা অসজ্ঝাযন্তস্স অননুযুঞ্জন্তস্স ৱিনস্সতি ৱা নিৰন্তৰং ৱা ন উপট্ঠাতি, তস্মা ‘‘অসজ্ঝাযমলা মন্তা’’তি ৱুত্তং. যস্মা পন ঘৰাৱাসং ৱসন্তস্স উট্ঠাযুট্ঠায জিণ্ণপটিসঙ্খৰণাদীনি অকৰোন্তস্স ঘৰং নাম ৱিনস্সতি, তস্মা ‘‘অনুট্ঠানমলা ঘৰা’’তি ৱুত্তং. যস্মা গিহিস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা কোসজ্জৱসেন সৰীৰপটিজগ্গনং ৱা পৰিক্খাৰপটিজগ্গনং ৱা অকৰোন্তস্স কাযো দুব্বণ্ণো হোতি, তস্মা ‘‘মলং ৱণ্ণস্স কোসজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা গাৱো ৰক্খন্তস্স পমাদৱসেন নিদ্দাযন্তস্স ৱা কীড়ন্তস্স ৱা তা গাৱো অতিত্থপক্খন্দনাদিনা ৱা ৱাড়মিগচোৰাদিউপদ্দৱেন ৱা পৰেসং সালিখেত্তাদীনি ওতৰিত্ৱা খাদনৱসেন ৱিনাসং আপজ্জন্তি, সযম্পি দণ্ডং ৱা পৰিভাসং ৱা পাপুণাতি, পব্বজিতং ৱা পন ছ দ্ৱাৰানি অৰক্খন্তং পমাদৱসেন কিলেসা ওতৰিত্ৱা সাসনা চাৱেন্তি, তস্মা ‘‘পমাদো ৰক্খতো মল’’ন্তি ৱুত্তং. সো হিস্স ৱিনাসাৱহনেন মলট্ঠানিযত্তা মলন্তি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
লালুদাযিত্থেৰৱত্থু চতুত্থং.
৫. অঞ্ঞতৰকুলপুত্তৱত্থু
মলিত্থিযা দুচ্চৰিতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং কুলপুত্তং আৰব্ভ কথেসি.
তস্স কিৰ সমানজাতিকং কুলকুমাৰিকং আনেসুং. সা আনীতদিৱসতো পট্ঠায অতিচাৰিনী অহোসি. সো কুলপুত্তো তস্সা অতিচাৰেন লজ্জিতো কস্সচি সম্মুখীভাৱং উপগন্তুং অসক্কোন্তো বুদ্ধুপট্ঠানাদীনি পচ্ছিন্দিত্ৱা কতিপাহচ্চযেন সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কিং, উপাসক, ন দিস্সসী’’তি ৱুত্তে তমত্থং আৰোচেসি. অথ নং সত্থা, ‘‘উপাসক, পুব্বেপি মযা ‘ইত্থিযো নাম নদীআদিসদিসা, তাসু পণ্ডিতেন কোধো ন কাতব্বো’তি ৱুত্তং, ত্ৱং পন ভৱপটিচ্ছন্নত্তা ন সল্লক্খেসী’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো –
‘‘যথা নদী চ পন্থো চ, পানাগাৰং সভা পপা;
এৱং লোকিত্থিযো নাম, ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতী’’তি. (জা. ১.১.৬৫; ১.১২.৯) –
জাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা, ‘‘উপাসক, ইত্থিযা হি অতিচাৰিনিভাৱো মলং, দানং দেন্তস্স মচ্ছেৰং মলং, ইধলোকপৰলোকেসু সত্তানং অকুসলকম্মং ৱিনাসনত্থেন মলং, অৱিজ্জা পন সব্বমলানং উত্তমমল’’ন্তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২৪২. ‘‘মলিত্থিযা দুচ্চৰিতং, মচ্ছেৰং দদতো মলং;
মলা ৱে পাপকা ধম্মা, অস্মিং লোকে পৰম্হি চ.
২৪৩. ‘‘ততো মলা মলতৰং, অৱিজ্জা পৰমং মলং;
এতং মলং পহন্ত্ৱান, নিম্মলা হোথ ভিক্খৱো’’তি.
তত্থ দুচ্চৰিতন্তি অতিচাৰো. অতিচাৰিনিঞ্হি ইত্থিং সামিকোপি গেহা নীহৰতি, মাতাপিতূনং সন্তিকং গতম্পি ‘‘ত্ৱং কুলস্স অগাৰৱভূতা, অক্খীহিপি ন দট্ঠব্বা’’তি তং নীহৰন্তি. সা অনাথা ৱিচৰন্তী মহাদুক্খং পাপুণাতি. তেনস্সা দুচ্চৰিতং ‘‘মল’’ন্তি ৱুত্তং. দদতোতি দাযকস্স. যস্স হি খেত্তকসনকালে ‘‘ইমস্মিং খেত্তে সম্পন্নে সলাকভত্তাদীনি দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিপ্ফন্নে সস্সেপি মচ্ছেৰং উপ্পজ্জিত্ৱা চাগচিত্তং নিৱাৰেতি, সো মচ্ছেৰৱসেন চাগচিত্তে অৱিৰূহন্তে মনুস্সসম্পত্তিং দিব্বসম্পত্তিং নিব্বানসম্পত্তিন্তি তিস্সো সম্পত্তিযো ন লভতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘মচ্ছেৰং দদতো মল’’ন্তি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. পাপকা ধম্মাতি অকুসলধম্মা পন ইধলোকে চ পৰলোকে চ মলমেৱ.
ততোতি হেট্ঠা ৱুত্তমলতো. মলতৰন্তি অতিৰেকমলং ৱো কথেমীতি অত্থো. অৱিজ্জাতি অট্ঠৱত্থুকং অঞ্ঞাণমেৱ পৰমং মলং. পহন্ত্ৱানাতি এতং মলং জহিত্ৱা, ভিক্খৱে, তুম্হে নিম্মলা হোথাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
অঞ্ঞতৰকুলপুত্তৱত্থু পঞ্চমং.
৬. চূড়সাৰিৱত্থু
সুজীৱন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো চূড়সাৰিং নাম সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ একদিৱসে ৱেজ্জকম্মং কত্ৱা পণীতভোজনং লভিত্ৱা আদায নিক্খমন্তো অন্তৰামগ্গে থেৰং দিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইদং মযা ৱেজ্জকম্মং কত্ৱা লদ্ধং, তুম্হে অঞ্ঞত্থ এৱৰূপং ভোজনং ন লভিস্সথ, ইমং ভুঞ্জথ, অহং তে ৱেজ্জকম্মং কত্ৱা নিচ্চকালং এৱৰূপং আহাৰং আহৰিস্সামী’’তি আহ. থেৰো তস্স ৱচনং সুত্ৱা তুণ্হীভূতোৱ পক্কামি. ভিক্খূ ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থু তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা, ‘‘ভিক্খৱে, অহিৰিকো নাম পগব্ভো কাকসদিসো হুত্ৱা একৱীসতিৱিধায অনেসনায ঠত্ৱা সুখং জীৱতি, হিৰিওত্তপ্পসম্পন্নো পন দুক্খং জীৱতী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২৪৪. ‘‘সুজীৱং অহিৰিকেন, কাকসূৰেন ধংসিনা;
পক্খন্দিনা পগব্ভেন, সংকিলিট্ঠেন জীৱিতং.
২৪৫. ‘‘হিৰীমতা চ দুজ্জীৱং, নিচ্চং সুচিগৱেসিনা;
অলীনেনাপ্পগব্ভেন, সুদ্ধাজীৱেন পস্সতা’’তি.
তত্থ অহিৰিকেনাতি ছিন্নহিৰোত্তপ্পকেন. এৱৰূপেন হি অমাতৰমেৱ ‘‘মাতা মে’’তি অপিতাদযো এৱ চ ‘‘পিতা মে’’তিআদিনা নযেন ৱত্ৱা একৱীসতিৱিধায অনেসনায পতিট্ঠায সুখেন জীৱতুং সক্কা. কাকসূৰেনাতি সূৰকাকসদিসেন. যথা হি সূৰকাকো কুলঘৰেসু যাগুআদীনি গণ্হিতুকামো ভিত্তিআদীসু নিসীদিত্ৱা অত্তনো ওলোকনভাৱং ঞত্ৱা অনোলোকেন্তো ৱিয অঞ্ঞৱিহিতকো ৱিয নিদ্দাযন্তো ৱিয চ হুত্ৱা মনুস্সানং পমাদং সল্লক্খেত্ৱা অনুপতিত্ৱা ‘‘সূসূ’’তি ৱদন্তেসুযেৱ ভাজনতো মুখপূৰং গহেত্ৱা পলাযতি, এৱমেৱং অহিৰিকপুগ্গলোপি ভিক্খূহি সদ্ধিং গামং পৱিসিত্ৱা যাগুভত্তট্ঠানাদীনি ৱৱত্থপেতি. তত্থ ভিক্খূ পিণ্ডায চৰিত্ৱা যাপনমত্তং আদায আসনসালং গন্ত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তা যাগুং পিৱিত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তি সজ্ঝাযন্তি আসনসালং সম্মজ্জন্তি. অযং পন অকত্ৱা গামাভিমুখোৱ হোতি.
সো হি ভিক্খূহি ‘‘পস্সথিম’’ন্তি ওলোকিযমানোপি অনোলোকেন্তো ৱিয অঞ্ঞৱিহিতো ৱিয নিদ্দাযন্তো ৱিয গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চন্তো ৱিয চীৱৰং সংৱিদহন্তো ৱিয হুত্ৱা ‘‘অসুকং নাম মে কম্মং অত্থী’’তি ৱদন্তো উট্ঠাযাসনা গামং পৱিসিত্ৱা পাতোৱ ৱৱত্থপিতগেহেসু অঞ্ঞতৰং গেহং উপসঙ্কমিত্ৱা ঘৰমানুসকেসু থোকং কৱাটং পিধায দ্ৱাৰে নিসীদিত্ৱা কন্দন্তেসুপি একেন হত্থেন কৱাটং পণামেত্ৱা অন্তো পৱিসতি. অথ নং দিস্ৱা অকামকাপি আসনে নিসীদাপেত্ৱা যাগুআদীসু যং অত্থি, তং দেন্তি. সো যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা অৱসেসং পত্তেনাদায পক্কমতি. অযং কাকসূৰো নাম. এৱৰূপেন অহিৰিকেন সুজীৱন্তি অত্থো.
ধংসিনাতি ‘‘অসুকত্থেৰো নাম অপ্পিচ্ছো’’তিআদীনি ৱদন্তেসু – ‘‘কিং পন মযং ন অপ্পিচ্ছা’’তিআদিৱচনেন পৰেসং গুণধংসনতায ধংসিনা. তথাৰূপস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘অযম্পি অপ্পিচ্ছতাদিগুণে যুত্তো’’তি মঞ্ঞমানা মনুস্সা দাতব্বং মঞ্ঞন্তি. সো পন ততো পট্ঠায ৱিঞ্ঞূপুৰিসানং চিত্তং আৰাধেতুং অসক্কোন্তো তম্হাপি লাভা পৰিহাযতি. এৱং ধংসিপুগ্গলো অত্তনোপি পৰস্সপি লাভং নাসেতিযেৱ.
পক্খন্দিনাতি পক্খন্দচাৰিনা. পৰেসং কিচ্চানিপি অত্তনো কিচ্চানি ৱিয দস্সেন্তো পাতোৱ ভিক্খূসু চেতিযঙ্গণাদীসু ৱত্তং কত্ৱা কম্মট্ঠানমনসিকাৰেন থোকং নিসীদিত্ৱা উট্ঠায গামং পৱিসন্তেসু মুখং ধোৱিত্ৱা পণ্ডুকাসাৱপাৰুপনঅক্খিঅঞ্জনসীসমক্খনাদীহি অত্তভাৱং মণ্ডেত্ৱা সম্মজ্জন্তো ৱিয দ্ৱে তযো সম্মজ্জনিপহাৰে দত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকাভিমুখো হোতি. মনুস্সা পাতোৱ ‘‘চেতিযং ৱন্দিস্সাম, মালাপূজং কৰিস্সামা’’তি আগতা তং দিস্ৱা ‘‘অযং ৱিহাৰো ইমং দহৰং নিস্সায পটিজগ্গনং লভতি, ইমং মা পমজ্জিত্থা’’তি ৱত্ৱা তস্স দাতব্বং মঞ্ঞন্তি. এৱৰূপেন পক্খন্দিনাপি সুজীৱং. পগব্ভেনাতি কাযপাগব্ভিযাদীহি সমন্নাগতেন. সংকিলিট্ঠেন জীৱিতন্তি এৱং জীৱিকং কপ্পেত্ৱা জীৱন্তেন হি পুগ্গলেন সংকিলিট্ঠেন হুত্ৱা জীৱিতং নাম হোতি, তং দুজ্জীৱিতং পাপমেৱাতি অত্থো.
হিৰীমতা চাতি হিৰোত্তপ্পসম্পন্নেন পুগ্গলেন দুজ্জীৱং. সো হি অমাতাদযোৱ ‘‘মাতা মে’’তিআদীনি অৱত্ৱা অধম্মিকে পচ্চযে গূথং ৱিয জিগুচ্ছন্তো ধম্মেন সমেন পৰিযেসন্তো সপদানং পিণ্ডায চৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তো লূখং জীৱিকং জীৱতীতি অত্থো. সুচিগৱেসিনাতি সুচীনি কাযকম্মাদীনি গৱেসন্তেন. অলীনেনাতি জীৱিতৱুত্তিমনল্লীনেন. সুদ্ধাজীৱেন পস্সতাতি এৱৰূপো হি পুগ্গলো সুদ্ধাজীৱো নাম হোতি. তেন এৱং সুদ্ধাজীৱেন তমেৱ সুদ্ধাজীৱং সাৰতো পস্সতা লূখজীৱিতৱসেন দুজ্জীৱং হোতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
চূড়সাৰিৱত্থু ছট্ঠং.
৭. পঞ্চউপাসকৱত্থু
যো পাণন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পঞ্চ উপাসকে আৰব্ভ কথেসি.
তেসু হি একো পাণাতিপাতাৱেৰমণিসিক্খাপদমেৱ ৰক্খতি, ইতৰে ইতৰানি. তে একদিৱসং ‘‘অহং দুক্কৰং কৰোমি, দুক্কৰং ৰক্খামী’’তি ৱিৱাদাপন্না সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা তেসং কথং সুত্ৱা একসীলম্পি কনিট্ঠকং অকত্ৱা ‘‘সব্বানেৱ দুৰক্খানী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২৪৬. ‘‘যো পাণমতিপাতেতি, মুসাৱাদঞ্চ ভাসতি;
লোকে অদিন্নমাদিযতি, পৰদাৰঞ্চ গচ্ছতি.
২৪৭. ‘‘সুৰামেৰযপানঞ্চ, যো নৰো অনুযুঞ্জতি;
ইধেৱ মেসো লোকস্মিং, মূলং খণতি অত্তনো.
২৪৮. ‘‘এৱং ভো পুৰিস জানাহি, পাপধম্মা অসঞ্ঞতা;
মা তং লোভো অধম্মো চ, চিৰং দুক্খায ৰন্ধযু’’ন্তি.
তত্থ যো পাণমতিপাতেতীতি যো সাহত্থিকাদীসু ছসু পযোগেসু একপযোগেনাপি পৰস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপচ্ছিন্দতি. মুসাৱাদন্তি পৰেসং অত্থভঞ্জনকং মুসাৱাদঞ্চ ভাসতি. লোকে অদিন্নমাদিযতীতি ইমস্মিং সত্তলোকে থেয্যাৱহাৰাদীসু একেনপি অৱহাৰেন পৰপৰিগ্গহিতং আদিযতি. পৰদাৰঞ্চ গচ্ছতীতি পৰস্স ৰক্খিতগোপিতেসু ভণ্ডেসু অপৰজ্ঝন্তো উপ্পথচাৰং চৰতি. সুৰামেৰযপানন্তি যস্স কস্সচি সুৰায চেৱ মেৰযস্স চ পানং. অনুযুঞ্জতীতি সেৱতি বহুলীকৰোতি. মূলং খণতীতি তিট্ঠতু পৰলোকো, সো পন পুগ্গলো ইধ লোকস্মিংযেৱ যেন খেত্তৱত্থুআদিনা মূলেন পতিট্ঠপেয্য, তম্পি অট্ঠপেত্ৱা ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱা সুৰং পিৱন্তো অত্তনো মূলং খণতি, অনাথো কপণো হুত্ৱা ৱিচৰতি. এৱং, ভোতি পঞ্চদুস্সীল্যকম্মকাৰকং পুগ্গলং আলপতি. পাপধম্মাতি লামকধম্মা. অসঞ্ঞতাতি কাযসঞ্ঞতাদিৰহিতা. অচেতসাতিপি পাঠো, অচিত্তকাতি অত্থো. লোভো অধম্মো চাতি লোভো চেৱ দোসো চ. উভযম্পি হেতং অকুসলমেৱ. চিৰং দুক্খায ৰন্ধযুন্তি চিৰকালং নিৰযদুক্খাদীনং অত্থায তং এতে ধম্মা মা ৰন্ধেন্তু মা মত্থেন্তূতি অত্থো.
দেসনাৱসানে তে পঞ্চ উপাসকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চউপাসকৱত্থু সত্তমং.
৮. তিস্সদহৰৱত্থু
দদাতি ৱেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো তিস্সদহৰং নাম আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৱিসাখায উপাসিকাযাতি পঞ্চন্নং অৰিযসাৱককোটীনং দানং নিন্দন্তো ৱিচৰি, অসদিসদানম্পি নিন্দিযেৱ. তেসং তেসং দানগ্গে সীতলং লভিত্ৱা ‘‘সীতল’’ন্তি নিন্দি, উণ্হং লভিত্ৱা ‘‘উণ্হ’’ন্তি নিন্দি. অপ্পং দেন্তেপি ‘‘কিং ইমে অপ্পমত্তকং দেন্তী’’তি নিন্দি, বহুং দেন্তেপি ‘‘ইমেসং গেহে ঠপনট্ঠানং মঞ্ঞে নত্থি, ননু নাম ভিক্খূনং যাপনমত্তং দাতব্বং, এত্তকং যাগুভত্তং নিৰত্থকমেৱ ৱিস্সজ্জতী’’তি নিন্দি. অত্তনো পন ঞাতকে আৰব্ভ ‘‘অহো অম্হাকং ঞাতকানং গেহং চতূহি দিসাহি আগতাগতানং ভিক্খূনং ওপানভূত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা পসংসং পৱত্তেসি. সো পনেকস্স দোৱাৰিকস্স পুত্তো জনপদং ৱিচৰন্তেহি ৱড্ঢকীহি সদ্ধিং ৱিচৰন্তো সাৱত্থিং পত্ৱা পব্বজিতো. অথ নং ভিক্খূ এৱং মনুস্সানং দানাদীনি নিন্দন্তং দিস্ৱা ‘‘পৰিগ্গণ্হিস্সাম ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘আৱুসো, তৱ ঞাতকা কহং ৱসন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অসুকগামে নামা’’তি সুত্ৱাৱ কতিপযে দহৰে পেসেসুং. তে তত্থ গন্ত্ৱা গামৱাসিকেহি আসনসালায নিসীদাপেত্ৱা কতসক্কাৰা পুচ্ছিংসু – ‘‘ইমম্হা গামা নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতো তিস্সো নাম দহৰো অত্থি. তস্স কতমে ঞাতকা’’তি? মনুস্সা ‘‘ইধ কুলগেহতো নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতদাৰকো নত্থি, কিং নু খো ইমে ৱদন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, একো দোৱাৰিকপুত্তো ৱড্ঢকীহি সদ্ধিং ৱিচৰিত্ৱা পব্বজিতোতি সুণোম, তং সন্ধায ৱদেথ মঞ্ঞে’’তি আহংসু. দহৰভিক্খূ তিস্সস্স তত্থ ইস্সৰঞাতকানং অভাৱং ঞত্ৱা সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ‘‘অকাৰণমেৱ, ভন্তে, তিস্সো ৱিলপন্তো ৱিচৰতী’’তি তং পৱত্তিং ভিক্খূনং আৰোচেসুং. ভিক্খূপি তং তথাগতস্স আৰোচেসুং.
সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ ৱিকত্থেন্তো ৱিচৰতি, পুব্বেপি ৱিকত্থকোৱ অহোসী’’তি ৱত্ৱা ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘বহুম্পি সো ৱিকত্থেয্য, অঞ্ঞং জনপদং গতো;
অন্ৱাগন্ত্ৱান দূসেয্য, ভুঞ্জ ভোগে কটাহকা’’তি. (জা. ১.১.১২৫) –
ইমং কটাহজাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, যো হি পুগ্গলো পৰেহি অপ্পকে ৱা বহুকে ৱা লূখে ৱা পণীতে ৱা দিন্নে অঞ্ঞেসং ৱা দত্ৱা অত্তনো অদিন্নে মঙ্কু হোতি, তস্স ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা মগ্গফলাদীনি ৱা ন উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
২৪৯. ‘‘দদাতি ৱে যথাসদ্ধং, যথাপসাদনং জনো;
তত্থ যো চ মঙ্কু হোতি, পৰেসং পানভোজনে;
ন সো দিৱা ৱা ৰত্তিং ৱা, সমাধিমধিগচ্ছতি.
২৫০. ‘‘যস্স চেতং সমুচ্ছিন্নং, মূলঘচ্চং সমূহতং;
স ৱে দিৱা ৱা ৰত্তিং ৱা, সমাধিমধিগচ্ছতী’’তি.
তত্থ দদাতি ৱে যথাসদ্ধন্তি লূখপণীতাদীসু যংকিঞ্চি দেন্তো জনো যথাসদ্ধং অত্তনো সদ্ধানুৰূপমেৱ দেতি. যথাপসাদনন্তি থেৰনৱাদীসু চস্স যস্মিং যস্মিং পসাদো উপ্পজ্জতি, তস্স দেন্তো যথাপসাদনং অত্তনো পসাদানুৰূপমেৱ দেতি. তত্থাতি তস্মিং পৰস্স দানে ‘‘মযা অপ্পং ৱা লদ্ধং, লূখং ৱা লদ্ধ’’ন্তি মঙ্কুভাৱং আপজ্জতি. সমাধিন্তি সো পুগ্গলো দিৱা ৱা ৰত্তিং ৱা উপচাৰপ্পনাৱসেন ৱা মগ্গফলৱসেন ৱা সমাধিং নাধিগচ্ছতি. যস্স চেতন্তি যস্স পুগ্গলস্স এতং একেসু ঠানেসু মঙ্কুভাৱসঙ্খাতং অকুসলং সমুচ্ছিন্নং মূলঘচ্চং কত্ৱা অৰহত্তমগ্গঞাণেন সমূহতং, সো ৱুত্তপ্পকাৰং সমাধিং অধিগচ্ছতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
তিস্সদহৰৱত্থু অট্ঠমং.
৯. পঞ্চউপাসকৱত্থু
নত্থি ৰাগসমো অগ্গীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পঞ্চ উপাসকে আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ ধম্মং সোতুকামা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. বুদ্ধানঞ্চ ‘‘অযং খত্তিযো, অযং ব্ৰাহ্মণো, অযং অড্ঢো, অযং দুগ্গতো, ইমস্স উড়াৰং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সামি, ইমস্স নো’’তি চিত্তং ন উপ্পজ্জতি. যংকিঞ্চি আৰব্ভ ধম্মং দেসেন্তো ধম্মগাৰৱং পুৰক্খত্ৱা আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিয দেসেতি. এৱং দেসেন্তস্স পন তথাগতস্স সন্তিকে নিসিন্নানং তেসং একো নিসিন্নকোৱ নিদ্দাযি, একো অঙ্গুলিযা ভূমিং লিখন্তো নিসীদি, একো একং ৰুক্খং চালেন্তো নিসীদি, একো আকাসং উল্লোকেন্তো নিসীদি, একো পন সক্কচ্চং ধম্মং অস্সোসি.
আনন্দত্থেৰো সত্থাৰং বীজযমানো তেসং আকাৰং ওলোকেন্তো সত্থাৰং আহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হে ইমেসং মহামেঘগজ্জিতং গজ্জন্তা ৱিয ধম্মং দেসেথ, এতে পন তুম্হেসুপি ধম্মং কথেন্তেসু ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোন্তা নিসিন্না’’তি. ‘‘আনন্দ, ত্ৱং এতে ন জানাসী’’তি? ‘‘আম, ন জানামি, ভন্তে’’তি. এতেসু হি যো এস নিদ্দাযন্তো নিসিন্নো, এস পঞ্চ জাতিসতানি সপ্পযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ভোগেসু সীসং ঠপেত্ৱা নিদ্দাযি, ইদানিপিস্স নিদ্দায তিত্তি নত্থি, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৱিসতীতি. কিং পন, ভন্তে, পটিপাটিযা কথেথ, উদাহু অন্তৰন্তৰাতি. আনন্দ, এতস্স হি কালেন মনুস্সত্তং, কালেন দেৱত্তং, কালেন নাগত্তন্তি এৱং অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জন্তস্স উপপত্তিযো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনাপি ন সক্কা পৰিচ্ছিন্দিতুং. পটিপাটিযা পনেস পঞ্চ জাতিসতানি নাগযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা নিদ্দাযন্তোপি নিদ্দায অতিত্তোযেৱ. অঙ্গুলিযা ভূমিং লিখন্তো নিসিন্নপুৰিসোপি পঞ্চ জাতিসতানি গণ্ডুপ্পাদযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ভূমিং খণি, ইদানিপি ভূমিং খণন্তোৱ মম সদ্দং ন সুণাতি. এস ৰুক্খং চালেন্তো নিসিন্নপুৰিসোপি পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি মক্কটযোনিযং নিব্বত্তি, ইদানিপি পুব্বাচিণ্ণৱসেন ৰুক্খং চালেতিযেৱ, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৱিসতি. এস আকাসং উল্লোকেত্ৱা নিসিন্নপুৰিসোপি পঞ্চ জাতিসতানি নক্খত্তপাঠকো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ইদানি পুব্বাচিণ্ণৱসেন অজ্জাপি আকাসমেৱ উল্লোকেতি, নাস্স কণ্ণং মম সদ্দো পৱিসতি. এস সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নপুৰিসো পন পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ মন্তজ্ঝাযকব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ইদানিপি মন্তং সংসন্দন্তো ৱিয সক্কচ্চং সুণাতীতি.
‘‘ভন্তে, তুম্হাকং ধম্মদেসনা ছৱিআদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ তিট্ঠতি, কস্মা ইমে তুম্হেসুপি ধম্মং দেসেন্তেসু সক্কচ্চং ন সুণন্তী’’তি? ‘‘আনন্দ, মম ধম্মো সুস্সৱনীযোতি সঞ্ঞং কৰোসি মঞ্ঞে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, দুস্সৱনীযো’’তি? ‘‘আম, আনন্দা’’তি. ‘‘কস্মা, ভন্তে’’তি? ‘‘আনন্দ, বুদ্ধোতি ৱা ধম্মোতি ৱা সঙ্ঘোতি ৱা পদং ইমেহি সত্তেহি অনেকেসুপি কপ্পকোটিসতসহস্সেসু অসুতপুব্বং. যস্মা ইমং ধম্মং সোতুং ন সক্কোন্তা অনমতগ্গে সংসাৰে ইমে সত্তা অনেকৱিহিতং তিৰচ্ছানকথংযেৱ সুণন্তা আগতা, তস্মা সুৰাপানকেড়িমণ্ডলাদীসু গাযন্তা নচ্চন্তা ৱিচৰন্তি, ধম্মং সোতুং ন সক্কোন্তী’’তি. ‘‘কিং নিস্সায পনেতে ন সক্কোন্তি, ভন্তে’’তি?
অথস্স সত্থা, ‘‘আনন্দ, ৰাগং নিস্সায দোসং নিস্সায মোহং নিস্সায তণ্হং নিস্সায ন সক্কোন্তি. ৰাগগ্গিসদিসো অগ্গি নাম নত্থি, সো ছাৰিকম্পি অসেসেত্ৱা সত্তে দহতি. কিঞ্চাপি সত্তসূৰিযপাতুভাৱং নিস্সায উপ্পন্নো কপ্পৱিনাসকো অগ্গিপি কিঞ্চি অনৱসেসেত্ৱাৱ লোকং দহতি, সো পন অগ্গি কদাচিযেৱ দহতি. ৰাগগ্গিনো অদহনকালো নাম নত্থি, তস্মা ৰাগসমো ৱা অগ্গি দোসসমো ৱা গহো মোহসমং ৱা জালং তণ্হাসমা ৱা নদী নাম নত্থী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৫১. ‘‘নত্থি ৰাগসমো অগ্গি, নত্থি দোসসমো গহো;
নত্থি মোহসমং জালং, নত্থি তণ্হাসমা নদী’’তি.
তত্থ ৰাগসমোতি ধূমাদীসু কিঞ্চি অদস্সেত্ৱা অন্তোযেৱ উট্ঠায ঝাপনৱসেন ৰাগেন সমো অগ্গি নাম নত্থি. দোসসমোতি যক্খগহঅজগৰগহকুম্ভিলগহাদযো একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে গণ্হিতুং সক্কোন্তি, দোসগহো পন সব্বত্থ একন্তমেৱ গণ্হাতীতি দোসেন সমো গহো নাম নত্থি. মোহসমন্তি ওনন্ধনপৰিযোনন্ধনট্ঠেন পন মোহসমং জালং নাম নত্থি. তণ্হাসমাতি গঙ্গাদীনং নদীনং পুণ্ণকালোপি ঊনকালোপি সুক্খকালোপি পঞ্ঞাযতি, তণ্হায পন পুণ্ণকালো ৱা সুক্খকালো ৱা নত্থি, নিচ্চং ঊনাৱ পঞ্ঞাযতীতি দুপ্পূৰণট্ঠেন তণ্হায সমা নদী নাম নত্থীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তো উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তানম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পঞ্চউপাসকৱত্থু নৱমং.
১০. মেণ্ডকসেট্ঠিৱত্থু
সুদস্সং ৱজ্জন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ভদ্দিযনগৰং নিস্সায জাতিযাৱনে ৱিহৰন্তো মেণ্ডকসেট্ঠিং আৰব্ভ কথেসি.
সত্থা কিৰ অঙ্গুত্তৰাপেসু চাৰিকং চৰন্তো মেণ্ডকসেট্ঠিনো চ, ভৰিযায চস্স চন্দপদুমায, পুত্তস্স চ ধনঞ্চযসেট্ঠিনো, সুণিসায চ সুমনদেৱিযা, নত্তায চস্স ৱিসাখায, দাসস্স চ পুণ্ণস্সাতি ইমেসং সোতাপত্তিফলূপনিস্সযং দিস্ৱা ভদ্দিযনগৰং গন্ত্ৱা জাতিযাৱনে ৱিহাসি. মেণ্ডকসেট্ঠি সত্থু আগমনং অস্সোসি. কস্মা পনেস মেণ্ডকসেট্ঠি নাম জাতোতি? তস্স কিৰ পচ্ছিমগেহে অট্ঠকৰীসমত্তে ঠানে হত্থিঅস্সউসভপমাণা সুৱণ্ণমেণ্ডকা পথৱিং ভিন্দিত্ৱা পিট্ঠিযা পিট্ঠিং পহৰমানা উট্ঠহিংসু. তেসং মুখেসু পঞ্চৱণ্ণানং সুত্তানং গেণ্ডুকা পক্খিত্তা হোন্তি. সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীহি ৱা ৱত্থচ্ছাদনহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীহি ৱা অত্থে সতি তেসং মুখতো গেণ্ডুকে অপনেন্তি, একস্সাপি মেণ্ডকস্স মুখতো জম্বুদীপৱাসীনং পহোনকং সপ্পিতেলমধুফাণিতৱত্থচ্ছাদনহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং নিক্খমতি. ততো পট্ঠায মেণ্ডকসেট্ঠীতি পঞ্ঞাযি.
কিং পনস্স পুব্বকম্মন্তি? ৱিপস্সীবুদ্ধকালে কিৰ এস অৱৰোজস্স নাম কুটুম্বিকস্স ভাগিনেয্যো মাতুলেন সমাননামো অৱৰোজো নাম অহোসি. অথস্স মাতুলো সত্থু গন্ধকুটিং কাতুং আৰভি. সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘মাতুল, উভোপি সহেৱ কৰোমা’’তি ৱত্ৱা ‘‘অহং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং অসাধাৰণং কত্ৱা এককোৱ কৰিস্সামী’’তি তেন পন পটিক্খিত্তকালে ‘‘ইমস্মিং ঠানে গন্ধকুটিযা কতায ইমস্মিং নাম ঠানে কুঞ্জৰসালং নাম লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা অৰঞ্ঞতো দব্বসম্ভাৰে আহৰাপেত্ৱা একং থম্ভং সুৱণ্ণখচিতং, একং ৰজতখচিতং, একং মণিখচিতং, একং সত্তৰতনখচিতন্তি এৱং তুলাসঙ্ঘাতদ্ৱাৰকৱাটৱাতপানগোপানসীছদনিট্ঠকা সব্বাপি সুৱণ্ণাদিখচিতাৱ কাৰেত্ৱা গন্ধকুটিযা সম্মুখট্ঠানে তথাগতস্স সত্তৰতনমযং কুঞ্জৰসালং কাৰেসি. তস্সা উপৰি ঘনৰত্তসুৱণ্ণমযা কম্বলা পৱাড়মযা সিখৰথূপিকাযো অহেসুং. কুঞ্জৰসালায মজ্ঝে ঠানে ৰতনমণ্ডপং কাৰেত্ৱা ধম্মাসনং পতিট্ঠাপেসি. তস্স ঘনৰত্তসুৱণ্ণমযা পাদা অহেসুং, তথা চতস্সো অটনিযো. চত্তাৰো পন সুৱণ্ণমেণ্ডকে কাৰাপেত্ৱা আসনস্স চতুন্নং পাদানং হেট্ঠা ঠপেসি, দ্ৱে মেণ্ডকে কাৰাপেত্ৱা পাদপীঠকায হেট্ঠা ঠপেসি, ছ সুৱণ্ণমেণ্ডকে কাৰাপেত্ৱা মণ্ডপং পৰিক্খিপেন্তো ঠপেসি. ধম্মাসনং পঠমং সুত্তমযেহি ৰজ্জুকেহি ৱাযাপেত্ৱা মজ্ঝে সুৱণ্ণসুত্তমযেহি উপৰি মুত্তমযেহি সুত্তেহি ৱাযাপেসি. তস্স চন্দনমযো অপস্সযো অহোসি. এৱং কুঞ্জৰসালং নিট্ঠাপেত্ৱা সালামহং কৰোন্তো অট্ঠসট্ঠীহি ভিক্খুসতসহস্সেহি সদ্ধিং সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা চত্তাৰো মাসে দানং দত্ৱা ওসানদিৱসে তিচীৱৰং অদাসি. তত্থ সঙ্ঘনৱকস্স সতসহস্সগ্ঘনিকং পাপুণি.
এৱং ৱিপস্সীবুদ্ধকালে পুঞ্ঞকম্মং কত্ৱা ততো চুতো দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তো ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে বাৰাণসিযং মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা বাৰাণসিসেট্ঠি নাম অহোসি. সো একদিৱসং ৰাজূপট্ঠানং গচ্ছন্তো পুৰোহিতং দিস্ৱা ‘‘কিং, আচৰিয, নক্খত্তমুহুত্তং, উপধাৰেথা’’তি আহ. আম, উপধাৰেমি, কিং অঞ্ঞং অম্হাকং কম্মন্তি. তেন হি কীদিসং জনপদচাৰিত্তন্তি? একং ভযং ভৱিস্সতীতি. কিং ভযং নামাতি? ছাতকভযং সেট্ঠীতি. কদা ভৱিস্সতীতি? ইতো তিণ্ণং সংৱচ্ছৰানং অচ্চযেনাতি. তং সুত্ৱা সেট্ঠি বহুং কসিকম্মং কাৰেত্ৱা গেহে ৱিজ্জমানধনেনাপি ধঞ্ঞমেৱ গহেত্ৱা অড্ঢতেৰসানি কোট্ঠসতানি কাৰেত্ৱা সব্বকোট্ঠকে ৱীহীহি পৰিপূৰেসি. কোট্ঠেসু অপ্পহোন্তেসু চাটিআদীনি পূৰেত্ৱা অৱসেসং ভূমিযং আৱাটে কত্ৱা নিখণি. নিধানাৱসেসং মত্তিকায সদ্ধিং মদ্দিত্ৱা ভিত্তিযো লিম্পাপেসি.
সো অপৰেন সমযেন ছাতকভযে সম্পত্তে যথানিক্খিত্তং ধঞ্ঞং পৰিভুঞ্জন্তো কোট্ঠেসু চ চাটিআদীসু চ নিক্খিত্তধঞ্ঞে পৰিক্খীণে পৰিজনে পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘গচ্ছথ, তাতা, পব্বতপাদং পৱিসিত্ৱা জীৱন্তা সুভিক্খকালে মম সন্তিকং আগন্তুকামা আগচ্ছথ, অনাগন্তুকামা তত্থ তত্থেৱ জীৱথা’’তি. তে ৰোদমানা অস্সুমুখা হুত্ৱা সেট্ঠিং ৱন্দিত্ৱা খমাপেত্ৱা সত্তাহং নিসীদিত্ৱা তথা অকংসু. তস্স পন সন্তিকে ৱেয্যাৱচ্চকৰো একোৱ পুণ্ণো নাম দাসো ওহীযি, তেন সদ্ধিং সেট্ঠিজাযা সেট্ঠিপুত্তো সেট্ঠিসুণিসাতি পঞ্চেৱ জনা অহেসুং. তে ভূমিযং আৱাটেসু নিহিতধঞ্ঞেপি পৰিক্খীণে ভিত্তিমত্তিকং পাতেত্ৱা তেমেত্ৱা ততো লদ্ধধঞ্ঞেন যাপযিংসু. অথস্স জাযা ছাতকে অৱত্থৰন্তে মত্তিকায খীযমানায ভিত্তিপাদেসু অৱসিট্ঠমত্তিকং পাতেত্ৱা তেমেত্ৱা অড্ঢাড়্হকমত্তং ৱীহিং লভিত্ৱা কোট্টেত্ৱা একং তণ্ডুলনাড়িং গহেত্ৱা ‘‘ছাতককালে চোৰা বহূ হোন্তী’’তি চোৰভযেন একস্মিং কুটে পক্খিপিত্ৱা পিদহিত্ৱা ভূমিযং নিখণিত্ৱা ঠপেসি. অথ নং সেট্ঠি ৰাজূপট্ঠানতো আগন্ত্ৱা আহ – ‘‘ভদ্দে, ছাতোম্হি, অত্থি কিঞ্চী’’তি. সা ৱিজ্জমানং ‘‘নত্থী’’তি অৱত্ৱা ‘‘একা তণ্ডুলনাড়ি অত্থী’’তি আহ. ‘‘কহং সা’’তি? ‘‘চোৰভযেন মে নিখণিত্ৱা ঠপিতা’’তি. ‘‘তেন হি নং উদ্ধৰিত্ৱা কিঞ্চি পচাহী’’তি. ‘‘সচে যাগুং পচিস্সামি, দ্ৱে ৱাৰে লভিস্সতি. সচে ভত্তং পচিস্সামি, একৱাৰমেৱ লভিস্সতি, কিং পচামি, সামী’’তি আহ. ‘‘অম্হাকং অঞ্ঞো পচ্চযো নত্থি, ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা মৰিস্সাম, ভত্তমেৱ পচাহী’’তি. সা ভত্তং পচিত্ৱা পঞ্চ কোট্ঠাসে কত্ৱা সেট্ঠিনো কোট্ঠাসং ৱড্ঢেত্ৱা পুৰতো ঠপেসি.
তস্মিং খণে গন্ধমাদনপব্বতে পচ্চেকবুদ্ধো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠাতি. অন্তোসমাপত্তিযং কিৰ সমাপত্তিবলেন জিঘচ্ছা ন বাধতি. সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতানং পন বলৱতী হুত্ৱা উদৰপটলং ডয্হন্তী ৱিয উপ্পজ্জতি. তস্মা তে লভনট্ঠানং ওলোকেত্ৱা গচ্ছন্তি. তং দিৱসঞ্চ তেসং দানং দত্ৱা সেনাপতিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতৰসম্পত্তিং লভন্তি. তস্মা সোপি দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো ‘‘সকলজম্বুদীপে ছাতকভযং উপ্পন্নং, সেট্ঠিগেহে চ পঞ্চন্নং জনানং নাড়িকোদনোৱ পক্কো, সদ্ধা নু খো এতে, সক্খিস্সন্তি ৱা মম সঙ্গহং কাতু’’ন্তি তেসং সদ্ধভাৱঞ্চ সঙ্গহং কাতুং সমত্থভাৱঞ্চ দিস্ৱা পত্তচীৱৰমাদায মহাসেট্ঠিস্স পুৰতো দ্ৱাৰে ঠিতমেৱ অত্তানং দস্সেসি. সো তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো ‘‘পুব্বেপি মযা দানস্স অদিন্নত্তা এৱৰূপং ছাতকং দিট্ঠং, ইদং খো পন ভত্তং মং একদিৱসমেৱ ৰক্খেয্য. অয্যস্স পন দিন্নং অনেকাসু কপ্পকোটীসু মম হিতসুখাৱহং ভৱিস্সতী’’তি তং ভত্তপাতিং অপনেত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা গেহং পৱেসেত্ৱা আসনে নিসিন্নস্স পাদে ধোৱিত্ৱা সুৱণ্ণপাদপীঠে ঠপেত্ৱা ভত্তপাতিমাদায পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তে ওকিৰি. উপড্ঢাৱসেসে ভত্তে পচ্চেকবুদ্ধো হত্থেন পত্তং পিদহি. অথ নং, ‘‘ভন্তে, একায তণ্ডুলনাড়িযা পঞ্চন্নং জনানং পক্কওদনস্স অযং একো কোট্ঠাসো, ইমং দ্ৱিধা কাতুং ন সক্কা. মা ময্হং ইধলোকে সঙ্গহং কৰোথ, অহং নিৰৱসেসং দাতুকামোম্হী’’তি ৱত্ৱা সব্বং ভত্তমদাসি. দত্ৱা চ পন পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘মা, ভন্তে, পুন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে এৱৰূপং ছাতকভযং অদ্দসং, ইতো পট্ঠায সকলজম্বুদীপৱাসীনং বীজভত্তং দাতুং সমত্থো ভৱেয্যং, সহত্থেন কম্মং কত্ৱা জীৱিকং ন কপ্পেয্যং, অড্ঢতেৰস কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৱা সীসং ন্হাযিত্ৱা তেসং দ্ৱাৰে নিসীদিত্ৱা উদ্ধং ওলোকিতক্খণেযেৱ মে ৰত্তসালিধাৰা পতিত্ৱা সব্বকোট্ঠে পূৰেয্যুং. নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে চ অযমেৱ ভৰিযা, অযমেৱ পুত্তো, অযমেৱ সুণিসা, অযমেৱ দাসো হোতূ’’তি.
ভৰিযাপিস্স ‘‘মম সামিকে জিঘচ্ছায পীড়িযমানে ন সক্কা মযা ভুঞ্জিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ভন্তে, ইদানি নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে এৱৰূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, ভত্তথালিকং পুৰতো কত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসীনং ভত্তং দেন্তিযাপি চ মে যাৱ ন উট্ঠহিস্সামি, তাৱ গহিতগহিতট্ঠানং পূৰিতমেৱ হোতু. অযমেৱ সামিকো, অযমেৱ পুত্তো, অযমেৱ সুণিসা, অযমেৱ দাসো হোতূ’’তি. পুত্তোপিস্স অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ভন্তে, ইতো পট্ঠায এৱৰূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, একঞ্চ মে সহস্সথৱিকং গহেত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসীনং কহাপণং দেন্তস্সাপি অযং সহস্সথৱিকা পৰিপুণ্ণাৱ হোতু, ইমেযেৱ মাতাপিতৰো হোন্তু, অযং ভৰিযা, অযং দাসো হোতূ’’তি.
সুণিসাপিস্স অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ইতো পট্ঠায এৱৰূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, একঞ্চ মে ধঞ্ঞপিটকং পুৰতো ঠপেত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসীনং বীজভত্তং দেন্তিযাপি খীণভাৱো মা পঞ্ঞাযিত্থ, নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ইমেযেৱ সসুৰা হোন্তু, অযমেৱ সামিকো, অযমেৱ দাসো হোতূ’’তি. দাসোপি অত্তনো কোট্ঠাসং পচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৱা পত্থনং পট্ঠপেসি, ‘‘ইতো পট্ঠায এৱৰূপং ছাতকভযং ন পস্সেয্যং, সব্বে ইমে সামিকা হোন্তু, কসন্তস্স চ মে ইতো তিস্সো, এত্তো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি দাৰুঅম্বণমত্তা সত্ত সত্ত সীতাযো গচ্ছন্তূ’’তি. সো তং দিৱসং সেনাপতিট্ঠানং পত্থেত্ৱা লদ্ধুং সমত্থোপি সামিকেসু সিনেহেন ‘‘ইমেযেৱ মে সামিকা হোন্তূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. পচ্চেকবুদ্ধো সব্বেসম্পি ৱচনাৱসানে ‘‘এৱং হোতূ’’তি ৱত্ৱা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নৰসো যথা.
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, মণি জোতিৰসো যথা’’তি. –
পচ্চেকবুদ্ধগাথাহি অনুমোদনং কত্ৱা ‘‘মযা ইমেসং চিত্তং পসাদেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘যাৱ গন্ধমাদনপব্বতা ইমে মং পস্সন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা পক্কামি. তেপি ওলোকেত্ৱাৱ অট্ঠংসু. সো গন্ত্ৱা তং ভত্তং পঞ্চহি পচ্চেকবুদ্ধসতেহি সদ্ধিং সংৱিভজি. তং তস্সানুভাৱেন সব্বেসম্পি পহোতি. তে ওলোকেন্তাযেৱ অট্ঠংসু.
অতিক্কন্তে পন মজ্ঝন্হিকে সেট্ঠিভৰিযা উক্খলিং ধোৱিত্ৱা পিদহিত্ৱা ঠপেসি. সেট্ঠিপি জিঘচ্ছায পীড়িতো নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দং ওক্কমি. সো সাযন্হে পবুজ্ঝিত্ৱা ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, অতিৱিয ছাতোম্হি, অত্থি নু খো উক্খলিযা তলে ঝামকসিত্থানী’’তি. সা ধোৱিত্ৱা উক্খলিযা ঠপিতভাৱং জানন্তীপি ‘‘নত্থী’’তি অৱত্ৱা ‘‘উক্খলিং ৱিৱৰিত্ৱা আচিক্খিস্সামী’’তি উট্ঠায উক্খলিমূলং গন্ত্ৱা উক্খলিং ৱিৱৰি, তাৱদেৱ সুমনমকুলসদিসৱণ্ণস্স ভত্তস্স পূৰা উক্খলি পিধানং উক্খিপিত্ৱা অট্ঠাসি. সা তং দিস্ৱাৱ পীতিযা ফুট্ঠসৰীৰা সেট্ঠিং আহ – ‘‘উট্ঠেহি, সামি, অহং উক্খলিং ধোৱিত্ৱা পিদহিং, সা পন সুমনমকুলসদিসৱণ্ণস্স ভত্তস্স পূৰা, পুঞ্ঞানি নাম কত্তব্বৰূপানি, দানং নাম কত্তব্বযুত্তকং. উট্ঠেহি, সামি, ভুঞ্জস্সূ’’তি. সা দ্ৱিন্নং পিতাপুত্তানং ভত্তং অদাসি. তেসু সুত্ৱা উট্ঠিতেসু সুণিসায সদ্ধিং নিসীদিত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা পুণ্ণস্স ভত্তং অদাসি. গহিতগহিতট্ঠানং ন খীযতি, কটচ্ছুনা সকিং গহিতট্ঠানমেৱ পঞ্ঞাযতি. তংদিৱসমেৱ কোট্ঠাদযো পুব্বে পূৰিতনিযামেনেৱ পুন পূৰযিংসু. ‘‘সেট্ঠিস্স গেহে ভত্তং উপ্পন্নং, বীজভত্তেহি অত্থিকা আগন্ত্ৱা গণ্হন্তূ’’তি নগৰে ঘোসনং কাৰেসি. মনুস্সা তস্স গেহতো বীজভত্তং গণ্হিংসু. সকলজম্বুদীপৱাসিনো তং নিস্সায জীৱিতং লভিংসুযেৱ.
সো ততো চুতো দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগৰে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তি. ভৰিযাপিস্স মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তা তস্সেৱ গেহং অগমাসি. তস্স তং পুব্বকম্মং নিস্সায পচ্ছাগেহে পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰা মেণ্ডকা উট্ঠহিংসু. পুত্তোপি নেসং পুত্তোৱ, সুণিসা সুণিসাৱ, দাসো দাসোৱ অহোসি. অথেকদিৱসং সেট্ঠি অত্তনো পুঞ্ঞং ৱীমংসিতুকামো অড্ঢতেৰসানি কোট্ঠসতানি সোধাপেত্ৱা সীসং ন্হাতো দ্ৱাৰে নিসীদিত্ৱা উদ্ধং ওলোকেসি. সব্বানিপি ৱুত্তপ্পকাৰানং ৰত্তসালীনং পূৰযিংসু. সো সেসানম্পি পুঞ্ঞানি ৱীমংসিতুকামো ভৰিযঞ্চ পুত্তাদযো চ ‘‘তুম্হাকম্পি পুঞ্ঞানি ৱীমংসিস্সথা’’তি আহ.
অথস্স ভৰিযা সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ তণ্ডুলে মিনাপেত্ৱা তেহি ভত্তং পচাপেত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণকটচ্ছুং আদায ‘‘ভত্তেন অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ঘোসাপেত্ৱা আগতাগতানং উপনীতভাজনানি পূৰেত্ৱা অদাসি. সকলদিৱসম্পি দেন্তিযা কটচ্ছুনা গহিতট্ঠানমেৱ পঞ্ঞাযতি. তস্সা পন পুৰিমবুদ্ধানম্পি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱামহত্থেন উক্খলিং দক্খিণহত্থেন কটচ্ছুং গহেত্ৱা এৱমেৱ পত্তে পূৰেত্ৱা ভত্তস্স দিন্নত্তা ৱামহত্থতলং পূৰেত্ৱা পদুমলক্খণং নিব্বত্তি, দক্খিণহত্থতলং পূৰেত্ৱা চন্দলক্খণং নিব্বত্তি. যস্মা পন ৱামহত্থতো ধম্মকৰণং আদায ভিক্খুসঙ্ঘস্স উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা দদমানা অপৰাপৰং ৱিচৰি, তেনস্সা দক্খিণপাদতলং পূৰেত্ৱা চন্দলক্খণং নিব্বত্তি, ৱামপাদতলং পূৰেত্ৱা পদুমলক্খণং নিব্বত্তি. তস্সা ইমিনা কাৰণেন চন্দপদুমাতি নামং কৰিংসু.
পুত্তোপিস্স সীসং ন্হাতো সহস্সথৱিকং আদায ‘‘কহাপণেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱত্ৱা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূৰেত্ৱা অদাসি. থৱিকায কহাপণসহস্সং অহোসিযেৱ. সুণিসাপিস্স সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা ৱীহিপিটকং আদায আকাসঙ্গণে নিসিন্না ‘‘বীজভত্তেহি অত্থিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱত্ৱা আগতাগতানং গহিতভাজনানি পূৰেত্ৱা অদাসি. পিটকং যথাপূৰিতমেৱ অহোসি. দাসোপিস্স সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা সুৱণ্ণযুগেসু সুৱণ্ণযোত্তেহি গোণে যোজেত্ৱা সুৱণ্ণপতোদযট্ঠিং আদায দ্ৱিন্নং গোণানং গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকানি দত্ৱা ৱিসাণেসু সুৱণ্ণকোসকে পটিমুঞ্চিত্ৱা খেত্তং গন্ত্ৱা পাজেসি. ইতো তিস্সো, এত্তো তিস্সো, মজ্ঝে একাতি সত্ত সীতা ভিজ্জিত্ৱা অগমংসু. জম্বুদীপৱাসিনো ভত্তবীজহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদীসু যথাৰুচিতং সেট্ঠিগেহতোযেৱ গণ্হিংসু. ইমে পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা.
এৱং মহানুভাৱো সেট্ঠি ‘‘সত্থা কিৰ আগতো’’তি সুত্ৱা ‘‘সত্থু পচ্চুগ্গমনং কৰিস্সামী’’তি নিক্খমন্তো অন্তৰামগ্গে তিত্থিযে দিস্ৱা তেহি ‘‘কস্মা তং, গহপতি, কিৰিযৱাদো সমানো অকিৰিযৱাদস্স সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গচ্ছসী’’তি নিৱাৰিযমানোপি তেসং ৱচনং অনাদিযিত্ৱা গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. অথস্স সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেসি. সো দেসনাৱসানে সোতাপত্তিফলং পত্ৱা সত্থু তিত্থিযেহি অৱণ্ণং ৱত্ৱা অত্তনো নিৱাৰিতভাৱং আৰোচেসি. অথ নং সত্থা, ‘‘গহপতি, ইমে সত্তা নাম মহন্তম্পি অত্তনো দোসং ন পস্সন্তি, অৱিজ্জমানম্পি পৰেসং দোসং ৱিজ্জমানং কত্ৱা তত্থ তত্থ ভুসং ৱিয ওপুনন্তী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৫২. ‘‘সুদস্সং ৱজ্জমঞ্ঞেসং, অত্তনো পন দুদ্দসং;