৩. এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু
কিচ্ছো মনুস্সপটিলাভোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বাৰাণসিযং উপনিস্সায সত্তসিৰীসকৰুক্খমূলে ৱিহৰন্তো এৰকপত্তং নাম নাগৰাজং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ পুব্বে কস্সপবুদ্ধসাসনে দহৰভিক্খু হুত্ৱা গঙ্গায নাৱং অভিৰুয্হ গচ্ছন্তো একস্মিং এৰকগুম্বে এৰকপত্তং গহেত্ৱা নাৱায ৱেগসা গচ্ছমানাযপি ন মুঞ্চি, এৰকপত্তং ছিজ্জিত্ৱা গতং. সো ‘‘অপ্পমত্তকং এত’’ন্তি আপত্তিং অদেসেত্ৱা ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি অৰঞ্ঞে সমণধম্মং কত্ৱাপি মৰণকালে এৰকপত্তেন গীৱায গহিতো ৱিয আপত্তিং দেসেতুকামোপি অঞ্ঞং ভিক্খুং অপস্সমানো ‘‘অপৰিসুদ্ধং মে সীল’’ন্তি উপ্পন্নৱিপ্পটিসাৰো ততো চৱিত্ৱা একৰুক্খদোণিকনাৱপ্পমাণো নাগৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তি, এৰকপত্তোত্ৱেৱস্স নামং অহোসি. সো নিব্বত্তক্খণেযেৱ অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা ‘‘এত্তকং নাম কালং সমণধম্মং কত্ৱা অহেতুকযোনিযং মণ্ডূকভক্খট্ঠানে নিব্বত্তোম্হী’’তি ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি. সো অপৰভাগে একং ধীতৰং লভিত্ৱা মজ্ঝে গঙ্গায উদকপিট্ঠে মহন্তং ফলং উক্খিপিত্ৱা ধীতৰং তস্মিং ঠপেত্ৱা নচ্চাপেত্ৱা গাযাপেসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অদ্ধা অহং ইধ ইমিনা উপাযেন বুদ্ধে উপ্পন্নে তস্স উপ্পন্নভাৱং সুণিস্সামী’’তি. যো মে গীতস্স পটিগীতং আহৰতি, তস্স মহন্তেন নাগভৱনেন সদ্ধিং ধীতৰং দস্সামীতি অন্ৱড্ঢমাসং উপোসথদিৱসে তং ধীতৰং ফণে ঠপেসি. সা তত্থ ঠিতা নচ্চন্তী –
‘‘কিংসু অধিপ্পতী ৰাজা, কিংসু ৰাজা ৰজ্জিস্সৰো;
কথংসু ৱিৰজো হোতি, কথং বালোতি ৱুচ্চতী’’তি. –
ইমং গীতং গাযতি.
সকলজম্বুদীপৱাসিনো ‘‘নাগমাণৱিকং গণ্হিস্সামা’’তি গন্ত্ৱা অত্তনো অত্তনো পঞ্ঞাবলেন পটিগীতং কত্ৱা গাযন্তি. সা তং পটিক্খিপতি. তস্সা অন্ৱড্ঢমাসং ফণে ঠত্ৱা এৱং গাযন্তিযাৱ একং বুদ্ধন্তৰং ৱীতিৱত্তং. অথ অম্হাকং সত্থা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা একদিৱসং পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তো এৰকপত্তং আদিং কত্ৱা উত্তৰমাণৱং নাম অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৱিট্ঠং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘অজ্জ এৰকপত্তস্স ধীতৰং ফণে ঠপেত্ৱা নচ্চাপনদিৱসো, অযং উত্তৰমাণৱো মযা দিন্নং পটিগীতং গণ্হন্তোৱ সোতাপন্নো হুত্ৱা তং আদায নাগৰাজস্স সন্তিকং গমিস্সতি. সো তং সুত্ৱা ‘বুদ্ধো উপ্পন্নো’তি ঞত্ৱা মম সন্তিকং আগমিস্সতি, অহং তস্মিং আগতে মহাসমাগমে গাথং কথেস্সামি, গাথাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি অদ্দস. সো তত্থ গন্ত্ৱা বাৰাণসিতো অৱিদূৰে সত্ত সিৰীসকৰুক্খা অত্থি, তেসু একস্স মূলে নিসীদি. জম্বুদীপৱাসিনো গীতপটিগীতং আদায সন্নিপতিংসু. সত্থা অৱিদূৰে ঠানে গচ্ছন্তং উত্তৰমাণৱং দিস্ৱা ‘‘এহি, উত্তৰা’’তি আহ. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘ইতো তাৱ এহী’’তি. অথ নং আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নং আহ ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি? ‘‘এৰকপত্তস্স ধীতু গাযনট্ঠান’’ন্তি. ‘‘জানাসি পন গীতপটিগীত’’ন্তি? ‘‘জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘ৱদেহি তাৱ ন’’ন্তি? অথ নং অত্তনো জানননিযামেনেৱ ৱদন্তং ‘‘ন উত্তৰং এতং পটিগীতং, অহং তে পটিগীতং দস্সামি, আদায নং গমিস্সসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা, উত্তৰ, ত্ৱং নাগমাণৱিকায গীতকালে –
‘‘ছদ্ৱাৰাধিপ্পতী ৰাজা, ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰো;
অৰজ্জং ৱিৰজো হোতি, ৰজ্জং বালোতি ৱুচ্চতী’’তি. –
ইমং পটিগীতং গাযেয্যাসীতি আহ.
মাণৱিকায গীতস্স অত্থো – কিংসু অধিপ্পতী ৰাজাতি কিং অধিপ্পতি ৰাজা নাম হোতি? কিংসু ৰাজা ৰজ্জিস্সৰোতি কথং পন ৰাজা ৰজ্জিস্সৰো নাম হোতি? কথংসু ৱিৰজো হোতীতি কথং নু খো সো ৰাজা ৱিৰজো নাম হোতীতি?
পটিগীতস্স পন অত্থো – ছদ্ৱাৰাধিপ্পতী ৰাজাতি যো ছন্নং দ্ৱাৰানং অধিপ্পতি, একদ্ৱাৰেপি ৰূপাদীহি অনভিভূতো, অযং ৰাজা নাম. ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰোতি যো পন তেসু আৰম্মণেসু ৰজ্জতি, সো ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰো নাম. অৰজ্জন্তি অৰজ্জমানো পন ৱিৰজো নাম হোতি. ৰজ্জন্তি ৰজ্জমানো বালোতি ৱুচ্চতীতি.
এৱমস্স সত্থা পটিগীতং দত্ৱা, উত্তৰ, তযা ইমস্মিং গীতে গাযিতে ইমস্স গীতস্স ইমং পটিগীতং গাযিস্সতি –
‘‘কেনস্সু ৱুয্হতি বালো, কথং নুদতি পণ্ডিতো;
যোগক্খেমী কথং হোতি, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি.
অথস্স ত্ৱং ইদং পটিগীতং গাযেয্যাসি –
‘‘ওঘেন ৱুয্হতি বালো, যোগা নুদতি পণ্ডিতো;
সব্বযোগৱিসংযুত্তো, যোগক্খেমীতি ৱুচ্চতী’’তি.
তস্সত্থো – ‘‘কামোঘাদিনা চতুব্বিধেন ওঘেন বালো ৱুয্হতি, তং ওঘং পণ্ডিতো সম্মপ্পধানসঙ্খাতেন যোগেন নুদতি. সো সব্বেহি কামযোগাদীহি ৱিসংযুত্তো যোগক্খেমী নাম ৱুচ্চতী’’তি.
উত্তৰো ইমং পটিগীতং গণ্হন্তোৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সো সোতাপন্নো হুত্ৱা তং গাথং আদায গন্ত্ৱা, ‘‘অম্ভো, মযা গীতপটিগীতং আহটং, ওকাসং মে দেথা’’তি ৱত্ৱা নিৰন্তৰং ঠিতস্স মহাজনস্স জণ্ণুনা অক্কমন্তো অগমাসি. নাগমাণৱিকা পিতু ফণে ঠত্ৱা নচ্চমানা ‘‘কিংসু অধিপ্পতী ৰাজা’’তি গীতং গাযতি? উত্তৰো ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপ্পতী ৰাজা’’তি পটিগীতং গাযি. পুন নাগমাণৱিকা ‘‘কেনস্সু ৱুয্হতী’’তি তস্স গীতং গাযতি? অথস্সা পটিগীতং গাযন্তো উত্তৰো ‘‘ওঘেন ৱুয্হতী’’তি ইমং গাথমাহ. নাগৰাজা তং সুত্ৱাৱ বুদ্ধস্স উপ্পন্নভাৱং ঞত্ৱা ‘‘মযা একং বুদ্ধন্তৰং এৱৰূপং পদং নাম ন সুতপুব্বং, উপ্পন্নো ৱত, ভো, লোকে বুদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো নঙ্গুট্ঠেন উদকং পহৰি, মহাৱীচিযো উট্ঠহিংসু, উভো তীৰানি ভিজ্জিংসু. ইতো চিতো চ উসভমত্তে ঠানে মনুস্সা উদকে নিমুজ্জিংসু. সো এত্তকং মহাজনং ফণে ঠপেত্ৱা উক্খিপিত্ৱা থলে পতিট্ঠপেসি. সো উত্তৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কহং, সামি, সত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘একস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নো, মহাৰাজা’’তি. সো ‘‘এহি, সামি, গচ্ছামা’’তি উত্তৰেন সদ্ধিং অগমাসি. মহাজনোপি তেন সদ্ধিংযেৱ গতো. নাগৰাজা গন্ত্ৱা ছব্বণ্ণৰংসীনং অন্তৰং পৱিসিত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ৰোদমানো অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং ইদং, মহাৰাজা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স সাৱকো হুত্ৱা ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি সমণধম্মং অকাসিং, সোপি মং সমণধম্মো নিদ্ধাৰেতুং নাসক্খি. অপ্পমত্তকং এৰকপত্তছিন্দনমত্তং নিস্সায অহেতুকপটিসন্ধিং গহেত্ৱা উৰেন পৰিসক্কনট্ঠানে নিব্বত্তোস্মি, একং বুদ্ধন্তৰং নেৱ মনুস্সত্তং লভামি, ন সদ্ধম্মস্সৱনং, ন তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স দস্সন’’ন্তি সত্থা তস্স কথং সুত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, মনুস্সত্তং নাম দুল্লভমেৱ, তথা সদ্ধম্মস্সৱনং, তথা বুদ্ধুপ্পাদো, ইদং কিচ্ছেন কসিৰেন লব্ভতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
১৮২. ‘‘কিচ্ছো মনুস্সপটিলাভো, কিচ্ছং মচ্চান জীৱিতং;
কিচ্ছং সদ্ধম্মস্সৱনং, কিচ্ছো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি.
তস্সত্থো – মহন্তেন হি ৱাযামেন মহন্তেন কুসলেন লদ্ধত্তা মনুস্সত্তপটিলাভো নাম কিচ্ছো দুল্লভো. নিৰন্তৰং কসিকম্মাদীনি কত্ৱা জীৱিতৱুত্তিং ঘটনতোপি পৰিত্তট্ঠাযিতাযপি মচ্চানং জীৱিতং কিচ্ছং. অনেকেসুপি কপ্পেসু ধম্মদেসকস্স পুগ্গলস্স দুল্লভতায সদ্ধম্মস্সৱনম্পি কিচ্ছং. মহন্তেন ৱাযামেন অভিনীহাৰস্স সমিজ্ঝনতো সমিদ্ধাভিনীহাৰস্স চ অনেকেহিপি কপ্পকোটিসহস্সেহি দুল্লভুপ্পাদতো বুদ্ধানং উপ্পাদোপি কিচ্ছোযেৱ, অতিৱিয দুল্লভোতি.
দেসনাৱসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. নাগৰাজাপি তংদিৱসং সোতাপত্তিফলং লভেয্য, তিৰচ্ছানগতত্তা পন নালত্থ. সো যেসু পটিসন্ধিগহণতচজহনৱিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনসজাতিযামেথুনসেৱনচুতিসঙ্খাতেসু পঞ্চসু ঠানেসু নাগসৰীৰমেৱ গহেত্ৱা কিলমন্তি, তেসু অকিলমনভাৱং পত্ৱা মাণৱৰূপেনেৱ ৱিচৰিতুং লভতীতি.
এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু ততিযং.