১৪. বুদ্ধৱগ্গো
১. মাৰধীতৰৱত্থু
যস্স জিতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিমণ্ডে ৱিহৰন্তো মাৰধীতৰো আৰব্ভ কথেসি. দেসনং পন সাৱত্থিযং সমুট্ঠাপেত্ৱা পুন কুৰুৰট্ঠে মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স কথেসি.
কুৰুৰট্ঠে কিৰ মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স ধীতা মাগণ্ডিযাযেৱ নাম অহোসি উত্তমৰূপধৰা. তং পত্থযমানা অনেকব্ৰাহ্মণমহাসালা চেৱ খত্তিযমহাসালা চ ‘‘ধীতৰং নো দেতূ’’তি মাগণ্ডিযস্স পহিণিংসু. সোপি ‘‘ন তুম্হে ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকা’’তি সব্বে পটিক্খিপতেৱ. অথেকদিৱসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৱিট্ঠং মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি উপধাৰেন্তো ব্ৰাহ্মণস্স চ ব্ৰাহ্মণিযা চ তিণ্ণং মগ্গফলানং উপনিস্সযং অদ্দস. ব্ৰাহ্মণোপি বহিগামে নিবদ্ধং অগ্গিং পৰিচৰতি. সত্থা পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায তং ঠানং অগমাসি. ব্ৰাহ্মণো সত্থু ৰূপসিৰিং ওলোকেন্তো ‘‘ইমস্মিং লোকে ইমিনা সদিসো পুৰিসো নাম নত্থি, অযং ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকো, ইমস্স মে ধীতৰং দস্সামা’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং আহ – ‘‘সমণ, মম একা ধীতা অত্থি, অহং তস্সা অনুচ্ছৱিকং পুৰিসং অপস্সন্তো তং ন কস্সচি অদাসিং, ত্ৱং পনস্সা অনুচ্ছৱিকো, অহং তে ধীতৰং পাদপৰিচাৰিকং কত্ৱা দাতুকামো, যাৱ নং আনেমি, তাৱ ইধেৱ তিট্ঠাহী’’তি. সত্থা তস্স কথং সুত্ৱা নেৱ অভিনন্দি, ন পটিক্কোসি.
ব্ৰাহ্মণোপি গেহং গন্ত্ৱা ব্ৰাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি, অজ্জ মে ধীতু অনুচ্ছৱিকো পুৰিসো দিট্ঠো, তস্স নং দস্সামা’’তি ধীতৰং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা আদায ব্ৰাহ্মণিযা সদ্ধিং তং ঠানং অগমাসি. মহাজনোপি কুতূহলজাতো নিক্খমি. সত্থা ব্ৰাহ্মণেন ৱুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৱা তত্থ পদচেতিযং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে অট্ঠাসি. বুদ্ধানং কিৰ পদচেতিযং ‘‘ইদং অসুকো নাম পস্সতূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা অক্কন্তট্ঠানেযেৱ পঞ্ঞাযতি, সেসট্ঠানে তং পস্সন্তো নাম নত্থি. ব্ৰাহ্মণো অত্তনা সদ্ধিং গচ্ছমানায ব্ৰাহ্মণিযা ‘‘কহং সো’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমস্মিং ঠানে তিট্ঠাহীতি তং অৱচ’’ন্তি ওলোকেন্তো পদৱলঞ্জং দিস্ৱা ‘‘ইদমস্স পদ’’ন্তি দস্সেসি. সা লক্খণমন্তকুসলতায ‘‘ন ইদং, ব্ৰাহ্মণ, কামভোগিনো পদ’’ন্তি ৱত্ৱা ব্ৰাহ্মণেন, ‘‘ভোতি, ত্ৱং উদকপাতিম্হি সুসুমাৰং পস্সসি, মযা সো সমণো দিট্ঠো ‘ধীতৰং তে দস্সামী’তি ৱুত্তো, তেনাপি অধিৱাসিত’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিঞ্চাপি ত্ৱং এৱং ৱদেসি, ইদং পন নিক্কিলেসস্সেৱ পদ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি সহসানুপীড়িতং;
মূড়্হস্স হোতি অৱকড্ঢিতং পদং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৪৫; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৱতীৱত্থু);
অথ নং ব্ৰাহ্মণো, ‘‘ভোতি, মা ৱিৰৱি, তুণ্হীভূতাৱ এহী’’তি গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা ‘‘অযং সো পুৰিসো’’তি তস্সা দস্সেত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘সমণ, ধীতৰং তে দস্সামী’’তি আহ. সত্থা ‘‘ন মে তৱ ধীতায অত্থো’’তি অৱত্ৱা, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, একং তে কাৰণং কথেস্সামি, সুণিস্সসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথেহি, ভো সমণ, সুণিস্সামী’’তি ৱুত্তে অভিনিক্খমনতো পট্ঠায অতীতং আহৰিত্ৱা দস্সেসি.
তত্ৰাযং সঙ্খেপকথা – মহাসত্তো ৰজ্জসিৰিং পহায কণ্টকং আৰুয্হ ছন্নসহাযো অভিনিক্খমন্তো নগৰদ্ৱাৰে ঠিতেন মাৰেন ‘‘সিদ্ধত্থ, নিৱত্ত, ইতো তে সত্তমে দিৱসে চক্কৰতনং পাতুভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তে, ‘‘অহমেতং, মাৰ, জানামি, ন মে তেনত্থো’’তি আহ. অথ কিমত্থায নিক্খমসীতি? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্থাযাতি. ‘‘তেন হি সচে অজ্জতো পট্ঠায কামৱিতক্কাদীনং একম্পি ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সসি, জানিস্সামি তে কত্তব্ব’’ন্তি আহ. সো ততো পট্ঠায ওতাৰাপেক্খো সত্ত ৱস্সানি মহাসত্তং অনুবন্ধি.
সত্থাপি ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং চৰিত্ৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰং নিস্সায বোধিমূলে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদযমানো পঞ্চমসত্তাহে অজপালনিগ্ৰোধমূলে নিসীদি. তস্মিং সমযে মাৰো ‘‘অহং এত্তকং কালং অনুবন্ধিত্ৱা ওতাৰাপেক্খোপি ইমস্স কিঞ্চি খলিতং নাদ্দসং, অতিক্কন্তো ইদানি এস মম ৱিসয’’ন্তি দোমনস্সপ্পত্তো মহামগ্গে নিসীদি. অথস্স তণ্হা অৰতী ৰগাতি ইমা তিস্সো ধীতৰো ‘‘পিতা নো ন পঞ্ঞাযতি, কহং নু খো এতৰহী’’তি ওলোকযমানা তং তথা নিসিন্নং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কস্মা, তাত, দুক্খী দুম্মনোসী’’তি পুচ্ছিংসু. সো তাসং তমত্থং আৰোচেসি. অথ নং তা আহংসু – ‘‘তাত, মা চিন্তযি, মযং তং অত্তনো ৱসে কত্ৱা আনেস্সামা’’তি. ‘‘ন সক্কা অম্মা, এস কেনচি ৱসে কাতুন্তি. ‘‘তাত, মযং ইত্থিযো নাম ইদানেৱ নং ৰাগপাসাদীহি বন্ধিত্ৱা আনেস্সাম, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পাদে তে, সমণ, পৰিচাৰেমা’’তি আহংসু. সত্থা নেৱ তাসং ৱচনং মনসাকাসি, ন অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ওলোকেসি.
পুন মাৰধীতৰো ‘‘উচ্চাৱচা খো পুৰিসানং অধিপ্পাযা, কেসঞ্চি কুমাৰিকাসু পেমং হোতি, কেসঞ্চি পঠমৱযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি মজ্ঝিমৱযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি পচ্ছিমৱযে ঠিতাসু, নানপ্পকাৰেহি তং পলোভেস্সামা’’তি একেকা কুমাৰিকৱণ্ণাদিৱসেন সতং সতং অত্তভাৱে অভিনিম্মিনিত্ৱা কুমাৰিযো, অৱিজাতা, সকিং ৱিজাতা, দুৱিজাতা, মজ্ঝিমিত্থিযো, মহল্লকিত্থিযো চ হুত্ৱা ছক্খত্তুং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পাদে তে, সমণ, পৰিচাৰেমা’’তি আহংসু. তম্পি ভগৱা ন মনসাকাসি যথা তং অনুত্তৰে উপধিসঙ্খযে ৱিমুত্তোতি. অথ সত্থা এত্তকেনপি তা অনুগচ্ছন্তিযো ‘‘অপেথ, কিং দিস্ৱা এৱং ৱাযমথ, এৱৰূপং নাম ৱীতৰাগানং পুৰতো কাতুং ন ৱট্টতি. তথাগতস্স পন ৰাগাদযো পহীনা. কেন তং কাৰণেন অত্তনো ৱসং নেস্সথা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
১৭৯. ‘‘যস্স জিতং নাৱজীযতি,
জিতং যস্স নোযাতি কোচি লোকে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচৰং,
অপদং কেন পদেন নেস্সথ.
১৮০. ‘‘যস্স জালিনী ৱিসত্তিকা,
তণ্হা নত্থি কুহিঞ্চি নেতৱে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচৰং,
অপদং কেন পদেন নেস্সথা’’তি.
তত্থ যস্স জিতং নাৱজীযতীতি যস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স তেন তেন মগ্গেন জিতং ৰাগাদিকিলেসজাতং পুন অসমুদাচৰণতো নাৱজীযতি, দুজ্জিতং নাম ন হোতি. নোযাতীতি ন উয্যাতি, যস্স জিতং কিলেসজাতং ৰাগাদীসু কোচি একো কিলেসোপি লোকে পচ্ছতো ৱত্তী নাম ন হোতি, নানুবন্ধতীতি অত্থো. অনন্তগোচৰন্তি অনন্তাৰম্মণস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱসেন অপৰিযন্ত গোচৰং. কেন পদেনাতি যস্স হি ৰাগপদাদীসু একপদম্পি অত্থি, তং তুম্হে তেন পদেন নেস্সথ. বুদ্ধস্স পন একপদম্পি নত্থি, তং অপদং বুদ্ধং তুম্হে কেন পদেন নেস্সথ.
দুতিযগাথায তণ্হা নামেসা সংসিব্বিতপৰিযোনন্ধনট্ঠেন জালমস্সা অত্থীতিপি জালকাৰিকাতিপি জালূপমাতিপি জালিনী. ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ৱিসত্ততায ৱিসত্তমনতায ৱিসাহৰতায ৱিসপুপ্ফতায ৱিসফলতায ৱিসপৰিভোগতায ৱিসত্তিকা. সা এৱৰূপা তণ্হা যস্স কুহিঞ্চি ভৱে নেতুং নত্থি, তং তুম্হে অপদং বুদ্ধং কেন পদেন নেস্সথাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূনং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. মাৰধীতৰোপি তত্থেৱ অন্তৰধাযিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘মাগণ্ডিয, অহং পুব্বে ইমা তিস্সো মাৰধীতৰো অদ্দসং সেম্হাদীহি অপলিবুদ্ধেন সুৱণ্ণক্খন্ধসদিসেন অত্তভাৱেন সমন্নাগতা, তদাপি মেথুনস্মিং ছন্দো নাহোসিযেৱ. তৱ ধীতু সৰীৰং দ্ৱত্তিংসাকাৰকুণপপৰিপূৰং বহিৱিচিত্তো ৱিয অসুচিঘটো. সচে হি মম পাদো অসুচিমক্খিতো ভৱেয্য, অযঞ্চ উম্মাৰট্ঠানে তিট্ঠেয্য, তথাপিস্সা সৰীৰে অহং পাদে ন ফুসেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ,
নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;
কিমেৱিদং মুত্তকৰীসপুণ্ণং,
পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (সু. নি. ৮৪১; মহানি. ৭০);
দেসনাৱসানে উভোপি জযম্পতিকা অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসূতি.
মাৰধীতৰৱত্থু পঠমং.
২. দেৱোৰোহণৱত্থু
যে ঝানপসুতা ধীৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে বহূ দেৱমনুস্সে আৰব্ভ কথেসি. দেসনা পন ৰাজগহে সমুট্ঠিতা.
একস্মিঞ্হি সমযে ৰাজগহসেট্ঠি পৰিস্সযমোচনত্থঞ্চেৱ পমাদেন গলিতানং আভৰণাদীনং ৰক্খণত্থঞ্চ জালকৰণ্ডকং পৰিক্খিপাপেত্ৱা গঙ্গায উদককীড়ং কীড়ি. অথেকো ৰত্তচন্দনৰুক্খো গঙ্গায উপৰিতীৰে জাতো গঙ্গোদকেন ধোতমূলো পতিত্ৱা তত্থ তত্থ পাসাণেসু সংভজ্জমানো ৱিপ্পকিৰি. ততো একা ঘটপ্পমাণা ঘটিকা পাসাণেহি ঘংসিযমানা উদকঊমীহি পোথিযমানা মট্ঠা হুত্ৱা অনুপুব্বেন ৱুয্হমানা সেৱালপৰিযোনদ্ধা আগন্ত্ৱা তস্স জালে লগ্গি. সেট্ঠি ‘‘কিমেত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ৰুক্খঘটিকা’’তি সুত্ৱা তং আহৰাপেত্ৱা ‘‘কিং নামেত’’ন্তি উপধাৰণত্থং ৱাসিকণ্ণেন তচ্ছাপেসি. তাৱদেৱ অলত্তকৱণ্ণং ৰত্তচন্দনং পঞ্ঞাযি. সেট্ঠি পন নেৱ সম্মাদিট্ঠি ন মিচ্ছাদিট্ঠি, মজ্ঝত্তধাতুকো. সো চিন্তেসি – ‘‘ময্হং গেহে ৰত্তচন্দনং বহু, কিং নু খো ইমিনা কৰিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ইমস্মিং লোকে ‘মযং অৰহন্তো মযং অৰহন্তো’তি ৱত্তাৰো বহূ, অহং একং অৰহন্তম্পি ন পস্সামি. গেহে ভমং যোজেত্ৱা পত্তং লিখাপেত্ৱা সিক্কায ঠপেত্ৱা ৱেড়ুপৰম্পৰায সট্ঠিহত্থমত্তে আকাসে ওলম্বাপেত্ৱা ‘সচে অৰহা অত্থি, ইমং আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হাতূ’তি ৱক্খামি. যো তং গহেস্সতি, তং সপুত্তদাৰো সৰণং গমিস্সামী’’তি. সো চিন্তিতনিযামেনেৱ পত্তং লিখাপেত্ৱা ৱেড়ুপৰম্পৰায উস্সাপেত্ৱা ‘‘যো ইমস্মিং লোকে অৰহা, সো আকাসেনাগন্ত্ৱা ইমং পত্তং গণ্হাতূ’’তি আহ.
ছ সত্থাৰো ‘‘অম্হাকং এস অনুচ্ছৱিকো, অম্হাকমেৱ নং দেহী’’তি ৱদিংসু. সো ‘‘আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হথা’’তি আহ. অথ ছট্ঠে দিৱসে নিগণ্ঠো নাটপুত্তো অন্তেৱাসিকে পেসেসি – ‘‘গচ্ছথ, সেট্ঠিং এৱং ৱদেথ – ‘অম্হাকং আচৰিযস্সেৱ অনুচ্ছৱিকোযং, মা অপ্পমত্তকস্স কাৰণা আকাসেনাগমনং কৰি, দেহি কিৰ মে তং পত্ত’’’ন্তি. তে গন্ত্ৱা সেট্ঠিং তথা ৱদিংসু. সেট্ঠি ‘‘আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হিতুং সমত্থোৱ গণ্হাতূ’’তি আহ. নাটপুত্তো সযং গন্তুকামো অন্তেৱাসিকানং সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘অহং একং হত্থঞ্চ পাদঞ্চ উক্খিপিত্ৱা উপ্পতিতুকামো ৱিয ভৱিস্সামি, তুম্হে মং, ‘আচৰিয, কিং কৰোথ, দাৰুমযপত্তস্স কাৰণা পটিচ্ছন্নং অৰহত্তগুণং মহাজনস্স মা দস্সযিত্থা’তি ৱত্ৱা মং হত্থেসু চ পাদেসু চ গহেত্ৱা আকড্ঢন্তা ভূমিযং পাতেয্যাথা’’তি. সো তত্থ গন্ত্ৱা সেট্ঠিং আহ, ‘‘মহাসেট্ঠি, ময্হং অযং পত্তো অনুচ্ছৱিকো, অঞ্ঞেসং নানুচ্ছৱিকো, মা তে অপ্পমত্তকস্স কাৰণা মম আকাসে উপ্পতনং ৰুচ্চি, দেহি মে পত্ত’’ন্তি. ভন্তে, আকাসে উপ্পতিত্ৱাৱ গণ্হথাতি. ততো নাটপুত্তো ‘‘তেন হি অপেথ অপেথা’’তি অন্তেৱাসিকে অপনেত্ৱা ‘‘আকাসে উপ্পতিস্সামী’’তি একং হত্থঞ্চ পাদঞ্চ উক্খিপি. অথ নং অন্তেৱাসিকা, ‘‘আচৰিয, কিং নামেতং কৰোথ, ছৱস্স লামকস্স দাৰুমযপত্তস্স কাৰণা পটিচ্ছন্নগুণেন মহাজনস্স দস্সিতেন কো অত্থো’’তি তং হত্থপাদেসু গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা ভূমিযং পাতেসুং. সো সেট্ঠিং আহ – ‘‘ইমে, মহাসেট্ঠি, উপ্পতিতুং ন দেন্তি, দেহি মে পত্ত’’ন্তি. উপ্পতিত্ৱা গণ্হথ, ভন্তেতি. এৱং তিত্থিযা ছ দিৱসানি ৱাযমিত্ৱাপি তং পত্তং ন লভিংসুযেৱ.
সত্তমে দিৱসে আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স চ আযস্মতো পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজস্স চ ‘‘ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিস্সামা’’তি গন্ত্ৱা একস্মিং পিট্ঠিপাসাণে ঠত্ৱা চীৱৰং পাৰুপনকালে ধুত্তকা কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘অম্ভো পুব্বে ছ সত্থাৰো লোকে ‘মযং অৰহন্তম্হা’তি ৱিচৰিংসু., ৰাজগহসেট্ঠিনো পন অজ্জ সত্তমো দিৱসো পত্তং উস্সাপেত্ৱা ‘সচে অৰহা অত্থি, আকাসেনাগন্ত্ৱা গণ্হাতূ’তি ৱদন্তস্স, একোপি ‘অহং অৰহা’তি আকাসে উপ্পতন্তো নত্থি. অজ্জ নো লোকে অৰহন্তানং নত্থিভাৱো ঞাতো’’তি. তং কথং সুত্ৱা আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজং আহ – ‘‘সুতং তে, আৱুসো ভাৰদ্ৱাজ, ইমেসং ৱচনং, ইমে বুদ্ধস্স সাসনং পৰিগ্গণ্হন্তা ৱিয ৱদন্তি. ত্ৱঞ্চ মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, গচ্ছ তং পত্তং আকাসেন গন্ত্ৱা গণ্হাহী’’তি. আৱুসো মহামোগ্গল্লান, ত্ৱং ইদ্ধিমন্তানং অগ্গো, ত্ৱং এতং গণ্হাহি, তযি পন অগ্গণ্হন্তে অহং গণ্হিস্সামীতি. ‘‘গণ্হাৱুসো’’তি ৱুত্তে আযস্মা পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা উট্ঠায তিগাৱুতং পিট্ঠিপাসাণং পাদন্তেন পটিচ্ছাদেন্তো তুলপিচু ৱিয আকাসে উট্ঠাপেত্ৱা ৰাজগহনগৰস্স উপৰি সত্তক্খত্তুং অনুপৰিযাযি. সো তিগাৱুতপমাণস্স নগৰস্স পিধানং ৱিয পঞ্ঞাযি. নগৰৱাসিনো ‘‘পাসাণো নো অৱত্থৰিত্ৱা গণ্হাতী’’তি ভীতা সুপ্পাদীনি মত্থকে কত্ৱা তত্থ তত্থ নিলীযিংসু. সত্তমে ৱাৰে থেৰো পিট্ঠিপাসাণং ভিন্দিত্ৱা অত্তানং দস্সেসি. মহাজনো থেৰং দিস্ৱা, ‘‘ভন্তে পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজ, তৱ পাসাণং দড়্হং কত্ৱা গণ্হ, মা নো সব্বে নাসযী’’তি. থেৰো পাসাণং পাদন্তেন খিপিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. সো গন্ত্ৱা যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠাসি. থেৰো সেট্ঠিস্স গেহমত্থকে অট্ঠাসি. তং দিস্ৱা সেট্ঠি উৰেন নিপজ্জিত্ৱা ‘‘ওতৰথ সামী’’তি ৱত্ৱা আকাসতো ওতিণ্ণং থেৰং নিসীদাপেত্ৱা পত্তং ওতাৰাপেত্ৱা চতুমধুৰপুণ্ণং কত্ৱা থেৰস্স অদাসি. থেৰো পত্তং গহেত্ৱা ৱিহাৰাভিমুখো পাযাসি. অথস্স যে অৰঞ্ঞগতা ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতা ৱা তং পাটিহাৰিযং নাদ্দসংসু. তে সন্নিপতিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অম্হাকম্পি পাটিহাৰিযং দস্সেহী’’তি থেৰং অনুবন্ধিংসু. সো তেসং তেসং পাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা ৱিহাৰং অগমাসি.
সত্থা তং অনুবন্ধিত্ৱা উন্নাদেন্তস্স মহাজনস্স সদ্দং সুত্ৱা, ‘‘আনন্দ, কস্সেসো সদ্দো’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজেন আকাসে উপ্পতিত্ৱা চন্দনপত্তো গহিতো, তস্স সন্তিকে এসো সদ্দো’’তি সুত্ৱা ভাৰদ্ৱাজং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ তযা এৱং কত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৱুত্তে, ‘‘কস্মা তে, ভাৰদ্ৱাজ, এৱং কত’’ন্তি থেৰং গৰহিত্ৱা তং পত্তং খণ্ডাখণ্ডং ভেদাপেত্ৱা ভিক্খূনং অঞ্জনপিসনত্থায দাপেত্ৱা পাটিহাৰিযস্স অকৰণত্থায সাৱকানং সিক্খাপদং (চূড়ৱ. ২৫২) পঞ্ঞাপেসি.
তিত্থিযা ‘‘সমণো কিৰ গোতমো তং পত্তং ভেদাপেত্ৱা পাটিহাৰিযস্স অকৰণত্থায সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসী’’তি সুত্ৱা ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৱকা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তি, সমণোপি গোতমো তং ৰক্খিস্সতেৱ. ইদানি অম্হেহি ওকাসো লদ্ধো’’তি নগৰৱীথীসু আৰোচেন্তা ৱিচৰিংসু ‘‘মযং অত্তনো গুণং ৰক্খন্তা পুব্বে দাৰুমযপত্তস্স কাৰণা অত্তনো গুণং মহাজনস্স ন দস্সযিম্হা, সমণস্স গোতমস্স সাৱকা পত্তকমত্তস্স কাৰণা অত্তনো গুণং মহাজনস্স দস্সেসুং. সমণো গোতমো অত্তনো পণ্ডিততায পত্তং ভেদাপেত্ৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি, ইদানি মযং তেনেৱ সদ্ধিং পাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’’তি.
ৰাজা বিম্বিসাৰো তং কথং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘তুম্হেহি কিৰ, ভন্তে, পাটিহাৰিযস্স অকৰণত্থায সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ইদানি তিত্থিযা ‘‘তুম্হেহি সদ্ধিং পাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’’তি ৱদন্তি, কিং ইদানি কৰিস্সথাতি? ‘‘তেসু কৰোন্তেসু কৰিস্সামি, মহাৰাজা’’তি. ননু তুম্হেহি সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি. নাহং, মহাৰাজ, অত্তনো সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসিং, তং মমেৱ সাৱকানং পঞ্ঞত্তন্তি. তুম্হে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং নাম হোতি, ভন্তেতি. তেন হি, মহাৰাজ, তমেৱেত্থ পটিপুচ্ছামি, ‘‘অত্থি পন তে, মহাৰাজ, ৱিজিতে উয্যান’’ন্তি. ‘‘অত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে তে, মহাৰাজ, উয্যানে মহাজনো অম্বাদীনি খাদেয্য, কিমস্স কত্তব্ব’’ন্তি? ‘‘দণ্ডো, ভন্তে’’তি. ‘‘ত্ৱং পন খাদিতুং লভসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, ময্হং দণ্ডো নত্থি, অহং অত্তনো সন্তকং খাদিতুং লভামী’’তি. ‘‘মহাৰাজ, যথা তৱ তিযোজনসতিকে ৰজ্জে আণা পৱত্ততি, অত্তনো উয্যানে অম্বাদীনি খাদন্তস্স দণ্ডো নত্থি, অঞ্ঞেসং অত্থি, এৱং মমপি চক্কৱাড়কোটিসতসহস্সে আণা পৱত্ততি, অত্তনো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অতিক্কমো নাম নত্থি, অঞ্ঞেসং পন অত্থি, কৰিস্সামহং পাটিহাৰিয’’ন্তি. তিত্থিযা তং কথং সুত্ৱা ‘‘ইদানম্হা নট্ঠা, সমণেন কিৰ গোতমেন সাৱকানংযেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, ন অত্তনো. সযমেৱ কিৰ পাটিহাৰিযং কত্তুকামো, কিং নু খো কৰোমা’’তি মন্তযিংসু.
ৰাজা সত্থাৰং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কদা পাটিহাৰিযং কৰিস্সথা’’তি. ‘‘ইতো চতুমাসচ্চযেন আসাড়্হিপুণ্ণমাযং, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কত্থ কৰিস্সথ, ভন্তে’’তি? ‘‘সাৱত্থিং নিস্সায, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কস্মা পন সত্থা এৱং দূৰট্ঠানং অপদিসী’’তি? ‘‘যস্মা তং সব্ববুদ্ধানং মহাপাটিহাৰিযকৰণট্ঠানং, অপিচ মহাজনস্স সন্নিপাতনত্থাযপি দূৰট্ঠানমেৱ অপদিসী’’তি. তিত্থিযা তং কথং সুত্ৱা ‘‘ইতো কিৰ চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন সমণো গোতমো সাৱত্থিযং পাটিহাৰিযং কৰিস্সতি, ইদানি তং অমুঞ্চিত্ৱাৱ অনুবন্ধিস্সাম, মহাজনো অম্হে দিস্ৱা ‘কিং ইদ’ন্তি পুচ্ছিস্সতি. অথস্স ৱক্খাম ‘মযং সমণেন গোতমেন সদ্ধিং পাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’তি ৱদিম্হা. সো পলাযতি, মযমস্স পলাযিতুং অদত্ৱা অনুবন্ধামা’’তি. সত্থা ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা নিক্খমি. তিত্থিযাপিস্স পচ্ছতোৱ নিক্খমিত্ৱা ভত্তকিচ্চট্ঠানে ৱসন্তি. ৱসিতট্ঠানে পুনদিৱসে পাতৰাসং কৰোন্তি. তে মনুস্সেহি ‘‘কিমিদ’’ন্তি পুচ্ছিতা হেট্ঠা চিন্তিতনিযামেনেৱ আৰোচেসুং. মহাজনোপি ‘‘পাটিহাৰিযং পস্সিস্সামা’’তি অনুবন্ধি.
সত্থা অনুপুব্বেন সাৱত্থিং পাপুণি. তিত্থিযাপি তেন সদ্ধিংযেৱ গন্ত্ৱা উপট্ঠাকে সমাদপেত্ৱা সতসহস্সং লভিত্ৱা খদিৰথম্ভেহি মণ্ডপং কাৰেত্ৱা নীলুপ্পলেহি ছাদাপেত্ৱা ‘‘ইধ পাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’’তি নিসীদিংসু. ৰাজা পসেনদি কোসলো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তিত্থিযেহি মণ্ডপো কাৰিতো, অহম্পি তুম্হাকং মণ্ডপং কৰিস্সামী’’তি. ‘‘অলং, মহাৰাজ, অত্থি ময্হং মণ্ডপকাৰকো’’তি. ‘‘ভন্তে, মং ঠপেত্ৱা কো অঞ্ঞো কাতুং সক্খিস্সতী’’তি? ‘‘সক্কো, দেৱৰাজা’’তি. ‘‘কহং পন, ভন্তে, পাটিহাৰিযং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘কণ্ডম্বৰুক্খমূলে, মহাৰাজা’’তি. তিত্থিযা ‘‘অম্বৰুক্খমূলে কিৰ পাটিহাৰিযং কৰিস্সতী’’তি সুত্ৱা অত্তনো উপট্ঠাকানং আৰোচেত্ৱা যোজনব্ভন্তৰে ঠানে অন্তমসো তদহুজাতম্পি অম্বপোতকং উপ্পাটেত্ৱা অৰঞ্ঞে খিপাপেসুং.
সত্থা আসাড়্হিপুণ্ণমদিৱসে অন্তোনগৰং পাৱিসি. ৰঞ্ঞোপি উয্যানপালো কণ্ডো নাম একং পিঙ্গলকিপিল্লিকেহি কতপত্তপুটস্স অন্তৰে মহন্তং অম্বপক্কং দিস্ৱা তস্স গন্ধৰসলোভেন সম্পতন্তে ৱাযসে পলাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো খাদনত্থায আদায গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে সত্থাৰং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা ইমং অম্বং খাদিত্ৱা ময্হং অট্ঠ ৱা সোড়স ৱা কহাপণে দদেয্য, তং মে একত্তভাৱেপি জীৱিতৱুত্তিযা নালং. সচে পনাহং সত্থু ইমং দস্সামি, অৱস্সং তং মে দীঘকালং হিতাৱহং ভৱিস্সতী’’তি. সো তং অম্বপক্কং সত্থু উপনামেসি. সত্থা আনন্দত্থেৰং ওলোকেসি. অথস্স থেৰো চতুমহাৰাজদত্তিযং পত্তং নীহৰিত্ৱা হত্থে ঠপেসি. সত্থা পত্তং উপনামেত্ৱা অম্বপক্কং পটিগ্গহেত্ৱা তত্থেৱ নিসীদনাকাৰং দস্সেসি. থেৰো চীৱৰং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. অথস্স তস্মিং নিসিন্নে থেৰো পানীযং পৰিস্সাৱেত্ৱা অম্বপক্কং মদ্দিত্ৱা পানকং কত্ৱা অদাসি. সত্থা অম্বপানকং পিৱিত্ৱা কণ্ডং আহ – ‘‘ইমং অম্বট্ঠিং ইধেৱ পংসুং ৱিযূহিত্ৱা ৰোপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. সত্থা তস্স উপৰি হত্থং ধোৱি. হত্থে ধোৱিতমত্তেযেৱ নঙ্গলসীসমত্তক্খন্ধো হুত্ৱা উব্বেধেন পণ্ণাসহত্থো অম্বৰুক্খো উট্ঠহি. চতূসু দিসাসু একেকা, উদ্ধং একাতি পঞ্চ মহাসাখা পণ্ণাসহত্থা অহেসুং. সো তাৱদেৱ পুপ্ফফলসঞ্ছন্নো হুত্ৱা একেকস্মিং ঠানে পৰিপক্কঅম্বপিণ্ডিধৰো অহোসি. পচ্ছতো আগচ্ছন্তা ভিক্খূ অম্বপক্কানি খাদন্তা এৱ আগমিংসু. ৰাজা ‘‘এৱৰূপো কিৰ অম্বৰুক্খো উট্ঠিতো’’তি সুত্ৱা ‘‘মা নং কোচি ছিন্দী’’তি আৰক্খং ঠপেসি. সো পন কণ্ডেন ৰোপিতত্তা কণ্ডম্বৰুক্খোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযি. ধুত্তকাপি অম্বপক্কানি খাদিত্ৱা ‘‘হৰে দুট্ঠতিত্থিযা ‘সমণো কিৰ গোতমো কণ্ডম্বৰুক্খমূলে পাটিহাৰিযং কৰিস্সতী’তি তুম্হেহি যোজনব্ভন্তৰে তদহুজাতাপি অম্বপোতকা উপ্পাটাপিতা, কণ্ডম্বো নাম অয’’ন্তি ৱত্ৱা তে উচ্ছিট্ঠঅম্বট্ঠীহি পহৰিংসু.
সক্কো ৱাতৱলাহকং দেৱপুত্তং আণাপেসি ‘‘তিত্থিযানং মণ্ডপং ৱাতেহি উপ্পাটেত্ৱা উক্কাৰভূমিযং খিপাপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. সূৰিযম্পি দেৱপুত্তং আণাপেসি ‘‘সূৰিযমণ্ডলং নিকড্ঢন্তো তাপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. পুন ৱাতৱলাহকং আণাপেসি ‘‘ৱাতমণ্ডলং উট্ঠাপেন্তো যাহী’’তি. সো তথা কৰোন্তো তিত্থিযানং পগ্ঘৰিতসেদসৰীৰে ৰজোৱট্টিযা ওকিৰি. তে তম্বমত্তিকসদিসা অহেসুং. ৱস্সৱলাহকম্পি আণাপেসি ‘‘মহন্তানি বিন্দূনি পাতেহী’’তি. সো তথা অকাসি. অথ নেসং কাযো কবৰগাৱিসদিসো অহোসি. তে নিগণ্ঠা লজ্জমানা হুত্ৱা সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৱ পলাযিংসু. এৱং পলাযন্তেসু পুৰাণকস্সপস্স উপট্ঠাকো একো কস্সকো ‘‘ইদানি মে অয্যানং পাটিহাৰিযকৰণৱেলা, গন্ত্ৱা পাটিহাৰিযং পস্সিস্সামী’’তি গোণে ৱিস্সজ্জেত্ৱা পাতোৱ আভতং যাগুকুটঞ্চেৱ যোত্তকঞ্চ গহেত্ৱা আগচ্ছন্তো পুৰাণং তথা পলাযন্তং দিস্ৱা, ভন্তে, অজ্জ ‘অয্যানং পাটিহাৰিযং পস্সিস্সামী’তি আগচ্ছামি, তুম্হে কহং গচ্ছথা’’তি. কিং তে পাটিহাৰিযেন, ইমং কুটঞ্চ যোত্তঞ্চ দেহীতি. সো তেন দিন্নং কুটঞ্চ যোত্তঞ্চ আদায নদীতীৰং গন্ত্ৱা কুটং যোত্তেন অত্তনো গীৱায বন্ধিত্ৱা লজ্জন্তো কিঞ্চি অকথেত্ৱা ৰহদে পতিত্ৱা উদকপুব্বুড়ে উট্ঠাপেন্তো কালং কত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তি.
সক্কো আকাসে ৰতনচঙ্কমং মাপেসি. তস্স একা কোটি পাচীনচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং অহোসি, একা পচ্ছিমচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং. সত্থা সন্নিপতিতায ছত্তিংসযোজনিকায পৰিসায ৱড্ঢমানকচ্ছাযায ‘‘ইদানি পাটিহাৰিযকৰণৱেলা’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা পমুখে অট্ঠাসি. অথ নং ঘৰণী নাম ইদ্ধিমন্তী একা অনাগামিউপাসিকা উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মাদিসায ধীতৰি ৱিজ্জমানায তুম্হাকং কিলমনকিচ্চং নত্থি, অহং পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কথং ত্ৱং কৰিস্সসি, ঘৰণী’’তি? ‘‘ভন্তে, একস্মিং চক্কৱাড়গব্ভে মহাপথৱিং উদকং কত্ৱা উদকসকুণিকা ৱিয নিমুজ্জিত্ৱা পাচীনচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং অত্তানং দস্সেস্সামি, তথা পচ্ছিমউত্তৰদক্খিণচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং, তথা মজ্ঝে’’. মহাজনো মং দিস্ৱা ‘‘কা এসা’’তি ৱুত্তে ৱক্খতি ‘‘ঘৰণী নামেসা, অযং তাৱ একিস্সা ইত্থিযা আনুভাৱো, বুদ্ধানুভাৱো পন কীদিসো ভৱিস্সতী’’তি. এৱং তিত্থিযা তুম্হে অদিস্ৱাৱ পলাযিস্সন্তীতি. অথ নং সত্থা ‘‘জানামি তে ঘৰণী এৱৰূপং পাটিহাৰিযং কাতুং সমত্থভাৱং, ন পনাযং তৱত্থায বদ্ধো মালাপুটো’’তি ৱত্ৱা পটিক্খিপি. সা ‘‘ন মে সত্থা অনুজানাতি, অদ্ধা মযা উত্তৰিতৰং পাটিহাৰিযং কাতুং সমত্থো অঞ্ঞো অত্থী’’তি একমন্তং অট্ঠাসি. সত্থাপি ‘‘এৱমেৱ তেসং গুণো পাকটো ভৱিস্সতীতি এৱং ছত্তিংসযোজনিকায পৰিসায মজ্ঝে সীহনাদং নদিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো অপৰেপি পুচ্ছি – ‘‘তুম্হে কথং পাটিহাৰিযং কৰিস্সথা’’তি. তে ‘‘এৱঞ্চ এৱঞ্চ কৰিস্সাম, ভন্তে’’তি সত্থু পুৰতো ঠিতাৱ সীহনাদং নদিংসু. তেসু কিৰ চূড়অনাথপিণ্ডিকো ‘‘মাদিসে অনাগামিউপাসকে পুত্তে ৱিজ্জমানে সত্থু কিলমনকিচ্চং নত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথং কৰিস্সসী’’তি পুট্ঠো ‘‘অহং, ভন্তে, দ্ৱাদসযোজনিকং ব্ৰহ্মত্তভাৱং নিম্মিনিত্ৱা ইমিস্সা পৰিসায মজ্ঝে মহামেঘগজ্জিতসদিসেন সদ্দেন ব্ৰহ্মঅপ্ফোটনং নাম অপ্ফোটেস্সামী’’তি. মহাজনো ‘‘কিং নামেসো সদ্দো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘চূড়অনাথপিণ্ডিকস্স কিৰ ব্ৰহ্মঅপ্ফোটনসদ্দো নামা’’তি ৱক্খতি. তিত্থিযা ‘‘গহপতিকস্স কিৰ তাৱ এসো আনুভাৱো, বুদ্ধানুভাৱো কীদিসো ভৱিস্সতী’’তি তুম্হে অদিস্ৱাৱ পলাযিস্সন্তীতি. সত্থা ‘‘জানামি তে আনুভাৱ’’ন্তি তস্সপি তথেৱ ৱত্ৱা পাটিহাৰিযকৰণং নানুজানি.
অথেকা পটিসম্ভিদপ্পত্তা সত্তৱস্সিকা চীৰসামণেৰী কিৰ নাম সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কথং কৰিস্সসি চীৰে’’তি? ‘‘ভন্তে, সিনেৰুঞ্চ চক্কৱাড়পব্বতঞ্চ হিমৱন্তঞ্চ আহৰিত্ৱা ইমস্মিং ঠানে পটিপাটিযা ঠপেত্ৱা অহং হংসসকুণী ৱিয ততো ততো নিক্খমিত্ৱা অসজ্জমানা গমিস্সামি, মহাজনো মং দিস্ৱা ‘কা এসা’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘চীৰসামণেৰী’তি ৱক্খতি. তিত্থিযা ‘সত্তৱস্সিকায তাৱ সামণেৰিযা অযমানুভাৱো, বুদ্ধানুভাৱো কীদিসো ভৱিস্সতী’তি তুম্হে অদিস্ৱাৱ পলাযিস্সন্তী’’তি. ইতো পৰং এৱৰূপানি ৱচনানি ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বানি. তস্সাপি ভগৱা ‘‘জানামি তে আনুভাৱ’’ন্তি ৱত্ৱা পাটিহাৰিযকৰণং নানুজানি. অথেকো পটিসম্ভিদপ্পত্তো খীণাসৱো চুন্দসামণেৰো নাম জাতিযা সত্তৱস্সিকো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং ভগৱা পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথং কৰিস্সসী’’তি পুট্ঠো আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, জম্বুদীপস্স ধজভূতং মহাজম্বুৰুক্খং খন্ধে গহেত্ৱা চালেত্ৱা মহাজম্বুপেসিযো আহৰিত্ৱা ইমং পৰিসং খাদাপেস্সামি, পাৰিচ্ছত্তককুসুমানি চ আহৰিত্ৱা তুম্হে ৱন্দিস্সামী’’তি. সত্থা ‘‘জানামি তে আনুভাৱ’’ন্তি তস্স পাটিহাৰিযকৰণং পটিক্খিপি.
অথ উপ্পলৱণ্ণা থেৰী সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথং কৰিস্সসী’’তি পুট্ঠা আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, সমন্তা দ্ৱাদসযোজনিকং পৰিসং দস্সেত্ৱা আৱট্টতো ছত্তিংসযোজনায পৰিসায পৰিৱুতো চক্কৱত্তিৰাজা হুত্ৱা আগন্ত্ৱা তুম্হে ৱন্দিস্সামী’’তি. সত্থা ‘‘জানামি তে আনুভাৱ’’ন্তি তস্সাপি পাটিহাৰিযকৰণং পটিক্খিপি. অথ মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পাটিহাৰিযং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথং কৰিস্সসী’’তি পুট্ঠো আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, সিনেৰুপব্বতৰাজানং দন্তন্তৰে ঠপেত্ৱা মাসসাসপবীজং ৱিয খাদিস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘ইমং মহাপথৱিং কটসাৰকং ৱিয সংৱেল্লিত্ৱা অঙ্গুলন্তৰে নিক্খিপিস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘মহাপথৱিং কুলালচক্কং ৱিয পৰিৱত্তেত্ৱা মহাজনং পথৱোজং খাদাপেস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘ৱামহত্থে পথৱিং কত্ৱা ইমে সত্তে দক্খিণহত্থেন অঞ্ঞস্মিং দীপে ঠপেস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘সিনেৰুং ছত্তদণ্ডং ৱিয কত্ৱা মহাপথৱিং উক্খিপিত্ৱা তস্সুপৰি ঠপেত্ৱা ছত্তহত্থো ভিক্খু ৱিয একহত্থেনাদায আকাসে চঙ্কমিস্সামী’’তি. সত্থা ‘‘জানামি তে আনুভাৱ’’ন্তি তস্সপি পাটিহাৰিযকৰণং নানুজানি. সো ‘‘জানাতি মঞ্ঞে সত্থা মযা উত্তৰিতৰং পাটিহাৰিযং কাতুং সমত্থ’’ন্তি একমন্তং অট্ঠাসি.
অথ নং সত্থা ‘‘নাযং মোগ্গল্লানং তৱত্থায বদ্ধো বালাপুটো. অহঞ্হি অসমধুৰো, মম ধুৰং অঞ্ঞো ৱহিতুং সমত্থো নাম নত্থি. অনচ্ছৰিযমেতং, যং ইদানি মম ধুৰং ৱহিতুং সমত্থো নাম ভৱেয্য. অহেতুকতিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তকালেপি মম ধুৰং অঞ্ঞো ৱহিতুং সমত্থো নাম নাহোসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কদা পন, ভন্তে’’তি থেৰেন পুট্ঠো অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘যতো যতো গৰু ধুৰং, যতো গম্ভীৰৱত্তনী;
তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তি, স্ৱাস্সু তং ৱহতে ধুৰ’’ন্তি. –
ইদং কণ্হউসভজাতকং (জা. ১.১.২৯) ৱিত্থাৰেত্ৱা পুন তমেৱ ৱত্থুং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেন্তো –
‘‘মনুঞ্ঞমেৱ ভাসেয্য, নামনুঞ্ঞং কুদাচনং;
মনুঞ্ঞং ভাসমানস্স, গৰুং ভাৰং উদদ্ধৰি;
ধনঞ্চ নং অলাভেসি, তেন চত্তমনো অহূ’’তি. –
ইদং নন্দিৱিসালজাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেসি. কথেত্ৱা চ পন সত্থা ৰতনচঙ্কমং অভিৰুহি, পুৰতো দ্ৱাদসযোজনিকা পৰিসা অহোসি তথা পচ্ছতো চ উত্তৰতো চ দক্খিণতো চ. উজুকং পন চতুৱীসতিযোজনিকায পৰিসায মজ্ঝে ভগৱা যমকপাটিহাৰিযং অকাসি.
তং পাড়িতো তাৱ এৱং ৱেদিতব্বং (পটি. ম. ১.১১৬) – কতমং তথাগতস্স যমকপাটিহাৰিযে ঞাণং? ইধং তথাগতো যমকপাটিহাৰিযং কৰোতি অসাধাৰণং সাৱকেহি, উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, উপৰিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. পুৰত্থিমকাযতো, পচ্ছিমকাযতো; পচ্ছিমকাযতো, পুৰত্থিমকাযতো; দক্খিণঅক্খিতো, ৱামঅক্খিতো; ৱামঅক্খিতো, দক্খিণঅক্খিতো; দক্খিণকণ্ণসোততো, ৱামকণ্ণসোততো; ৱামকণ্ণসোততো, দক্খিণকণ্ণসোততো; দক্খিণনাসিকাসোততো, ৱামনাসিকাসোততো; ৱামনাসিকাসোততো, দক্খিণনাসিকাসোততো; দক্খিণঅংসকূটতো, ৱামঅংসকূটতো; ৱামঅংসকূটতো, দক্খিণঅংসকূটতো; দক্খিণহত্থতো, ৱামহত্থতো; ৱামহত্থতো, দক্খিণহত্থতো; দক্খিণপস্সতো, ৱামপস্সতো; ৱামপস্সতো, দক্খিণপস্সতো; দক্খিণপাদতো, ৱামপাদতো; ৱামপাদতো, দক্খিণপাদতো; অঙ্গুলঙ্গুলেহি, অঙ্গুলন্তৰিকাহি; অঙ্গুলন্তৰিকাহি, অঙ্গুলঙ্গুলেহি; একেকলোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, একেকলোমতো উদকধাৰা পৱত্ততি. একেকলোমতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, একেকলোমকূপতো উদকধাৰা পৱত্ততি ছন্নং ৱণ্ণানং নীলানং পীতকানং লোহিতকানং ওদাতানং মঞ্জেট্ঠানং পভস্সৰানং. ভগৱা চঙ্কমতি, বুদ্ধনিম্মিতো তিট্ঠতি ৱা নিসীদতি ৱা সেয্যং ৱা কপ্পেতি…পে… নিম্মিতো সেয্যং কপ্পেতি, ভগৱা চঙ্কমতি ৱা তিট্ঠতি ৱা নিসীদতি ৱা. ইদং তথাগতস্স যমকপাটিহাৰিযে ঞাণন্তি.
ইদং পন পাটিহাৰিযং ভগৱা তস্মিং চঙ্কমে চঙ্কমিত্ৱা অকাসি. তস্স তেজোকসিণসমাপত্তিৱসেন উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, আপোকসিণসমাপত্তিৱসেন হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. ন পন উদকধাৰায পৱত্তনট্ঠানতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, অগ্গিক্খন্ধস্স পৱত্তনট্ঠানতো উদকধাৰা পৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘হেট্ঠিমকাযতো উপৰিমকাযতো’’তি ৱুত্তং. এসেৱ নযো সব্বপদেসু. অগ্গিক্খন্ধো পনেত্থ উদকধাৰায অসম্মিস্সো অহোসি, তথা উদকধাৰা অগ্গিক্খন্ধেন. উভযম্পি কিৰ চেতং যাৱ ব্ৰহ্মলোকা উগ্গন্ত্ৱা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং পততি. ‘‘ছন্নং ৱণ্ণান’’ন্তি ৱুত্তা পনস্স ছব্বণ্ণৰংসিযো ঘটেহি আসিঞ্চমানং ৱিলীনসুৱণ্ণং ৱিয যন্তনালিকতো নিক্খন্তসুৱণ্ণৰসধাৰা ৱিয চ একচক্কৱাড়গব্ভতো উগ্গন্ত্ৱা ব্ৰহ্মলোকং আহচ্চ পটিনিৱত্তিত্ৱা চক্কৱাড়মুখৱট্টিমেৱ গণ্হিংসু. একচক্কৱাড়গব্ভং ৱঙ্কগোপানসিকং ৱিয বোধিঘৰং অহোসি একালোকং.
তংদিৱসং সত্থা চঙ্কমিত্ৱা পাটিহাৰিযং কৰোন্তো অন্তৰন্তৰা মহাজনস্স ধম্মং কথেসি. কথেন্তো চ জনং নিৰস্সাসং অকত্ৱা তস্স অস্সাসৱাৰং দেতি. তস্মিং খণে মহাজনো সাধুকাৰং পৱত্তেসি. তস্স সাধুকাৰপৱত্তনকালে সত্থা তাৱমহতিযা পৰিসায চিত্তং ওলোকেন্তো একেকস্স সোড়সন্নং আকাৰানং ৱসেন চিত্তাচাৰং অঞ্ঞাসি. এৱং লহুকপৰিৱত্তং বুদ্ধানং চিত্তং. যো যো যস্মিঞ্চ ধম্মে যস্মিঞ্চ পাটিহীৰে পসন্নো, তস্স তস্স অজ্ঝাসযৱসেনেৱ ধম্মঞ্চ কথেসি, পাটিহীৰঞ্চ অকাসি. এৱং ধম্মে দেসিযমানে পাটিহীৰে চ কৰিযমানে মহাজনস্স ধম্মাভিসমযো অহোসি. সত্থা পন তস্মিং সমাগমে অত্তনো মনং গহেত্ৱা অঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছিতুং সমত্থং অদিস্ৱা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেসি. তেন পুচ্ছিতং পঞ্হং সত্থা ৱিস্সজ্জেসি, সত্থাৰা পুচ্ছিতং সো ৱিস্সজ্জেসি. ভগৱতো চঙ্কমনকালে নিম্মিতো ঠানাদীসু অঞ্ঞতৰং কপ্পেসি, নিম্মিতস্স চঙ্কমনকালে ভগৱা ঠানাদীসু অঞ্ঞতৰং কপ্পেসি. তমত্থং দস্সেতুং ‘‘নিম্মিতো চঙ্কমতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং কৰোন্তস্স সত্থু পাটিহাৰিযং দিস্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা তস্মিং সমাগমে ৱীসতিযা পাণকোটীনং ধম্মাভিসমযো অহোসি.
সত্থা পাটিহীৰং কৰোন্তোৱ ‘‘কত্থ নু খো অতীতবুদ্ধা ইদং পাটিহীৰং কত্ৱা ৱস্সং উপেন্তী’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘তাৱতিংসভৱনে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা মাতু অভিধম্মপিটকং দেসেন্তী’’তি দিস্ৱা দক্খিণপাদং উক্খিপিত্ৱা যুগন্ধৰমত্থকে ঠপেত্ৱা ইতৰং পাদং উক্খিপিত্ৱা সিনেৰুমত্থকে ঠপেসি. এৱং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সট্ঠানে তযো পদৱাৰা অহেসুং, দ্ৱে পাদছিদ্দানি. সত্থা পাদং পসাৰেত্ৱা অক্কমীতি ন সল্লক্খেতব্বং. তস্স হি পাদুক্খিপনকালেযেৱ পব্বতা পাদমূলং আগন্ত্ৱা সম্পটিচ্ছিংসু, সত্থাৰা অক্কমনকালে তে পব্বতা উট্ঠায সকট্ঠানেযেৱ অট্ঠংসু. সক্কো সত্থাৰং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘পণ্ডুকম্বলসিলায মঞ্ঞে সত্থা ইমং ৱস্সাৱাসং উপেস্সতি, বহূনঞ্চ দেৱতানং উপকাৰো ভৱিস্সতি, সত্থৰি পনেত্থ ৱস্সাৱাসং উপগতে অঞ্ঞা দেৱতা হত্থম্পি ঠপেতুং ন সক্খিস্সন্তি. অযং খো পন পণ্ডুকম্বলসিলা দীঘতো সট্ঠিযোজনা, ৱিত্থাৰতো পণ্ণাসযোজনা, পুথুলতো পন্নৰসযোজনা, সত্থৰি নিসিন্নেপি তুচ্ছং ভৱিস্সতী’’তি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা অত্তনো সঙ্ঘাটিং সিলাসনং পটিচ্ছাদযমানং খিপি. সক্কো চিন্তেসি – ‘‘চীৱৰং তাৱ পটিচ্ছাদযমানং খিপি, সযং পন পৰিত্তকে ঠানে নিসীদিস্সতী’’তি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা নীচপীঠকং মহাপংসুকূলিকো ৱিয পণ্ডুকম্বলসিলং অন্তোচীৱৰভোগেযেৱ কত্ৱা নিসীদি. মহাজনোপি তংখণঞ্ঞেৱ সত্থাৰং ওলোকেন্তো নাদ্দস, চন্দস্স অত্থঙ্গমিতকালো ৱিয সূৰিযস্স চ অত্থঙ্গমিতকালো ৱিয অহোসি. মহাজনো –
‘‘গতো নু চিত্তকূটং ৱা, কেলাসং ৱা যুগন্ধৰং;
ন নো দক্খেমু সম্বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভ’’ন্তি. –
ইমং গাথং ৱদন্তো পৰিদেৱি. অপৰে ‘‘সত্থা নাম পৱিৱেকৰতো, সো ‘এৱৰূপায মে পৰিসায এৱৰূপং পাটিহীৰং কত’ন্তি লজ্জায অঞ্ঞং ৰট্ঠং ৱা জনপদং ৱা গতো ভৱিস্সতি, ন দানি তং দক্খিস্সামা’’তি পৰিদেৱন্তা ইমং গাথমাহংসু –
‘‘পৱিৱেকৰতো ধীৰো, নিমং লোকং পুনেহিতি;
ন নো দক্খেমু সম্বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নৰাসভ’’ন্তি.
তে মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছিংসু – ‘‘কহং, ভন্তে, সত্থা’’তি? সো সযং জানন্তোপি ‘‘পৰেসম্পি গুণা পাকটা হোন্তূ’’তি অজ্ঝাসযেন ‘‘অনুৰুদ্ধং পুচ্ছথা’’তি আহ. তে থেৰং তথা পুচ্ছিংসু – ‘‘কহং, ভন্তে, সত্থা’’তি? তাৱতিংসভৱনে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগন্ত্ৱা মাতু অভিধম্মপিটকং দেসেতুং গতোতি. ‘‘কদা আগমিস্সতি, ভন্তে’’তি? ‘‘তযো মাসে অভিধম্মপিটকং দেসেত্ৱা মহাপৱাৰণদিৱসে’’তি. তে ‘‘সত্থাৰং অদিস্ৱা ন গমিস্সামা’’তি তত্থেৱ খন্ধাৱাৰং বন্ধিংসু. আকাসমেৱ কিৰ নেসং ছদনং অহোসি. তায চ মহতিযা পৰিসায সৰীৰনিঘংসো নাম ন পঞ্ঞাযি, পথৱী ৱিৱৰং অদাসি, সব্বত্থ পৰিসুদ্ধমেৱ ভূমিতলং অহোসি.
সত্থা পঠমমেৱ মোগ্গল্লানত্থেৰং অৱোচ – ‘‘মোগ্গল্লান, ত্ৱং এতিস্সায পৰিসায ধম্মং দেসেয্যাসি, চূড়অনাথপিণ্ডিকো আহাৰং দস্সতী’’তি. তস্মা তং তেমাসং চূড়অনাথপিণ্ডিকোৱ তস্সা পৰিসায যাপনং যাগুভত্তং খাদনীযং তম্বুলতেলগন্ধমালাপিলন্ধনানি চ অদাসি. মহামোগ্গল্লানো ধম্মং দেসেসি, পাটিহাৰিযদস্সনত্থং আগতাগতেহি পুট্ঠপঞ্হে চ ৱিস্সজ্জেসি. সত্থাৰম্পি মাতু অভিধম্মদেসনত্থং পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগতং দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা পৰিৱাৰযিংসু. তেন ৱুত্তং –
‘‘তাৱতিংসে যদা বুদ্ধো, সিলাযং পণ্ডুকম্বলে;
পাৰিচ্ছত্তকমূলম্হি, ৱিহাসি পুৰিসুত্তমো.
‘‘দসসু লোকধাতূসু, সন্নিপতিত্ৱান দেৱতা;
পযিৰুপাসন্তি সম্বুদ্ধং, ৱসন্তং নাগমুদ্ধনি.
‘‘ন কোচি দেৱো ৱণ্ণেন, সম্বুদ্ধস্স ৱিৰোচতি;
সব্বে দেৱে অতিক্কম্ম, সম্বুদ্ধোৱ ৱিৰোচতী’’তি. (পে. ৱ. ৩১৭-৩১৯);
এৱং সব্বা দেৱতা অত্তনো সৰীৰপ্পভায অভিভৱিত্ৱা নিসিন্নস্স পনস্স মাতা তুসিতৱিমানতো আগন্ত্ৱা দক্খিণপস্সে নিসীদি. ইন্দকোপি দেৱপুত্তো আগন্ত্ৱা দক্খিণপস্সেযেৱ নিসীদি, অঙ্কুৰো ৱামপস্সে নিসীদি. সো মহেসক্খাসু দেৱতাসু সন্নিপতন্তীসু অপগন্ত্ৱা দ্ৱাদসযোজনিকে ঠানে ওকাসং লভি, ইন্দকো তত্থেৱ নিসীদি. সত্থা তে উভোপি ওলোকেত্ৱা অত্তনো সাসনে দক্খিণেয্যপুগ্গলানং দিন্নদানস্স মহপ্ফলভাৱং ঞাপেতুকামো এৱমাহ – ‘‘অঙ্কুৰ, তযা দীঘমন্তৰে দসৱস্সসহস্সপৰিমাণকালে দ্ৱাদসযোজনিকং উদ্ধনপন্তিং কত্ৱা মহাদানং দিন্নং, ইদানি মম সমাগমং আগন্ত্ৱা দ্ৱাদসযোজনিকে ঠানে ওকাসং লভি, কিং নু খো এত্থ কাৰণ’’ন্তি? ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘ওলোকেত্ৱান সম্বুদ্ধো, অঙ্কুৰঞ্চাপি ইন্দকং;
দক্খিণেয্যং সম্ভাৱেন্তো, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
‘‘মহাদানং তযা দিন্নং, অঙ্কুৰ দীঘমন্তৰে;
অতিদূৰে নিসিন্নোসি, আগচ্ছ মম সন্তিকে’’তি. (পে. ৱ. ৩২১-৩২২);
সো সদ্ধো পথৱীতলং পাপুণি. সব্বাপি নং সা পৰিসা অস্সোসি. এৱং ৱুত্তে –
‘‘চোদিতো ভাৱিতত্তেন, অঙ্কুৰো এতমব্ৰৱি;
কিং ময্হং তেন দানেন, দক্খিণেয্যেন সুঞ্ঞতং.
‘‘অযং সো ইন্দকো যক্খো, দজ্জা দানং পৰিত্তকং;
অতিৰোচতি অম্হেহি, চন্দো তাৰাগণে যথা’’তি. (পে. ৱ. ৩২৩-৩২৪);
তত্থ দজ্জাতি দত্ৱা. এৱং ৱুত্তে সত্থা ইন্দকং আহ – ‘‘ইন্দক, ত্ৱং মম দক্খিণপস্সে নিসিন্নো, কস্মা অনপগন্ত্ৱাৱ নিসীদসী’’তি? সো ‘‘অহং, ভন্তে, সুখেত্তে অপ্পকবীজং ৱপনকস্সকো ৱিয দক্খিণেয্যসম্পদং অলত্থ’’ন্তি দক্খিণেয্যং পভাৱেন্তো আহ –
‘‘উজ্জঙ্গলে যথা খেত্তে, বীজং বহুম্পি ৰোপিতং;
ন ফলং ৱিপুলং হোতি, নপি তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৱ দানং বহুকং, দুস্সীলেসু পতিট্ঠিতং;
ন ফলং ৱিপুলং হোতি, নপি তোসেতি দাযকং.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি ৰোপিতং;
সম্মা ধাৰং পৱেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৱ সীলৱন্তেসু, গুণৱন্তেসু তাদিসু;
অপ্পকম্পি কতং কাৰং, পুঞ্ঞং হোতি মহপ্ফল’’ন্তি. (পে. ৱ. ৩২৫-৩২৮);
কিং পনেতস্স পুব্বকম্মন্তি? সো কিৰ অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স অন্তোগামং পিণ্ডায পৱিট্ঠস্স অত্তনো আভতং কটচ্ছুভিক্খং দাপেসি. তদা তস্স পুঞ্ঞং অঙ্কুৰেন দসৱস্সসহস্সানি দ্ৱাদসযোজনিকং উদ্ধনপন্তিং কত্ৱা দিন্নদানতো মহপ্ফলতৰং জাতং. তস্মা এৱমাহ.
এৱং ৱুত্তে সত্থা, ‘‘অঙ্কুৰ, দানং নাম ৱিচেয্য দাতুং ৱট্টতি, এৱং তং সুখেত্তেসু ৱুত্তবীজং ৱিয মহপ্ফলং হোতি. ত্ৱং পন ন তথা অকাসি, তেন তে দানং মহপ্ফলং ন জাত’’ন্তি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো –
‘‘ৱিচেয্য দানং দাতব্বং, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং…পে….
‘‘ৱিচেয্য দানং সুগতপ্পসত্থং,
যে দক্খিণেয্যা ইধ জীৱলোকে;
এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানি,
বীজানি ৱুত্তানি যথা সুখেত্তে’’তি. (পে. ৱ. ৩২৯-৩৩০) –
ৱত্ৱা উত্তৰিম্পি ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
‘‘তিণদোসানি খেত্তানি, ৰাগদোসা অযং পজা;
তস্মা হি ৱীতৰাগেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.
‘‘তিণদোসানি খেত্তানি, দোসদোসা অযং পজা;
তস্মা হি ৱীতদোসেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.
‘‘তিণদোসানি খেত্তানি, মোহদোসা অযং পজা;
তস্মা হি ৱীতমোহেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফলং.
‘‘তিণদোসানি খেত্তানি, ইচ্ছাদোসা অযং পজা;
তস্মা হি ৱিগতিচ্ছেসু, দিন্নং হোতি মহপ্ফল’’ন্তি.
দেসনাৱসানে অঙ্কুৰো চ ইন্দকো চ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
অথ সত্থা দেৱপৰিসায মজ্ঝে নিসিন্নো মাতৰং আৰব্ভ ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অভিধম্মপিটকং পট্ঠপেসি. এৱং তযো মাসে নিৰন্তৰং অভিধম্মপিটকং কথেসি. কথেন্তো পন ভিক্খাচাৰৱেলায ‘‘যাৱ মমাগমনা এত্তকং নাম ধম্মং দেসেতূ’’তি নিম্মিতবুদ্ধং মাপেত্ৱা হিমৱন্তং গন্ত্ৱা নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহে মুখং ধোৱিত্ৱা উত্তৰকুৰুতো পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা মহাসালমাড়কে নিসিন্নো ভত্তকিচ্চং অকাসি. সাৰিপুত্তত্থেৰো তত্থ গন্ত্ৱা সত্থু ৱত্তং কৰোতি. সত্থা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে, ‘‘সাৰিপুত্ত, অজ্জ মযা এত্তকো নাম ধম্মো ভাসিতো, ত্ৱং অত্তনো অন্তেৱাসিকানং ভিক্খূনং ৱাচেহী’’তি থেৰস্স কথেসি. যমকপাটিহীৰে কিৰ পসীদিত্ৱা পঞ্চসতা কুলপুত্তা থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. তে সন্ধায থেৰং এৱমাহ. ৱত্ৱা চ পন দেৱলোকং গন্ত্ৱা নিম্মিতবুদ্ধেন দেসিতট্ঠানতো পট্ঠায সযং ধম্মং দেসেসি. থেৰোপি গন্ত্ৱা তেসং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেসি. তে সত্থৰি দেৱলোকে ৱিহৰন্তেযেৱ সত্তপকৰণিকা অহেসুং.
তে কিৰ কস্সপবুদ্ধকালে খুদ্দকৱগ্গুলিযো হুত্ৱা একস্মিং পব্ভাৰে ওলম্বন্তা দ্ৱিন্নং থেৰানং চঙ্কমিত্ৱা অভিধম্মং সজ্ঝাযন্তানং সদ্দং সুত্ৱা সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসুং. তে ‘‘ইমে খন্ধা নাম, ইমা ধাতুযো নামা’’তি অজানিত্ৱা সৰে নিমিত্তগহণমত্তেনেৱ ততো চুতা দেৱলোকে নিব্বত্তা, একং বুদ্ধন্তৰং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ততো চৱিত্ৱা সাৱত্থিযং কুলঘৰেসু নিব্বত্তা. যমকপাটিহীৰে উপ্পন্নপসাদা থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা সব্বপঠমং সত্তপকৰণিকা অহেসুং. সত্থাপি তেনেৱ নীহাৰেন তং তেমাসং অভিধম্মং দেসেসি. দেসনাৱসানে অসীতিকোটিসহস্সানং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, মহামাযাপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি.
সাপি খো ছত্তিংসযোজনপৰিমণ্ডলা পৰিসা ‘‘ইদানি সত্তমে দিৱসে মহাপৱাৰণা ভৱিস্সতী’’তি মহামোগ্গল্লানত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে সত্থু, ওৰোহণদিৱসং সঞ্ঞাতুং ৱট্টতি, ন হি মযং সত্থাৰং অদিস্ৱা গমিস্সামা’’তি. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং কথং সুত্ৱা ‘‘সাধাৱুসো’’তি ৱত্ৱা তত্থেৱ পথৱিযং নিমুগ্গো সিনেৰুপাদং গন্ত্ৱা ‘‘মং অভিৰুহন্তং পৰিসা পস্সতূ’’তি অধিট্ঠায মণিৰতনেন আৱুতং পণ্ডুকম্বলসুত্তং ৱিয পঞ্ঞাযমানৰূপোৱ সিনেৰুমজ্ঝেন অভিৰুহি. মনুস্সাপি নং ‘‘একযোজনং অভিৰুড়্হো, দ্ৱিযোজনং অভিৰুড়্হো’’তি ওলোকযিংসু. থেৰোপি সত্থু পাদে সীসেন উক্খিপন্তো ৱিয অভিৰুহিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘ভন্তে, পৰিসা তুম্হে দিস্ৱাৱ গন্তুকামা, কদা ওৰোহিস্সথা’’তি. ‘‘কহং পন তে, মোগ্গল্লান, জেট্ঠভাতিকো সাৰিপুত্তো’’তি. ‘‘ভন্তে, সঙ্কস্সনগৰে ৱস্সং উপগতো’’তি. মোগ্গল্লান, অহং ইতো সত্তমে দিৱসে মহাপৱাৰণায সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে ওতৰিস্সামি, মং দট্ঠুকামা তত্থ আগচ্ছন্তু, সাৱত্থিতো সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰং তিংসযোজনানি, এত্তকে মগ্গে কস্সচি পাথেয্যকিচ্চং নত্থি, উপোসথিকা হুত্ৱা ধুৰৱিহাৰং ধম্মস্সৱনত্থায গচ্ছন্তা ৱিয আগচ্ছেয্যাথাতি তেসং আৰোচেয্যাসীতি. থেৰো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি গন্ত্ৱা তথা আৰোচেসি.
সত্থা ৱুট্ঠৱস্সো পৱাৰেত্ৱা সক্কস্স আৰোচেসি – ‘‘মহাৰাজ, মনুস্সপথং গমিস্সামী’’তি. সক্কো সুৱণ্ণমযং মণিমযং ৰজতমযন্তি তীণি সোপানানি মাপেসি. তেসং পাদা সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে পতিট্ঠহিংসু, সীসানি সিনেৰুমুদ্ধনি. তেসু দক্খিণপস্সে সুৱণ্ণমযং সোপানং দেৱতানং অহোসি, ৱামপস্সে ৰজতমযং সোপানং মহাব্ৰহ্মানং অহোসি, মজ্ঝে মণিমযং সোপানং তথাগতস্স অহোসি. সত্থাপি সিনেৰুমুদ্ধনি ঠত্ৱা দেৱোৰোহণসমযে যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা উদ্ধং ওলোকেসি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা একঙ্গণা অহেসুং. অধো ওলোকেসি, যাৱ অৱীচিতো একঙ্গণং অহোসি. দিসাৱিদিসা ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সতসহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. দেৱা মনুস্সে পস্সিংসু, মনুস্সাপি দেৱে পস্সিংসু, সব্বে সম্মুখাৱ পস্সিংসু.
ভগৱা ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেসি. তং দিৱসং বুদ্ধসিৰিং ওলোকেত্ৱা ছত্তিংসযোজন পৰিমণ্ডলায পৰিসায একোপি বুদ্ধভাৱং অপত্থেন্তো নাম নত্থি. সুৱণ্ণসোপানেন দেৱা ওতৰিংসু, ৰজতসোপানেন মহাব্ৰহ্মানো ওতৰিংসু, মণিসোপানেন সম্মাসম্বুদ্ধো ওতৰি. পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো বেলুৱপণ্ডুৱীণং আদায দক্খিণপস্সে ঠত্ৱা সত্থু গন্ধব্বমধুৰদিব্বৱীণায সদ্দেন পূজং কৰোন্তো ওতৰি, মাতলি, সঙ্গাহকো ৱামপস্সে ঠত্ৱা দিব্বগন্ধমালাপুপ্ফং গহেত্ৱা নমস্সমানো পূজং কত্ৱা ওতৰি, মহাব্ৰহ্মা ছত্তং ধাৰেসি, সুযামো ৱালবীজনিং ধাৰেসি. সত্থা ইমিনা পৰিৱাৰেন সদ্ধিং ওতৰিত্ৱা সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে পতিট্ঠহি. সাৰিপুত্তত্থেৰোপি আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা যস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰেন তথাৰূপায বুদ্ধসিৰিযা ওতৰন্তো সত্থা ইতো পুব্বে ন দিট্ঠপুব্বো, তস্মা –
‘‘ন মে দিট্ঠো ইতো পুব্বে, ন সুতো উদ কস্সচি;
এৱং ৱগ্গুৱদো সত্থা, তুসিতা গণিমাগতো’’তি. (সু. নি. ৯৬১; মহানি. ১৯০) –
আদীহি অত্তনো তুট্ঠিং পকাসেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অজ্জ সব্বেপি দেৱমনুস্সা তুম্হাকং পিহযন্তি, পত্থেন্তী’’তি আহ. অথ নং সত্থা, ‘‘সাৰিপুত্ত, এৱৰূপেহি গুণেহি সমন্নাগতা বুদ্ধা দেৱমনুস্সানং পিযা হোন্তিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
১৮১. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা, নেক্খম্মূপসমে ৰতা;
দেৱাপি তেসং পিহযন্তি, সম্বুদ্ধানং সতীমত’’ন্তি.
তত্থ যে ঝানপসুতাতি লক্খণূপনিজ্ঝানং আৰম্মণূপনিজ্ঝানন্তি ইমেসু দ্ৱীসু ঝানেসু আৱজ্জনসমাপজ্জনঅধিট্ঠানৱুট্ঠানপচ্চৱেক্খণেহি যুত্তপ্পযুত্তা. নেক্খম্মূপসমে ৰতাতি এত্থ পব্বজ্জা নেক্খম্মন্তি ন গহেতব্বা, কিলেসৱূপসমনিব্বানৰতিং পন সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দেৱাপীতি দেৱাপি মনুস্সাপি তেসং পিহযন্তি পত্থেন্তি. সতীমতন্তি এৱৰূপগুণানং তেসং সতিযা সমন্নাগতানং সম্বুদ্ধানং. ‘‘অহো ৱত মযং বুদ্ধা ভৱেয্যামা’’তি বুদ্ধভাৱং ইচ্ছমানা পিহযন্তীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে তিংসমত্তানং পাণকোটীনং ধম্মাভিসমযো অহোসি, থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকা পঞ্চসতভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু.
সব্ববুদ্ধানং কিৰ অৱিজহিতমেৱ যমকপাটিহীৰং কত্ৱা দেৱলোকে ৱস্সং ৱসিত্ৱা সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে ওতৰণং. তত্থ পন দক্খিণপাদস্স পতিট্ঠিতট্ঠানং অচলচেতিযট্ঠানং নাম হোতি. সত্থা তত্থ ঠত্ৱা পুথুজ্জনাদীনং ৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছি, পুথুজ্জনা অত্তনো ৱিসযে পঞ্হে ৱিস্সজ্জেত্ৱা সোতাপন্নৱিসযে পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতুং নাসক্খিংসু. তথা সকদাগামিআদীনং ৱিসযে সোতাপন্নাদযো, মহামোগ্গল্লানৱিসযে সেসমহাসাৱকা, সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ৱিসযে মহামোগ্গল্লানো, বুদ্ধৱিসযে চ সাৰিপুত্তোপি ৱিস্সজ্জেতুং নাসক্খিযেৱ. সো পাচীনদিসং আদিং কত্ৱা সব্বদিসা ওলোকেসি, সব্বত্থ একঙ্গণমেৱ অহোসি. অট্ঠসু দিসাসু দেৱমনুস্সা উদ্ধং যাৱ ব্ৰহ্মলোকা হেট্ঠা ভূমট্ঠা চ যক্খনাগসুপণ্ণা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইধ তস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জেতা নত্থি, এত্থেৱ উপধাৰেথা’’তি আহংসু. সত্থা সাৰিপুত্তো কিলমতি. কিঞ্চাপি হেস –
‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেখা পুথূ ইধ;
তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি. (সু. নি. ১০৪৪; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭) –
ইমং বুদ্ধৱিসযে পুট্ঠপঞ্হং সুত্ৱা ‘সত্থা মং সেখাসেখানং আগমনপটিপদং পুচ্ছতী’তি পঞ্হে নিক্কঙ্খো, খন্ধাদীসু পন কতৰেন নু খো মুখেন ইমং পটিপদং কথেন্তো ‘অহং সত্থু অজ্ঝাসযং গণ্হিতুং ন সক্খিস্সামী’তি মম অজ্ঝাসযে কঙ্খতি, সো মযা নযে অদিন্নে কথেতুং ন সক্খিস্সতি, নযমস্স দস্সামীতি নযং দস্সেন্তো ‘‘ভূতমিদং, সাৰিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি আহ. এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘সাৰিপুত্তো মম অজ্ঝাসযং গহেত্ৱা কথেন্তো খন্ধৱসেন কথেস্সতী’’তি. থেৰস্স সহ নযদানেন সো পঞ্হো নযসতেন নযসহস্সেন নযসতসহস্সেন উপট্ঠাসি. সো সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা তং পঞ্হং কথেসি. ঠপেত্ৱা কিৰ সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পঞ্ঞং পাপুণিতুং সমত্থো নাম নত্থি. তেনেৱ কিৰ থেৰো সত্থু পুৰতো ঠত্ৱা সীহনাদং নদি – ‘‘অহং, ভন্তে, সকলকপ্পম্পি দেৱে ৱুট্ঠে ‘এত্তকানি বিন্দূনি মহাসমুদ্দে পতিতানি, এত্তকানি ভূমিযং, এত্তকানি পব্বতে’তি গণেত্ৱা লেখং আৰোপেতুং সমত্থো’’তি. সত্থাপি নং ‘‘জানামি, সাৰিপুত্ত, গণেতুং সমত্থভাৱ’’ন্তি আহ. তস্স আযস্মতো পঞ্ঞায উপমা নাম নত্থি. তেনেৱাহ –
‘‘গঙ্গায ৱালুকা খীযে, উদকং খীযে মহণ্ণৱে;
মহিযা মত্তিকা খীযে, ন খীযে মম বুদ্ধিযা’’তি.
ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে হি, ভন্তে, বুদ্ধিসম্পন্নলোকনাথ, মযা একস্মিং পঞ্হে ৱিস্সজ্জিতে একং ৱা ৱালুকং একং ৱা উদকবিন্দুং একং ৱা পংসুখণ্ডং অখিপিত্ৱা পঞ্হানং সতেন ৱা সহস্সেনৱা সতসহস্সেন ৱা ৱিস্সজ্জিতে গঙ্গায ৱালুকাদীসু একেকং একমন্তে খিপেয্য, খিপ্পতৰং গঙ্গাদীসু ৱালুকাদযো পৰিক্খযং গচ্ছেয্যুং, ন ত্ৱেৱ মম পঞ্হানং ৱিস্সজ্জনন্তি. এৱং মহাপঞ্ঞোপি হি ভিক্খু বুদ্ধৱিসযে পঞ্হস্স অন্তং ৱা কোটিং ৱা অদিস্ৱা সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱাৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি. তং সুত্ৱা ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘যং পঞ্হং পুট্ঠো সব্বোপি জনো কথেতুং ন সক্খি, তং ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তো এককোৱ কথেসী’’তি. সত্থা তং কথং সুত্ৱা ‘‘ন ইদানেৱ সাৰিপুত্তো যং পঞ্হং মহাজনো ৱিস্সজ্জেতুং নাসক্খি, তং ৱিস্সজ্জেসি, পুব্বেপি অনেন ৱিস্সজ্জিতোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰিতুং –
‘‘পৰোসহস্সম্পি সমাগতানং,
কন্দেয্যুং তে ৱস্সসতং অপঞ্ঞা;
একোৱ সেয্যো পুৰিসো সপঞ্ঞো,
যো ভাসিতস্স ৱিজানাতি অত্থ’’ন্তি. (জা. ১.১.৯৯) –
ইমং জাতকং ৱিত্থাৰেন কথেসীতি.
দেৱোৰোহণৱত্থু দুতিযং.
৩. এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু
কিচ্ছো মনুস্সপটিলাভোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বাৰাণসিযং উপনিস্সায সত্তসিৰীসকৰুক্খমূলে ৱিহৰন্তো এৰকপত্তং নাম নাগৰাজং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ পুব্বে কস্সপবুদ্ধসাসনে দহৰভিক্খু হুত্ৱা গঙ্গায নাৱং অভিৰুয্হ গচ্ছন্তো একস্মিং এৰকগুম্বে এৰকপত্তং গহেত্ৱা নাৱায ৱেগসা গচ্ছমানাযপি ন মুঞ্চি, এৰকপত্তং ছিজ্জিত্ৱা গতং. সো ‘‘অপ্পমত্তকং এত’’ন্তি আপত্তিং অদেসেত্ৱা ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি অৰঞ্ঞে সমণধম্মং কত্ৱাপি মৰণকালে এৰকপত্তেন গীৱায গহিতো ৱিয আপত্তিং দেসেতুকামোপি অঞ্ঞং ভিক্খুং অপস্সমানো ‘‘অপৰিসুদ্ধং মে সীল’’ন্তি উপ্পন্নৱিপ্পটিসাৰো ততো চৱিত্ৱা একৰুক্খদোণিকনাৱপ্পমাণো নাগৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তি, এৰকপত্তোত্ৱেৱস্স নামং অহোসি. সো নিব্বত্তক্খণেযেৱ অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা ‘‘এত্তকং নাম কালং সমণধম্মং কত্ৱা অহেতুকযোনিযং মণ্ডূকভক্খট্ঠানে নিব্বত্তোম্হী’’তি ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি. সো অপৰভাগে একং ধীতৰং লভিত্ৱা মজ্ঝে গঙ্গায উদকপিট্ঠে মহন্তং ফলং উক্খিপিত্ৱা ধীতৰং তস্মিং ঠপেত্ৱা নচ্চাপেত্ৱা গাযাপেসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অদ্ধা অহং ইধ ইমিনা উপাযেন বুদ্ধে উপ্পন্নে তস্স উপ্পন্নভাৱং সুণিস্সামী’’তি. যো মে গীতস্স পটিগীতং আহৰতি, তস্স মহন্তেন নাগভৱনেন সদ্ধিং ধীতৰং দস্সামীতি অন্ৱড্ঢমাসং উপোসথদিৱসে তং ধীতৰং ফণে ঠপেসি. সা তত্থ ঠিতা নচ্চন্তী –
‘‘কিংসু অধিপ্পতী ৰাজা, কিংসু ৰাজা ৰজ্জিস্সৰো;
কথংসু ৱিৰজো হোতি, কথং বালোতি ৱুচ্চতী’’তি. –
ইমং গীতং গাযতি.
সকলজম্বুদীপৱাসিনো ‘‘নাগমাণৱিকং গণ্হিস্সামা’’তি গন্ত্ৱা অত্তনো অত্তনো পঞ্ঞাবলেন পটিগীতং কত্ৱা গাযন্তি. সা তং পটিক্খিপতি. তস্সা অন্ৱড্ঢমাসং ফণে ঠত্ৱা এৱং গাযন্তিযাৱ একং বুদ্ধন্তৰং ৱীতিৱত্তং. অথ অম্হাকং সত্থা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা একদিৱসং পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তো এৰকপত্তং আদিং কত্ৱা উত্তৰমাণৱং নাম অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৱিট্ঠং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘অজ্জ এৰকপত্তস্স ধীতৰং ফণে ঠপেত্ৱা নচ্চাপনদিৱসো, অযং উত্তৰমাণৱো মযা দিন্নং পটিগীতং গণ্হন্তোৱ সোতাপন্নো হুত্ৱা তং আদায নাগৰাজস্স সন্তিকং গমিস্সতি. সো তং সুত্ৱা ‘বুদ্ধো উপ্পন্নো’তি ঞত্ৱা মম সন্তিকং আগমিস্সতি, অহং তস্মিং আগতে মহাসমাগমে গাথং কথেস্সামি, গাথাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতী’’তি অদ্দস. সো তত্থ গন্ত্ৱা বাৰাণসিতো অৱিদূৰে সত্ত সিৰীসকৰুক্খা অত্থি, তেসু একস্স মূলে নিসীদি. জম্বুদীপৱাসিনো গীতপটিগীতং আদায সন্নিপতিংসু. সত্থা অৱিদূৰে ঠানে গচ্ছন্তং উত্তৰমাণৱং দিস্ৱা ‘‘এহি, উত্তৰা’’তি আহ. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘ইতো তাৱ এহী’’তি. অথ নং আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নং আহ ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি? ‘‘এৰকপত্তস্স ধীতু গাযনট্ঠান’’ন্তি. ‘‘জানাসি পন গীতপটিগীত’’ন্তি? ‘‘জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘ৱদেহি তাৱ ন’’ন্তি? অথ নং অত্তনো জানননিযামেনেৱ ৱদন্তং ‘‘ন উত্তৰং এতং পটিগীতং, অহং তে পটিগীতং দস্সামি, আদায নং গমিস্সসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা, উত্তৰ, ত্ৱং নাগমাণৱিকায গীতকালে –
‘‘ছদ্ৱাৰাধিপ্পতী ৰাজা, ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰো;
অৰজ্জং ৱিৰজো হোতি, ৰজ্জং বালোতি ৱুচ্চতী’’তি. –
ইমং পটিগীতং গাযেয্যাসীতি আহ.
মাণৱিকায গীতস্স অত্থো – কিংসু অধিপ্পতী ৰাজাতি কিং অধিপ্পতি ৰাজা নাম হোতি? কিংসু ৰাজা ৰজ্জিস্সৰোতি কথং পন ৰাজা ৰজ্জিস্সৰো নাম হোতি? কথংসু ৱিৰজো হোতীতি কথং নু খো সো ৰাজা ৱিৰজো নাম হোতীতি?
পটিগীতস্স পন অত্থো – ছদ্ৱাৰাধিপ্পতী ৰাজাতি যো ছন্নং দ্ৱাৰানং অধিপ্পতি, একদ্ৱাৰেপি ৰূপাদীহি অনভিভূতো, অযং ৰাজা নাম. ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰোতি যো পন তেসু আৰম্মণেসু ৰজ্জতি, সো ৰজ্জমানো ৰজ্জিস্সৰো নাম. অৰজ্জন্তি অৰজ্জমানো পন ৱিৰজো নাম হোতি. ৰজ্জন্তি ৰজ্জমানো বালোতি ৱুচ্চতীতি.
এৱমস্স সত্থা পটিগীতং দত্ৱা, উত্তৰ, তযা ইমস্মিং গীতে গাযিতে ইমস্স গীতস্স ইমং পটিগীতং গাযিস্সতি –
‘‘কেনস্সু ৱুয্হতি বালো, কথং নুদতি পণ্ডিতো;
যোগক্খেমী কথং হোতি, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি.
অথস্স ত্ৱং ইদং পটিগীতং গাযেয্যাসি –
‘‘ওঘেন ৱুয্হতি বালো, যোগা নুদতি পণ্ডিতো;
সব্বযোগৱিসংযুত্তো, যোগক্খেমীতি ৱুচ্চতী’’তি.