১. মাৰধীতৰৱত্থু
যস্স জিতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিমণ্ডে ৱিহৰন্তো মাৰধীতৰো আৰব্ভ কথেসি. দেসনং পন সাৱত্থিযং সমুট্ঠাপেত্ৱা পুন কুৰুৰট্ঠে মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স কথেসি.
কুৰুৰট্ঠে কিৰ মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স ধীতা মাগণ্ডিযাযেৱ নাম অহোসি উত্তমৰূপধৰা. তং পত্থযমানা অনেকব্ৰাহ্মণমহাসালা চেৱ খত্তিযমহাসালা চ ‘‘ধীতৰং নো দেতূ’’তি মাগণ্ডিযস্স পহিণিংসু. সোপি ‘‘ন তুম্হে ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকা’’তি সব্বে পটিক্খিপতেৱ. অথেকদিৱসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৱিট্ঠং মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি উপধাৰেন্তো ব্ৰাহ্মণস্স চ ব্ৰাহ্মণিযা চ তিণ্ণং মগ্গফলানং উপনিস্সযং অদ্দস. ব্ৰাহ্মণোপি বহিগামে নিবদ্ধং অগ্গিং পৰিচৰতি. সত্থা পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায তং ঠানং অগমাসি. ব্ৰাহ্মণো সত্থু ৰূপসিৰিং ওলোকেন্তো ‘‘ইমস্মিং লোকে ইমিনা সদিসো পুৰিসো নাম নত্থি, অযং ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকো, ইমস্স মে ধীতৰং দস্সামা’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং আহ – ‘‘সমণ, মম একা ধীতা অত্থি, অহং তস্সা অনুচ্ছৱিকং পুৰিসং অপস্সন্তো তং ন কস্সচি অদাসিং, ত্ৱং পনস্সা অনুচ্ছৱিকো, অহং তে ধীতৰং পাদপৰিচাৰিকং কত্ৱা দাতুকামো, যাৱ নং আনেমি, তাৱ ইধেৱ তিট্ঠাহী’’তি. সত্থা তস্স কথং সুত্ৱা নেৱ অভিনন্দি, ন পটিক্কোসি.
ব্ৰাহ্মণোপি গেহং গন্ত্ৱা ব্ৰাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি, অজ্জ মে ধীতু অনুচ্ছৱিকো পুৰিসো দিট্ঠো, তস্স নং দস্সামা’’তি ধীতৰং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা আদায ব্ৰাহ্মণিযা সদ্ধিং তং ঠানং অগমাসি. মহাজনোপি কুতূহলজাতো নিক্খমি. সত্থা ব্ৰাহ্মণেন ৱুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৱা তত্থ পদচেতিযং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে অট্ঠাসি. বুদ্ধানং কিৰ পদচেতিযং ‘‘ইদং অসুকো নাম পস্সতূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা অক্কন্তট্ঠানেযেৱ পঞ্ঞাযতি, সেসট্ঠানে তং পস্সন্তো নাম নত্থি. ব্ৰাহ্মণো অত্তনা সদ্ধিং গচ্ছমানায ব্ৰাহ্মণিযা ‘‘কহং সো’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমস্মিং ঠানে তিট্ঠাহীতি তং অৱচ’’ন্তি ওলোকেন্তো পদৱলঞ্জং দিস্ৱা ‘‘ইদমস্স পদ’’ন্তি দস্সেসি. সা লক্খণমন্তকুসলতায ‘‘ন ইদং, ব্ৰাহ্মণ, কামভোগিনো পদ’’ন্তি ৱত্ৱা ব্ৰাহ্মণেন, ‘‘ভোতি, ত্ৱং উদকপাতিম্হি সুসুমাৰং পস্সসি, মযা সো সমণো দিট্ঠো ‘ধীতৰং তে দস্সামী’তি ৱুত্তো, তেনাপি অধিৱাসিত’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিঞ্চাপি ত্ৱং এৱং ৱদেসি, ইদং পন নিক্কিলেসস্সেৱ পদ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি সহসানুপীড়িতং;
মূড়্হস্স হোতি অৱকড্ঢিতং পদং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৪৫; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৱতীৱত্থু);
অথ নং ব্ৰাহ্মণো, ‘‘ভোতি, মা ৱিৰৱি, তুণ্হীভূতাৱ এহী’’তি গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা ‘‘অযং সো পুৰিসো’’তি তস্সা দস্সেত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘সমণ, ধীতৰং তে দস্সামী’’তি আহ. সত্থা ‘‘ন মে তৱ ধীতায অত্থো’’তি অৱত্ৱা, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, একং তে কাৰণং কথেস্সামি, সুণিস্সসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কথেহি, ভো সমণ, সুণিস্সামী’’তি ৱুত্তে অভিনিক্খমনতো পট্ঠায অতীতং আহৰিত্ৱা দস্সেসি.
তত্ৰাযং সঙ্খেপকথা – মহাসত্তো ৰজ্জসিৰিং পহায কণ্টকং আৰুয্হ ছন্নসহাযো অভিনিক্খমন্তো নগৰদ্ৱাৰে ঠিতেন মাৰেন ‘‘সিদ্ধত্থ, নিৱত্ত, ইতো তে সত্তমে দিৱসে চক্কৰতনং পাতুভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তে, ‘‘অহমেতং, মাৰ, জানামি, ন মে তেনত্থো’’তি আহ. অথ কিমত্থায নিক্খমসীতি? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণত্থাযাতি. ‘‘তেন হি সচে অজ্জতো পট্ঠায কামৱিতক্কাদীনং একম্পি ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সসি, জানিস্সামি তে কত্তব্ব’’ন্তি আহ. সো ততো পট্ঠায ওতাৰাপেক্খো সত্ত ৱস্সানি মহাসত্তং অনুবন্ধি.
সত্থাপি ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং চৰিত্ৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰং নিস্সায বোধিমূলে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদযমানো পঞ্চমসত্তাহে অজপালনিগ্ৰোধমূলে নিসীদি. তস্মিং সমযে মাৰো ‘‘অহং এত্তকং কালং অনুবন্ধিত্ৱা ওতাৰাপেক্খোপি ইমস্স কিঞ্চি খলিতং নাদ্দসং, অতিক্কন্তো ইদানি এস মম ৱিসয’’ন্তি দোমনস্সপ্পত্তো মহামগ্গে নিসীদি. অথস্স তণ্হা অৰতী ৰগাতি ইমা তিস্সো ধীতৰো ‘‘পিতা নো ন পঞ্ঞাযতি, কহং নু খো এতৰহী’’তি ওলোকযমানা তং তথা নিসিন্নং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কস্মা, তাত, দুক্খী দুম্মনোসী’’তি পুচ্ছিংসু. সো তাসং তমত্থং আৰোচেসি. অথ নং তা আহংসু – ‘‘তাত, মা চিন্তযি, মযং তং অত্তনো ৱসে কত্ৱা আনেস্সামা’’তি. ‘‘ন সক্কা অম্মা, এস কেনচি ৱসে কাতুন্তি. ‘‘তাত, মযং ইত্থিযো নাম ইদানেৱ নং ৰাগপাসাদীহি বন্ধিত্ৱা আনেস্সাম, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পাদে তে, সমণ, পৰিচাৰেমা’’তি আহংসু. সত্থা নেৱ তাসং ৱচনং মনসাকাসি, ন অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ওলোকেসি.
পুন মাৰধীতৰো ‘‘উচ্চাৱচা খো পুৰিসানং অধিপ্পাযা, কেসঞ্চি কুমাৰিকাসু পেমং হোতি, কেসঞ্চি পঠমৱযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি মজ্ঝিমৱযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি পচ্ছিমৱযে ঠিতাসু, নানপ্পকাৰেহি তং পলোভেস্সামা’’তি একেকা কুমাৰিকৱণ্ণাদিৱসেন সতং সতং অত্তভাৱে অভিনিম্মিনিত্ৱা কুমাৰিযো, অৱিজাতা, সকিং ৱিজাতা, দুৱিজাতা, মজ্ঝিমিত্থিযো, মহল্লকিত্থিযো চ হুত্ৱা ছক্খত্তুং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পাদে তে, সমণ, পৰিচাৰেমা’’তি আহংসু. তম্পি ভগৱা ন মনসাকাসি যথা তং অনুত্তৰে উপধিসঙ্খযে ৱিমুত্তোতি. অথ সত্থা এত্তকেনপি তা অনুগচ্ছন্তিযো ‘‘অপেথ, কিং দিস্ৱা এৱং ৱাযমথ, এৱৰূপং নাম ৱীতৰাগানং পুৰতো কাতুং ন ৱট্টতি. তথাগতস্স পন ৰাগাদযো পহীনা. কেন তং কাৰণেন অত্তনো ৱসং নেস্সথা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
১৭৯. ‘‘যস্স জিতং নাৱজীযতি,
জিতং যস্স নোযাতি কোচি লোকে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচৰং,
অপদং কেন পদেন নেস্সথ.
১৮০. ‘‘যস্স জালিনী ৱিসত্তিকা,
তণ্হা নত্থি কুহিঞ্চি নেতৱে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচৰং,
অপদং কেন পদেন নেস্সথা’’তি.
তত্থ যস্স জিতং নাৱজীযতীতি যস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স তেন তেন মগ্গেন জিতং ৰাগাদিকিলেসজাতং পুন অসমুদাচৰণতো নাৱজীযতি, দুজ্জিতং নাম ন হোতি. নোযাতীতি ন উয্যাতি, যস্স জিতং কিলেসজাতং ৰাগাদীসু কোচি একো কিলেসোপি লোকে পচ্ছতো ৱত্তী নাম ন হোতি, নানুবন্ধতীতি অত্থো. অনন্তগোচৰন্তি অনন্তাৰম্মণস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱসেন অপৰিযন্ত গোচৰং. কেন পদেনাতি যস্স হি ৰাগপদাদীসু একপদম্পি অত্থি, তং তুম্হে তেন পদেন নেস্সথ. বুদ্ধস্স পন একপদম্পি নত্থি, তং অপদং বুদ্ধং তুম্হে কেন পদেন নেস্সথ.
দুতিযগাথায তণ্হা নামেসা সংসিব্বিতপৰিযোনন্ধনট্ঠেন জালমস্সা অত্থীতিপি জালকাৰিকাতিপি জালূপমাতিপি জালিনী. ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ৱিসত্ততায ৱিসত্তমনতায ৱিসাহৰতায ৱিসপুপ্ফতায ৱিসফলতায ৱিসপৰিভোগতায ৱিসত্তিকা. সা এৱৰূপা তণ্হা যস্স কুহিঞ্চি ভৱে নেতুং নত্থি, তং তুম্হে অপদং বুদ্ধং কেন পদেন নেস্সথাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূনং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. মাৰধীতৰোপি তত্থেৱ অন্তৰধাযিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘মাগণ্ডিয, অহং পুব্বে ইমা তিস্সো মাৰধীতৰো অদ্দসং সেম্হাদীহি অপলিবুদ্ধেন সুৱণ্ণক্খন্ধসদিসেন অত্তভাৱেন সমন্নাগতা, তদাপি মেথুনস্মিং ছন্দো নাহোসিযেৱ. তৱ ধীতু সৰীৰং দ্ৱত্তিংসাকাৰকুণপপৰিপূৰং বহিৱিচিত্তো ৱিয অসুচিঘটো. সচে হি মম পাদো অসুচিমক্খিতো ভৱেয্য, অযঞ্চ উম্মাৰট্ঠানে তিট্ঠেয্য, তথাপিস্সা সৰীৰে অহং পাদে ন ফুসেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ,
নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;
কিমেৱিদং মুত্তকৰীসপুণ্ণং,
পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (সু. নি. ৮৪১; মহানি. ৭০);
দেসনাৱসানে উভোপি জযম্পতিকা অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসূতি.
মাৰধীতৰৱত্থু পঠমং.