১২. অত্তৱগ্গো
১. বোধিৰাজকুমাৰৱত্থু
অত্তানঞ্চেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ভেসকড়াৱনে ৱিহৰন্তো বোধিৰাজকুমাৰং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ পথৱীতলে অঞ্ঞেহি পাসাদেহি অসদিসৰূপং আকাসে উপ্পতমানং ৱিয কোকনুদং নাম পাসাদং কাৰেত্ৱা ৱড্ঢকিং পুচ্ছি – ‘‘কিং তযা অঞ্ঞত্থাপি এৱৰূপো পাসাদো কতপুব্বো, উদাহু পঠমসিপ্পমেৱ তে ইদ’’ন্তি. ‘‘পঠমসিপ্পমেৱ, দেৱা’’তি চ ৱুত্তে চিন্তেসি – ‘‘সচে অযং অঞ্ঞস্সপি এৱৰূপং পাসাদং কৰিস্সতি, অযং পাসাদো অনচ্ছৰিযো ভৱিস্সতি. ইমং মযা মাৰেতুং ৱা হত্থপাদে ৱাস্স ছিন্দিতুং অক্খীনি ৱা উপ্পাটেতুং ৱট্টতি, এৱং অঞ্ঞস্স পাসাদং ন কৰিস্সতী’’তি. সো তমত্থং অত্তনো পিযসহাযকস্স সঞ্জীৱকপুত্তস্স নাম মাণৱকস্স কথেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘নিস্সংসযং এস ৱড্ঢকিং নাসেস্সতি, অনগ্ঘো সিপ্পী, সো মযি পস্সন্তে মা নস্সতু, সঞ্ঞমস্স দস্সামী’’তি. সো তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পাসাদে তে কম্মং নিট্ঠিতং, নো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘নিট্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ৰাজকুমাৰো তং নাসেতুকামো অত্তানং ৰক্খেয্যাসী’’তি আহ. ৱড্ঢকীপি ‘‘ভদ্দকং তে, সামি, কতং মম আৰোচেন্তেন, অহমেত্থ কত্তব্বং জানিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কিং, সম্ম, অম্হাকং পাসাদে কম্মং নিট্ঠিত’’ন্তি ৰাজকুমাৰেন পুট্ঠো ‘‘ন তাৱ, দেৱ, নিট্ঠিতং, বহু অৱসিট্ঠ’’ন্তি আহ. কিং কম্মং নাম অৱসিট্ঠন্তি? পচ্ছা, দেৱ, আচিক্খিস্সামি, দাৰূনি তাৱ আহৰাপেথাতি. কিং দাৰূনি নামাতি? নিস্সাৰানি সুক্খদাৰূনি, দেৱাতি. সো আহৰাপেত্ৱা অদাসি. অথ নং আহ – ‘‘দেৱ, তে ইতো পট্ঠায মম সন্তিকং নাগন্তব্বং. কিং কাৰণা? সুখুমকম্মং কৰোন্তস্স হি অঞ্ঞেহি সদ্ধিং সল্লপন্তস্স মে কম্মৱিক্খেপো হোতি, আহাৰৱেলাযং পন মে ভৰিযাৱ আহাৰং আহৰিস্সতী’’তি. ৰাজকুমাৰোপি ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. সোপি একস্মিং গব্ভে নিসীদিত্ৱা তানি দাৰূনি তচ্ছেত্ৱা অত্তনো পুত্তদাৰস্স অন্তো নিসীদনযোগ্গং গৰুড়সকুণং কত্ৱা আহাৰৱেলায পন ভৰিযং আহ – ‘‘গেহে ৱিজ্জমানকং সব্বং ৱিক্কিণিত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং গণ্হাহী’’তি. ৰাজকুমাৰোপি ৱড্ঢকিস্স অনিক্খমনত্থায গেহং পৰিক্খিপিত্ৱা আৰক্খং ঠপেসি. ৱড্ঢকীপি সকুণস্স নিট্ঠিতকালে ‘‘অজ্জ সব্বেপি দাৰকে গহেত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি ভৰিযং ৱত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো পুত্তদাৰং সকুণস্স কুচ্ছিযং নিসীদাপেত্ৱা ৱাতপানেন নিক্খমিত্ৱা পলাযি. সো তেসং, ‘‘দেৱ, ৱড্ঢকী পলাযতী’’তি কন্দন্তানংযেৱ গন্ত্ৱা হিমৱন্তে ওতৰিত্ৱা একং নগৰং মাপেত্ৱা কট্ঠৱাহনৰাজা নাম জাতো.
ৰাজকুমাৰোপি ‘‘পাসাদমহং কৰিস্সামী’’তি সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা পাসাদে চতুজ্জাতিযগন্ধেহি পৰিভণ্ডিকং কত্ৱা পঠমউম্মাৰতো পট্ঠায চেলপটিকং পত্থৰি. সো কিৰ অপুত্তকো, তস্মা ‘‘সচাহং পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা লচ্ছামি, সত্থা ইমং অক্কমিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা পত্থৰি. সো সত্থৰি আগতে সত্থাৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা ‘‘পৱিসথ, ভন্তে’’তি আহ. সত্থা ন পাৱিসি, সো দুতিযম্পি ততিযম্পি যাচি. সত্থা অপৱিসিত্ৱাৱ আনন্দত্থেৰং ওলোকেসি. থেৰো ওলোকিতসঞ্ঞাযেৱ ৱত্থানং অনক্কমনভাৱং ঞত্ৱা তং ‘‘সংহৰতু, ৰাজকুমাৰ, দুস্সানি, ন ভগৱা চেলপটিকং অক্কমিস্সতি, পচ্ছিমজনতং তথাগতো ওলোকেতী’’তি দুস্সানি সংহৰাপেসি. সো দুস্সানি সংহৰিত্ৱা সত্থাৰং অন্তোনিৱেসনং পৱেসত্ৱা যাগুখজ্জকেন সম্মানেত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, অহং তুম্হাকং উপকাৰকো তিক্খত্তুং সৰণং গতো, কুচ্ছিগতো চ কিৰম্হি একৱাৰং সৰণং গতো, দুতিযং তৰুণদাৰককালে, ততিযং ৱিঞ্ঞুভাৱং পত্তকালে. তস্স মে কস্মা চেলপটিকং ন অক্কমিত্থা’’তি? ‘‘কিং পন ত্ৱং, কুমাৰ, চিন্তেত্ৱা চেলানি অত্থৰী’’তি? ‘‘সচে পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা লচ্ছামি, সত্থা মে চেলপটিকং অক্কমিস্সতী’’তি ইদং চিন্তেত্ৱা, ভন্তেতি. তেনেৱাহং তং ন অক্কমিন্তি. ‘‘কিং পনাহং, ভন্তে, পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা নেৱ লচ্ছামী’’তি? ‘‘আম, কুমাৰা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘পুৰিমকঅত্তভাৱে জাযায সদ্ধিং পমাদং আপন্নত্তা’’তি. ‘‘কস্মিং কালে, ভন্তে’’তি? অথস্স সত্থা অতীতং আহৰিত্ৱা দস্সেসি –
অতীতে কিৰ অনেকসতা মনুস্সা মহতিযা নাৱায সমুদ্দং পক্খন্দিংসু. নাৱা সমুদ্দমজ্ঝে ভিজ্জি. দ্ৱে জযম্পতিকা একং ফলকং গহেত্ৱা অন্তৰদীপকং পৱিসিংসু, সেসা সব্বে তত্থেৱ মৰিংসু. তস্মিং খো পন দীপকে মহাসকুণসঙ্ঘো ৱসতি. তে অঞ্ঞং খাদিতব্বকং অদিস্ৱা ছাতজ্ঝত্তা সকুণঅণ্ডানি অঙ্গাৰেসু পচিত্ৱা খাদিংসু, তেসু অপ্পহোন্তেসু সকুণচ্ছাপে গহেত্ৱা খাদিংসু. এৱং পঠমৱযেপি মজ্ঝিমৱযেপি পচ্ছিমৱযেপি খাদিংসুযেৱ. একস্মিম্পি ৱযে অপ্পমাদং নাপজ্জিংসু, একোপি চ নেসং অপ্পমাদং নাপজ্জি.
সত্থা ইদং তস্স পুব্বকম্মং দস্সেত্ৱা ‘‘সচে হি ত্ৱং, কুমাৰ, তদা একস্মিম্পি ৱযে ভৰিযায সদ্ধিং অপ্পমাদং আপজ্জিস্স, একস্মিম্পি ৱযে পুত্তো ৱা ধীতা ৱা উপ্পজ্জেয্য. সচে পন ৱো একোপি অপ্পমত্তো অভৱিস্স, তং পটিচ্চ পুত্তো ৱা ধীতা ৱা উপ্পজ্জিস্স. কুমাৰ, অত্তানঞ্হি পিযং মঞ্ঞমানেন তীসুপি ৱযেসু অপ্পমত্তেন অত্তা ৰক্খিতব্বো, এৱং অসক্কোন্তেন একৱযেপি ৰক্খিতব্বোযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৫৭. ‘‘অত্তানঞ্চে পিযং জঞ্ঞা, ৰক্খেয্য নং সুৰক্খিতং;
তিণ্ণং অঞ্ঞতৰং যামং, পটিজগ্গেয্য পণ্ডিতো’’তি.
তত্থ যামন্তি সত্থা অত্তনো ধম্মিস্সৰতায দেসনাকুসলতায চ ইধ তিণ্ণং ৱযানং অঞ্ঞতৰং ৱযং যামন্তি কত্ৱা দেসেসি, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. সচে অত্তানং পিযং জানেয্য, ৰক্খেয্য নং সুৰক্খিতন্তি যথা সো সুৰক্খিতো হোতি, এৱং নং ৰক্খেয্য. তত্থ সচে গীহী সমানো ‘‘অত্তানং ৰক্খিস্সামী’’তি উপৰিপাসাদতলে সুসংৱুতং গব্ভং পৱিসিত্ৱা সম্পন্নাৰক্খো হুত্ৱা ৱসন্তোপি, পব্বজিতো হুত্ৱা সুসংৱুতে পিহিতদ্ৱাৰৱাতপানে লেণে ৱিহৰন্তোপি অত্তানং ন ৰক্খতিযেৱ. গিহী পন সমানো যথাবলং দানসীলাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো, পব্বজিতো ৱা পন ৱত্তপটিৱত্তপৰিযত্তিমনসিকাৰেসু উস্সুক্কং আপজ্জন্তো অত্তানং ৰক্খতি নাম. এৱং তীসু ৱযেসু অসক্কোন্তো অঞ্ঞতৰস্মিম্পি ৱযে পণ্ডিতপুৰিসো অত্তানং পটিজগ্গতিযেৱ. সচে হি গিহিভূতো পঠমৱযে খিড্ডাপসুততায কুসলং কাতুং ন সক্কোতি, মজ্ঝিমৱযে অপ্পমত্তেন হুত্ৱা কুসলং কাতব্বং. সচে মজ্ঝিমৱযে পুত্তদাৰং পোসেন্তো কুসলং কাতুং ন সক্কোতি, পচ্ছিমৱযে কাতব্বমেৱ. এৱম্পি কৰোন্তেন অত্তা পটিজগ্গিতোৱ হোতি. এৱং অকৰোন্তস্স পন অত্তা পিযো নাম ন হোতি, অপাযপৰাযণমেৱ নং কৰোতি. সচে পন পব্বজিতো পঠমৱযে সজ্ঝাযং কৰোন্তো ধাৰেন্তো ৱাচেন্তো ৱত্তপটিৱত্তং কৰোন্তো পমাদং আপজ্জতি, মজ্ঝিমৱযে অপ্পমত্তেন সমণধম্মো কাতব্বো. সচে পঠমৱযে উগ্গহিতপৰিযত্তিযা অট্ঠকথং ৱিনিচ্ছযং কাৰণাকাৰণঞ্চ পুচ্ছন্তো মজ্ঝিমৱযে পমাদং আপজ্জতি, পচ্ছিমৱযে অপ্পমত্তেন সমণধম্মো কাতব্বোযেৱ. এৱম্পি কৰোন্তেন অত্তা পটিজগ্গিতোৱ হোতি. এৱং অকৰোন্তস্স পন অত্তা পিযো নাম ন হোতি, পচ্ছানুতাপেনেৱ নং তাপেতীতি.
দেসনাৱসানে বোধিৰাজকুমাৰো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তপৰিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
বোধিৰাজকুমাৰৱত্থু পঠমং.
২. উপনন্দসক্যপুত্তত্থেৰৱত্থু
অত্তানমেৱ পঠমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উপনন্দং সক্যপুত্তং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ থেৰো ধম্মকথং কথেতুং ছেকো. তস্স অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তং ধম্মকথং সুত্ৱা বহূ ভিক্খু তং তিচীৱৰেহি পূজেত্ৱা ধুতঙ্গানি সমাদিযিংসু. তেহি ৱিস্সট্ঠপৰিক্খাৰে সোযেৱ গণ্হি. সো একস্মিং অন্তোৱস্সে উপকট্ঠে জনপদং অগমাসি. অথ নং একস্মিং ৱিহাৰে দহৰসামণেৰা ধম্মকথিকপেমেন, ‘‘ভন্তে, ইধ ৱস্সং উপেথা’’তি ৱদিংসু. ‘‘ইধ কিত্তকং ৱস্সাৱাসিকং লব্ভতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তেহি ‘‘একেকো সাটকো’’তি ৱুত্তে তত্থ উপাহনা ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ৱিহাৰং অগমাসি. দুতিযং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘‘ইধ কিং লব্ভতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘দ্ৱে সাটকা’’তি ৱুত্তে কত্তৰযট্ঠিং ঠপেসি. ততিযং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘‘ইধ কিং লব্ভতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘তযো সাটকা’’তি ৱুত্তে তত্থ উদকতুম্বং ঠপেসি. চতুত্থং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘‘ইধ কিং লব্ভতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘চত্তাৰো সাটকা’’তি ৱুত্তে ‘‘সাধু ইধ ৱসিস্সামী’’তি তত্থ ৱস্সং উপগন্ত্ৱা গহট্ঠানঞ্চেৱ ভিক্খূনঞ্চ ধম্মকথং কথেসি. তে নং বহূহি ৱত্থেহি চেৱ চীৱৰেহি চ পূজেসুং. সো ৱুট্ঠৱস্সো ইতৰেসুপি ৱিহাৰেসু সাসনং পেসেত্ৱা ‘‘মযা পৰিক্খাৰস্স ঠপিতত্তা ৱস্সাৱাসিকং লদ্ধব্বং, তং মে পহিণন্তূ’’তি সব্বং আহৰাপেত্ৱা যানকং পূৰেত্ৱা পাযাসি.
অথেকস্মিং ৱিহাৰে দ্ৱে দহৰভিক্খূ দ্ৱে সাটকে একঞ্চ কম্বলং লভিত্ৱা ‘‘তুয্হং সাটকা হোন্তু, ময্হং কম্বলো’’তি ভাজেতুং অসক্কোন্তা মগ্গসমীপে নিসীদিত্ৱা ৱিৱদন্তি. তে তং থেৰং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হে নো ভাজেত্ৱা দেথা’’তি ৱদিংসু. তুম্হেযেৱ ভাজেথাতি. ন সক্কোম, ভন্তে, তুম্হেযেৱ নো ভাজেত্ৱা দেথাতি. তেন হি মম ৱচনে ঠস্সথাতি. আম, ঠস্সামাতি. ‘‘তেন হি সাধূ’’তি তেসং দ্ৱে সাটকে দত্ৱা ‘‘অযং ধম্মকথং কথেন্তানং অম্হাকং পাৰুপনাৰহো’’তি মহগ্ঘং কম্বলং আদায পক্কামি. দহৰভিক্খূ ৱিপ্পটিসাৰিনো হুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ তুম্হাকং সন্তকং গহেত্ৱা তুম্হে ৱিপ্পটিসাৰিনো কৰোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি –
অতীতস্মিং অনুতীৰচাৰী চ গম্ভীৰচাৰী চাতি দ্ৱে উদ্দা মহন্তং ৰোহিতমচ্ছং লভিত্ৱা ‘‘ময্হং সীসং হোতু, তৱ নঙ্গুট্ঠ’’ন্তি ৱিৱাদাপন্না ভাজেতুং অসক্কোন্তা একং সিঙ্গালং দিস্ৱা আহংসু – ‘‘মাতুল, ইমং নো ভাজেত্ৱা দেহী’’তি. অহং ৰঞ্ঞা ৱিনিচ্ছযট্ঠানে ঠপিতো, তত্থ চিৰং নিসীদিত্ৱা জঙ্ঘৱিহাৰত্থায আগতোম্হি, ইদানি মে ওকাসো নত্থীতি. মাতুল, মা এৱং কৰোথ, ভাজেত্ৱা এৱ নো দেথাতি. মম ৱচনে ঠস্সথাতি. ঠস্সাম, মাতুলাতি. ‘‘তেন হি সাধূ’’তি সো সীসং ছিন্দিত্ৱা একমন্তে অকাসি, নঙ্গুট্ঠং একমন্তে. কত্ৱা চ পন, ‘‘তাতা, যেন ৱো অনুতীৰে চৰিতং, সো নঙ্গুট্ঠং গণ্হাতু. যেন গম্ভীৰে চৰিতং, তস্স সীসং হোতু. অযং পন মজ্ঝিমো খণ্ডো মম ৱিনিচ্ছযধম্মে ঠিতস্স ভৱিস্সতী’’তি তে সঞ্ঞাপেন্তো –
‘‘অনুতীৰচাৰি নঙ্গুট্ঠং, সীসং গম্ভীৰচাৰিনো;
অচ্চাযং মজ্ঝিমো খণ্ডো, ধম্মট্ঠস্স ভৱিস্সতী’’তি. (জা. ১.৭.৩৩) –
ইমং গাথং ৱত্ৱা মজ্ঝিমখণ্ডং আদায পক্কামি. তেপি ৱিপ্পটিসাৰিনো তং ওলোকেত্ৱা অট্ঠংসু.
সত্থা ইমং অতীতং দস্সেত্ৱা ‘‘এৱমেস অতীতেপি তুম্হে ৱিপ্পটিসাৰিনো অকাসিযেৱা’’তি তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেত্ৱা উপনন্দং গৰহন্তো, ‘‘ভিক্খৱে, পৰং ওৱদন্তেন নাম পঠমমেৱ অত্তা পতিৰূপে পতিট্ঠাপেতব্বো’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৫৮. ‘‘অত্তানমেৱ পঠমং, পতিৰূপে নিৱেসযে;
অথঞ্ঞমনুসাসেয্য, ন কিলিস্সেয্য পণ্ডিতো’’তি.
তত্থ পতিৰূপে নিৱেসযেতি অনুচ্ছৱিকে গুণে পতিট্ঠাপেয্য. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো অপ্পিচ্ছতাদিগুণেহি ৱা অৰিযৱংসপটিপদাদীহি ৱা পৰং অনুসাসিতুকামো, সো অত্তানমেৱ পঠমং তস্মিং গুণে পতিট্ঠাপেয্য. এৱং পতিট্ঠাপেত্ৱা অথঞ্ঞং তেহি গুণেহি অনুসাসেয্য. অত্তানঞ্হি তত্থ অনিৱেসেত্ৱা কেৱলং পৰমেৱ অনুসাসমানো পৰতো নিন্দং লভিত্ৱা কিলিস্সতি নাম, তত্থ অত্তানং নিৱেসেত্ৱা অনুসাসমানো পৰতো পসংসং লভতি, তস্মা ন কিলিস্সতি নাম. এৱং কৰোন্তো পণ্ডিতো ন কিলিস্সেয্যাতি.
দেসনাৱসানে তে ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, মহাজনস্সাপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
উপনন্দসক্যপুত্তত্থেৰৱত্থু দুতিযং.
৩. পধানিকতিস্সত্থেৰৱত্থু
অত্তানঞ্চেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পধানিকতিস্সত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা পঞ্চসতে ভিক্খূ আদায অৰঞ্ঞে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা, ‘‘আৱুসো, ধৰমানকস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে ৱো কম্মট্ঠানং গহিতং, অপ্পমত্তাৱ সমণধম্মং কৰোথা’’তি ওৱদিত্ৱা সযং গন্ত্ৱা নিপজ্জিত্ৱা সুপতি. তে ভিক্খূ পঠমযামে চঙ্কমিত্ৱা মজ্ঝিমযামে ৱিহাৰং পৱিসন্তি. সো নিদ্দাযিত্ৱা পবুদ্ধকালে তেসং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং তুম্হে ‘নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযিস্সামা’তি আগতা, সীঘং নিক্খমিত্ৱা সমণধম্মং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা সযং গন্ত্ৱা তথেৱ সুপতি. ইতৰে মজ্ঝিমযামে বহি চঙ্কমিত্ৱা পচ্ছিমযামে ৱিহাৰং পৱিসন্তি. সো পুনপি পবুজ্ঝিত্ৱা তেসং সন্তিকং গন্ত্ৱা তে ৱিহাৰা নীহৰিত্ৱা সযং পুন গন্ত্ৱা তথেৱ সুপতি. তস্মিং নিচ্চকালং এৱং কৰোন্তে তে ভিক্খূ সজ্ঝাযং ৱা কম্মট্ঠানং ৱা মনসিকাতুং নাসক্খিংসু, চিত্তং অঞ্ঞথত্তং অগমাসি. তে ‘‘অম্হাকং আচৰিযো অতিৱিয আৰদ্ধৱীৰিযো, পৰিগ্গণ্হিস্সাম ন’’ন্তি পৰিগ্গণ্হন্তা তস্স কিৰিযং দিস্ৱা ‘‘নট্ঠম্হা, আৱুসো, আচৰিযো নো তুচ্ছৰৱং ৰৱতী’’তি ৱদিংসু. তেসং অতিৱিয নিদ্দায কিলমন্তানং একভিক্খুপি ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. তে ৱুট্ঠৱস্সা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰা কতপটিসন্থাৰা ‘‘কিং, ভিক্খৱে, অপ্পমত্তা হুত্ৱা সমণধম্মং কৰিত্থা’’তি পুচ্ছিতা তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপেস তুম্হাকং অন্তৰাযমকাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেহি যাচিতো –
‘‘অমাতাপিতৰসংৱড্ঢো, অনাচেৰকুলে ৱসং;
নাযং কালং অকালং ৱা, অভিজানাতি কুক্কুটো’’তি. (জা. ১.১.১১৯) –
ইমং অকালৰাৱিকুক্কুটজাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেসি. ‘‘তদা হি সো কুক্কুটো অযং পধানিকতিস্সত্থেৰো অহোসি, ইমে পঞ্চ সতা ভিক্খূ তে মাণৱা অহেসুং, দিসাপামোক্খো আচৰিযো অহমেৱা’’তি সত্থা ইমং জাতকং ৱিত্থাৰেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, পৰং ওৱদন্তেন নাম অত্তা সুদন্তো কাতব্বো. এৱং ওৱদন্তো হি সুদন্তো হুত্ৱা দমেতি নামা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৫৯. ‘‘অত্তানঞ্চে তথা কযিৰা, যথাঞ্ঞমনুসাসতি;
সুদন্তো ৱত দমেথ, অত্তা হি কিৰ দুদ্দমো’’তি.
তস্সত্থো – যো হি ভিক্খু ‘‘পঠমযামাদীসু চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পৰং ওৱদতি, সযং চঙ্কমনাদীনি অধিট্ঠহন্তো অত্তানঞ্চে তথা কযিৰা, যথাঞ্ঞমনুসাসতি, এৱং সন্তে সুদন্তো ৱত দমেথাতি যেন গুণেন পৰং অনুসাসতি, তেন অত্তনা সুদন্তো হুত্ৱা দমেয্য. অত্তা হি কিৰ দুদ্দমোতি অযঞ্হি অত্তা নাম দুদ্দমো. তস্মা যথা সো সুদন্তো হোতি, তথা দমেতব্বোতি.
দেসনাৱসানে পঞ্চ সতাপি তে ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসূতি.
পধানিকতিস্সত্থেৰৱত্থু ততিযং.
৪. কুমাৰকস্সপমাতুথেৰীৱত্থু
অত্তা হি অত্তনো নাথোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কুমাৰকস্সপত্থেৰস্স মাতৰং আৰব্ভ কথেসি.
সা কিৰ ৰাজগহনগৰে সেট্ঠিধীতা ৱিঞ্ঞুতং পত্তকালতো পট্ঠায পব্বজ্জং যাচি. অথ সা পুনপ্পুনং যাচমানাপি মাতাপিতূনং সন্তিকা পব্বজ্জং অলভিত্ৱা ৱযপ্পত্তা পতিকুলং গন্ত্ৱা পতিদেৱতা হুত্ৱা অগাৰং অজ্ঝাৱসি. অথস্সা ন চিৰস্সেৱ কুচ্ছিস্মিং গব্ভো পতিট্ঠহি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৱং অজানিত্ৱাৱ সামিকং আৰাধেত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং সো মহন্তেন সক্কাৰেন ভিক্খুনুপস্সযং নেত্ৱা অজানন্তো দেৱদত্তপক্খিকানং ভিক্খুনীনং সন্তিকে পব্বাজেসি. অপৰেন সমযেন ভিক্খুনিযো তস্সা গব্ভিনিভাৱং ঞত্ৱা তাহি ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৱুত্তা নাহং, অয্যে, জানামি ‘‘কিমেতং’’, সীলং ৱত মে অৰোগমেৱাতি. ভিক্খুনিযো তং দেৱদত্তস্স সন্তিকং নেত্ৱা ‘‘অযং ভিক্খুনী সদ্ধাপব্বজিতা, ইমিস্সা মযং গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৱং জানাম, কালং ন জানাম, কিং দানি কৰোমা’’তি পুচ্ছিংসু. দেৱদত্তো ‘‘মা ময্হং ওৱাদকাৰিকানং ভিক্খুনীনং অযসো উপ্পজ্জতূ’’তি এত্তকমেৱ চিন্তেত্ৱা ‘‘উপ্পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সুত্ৱা সা দহৰা মা মং, অয্যে, নাসেথ, নাহং দেৱদত্তং উদ্দিস্স পব্বজিতা, এথ, মং সত্থু সন্তিকং জেতৱনং নেথাতি. তা তং আদায জেতৱনং গন্ত্ৱা সত্থু আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘তস্সা গিহিকালে গব্ভো পতিট্ঠিতো’’তি জানন্তোপি পৰৱাদমোচনত্থং ৰাজানং পসেনদিকোসলং মহাঅনাথপিণ্ডিকং চূড়অনাথপিণ্ডিকং ৱিসাখাউপাসিকং অঞ্ঞানি চ মহাকুলানি পক্কোসাপেত্ৱা উপালিত্থেৰং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, ইমিস্সা দহৰায ভিক্খুনিযা চতুপৰিসমজ্ঝে কম্মং পৰিসোধেহী’’তি. থেৰো ৰঞ্ঞো পুৰতো ৱিসাখং পক্কোসাপেত্ৱা তং অধিকৰণং পটিচ্ছাপেসি. সা সাণিপাকাৰং পৰিক্খিপাপেত্ৱা অন্তোসাণিযং তস্সা হত্থপাদনাভিউদৰপৰিযোসানানি ওলোকেত্ৱা মাসদিৱসে সমানেত্ৱা ‘‘গিহিভাৱে ইমায গব্ভো লদ্ধো’’তি ঞত্ৱা থেৰস্স তমত্থং আৰোচেসি. অথস্সা থেৰো পৰিসমজ্ঝে পৰিসুদ্ধভাৱং পতিট্ঠাপেসি. সা অপৰেন সমযেন পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স পাদমূলে পত্থিতপত্থনং মহানুভাৱং পুত্তং ৱিজাযি.
অথেকদিৱসং ৰাজা ভিক্খুনুপস্সযসমীপেন গচ্ছন্তো দাৰকসদ্দং সুত্ৱা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘দেৱ, একিস্সা ভিক্খুনিযা পুত্তো জাতো, তস্সেস সদ্দো’’তি ৱুত্তে তং কুমাৰং অত্তনো ঘৰং নেত্ৱা ধাতীনং অদাসি. নামগ্গহণদিৱসে চস্স কস্সপোতি নামং কত্ৱা কুমাৰপৰিহাৰেন ৱড্ঢিতত্তা কুমাৰকস্সপোতি সঞ্জানিংসু. সো কীড়ামণ্ডলে দাৰকে পহৰিত্ৱা ‘‘নিম্মাতাপিতিকেনম্হা পহটা’’তি ৱুত্তে ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘দেৱ, মং ‘নিম্মাতাপিতিকো’তি ৱদন্তি, মাতৰং মে আচিক্খথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ৰঞ্ঞা ধাতিযো দস্সেত্ৱা ‘‘ইমা তে মাতৰো’’তি ৱুত্তে ‘‘ন এত্তিকা মে মাতৰো, একায মে মাতৰা ভৱিতব্বং, তং মে আচিক্খথা’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ন সক্কা ইমং ৱঞ্চেতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা, তাত, তৱ মাতা ভিক্খুনী, ত্ৱং মযা ভিক্খুনুপস্সযা আনীতোতি. সো তাৱতকেনেৱ সমুপ্পন্নসংৱেগো হুত্ৱা, ‘‘তাত, পব্বাজেথ ম’’ন্তি আহ. ৰাজা ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং মহন্তেন সক্কাৰেন সত্থু সন্তিকে পব্বাজেসি. সো লদ্ধূপসম্পদো কুমাৰকস্সপত্থেৰোতি পঞ্ঞাযি. সো সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱাযমিত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো ‘‘পুন কম্মট্ঠানং ৱিসেসেত্ৱা গহেস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা অন্ধৱনে ৱিহাসি.
অথ নং কস্সপবুদ্ধকালে একতো সমণধম্মং কত্ৱা অনাগামিফলং পত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তভিক্খু ব্ৰহ্মলোকতো আগন্ত্ৱা পন্নৰস পঞ্হে পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমে পঞ্হে ঠপেত্ৱা সত্থাৰং অঞ্ঞো ব্যাকাতুং সমত্থো নাম নত্থি, গচ্ছ, সত্থু সন্তিকে ইমেসং অত্থং উগ্গণ্হা’’তি উয্যোজেসি. সো তথা কত্ৱা পঞ্হৱিস্সজ্জনাৱসানে অৰহত্তং পাপুণি. তস্স পন নিক্খন্তদিৱসতো পট্ঠায দ্ৱাদস ৱস্সানি মাতুভিক্খুনিযা অক্খীহি অস্সূনি পৱত্তিংসু. সা পুত্তৱিযোগদুক্খিতা অস্সুতিন্তেনেৱ মুখেন ভিক্খায চৰমানা অন্তৰৱীথিযং থেৰং দিস্ৱাৱ, ‘‘পুত্ত, পুত্তা’’তি ৱিৰৱন্তী তং গণ্হিতুং উপধাৱমানা পৰিৱত্তিত্ৱা পতি. সা থনেহি খীৰং মুঞ্চন্তেহি উট্ঠহিত্ৱা অল্লচীৱৰা গন্ত্ৱা থেৰং গণ্হি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচাযং মম সন্তিকা মধুৰৱচনং লভিস্সতি, ৱিনস্সিস্সতি. থদ্ধমেৱ কত্ৱা ইমায সদ্ধিং সল্লপিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘কিং কৰোন্তী ৱিচৰসি, সিনেহমত্তম্পি ছিন্দিতুং ন সক্কোসী’’তি. সা ‘‘অহো কক্খড়া থেৰস্স কথা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘কিং ৱদেসি, তাতা’’তি ৱত্ৱা পুনপি তেন তথেৱ ৱুত্তা চিন্তেসি – ‘‘অহং ইমস্স কাৰণা দ্ৱাদস ৱস্সানি অস্সূনি সন্ধাৰেতুং ন সক্কোমি, অযং পনেৱং থদ্ধহদযো, কিং মে ইমিনা’’তি পুত্তসিনেহং ছিন্দিত্ৱা তংদিৱসমেৱ অৰহত্তং পাপুণি.
অপৰেন সমযেন ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৱুসো, দেৱদত্তেন এৱং উপনিস্সযসম্পন্নো কুমাৰকস্সপো চ থেৰী চ নাসিতা, সত্থা পন তেসং পতিট্ঠা জাতো, অহো বুদ্ধা নাম লোকানুকম্পকা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ অহং ইমেসং পচ্চযো পতিট্ঠা জাতো, পুব্বেপি নেসং অহং পতিট্ঠা অহোসিংযেৱা’’তি ৱত্ৱা –
‘‘নিগ্ৰোধমেৱ সেৱেয্য, ন সাখমুপসংৱসে;
নিগ্ৰোধস্মিং মতং সেয্যো, যঞ্চে সাখস্মি জীৱিত’’ন্তি. (জা. ১.১.১২; ১.১০.৮১) –
ইমং নিগ্ৰোধজাতকং ৱিত্থাৰেন কথেত্ৱা ‘‘তদা সাখমিগো দেৱদত্তো অহোসি, পৰিসাপিস্স দেৱদত্তপৰিসা, ৱাৰপ্পত্তা মিগধেনু থেৰী অহোসি, পুত্তো কুমাৰকস্সপো, গব্ভিনীমিগিযা জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা গতো নিগ্ৰোধমিগৰাজা পন অহমেৱা’’তি জাতকং সমোধানেত্ৱা পুত্তসিনেহং ছিন্দিত্ৱা থেৰিযা অত্তনাৱ অত্তনো পতিট্ঠানকতভাৱং পকাসেন্তো, ‘‘ভিক্খৱে, যস্মা পৰস্স অত্তনি ঠিতেন সগ্গপৰাযণেন ৱা মগ্গপৰাযণেন ৱা ভৱিতুং ন সক্কা, তস্মা অত্তাৱ অত্তনো নাথো, পৰো কিং কৰিস্সতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬০. ‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো, কো হি নাথো পৰো সিযা;
অত্তনা হি সুদন্তেন, নাথং লভতি দুল্লভ’’ন্তি.
তত্থ নাথোতি পতিট্ঠা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা অত্তনি ঠিতেন অত্তসম্পন্নেন কুসলং কত্ৱা সগ্গং ৱা পাপুণিতুং, মগ্গং ৱা ভাৱেতুং, ফলং ৱা সচ্ছিকাতুং সক্কা. তস্মা হি অত্তাৱ অত্তনো পতিট্ঠা হোতি, পৰো কো নাম কস্স পতিট্ঠা সিযা. অত্তনা এৱ হি সুদন্তেন নিব্বিসেৱনেন অৰহত্তফলসঙ্খাতং দুল্লভং নাথং লভতি. অৰহত্তঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘নাথং লভতি দুল্লভ’’ন্তি ৱুত্তং.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কুমাৰকস্সপমাতুথেৰীৱত্থু চতুত্থং.
৫. মহাকালউপাসকৱত্থু
অত্তনা হি কতং পাপন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং মহাকালং নাম সোতাপন্নউপাসকং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ মাসস্স অট্ঠদিৱসেসু উপোসথিকো হুত্ৱা ৱিহাৰে সব্বৰত্তিং ধম্মকথং সুণাতি. অথ ৰত্তিং চোৰা একস্মিং গেহে সন্ধিং ছিন্দিত্ৱা ভণ্ডকং গহেত্ৱা লোহভাজনসদ্দেন পবুদ্ধেহি সামিকেহি অনুবদ্ধা গহিতভণ্ডং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. সামিকাপি তে অনুবন্ধিংসুযেৱ, তে দিসা পক্খন্দিংসু. একো পন ৱিহাৰমগ্গং গহেত্ৱা মহাকালস্স ৰত্তিং ধম্মকথং সুত্ৱা পাতোৱ পোক্খৰণিতীৰে মুখং ধোৱন্তস্স পুৰতো ভণ্ডিকং ছড্ডেত্ৱা পলাযি. চোৰে অনুবন্ধিত্ৱা আগতমনুস্সা ভণ্ডিকং দিস্ৱা ‘‘ত্ৱং নো গেহসন্ধিং ছিন্দিত্ৱা ভণ্ডিকং হৰিত্ৱা ধম্মং সুণন্তো ৱিয ৱিচৰসী’’তি তং গহেত্ৱা পোথেত্ৱা মাৰেত্ৱা ছড্ডেত্ৱা অগমিংসু. অথ নং পাতোৱ পানীযঘটং আদায গতা দহৰসামণেৰা দিস্ৱা ‘‘ৱিহাৰে ধম্মকথং সুত্ৱা সযিতউপাসকো অযুত্তং মৰণং লভতী’’তি ৱত্ৱা সত্থু আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱে কালেন অপ্পতিৰূপং মৰণং লদ্ধং, পুব্বে কতকম্মস্স পন তেন যুত্তমেৱ লদ্ধ’’ন্তি ৱত্ৱা তেহি যাচিতো তস্স পুব্বকম্মং কথেসি –
অতীতে কিৰ বাৰাণসিৰঞ্ঞো ৱিজিতে একস্স পচ্চন্তগামস্স অটৱিমুখে চোৰা পহৰন্তি. ৰাজা অটৱিমুখে একং ৰাজভটং ঠপেসি, সো ভতিং গহেত্ৱা মনুস্সে ওৰতো পাৰং নেতি, পাৰতো ওৰং আনেতি. অথেকো মনুস্সো অভিৰূপং অত্তনো ভৰিযং চূড়যানকং আৰোপেত্ৱা তং ঠানং অগমাসি. ৰাজভটো তং ইত্থিং দিস্ৱাৱ সঞ্জাতসিনেহো তেন ‘‘অটৱিং নো, সামি, অতিক্কামেহী’’তি ৱুত্তেপি ‘‘ইদানি ৱিকালো, পাতোৱ অতিক্কামেস্সামী’’তি আহ. সো সকালো, সামি, ইদানেৱ নো নেহীতি. নিৱত্ত, ভো, অম্হাকংযেৱ গেহে আহাৰো চ নিৱাসো চ ভৱিস্সতীতি. সো নেৱ নিৱত্তিতুং ইচ্ছি. ইতৰো পুৰিসানং সঞ্ঞং দত্ৱা যানকং নিৱত্তাপেত্ৱা অনিচ্ছন্তস্সেৱ দ্ৱাৰকোট্ঠকে নিৱাসং দত্ৱা আহাৰং পটিযাদাপেসি. তস্স পন গেহে একং মণিৰতনং অত্থি. সো তং তস্স যানকন্তৰে পক্খিপাপেত্ৱা পচ্চূসকালে চোৰানং পৱিট্ঠসদ্দং কাৰেসি. অথস্স পুৰিসা ‘‘মণিৰতনং, সামি, চোৰেহি হট’’ন্তি আৰোচেসুং. সো গামদ্ৱাৰেসু আৰক্খং ঠপেত্ৱা ‘‘অন্তোগামতো নিক্খমন্তে ৱিচিনথা’’তি আহ. ইতৰোপি পাতোৱ যানকং যোজেত্ৱা পাযাসি. অথস্স যানকং সোধেন্তা অত্তনা ঠপিতং মণিৰতনং দিস্ৱা সন্তজ্জেত্ৱা ‘‘ত্ৱং মণিং গহেত্ৱা পলাযসী’’তি পোথেত্ৱা ‘‘গহিতো নো, সামি, চোৰো’’তি গামভোজকস্স দস্সেসুং. সো ‘‘ভতকস্স ৱত মে গেহে নিৱাসং দত্ৱা ভত্তং দিন্নং, মণিং গহেত্ৱা গতো, গণ্হথ নং পাপপুৰিস’’ন্তি পোথাপেত্ৱা মাৰেত্ৱা ছড্ডাপেসি. ইদং তস্স পুব্বকম্মং. সো ততো চুতো অৱীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ দীঘৰত্তং পচ্চিত্ৱা ৱিপাকাৱসেসেন অত্তভাৱসতে তথেৱ পোথিতো মৰণং পাপুণি.
এৱং সত্থা মহাকালস্স পুব্বকম্মং দস্সেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, এৱং ইমে সত্তে অত্তনা কতপাপকম্মমেৱ চতূসু অপাযেসু অভিমত্থতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬১. ‘‘অত্তনা হি কতং পাপং, অত্তজং অত্তসম্ভৱং;
অভিমত্থতি দুম্মেধং, ৱজিৰংৱস্মমযং মণি’’ন্তি.
তত্থ ৱজিৰংৱস্মমযং মণিন্তি ৱজিৰংৱ অস্মমযং মণিং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা পাসাণমযং পাসাণসম্ভৱং ৱজিৰং তমেৱ অস্মমযং মণিং অত্তনো উট্ঠানট্ঠানসঙ্খাতং পাসাণমণিং খাদিত্ৱা ছিদ্দং ছিদ্দং খণ্ডং খণ্ডং কত্ৱা অপৰিভোগং কৰোতি, এৱমেৱ অত্তনা কতং অত্তনি জাতং অত্তসম্ভৱং পাপং দুম্মেধং নিপ্পঞ্ঞং পুগ্গলং চতূসু অপাযেসু অভিমত্থতি কন্ততি ৱিদ্ধংসেতীতি.
দেসনাৱসানে সম্পত্তভিক্খূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
মহাকালউপাসকৱত্থু পঞ্চমং.
৬. দেৱদত্তৱত্থু
যস্স অচ্চন্তদুস্সীল্যন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো দেৱদত্তং আৰব্ভ কথেসি.
একস্মিঞ্হি দিৱসে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৱুসো, দেৱদত্তো দুস্সীলো পাপধম্মো দুস্সীল্যকাৰণেন ৱড্ঢিতায তণ্হায অজাতসত্তুং সঙ্গণ্হিত্ৱা মহন্তং লাভসক্কাৰং নিব্বত্তেত্ৱা অজাতসত্তুং পিতুৱধে সমাদপেত্ৱা তেন সদ্ধিং একতো হুত্ৱা নানপ্পকাৰেন তথাগতস্স ৱধায পৰিসক্কতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি দেৱদত্তো নানপ্পকাৰেন ময্হং ৱধায পৰিসক্কতী’’তি ৱত্ৱা কুৰুঙ্গমিগজাতকাদীনি (জা. ১.২.১১১-২) কথেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, অচ্চন্তদুস্সীলপুগ্গলং নাম দুস্সীল্যকাৰণা উপ্পন্না তণ্হা মালুৱা ৱিয সালং পৰিযোনন্ধিত্ৱা সম্ভঞ্জমানা নিৰযাদীসু পক্খিপতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথামাহ –
১৬২. ‘‘যস্স অচ্চন্তদুস্সীল্যং, মালুৱা সালমিৱোত্থতং;
কৰোতি সো তথত্তানং, যথা নং ইচ্ছতী দিসো’’তি.
তত্থ অচ্চন্তদুস্সীল্যন্তি একন্তদুস্সীলভাৱো. গিহী ৱা জাতিতো পট্ঠায দস অকুসলকম্মপথে কৰোন্তো, পব্বজিতো ৱা উপসম্পন্নদিৱসতো পট্ঠায গৰুকাপত্তিং আপজ্জমানো অচ্চন্তদুস্সীলো নাম. ইধ পন যো দ্ৱীসু তীসু অত্তভাৱেসু দুস্সীলো, এতস্স গতিযা আগতং দুস্সীলভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দুস্সীলভাৱোতি চেত্থ দুস্সীলস্স ছ দ্ৱাৰানি নিস্সায উপ্পন্না তণ্হা ৱেদিতব্বা. মালুৱা সালমিৱোত্থতন্তি যস্স পুগ্গলস্স তং তণ্হাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং যথা নাম মালুৱা সালং ওত্থৰন্তী দেৱে ৱস্সন্তে পত্তেহি উদকং সম্পটিচ্ছিত্ৱা সম্ভঞ্জনৱসেন সব্বত্থকমেৱ পৰিযোনন্ধতি, এৱং অত্তভাৱং ওত্থতং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং. সো মালুৱায সম্ভঞ্জিত্ৱা ভূমিযং পাতিযমানো ৰুক্খো ৱিয তায দুস্সীল্যসঙ্খাতায তণ্হায সম্ভঞ্জিত্ৱা অপাযেসু পাতিযমানো, যথা নং অনত্থকামো দিসো ইচ্ছতি, তথা অত্তানং কৰোতি নামাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
দেৱদত্তৱত্থু ছট্ঠং.
৭. সঙ্ঘভেদপৰিসক্কনৱত্থু
সুকৰানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো সঙ্ঘভেদপৰিসক্কনং আৰব্ভ কথেসি.
একদিৱসঞ্হি দেৱদত্তো সঙ্ঘভেদায পৰিসক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা অত্তনো অধিপ্পাযং আৰোচেসি. তং সুত্ৱা থেৰো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসিং. অদ্দসা খো মং, ভন্তে, দেৱদত্তো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰন্তং. দিস্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা মং এতদৱোচ – ‘অজ্জতগ্গে দানাহং, আৱুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্ৰেৱ ভগৱতা অঞ্ঞত্ৰ ভিক্খুসঙ্ঘেন উপোসথং কৰিস্সামি সঙ্ঘকম্মঞ্চা’তি. অজ্জ ভগৱা দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, উপোসথঞ্চ কৰিস্সতি সঙ্ঘকম্মানি চা’’তি. এৱং ৱুত্তে সত্থা –
‘‘সুকৰং সাধুনা সাধু, সাধু পাপেন দুক্কৰং;
পাপং পাপেন সুকৰং, পাপমৰিযেহি দুক্কৰ’’ন্তি. (উদা. ৪৮) –
ইমং উদানং উদানেত্ৱা, ‘‘আনন্দ, অত্তনো অহিতকম্মং নাম সুকৰং, হিতকম্মমেৱ দুক্কৰ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬৩. ‘‘সুকৰানি অসাধূনি, অত্তনো অহিতানি চ;
যং ৱে হিতঞ্চ সাধুঞ্চ, তং ৱে পৰমদুক্কৰ’’ন্তি.
তস্সত্থো – যানি কম্মানি অসাধূনি সাৱজ্জানি অপাযসংৱত্তনিকত্তাযেৱ অত্তনো অহিতানি চ হোন্তি, তানি সুকৰানি. যং পন সুগতিসংৱত্তনিকত্তা অত্তনো হিতঞ্চ অনৱজ্জত্থেন সাধুঞ্চ সুগতিসংৱত্তনিকঞ্চেৱ নিব্বানসংৱত্তনিকঞ্চ কম্মং, তং পাচীননিন্নায গঙ্গায উব্বত্তেত্ৱা পচ্ছামুখকৰণং ৱিয অতিদুক্কৰন্তি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সঙ্ঘভেদপৰিসক্কনৱত্থু সত্তমং.
৮. কালত্থেৰৱত্থু
যো সাসনন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কালত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰেকা ইত্থী মাতুট্ঠানে ঠত্ৱা তং থেৰং উপট্ঠহি. তস্সা পটিৱিস্সকগেহে মনুস্সা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা আগন্ত্ৱা ‘‘অহো বুদ্ধা নাম অচ্ছৰিযা, অহো ধম্মদেসনা মধুৰা’’তি পসংসন্তি. সা ইত্থী তেসং কথং সুত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অহম্পি সত্থু ধম্মদেসনং সোতুকামা’’তি তস্স আৰোচেসি. সো ‘‘তত্থ মা গমী’’তি তং নিৱাৰেসি. সা পুনদিৱসে পুনদিৱসেপীতি যাৱততিযং তেন নিৱাৰিযমানাপি সোতুকামাৱ অহোসি. কস্মা সো পনেতং নিৱাৰেসীতি? এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা মযি ভিজ্জিস্সতী’’তি. সা একদিৱসং পাতোৱ ভুত্তপাতৰাসা উপোসথং সমাদিযিত্ৱা, ‘‘অম্ম, সাধুকং অয্যং পৰিৱিসেয্যাসী’’তি ধীতৰং আণাপেত্ৱা ৱিহাৰং অগমাসি. ধীতাপিস্সা তং ভিক্খুং আগতকালে পৰিৱিসিত্ৱা ‘‘কুহিং মহাউপাসিকা’’তি ৱুত্তা ‘‘ধম্মস্সৱনায ৱিহাৰং গতা’’তি আহ. সো তং সুত্ৱাৱ কুচ্ছিযং উট্ঠিতেন ডাহেন সন্তপ্পমানো ‘‘ইদানি সা মযি ভিন্না’’তি ৱেগেন গন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণমানং দিস্ৱা সত্থাৰং আহ, ‘‘ভন্তে, অযং ইত্থী দন্ধা সুখুমং ধম্মকথং ন জানাতি, ইমিস্সা খন্ধাদিপটিসংযুত্তং সুখুমং ধম্মকথং অকথেত্ৱা দানকথং ৱা সীলকথং ৱা কথেতুং ৱট্টতী’’তি. সত্থা তস্সজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ‘‘ত্ৱং দুপ্পঞ্ঞো পাপিকং দিট্ঠিং নিস্সায বুদ্ধানং সাসনং পটিক্কোসসি. অত্তঘাতাযেৱ ৱাযমসী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬৪. ‘‘যো সাসনং অৰহতং, অৰিযানং ধম্মজীৱিনং;
পটিক্কোসতি দুম্মেধো, দিট্ঠিং নিস্সায পাপিকং;
ফলানি কট্ঠকস্সেৱ, অত্তঘাতায ফল্লতী’’তি.
তস্সত্থো – যো দুম্মেধো পুগ্গলো অত্তনো সক্কাৰহানিভযেন পাপিকং দিট্ঠিং নিস্সায ‘‘ধম্মং ৱা সোস্সাম, দানং ৱা দস্সামা’’তি ৱদন্তে পটিক্কোসন্তো অৰহতং অৰিযানং ধম্মজীৱিনং বুদ্ধানং সাসনং পটিক্কোসতি, তস্স তং পটিক্কোসনং সা চ পাপিকা দিট্ঠি ৱেড়ুসঙ্খাতস্স কট্ঠকস্স ফলানি ৱিয হোতি. তস্মা যথা কট্ঠকো ফলানি গণ্হন্তো অত্তঘাতায ফল্লতি, অত্তনো ঘাতত্থমেৱ ফলতি, এৱং সোপি অত্তঘাতায ফল্লতীতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘ফলং ৱে কদলিং হন্তি, ফলং ৱেড়ুং ফলং নড়ং;
সক্কাৰো কাপুৰিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতৰিং যথা’’তি. (চূড়ৱ. ৩৩৫; অ. নি. ৪.৬৮);
দেসনাৱসানে উপাসিকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তপৰিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
কালত্থেৰৱত্থু অট্ঠমং.
৯. চূড়কালউপাসকৱত্থু
অত্তনা হি কতন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো চূড়কালং উপাসকং আৰব্ভ কথেসি.
একদিৱসঞ্হি মহাকালৱত্থুস্মিং ৱুত্তনযেনেৱ উমঙ্গচোৰা সামিকেহি অনুবদ্ধা ৰত্তিং ৱিহাৰে ধম্মকথং সুত্ৱা পাতোৱ ৱিহাৰা নিক্খমিত্ৱা সাৱত্থিং আগচ্ছন্তস্স তস্স উপাসকস্স পুৰতো ভণ্ডিকং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. মনুস্সা তং দিস্ৱা ‘‘অযং ৰত্তিং চোৰকম্মং কত্ৱা ধম্মং সুণন্তো ৱিয চৰতি, গণ্হথ ন’’ন্তি তং পোথযিংসু. কুম্ভদাসিযো উদকতিত্থং গচ্ছমানা তং দিস্ৱা ‘‘অপেথ, সামি, নাযং এৱৰূপং কৰোতী’’তি তং মোচেসুং. সো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অহম্হি মনুস্সেহি নাসিতো, কুম্ভদাসিযো মে নিস্সায জীৱিতং লদ্ধ’’ন্তি ভিক্খূনং আৰোচেসি. ভিক্খূ তথাগতস্স তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা তেসং কথং সুত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, চূড়কালউপাসকো কুম্ভদাসিযো চেৱ নিস্সায, অত্তনো চ অকৰণভাৱেন জীৱিতং লভি. ইমে হি নাম সত্তা অত্তনা পাপকম্মং কত্ৱা নিৰযাদীসু অত্তনাৱ কিলিস্সন্তি, কুসলং কত্ৱা পন সুগতিঞ্চেৱ নিব্বানঞ্চ গচ্ছন্তা অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬৫. ‘‘অত্তনা হি কতং পাপং, অত্তনা সংকিলিস্সতি;
অত্তনা অকতং পাপং, অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝতি;
সুদ্ধী অসুদ্ধি পচ্চত্তং, নাঞ্ঞো অঞ্ঞং ৱিসোধযে’’তি.
তস্সত্থো – যেন অত্তনা অকুসলকম্মং কতং হোতি, সো চতূসু অপাযেসু দুক্খং অনুভৱন্তো অত্তনাৱ সংকিলিস্সতি. যেন পন অত্তনা অকতং পাপং, সো সুগতিঞ্চেৱ নিব্বানঞ্চ গচ্ছন্তো অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝতি. কুসলকম্মসঙ্খাতা সুদ্ধি অকুসলকম্মসঙ্খাতা চ অসুদ্ধি পচ্চত্তং কাৰকসত্তানং অত্তনিযেৱ ৱিপচ্চতি. অঞ্ঞো পুগ্গলো অঞ্ঞং পুগ্গলং ন ৱিসোধযে নেৱ ৱিসোধেতি, ন কিলেসেতীতি ৱুত্তং হোতি.
দেসনাৱসানে চূড়কালো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তপৰিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
চূড়কালউপাসকৱত্থু নৱমং.
১০. অত্তদত্থত্থেৰৱত্থু
অত্তদত্থন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অত্তদত্থত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সত্থাৰা হি পৰিনিব্বানকালে, ‘‘ভিক্খৱে, অহং ইতো চতুমাসচ্চযেন পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৱুত্তে উপ্পন্নসংৱেগা সত্তসতা পুথুজ্জনা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং অৱিজহিত্ৱা ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, কৰিস্সামা’’তি সম্মন্তযমানা ৱিচৰন্তি. অত্তদত্থত্থেৰো পন চিন্তেসি – ‘‘সত্থা কিৰ চতুমাসচ্চযেন পৰিনিব্বাযিস্সতি, অহঞ্চম্হি অৱীতৰাগো, সত্থৰি ধৰমানেযেৱ অৰহত্তত্থায ৱাযমিস্সামী’’তি. সো ভিক্খূনং সন্তিকং ন গচ্ছতি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘কস্মা, আৱুসো, ত্ৱং নেৱ অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছসি, ন কিঞ্চি মন্তেসী’’তি ৱত্ৱা সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা ‘‘অযং, ভন্তে, এৱং নাম কৰোতী’’তি আৰোচযিংসু. সো সত্থাৰাপি ‘‘কস্মা এৱং কৰোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘তুম্হে কিৰ, ভন্তে, চতুমাসচ্চযেন পৰিনিব্বাযিস্সথ, অহং তুম্হেসু ধৰন্তেসুযেৱ অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱাযমিস্সামী’’তি. সত্থা তস্স সাধুকাৰং দত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, যস্স মযি সিনেহো অত্থি, তেন অত্তদত্থেন ৱিয ভৱিতুং ৱট্টতি. ন হি গন্ধাদীহি পূজেন্তা মং পূজেন্তি, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা পন মং পূজেন্তি. তস্মা অঞ্ঞেনপি অত্তদত্থসদিসেনেৱ ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
১৬৬. ‘‘অত্তদত্থং পৰত্থেন, বহুনাপি ন হাপযে;
অত্তদত্থমভিঞ্ঞায, সদত্থপসুতো সিযা’’তি.
তস্সত্থো – গিহিভূতা তাৱ কাকণিকমত্তম্পি অত্তনো অত্থং সহস্সমত্তেনাপি পৰস্স অত্থেন ন হাপযে. কাকণিকমত্তেনাপি হিস্স অত্তদত্থোৱ খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা নিপ্ফাদেয্য, ন পৰত্থো. ইদং পন এৱং অকথেত্ৱা কম্মট্ঠানসীসেন কথিতং, তস্মা ‘‘অত্তদত্থং ন হাপেমী’’তি ভিক্খুনা নাম সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং চেতিযপটিসঙ্খৰণাদিকিচ্চং ৱা উপজ্ঝাযাদিৱত্তং ৱা ন হাপেতব্বং. আভিসমাচাৰিকৱত্তঞ্হি পূৰেন্তোযেৱ অৰিযফলাদীনি সচ্ছিকৰোতি, তস্মা অযম্পি অত্তদত্থোৱ. যো পন অচ্চাৰদ্ধৱিপস্সকো ‘‘অজ্জ ৱা সুৱে ৱা’’তি পটিৱেধং পত্থযমানো ৱিচৰতি, তেন উপজ্ঝাযৱত্তাদীনিপি হাপেত্ৱা অত্তনো কিচ্চমেৱ কাতব্বং. এৱৰূপঞ্হি অত্তদত্থমভিঞ্ঞায ‘‘অযং মে অত্তনো অত্থো’’তি সল্লক্খেত্ৱা, সদত্থপসুতো সিযাতি তস্মিং সকে অত্থে উয্যুত্তপযুত্তো ভৱেয্যাতি.
দেসনাৱসানে সো থেৰো অৰহত্তে পতিট্ঠহি, সম্পত্তভিক্খূনম্পি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
অত্তদত্থত্থেৰৱত্থু দসমং.
অত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৱাদসমো ৱগ্গো.