৩. কুণ্ডলকেসিত্থেৰীৱত্থু
যো চ গাথাসতং ভাসেতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কুণ্ডলকেসিং আৰব্ভ কথেসি.
ৰাজগহে কিৰ একা সেট্ঠিধীতা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা অভিৰূপা অহোসি দস্সনীযা পাসাদিকা. তস্মিঞ্চ ৱযে ঠিতা নাৰিযো পুৰিসজ্ঝাসযা হোন্তি পুৰিসলোলা. অথ নং মাতাপিতৰো সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলে সিৰিগব্ভে নিৱাসাপেসুং. একমেৱস্সা দাসিং পৰিচাৰিকং অদংসু. অথেকং কুলপুত্তং চোৰকম্মং কৰোন্তং গহেত্ৱা পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৱা চতুক্কে চতুক্কে কসাহি পহৰিত্ৱা আঘাতনং নযিংসু. সেট্ঠিধীতা মহাজনস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি পাসাদতলে ঠত্ৱা ওলোকেন্তী তং দিস্ৱা পটিবদ্ধচিত্তা হুত্ৱা তং পত্থযমানা আহাৰং পটিক্খিপিত্ৱা মঞ্চকে নিপজ্জি. অথ নং মাতা পুচ্ছি – ‘‘কিং ইদং, অম্মা’’তি? ‘‘সচে এতং ‘চোৰো’তি গহেত্ৱা নিয্যমানং পুৰিসং লভিস্সামি, জীৱিস্সামি. নো চে লভিস্সামি, জীৱিতং মে নত্থি, ইধেৱ মৰিস্সামী’’তি. ‘‘অম্ম, মা এৱং কৰি, অম্হাকং জাতিযা চ গোত্তেন চ ভোগেন চ সদিসং অঞ্ঞং সামিকং লভিস্সসী’’তি. ‘‘ময্হং অঞ্ঞেন কিচ্চং নত্থি, ইমং অলভমানা মৰিস্সামী’’তি. মাতা ধীতৰং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তী পিতুনো আৰোচেসি. সোপি নং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তো ‘‘কিং সক্কা কাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তং চোৰং গহেত্ৱা গচ্ছন্তস্স ৰাজপুৰিসস্স সহস্সভণ্ডিকং পেসেসি – ‘‘ইমং গহেত্ৱা এতং পুৰিসং ময্হং দেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি কহাপণে গহেত্ৱা তং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং মাৰেত্ৱা ‘‘মাৰিতো, দেৱ, চোৰো’’তি ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. সেট্ঠিপি তস্স ধীতৰং অদাসি.
সা ততো পট্ঠায ‘‘সামিকং আৰাধেস্সামী’’তি সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতা সযমেৱ তস্স যাগুআদীনি সংৱিদহতি, চোৰো কতিপাহচ্চযেন চিন্তেসি – ‘‘কদা নু খো ইমং মাৰেত্ৱা এতিস্সা আভৰণানি গহেত্ৱা একস্মিং সুৰাগেহে ৱিক্কিণিত্ৱা খাদিতুং লভিস্সামী’’তি? সো ‘‘অত্থেকো উপাযো’’তি চিন্তেত্ৱা আহাৰং পটিক্খিপিত্ৱা মঞ্চকে নিপজ্জি, অথ নং সা উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কিং তে, সামি, ৰুজ্জতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কিঞ্চি মে, ভদ্দেতি, কচ্চি পন মে মাতাপিতৰো তুয্হং কুদ্ধা’’তি? ‘‘ন কুজ্ঝন্তি, ভদ্দে’’তি. অথ ‘‘কিং নামেত’’ন্তি? ‘‘ভদ্দে, অহং তং দিৱসং বন্ধিত্ৱা নিয্যমানো চোৰপপাতে অধিৱত্থায দেৱতায বলিকম্মং পটিস্সুণিত্ৱা জীৱিতং লভিং, ত্ৱম্পি মযা তস্সা এৱ আনুভাৱেন লদ্ধা, ‘তং মে দেৱতায বলিকম্মং ঠপিত’ন্তি চিন্তেমি, ভদ্দে’’তি. ‘‘সামি, মা চিন্তযি, কৰিস্সামি বলিকম্মং, ৱদেহি, কেনত্থো’’তি? ‘‘অপ্পোদকমধুপাযসেন চ লাজপঞ্চমকপুপ্ফেহি চা’’তি. ‘‘সাধু, সামি, অহং পটিযাদেস্সামী’’তি সা সব্বং বলিকম্মং পটিযাদেত্ৱা ‘‘এহি, সামি, গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘তেন হি, ভদ্দে, তৱ ঞাতকে নিৱত্তেত্ৱা মহগ্ঘানি ৱত্থাভৰণানি গহেত্ৱা অত্তানং অলঙ্কৰোহি, হসন্তা কীড়ন্তা সুখং গমিস্সামা’’তি. সা তথা অকাসি.
অথ নং সো পব্বতপাদং গতকালে আহ – ‘‘ভদ্দে, ইতো পৰং উভোৱ জনা গমিস্সাম, সেসজনং যানকেন সদ্ধিং নিৱত্তাপেত্ৱা বলিকম্মভাজনং সযং উক্খিপিত্ৱা গণ্হাহী’’তি. সা তথা অকাসি. চোৰো তং গহেত্ৱা চোৰপপাতপব্বতং অভিৰুহি. তস্স হি একেন পস্সেন মনুস্সা অভিৰুহন্তি, একং পস্সং ছিন্নপপাতং. পব্বতমত্থকে ঠিতা তেন পস্সেন চোৰে পাতেন্তি. তে খণ্ডাখণ্ডং হুত্ৱা ভূমিযং পতন্তি. তস্মা ‘‘চোৰপপাতো’’তি ৱুচ্চতি. সা তস্স পব্বতস্স মত্থকে ঠত্ৱা ‘‘বলিকম্মং তে, সামি, কৰোহী’’তি আহ. সো তুণ্হী অহোসি. পুন তায ‘‘কস্মা, সামি, তুণ্হীভূতোসী’’তি ৱুত্তে তং আহ – ‘‘ন ময্হং বলিকম্মেনত্থো, ৱঞ্চেত্ৱা পন তং আদায আগতোম্হী’’তি. ‘‘কিং কাৰণা, সামী’’তি? ‘‘তং মাৰেত্ৱা তৱ আভৰণানি গহেত্ৱা পলাযনত্থাযা’’তি. সা মৰণভযতজ্জিতা আহ – ‘‘সামি, অহঞ্চ আভৰণানি চ তৱ সন্তকানেৱ, কস্মা এৱং ৱদেসী’’তি? সো, ‘‘মা এৱং কৰোহী’’তি, পুনপ্পুনং যাচিযমানোপি ‘‘মাৰেমি এৱা’’তি আহ. ‘‘এৱং সন্তে কিং তে মম মৰণেন? ইমানি আভৰণানি গহেত্ৱা ময্হং জীৱিতং দেহি, ইতো পট্ঠায মং ‘মতা’তি ধাৰেহি, দাসী ৱা তে হুত্ৱা কম্মং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ইদং সুৱণ্ণকেযূৰং, মুত্তা ৱেড়ুৰিযা বহূ;
সব্বং হৰস্সু ভদ্দন্তে, মং চ দাসীতি সাৱযা’’তি. (অপ. থেৰী ২.৩.২৭);
তং সুত্ৱা চোৰো ‘‘এৱং কতে ত্ৱং গন্ত্ৱা মাতাপিতূনং আচিক্খিস্সসি, মাৰেস্সামিযেৱ, মা ত্ৱং বাড়্হং পৰিদেৱসী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘মা বাড়্হং পৰিদেৱেসি, খিপ্পং বন্ধাহি ভণ্ডিকং;
ন তুয্হং জীৱিতং অত্থি, সব্বং গণ্হামি ভণ্ডক’’ন্তি. –
সা চিন্তেসি – ‘‘অহো ইদং কম্মং ভাৰিযং. পঞ্ঞা নাম ন পচিত্ৱা খাদনত্থায কতা, অথ খো ৱিচাৰণত্থায কতা, জানিস্সামিস্স কত্তব্ব’’ন্তি, অথ নং আহ – ‘‘সামি, যদা ত্ৱং ‘চোৰো’তি গহেত্ৱা নীযসি, তদাহং মাতাপিতূনং আচিক্খিং, তে সহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তং আহৰাপেত্ৱা গেহে কৰিংসু. ততো পট্ঠায অহং তুয্হং উপকাৰিকা, অজ্জ মে সুদিট্ঠং কত্ৱা অত্তানং ৱন্দিতুং দেহী’’তি. সো ‘‘সাধু, ভদ্দে, সুদিট্ঠং কত্ৱা ৱন্দাহী’’তি ৱত্ৱা পব্বতন্তে অট্ঠাসি. অথ নং সা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা চতূসু ঠানেসু ৱন্দিত্ৱা, ‘‘সামি, ইদং তে পচ্ছিমদস্সনং, ইদানি তুয্হং ৱা মম দস্সনং, ময্হং ৱা তৱ দস্সনং নত্থী’’তি পুৰতো চ পচ্ছতো চ আলিঙ্গিত্ৱা পমত্তং হুত্ৱা পব্বতন্তে ঠিতং পিট্ঠিপস্সে ঠত্ৱা একেন হত্থেন খন্ধে গহেত্ৱা একেন পিট্ঠিকচ্ছায গহেত্ৱা পব্বতপপাতে খিপি. সো পব্বতকুচ্ছিযং পটিহতো খণ্ডাখণ্ডিকং হুত্ৱা ভূমিযং পতি. চোৰপপাতমত্থকে অধিৱত্থা দেৱতা তেসং দ্ৱিন্নম্পি কিৰিযং দিস্ৱা তস্সা ইত্থিযা সাধুকাৰং দত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ন হি সব্বেসু ঠানেসু, পুৰিসো হোতি পণ্ডিতো;
ইত্থীপি পণ্ডিতা হোতি, তত্থ তত্থ ৱিচক্খণা’’তি. (অপ. থেৰী ২.৩.৩১);
সাপি চোৰং পপাতে খিপিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং গেহং গমিস্সামি, ‘সামিকো তে কুহি’ন্তি পুচ্ছিস্সন্তি, সচাহং এৱং পুট্ঠা ‘মাৰিতো মে’তি ৱক্খামি, ‘দুব্বিনীতে সহস্সং দত্ৱা তং আহৰাপেত্ৱা ইদানি নং মাৰেসী’তি মং মুখসত্তীহি ৱিজ্ঝিস্সন্তি, ‘আভৰণত্থায সো মং মাৰেতুকামো অহোসী’তি ৱুত্তেপি ন সদ্দহিস্সন্তি, অলং মে গেহেনা’’তি তত্থেৱাভৰণানি ছড্ডেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা অনুপুব্বেন ৱিচৰন্তী একং পৰিব্বাজকানং অস্সমং পত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ময্হং, ভন্তে, তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজ্জং দেথা’’তি আহ. অথ নং পব্বাজেসুং. সা পব্বজিত্ৱাৱ পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজ্জায কিং উত্তম’’ন্তি? ‘‘ভদ্দে, দসসু ৱা কসিণেসু পৰিকম্মং কত্ৱা ঝানং নিব্বত্তেতব্বং, ৱাদসহস্সং ৱা উগ্গণ্হিতব্বং, অযং অম্হাকং পব্বজ্জায উত্তমত্থো’’তি. ‘‘ঝানং তাৱ নিব্বত্তেতুং অহং ন সক্খিস্সামি, ৱাদসহস্সং পন উগ্গণ্হিস্সামি, অয্যা’’তি. অথ নং তে ৱাদসহস্সং উগ্গণ্হাপেত্ৱা ‘‘উগ্গহিতং তে সিপ্পং, ইদানি ত্ৱং জম্বুদীপতলে ৱিচৰিত্ৱা অত্তনা সদ্ধিং পঞ্হং কথেতুং সমত্থং ওলোকেহী’’তি তস্স হত্থে জম্বুসাখং দত্ৱা উয্যোজেসুং – ‘‘গচ্ছ, ভদ্দে, সচে কোচি গিহিভূতো তযা সদ্ধিং পঞ্হং কথেতুং সক্কোতি, তস্সেৱ পাদপৰিচাৰিকা ভৱাহি, সচে পব্বজিতো সক্কোতি, তস্স সন্তিকে পব্বজাহী’’তি.
সা নামেন জম্বুপৰিব্বাজিকা নাম হুত্ৱা ততো নিক্খমিত্ৱা দিট্ঠে দিট্ঠে পঞ্হং পুচ্ছন্তী ৱিচৰতি. তায সদ্ধিং কথেতুং সমত্থো নাম নাহোসি. ‘‘ইতো জম্বুপৰিব্বাজিকা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৱাৱ মনুস্সা পলাযন্তি. সা গামং ৱা নিগমং ৱা ভিক্খায পৱিসন্তী গামদ্ৱাৰে ৱালুকৰাসিং কত্ৱা তত্থ জম্বুসাখং ঠপেত্ৱা ‘‘মযা সদ্ধিং কথেতুং সমত্থো জম্বুসাখং মদ্দতূ’’তি ৱত্ৱা গামং পাৱিসি. তং ঠানং উপসঙ্কমিতুং সমত্থো নাম নাহোসি. সাপি মিলাতায জম্বুসাখায অঞ্ঞং জম্বুসাখং গণ্হাতি, ইমিনা নীহাৰেন ৱিচৰন্তী সাৱত্থিং পত্ৱা গামদ্ৱাৰে ৱালুকৰাসিং কত্ৱা জম্বুসাখং ঠপেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ ৱত্ৱা ভিক্খায পাৱিসি. সম্বহুলা গামদাৰকা জম্বুসাখং পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠংসু. তদা সাৰিপুত্তত্থেৰো পিণ্ডায চৰিত্ৱা কতভত্তকিচ্চো নগৰা নিক্খন্তো তে দাৰকে জম্বুসাখং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতে দিস্ৱা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছি. দাৰকা থেৰস্স তং পৱত্তিং আচিক্খিংসু. ‘‘তেন হি দাৰকা ইমং সাখং মদ্দথা’’তি. ‘‘ভাযাম, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং পঞ্হং কথেস্সামি, মদ্দথ তুম্হে’’তি. তে থেৰস্স ৱচনেন সঞ্জাতুস্সাহা তথা কত্ৱা মদ্দন্তা জম্বুসাখং উক্খিপিংসু. পৰিব্বাজিকা আগন্ত্ৱা তে পৰিভাসিত্ৱা ‘‘তুম্হেহি সদ্ধিং মম পঞ্হেন কিচ্চং নত্থি, কস্মা মে সাখং মদ্দথা’’তি আহ. ‘‘অয্যেনম্হা মদ্দাপিতা’’তি আহংসু. ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি মে সাখা মদ্দাপিতা’’তি? ‘‘আম, ভগিনী’’তি. ‘‘তেন হি মযা সদ্ধিং পঞ্হং কথেথা’’তি. ‘‘সাধু কথেস্সামী’’তি.
সা ৱড্ঢমানকচ্ছাযায পঞ্হং পুচ্ছিতুং থেৰস্স সন্তিকং অগমাসি, সকলনগৰং সঙ্খুভি. ‘‘দ্ৱিন্নং পণ্ডিতানং কথং সুণিস্সামা’’তি নাগৰা তায সদ্ধিংযেৱ গন্ত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. পৰিব্বাজিকা থেৰং আহ – ‘‘ভন্তে, পুচ্ছামি তে পঞ্হ’’ন্তি. ‘‘পুচ্ছ, ভগিনী’’তি. সা ৱাদসহস্সং পুচ্ছি, পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং থেৰো ৱিস্সজ্জেসি. অথ নং থেৰো আহ – ‘‘এত্তকা এৱ তে পঞ্হা, অঞ্ঞেপি অত্থী’’তি? ‘‘এত্তকা এৱ, ভন্তে’’তি. ‘‘তযা বহূ পঞ্হা পুট্ঠা, মযম্পি একং পুচ্ছাম, ৱিস্সজ্জিস্সসি নো’’তি? ‘‘জানমানা ৱিস্সজ্জিস্সামি পুচ্ছথ, ভন্তে’’তি. থেৰো ‘‘একং নাম কি’’ন্তি (খু. পা. ৪.১) পঞ্হং পুচ্ছি. সা ‘‘এৱং নামেস ৱিস্সজ্জেতব্বো’’তি অজানন্তী ‘‘কিং নামেতং, ভন্তে’’তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধপঞ্হো নাম, ভগিনী’’তি. ‘‘ময্হম্পি তং দেথ, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে মাদিসা ভৱিস্সসি, দস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি মং পব্বাজেথা’’তি. থেৰো ভিক্খুনীনং আচিক্খিত্ৱা পব্বাজেসি. সা পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদা কুণ্ডলকেসিত্থেৰী নাম হুত্ৱা কতিপাহচ্চযেনেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি.
ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘কুণ্ডলকেসিত্থেৰিযা ধম্মস্সৱনঞ্চ বহুং নত্থি, পব্বজিতকিচ্চঞ্চস্সা মত্থকং পত্তং, একেন কিৰ চোৰেন সদ্ধিং মহাসঙ্গামং কত্ৱা জিনিত্ৱা আগতা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, মযা দেসিতধম্মং ‘অপ্পং ৱা বহুং ৱা’তি পমাণং মা গণ্হথ, অনত্থকং পদসতম্পি সেয্যো ন হোতি, ধম্মপদং পন একম্পি সেয্যোৱ. অৱসেসচোৰে জিনন্তস্স চ জযো নাম ন হোতি, অজ্ঝত্তিককিলেসচোৰে জিনন্তস্সেৱ পন জযো নাম হোতী’’তি ৱত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
১০২. ‘‘যো চ গাথাসতং ভাসে, অনত্থপদসংহিতা;
একং ধম্মপদং সেয্যো, যং সুত্ৱা উপসম্মতি.
১০৩. ‘‘যো সহস্সং সহস্সেন, সঙ্গামে মানুসে জিনে;
একঞ্চ জেয্যমত্তানং, স ৱে সঙ্গামজুত্তমো’’তি.
তত্থ গাথাসতন্তি যো চ পুগ্গলো সতপৰিচ্ছেদা বহূপি গাথা ভাসেয্যাতি অত্থো. অনত্থপদসংহিতাতি আকাসৱণ্ণনাদিৱসেন অনত্থকেহি পদেহি সংহিতা. ধম্মপদন্তি অত্থসাধকং খন্ধাদিপটিসংযুত্তং, ‘‘চত্তাৰিমানি পৰিব্বাজকা ধম্মপদানি. কতমানি চত্তাৰি? অনভিজ্ঝা পৰিব্বাজকা ধম্মপদং, অব্যাপাদো পৰিব্বাজকা ধম্মপদং, সম্মাসতি পৰিব্বাজকা ধম্মপদং, সম্মাসমাধি পৰিব্বাজকা ধম্মপদ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৩০) এৱং ৱুত্তেসু চতূসু ধম্মপদেসু একম্পি ধম্মপদং সেয্যো. যো সহস্সং সহস্সেনাতি যো একো সঙ্গামযোধো সহস্সেন গুণিতং সহস্সং মানুসে একস্মিং সঙ্গামে জিনেয্য, দসমনুস্সসতসহস্সং জিনিত্ৱা জযং আহৰেয্য, অযম্পি সঙ্গামজিনতং উত্তমো পৱৰো নাম ন হোতি. একঞ্চ জেয্যমত্তানন্তি যো ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু অজ্ঝত্তিককম্মট্ঠানং সম্মসন্তো অত্তনো লোভাদিকিলেসজযেন অত্তানং জিনেয্য. স ৱে সঙ্গামজুত্তমোতি সো সঙ্গামজিনানং উত্তমো পৱৰো সঙ্গামসীসযোধোতি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কুণ্ডলকেসিত্থেৰীৱত্থু ততিযং.