১. অঞ্ঞতৰপুৰিসৱত্থু
দীঘা জাগৰতো ৰত্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পসেনদিকোসলঞ্চেৱ অঞ্ঞতৰঞ্চ পুৰিসং আৰব্ভ কথেসি.
ৰাজা কিৰ পসেনদি কোসলো একস্মিং ছণদিৱসে অলঙ্কতপটিযত্তং সব্বসেতং একং পুণ্ডৰীকং নাম হত্থিং অভিৰুয্হ মহন্তেন ৰাজানুভাৱেন নগৰং পদক্খিণং কৰোতি. উস্সাৰণায ৱত্তমানায লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথিযমানো মহাজনো পলাযন্তো গীৱং পৰিৱট্টেত্ৱাপি ওলোকেতিযেৱ. ৰাজূনং কিৰ সুদিন্নদানস্সেতং ফলং. অঞ্ঞতৰস্সাপি দুগ্গতপুৰিসস্স ভৰিযা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিতলে ঠিতা একং ৱাতপানকৱাটং ৱিৱৰিত্ৱা ৰাজানং ওলোকেত্ৱাৱ অপগচ্ছি. ৰঞ্ঞো পুণ্ণচন্দো ৱলাহকন্তৰং পৱিট্ঠো ৱিয উপট্ঠাসি. সো তস্সা পটিবদ্ধচিত্তো হত্থিক্খন্ধতো পতনাকাৰপ্পত্তো ৱিয হুত্ৱা খিপ্পং নগৰং পদক্খিণং কত্ৱা অন্তেপুৰং পৱিসিত্ৱা একং ৱিস্সাসকং অমচ্চং আহ – ‘‘অসুকট্ঠানে তে মযা ওলোকিতপাসাদো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘তত্থেকং ইত্থিং অদ্দসা’’তি? ‘‘অদ্দসং, দেৱা’’তি. ‘‘গচ্ছ, তস্সা সসামিকঅসামিকভাৱং জানাহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তস্সা সসামিকভাৱং ঞত্ৱা আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো ‘‘সসামিকা’’তি আৰোচেসি. অথ ৰঞ্ঞা ‘‘তেন হি তস্সা সামিকং পক্কোসাহী’’তি ৱুত্তে সো গন্ত্ৱা, ‘‘এহি, ভো, ৰাজা তং পক্কোসতী’’তি আহ. সো ‘‘ভৰিযং মে নিস্সায ভযেন উপ্পন্নেন ভৱিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ৰঞ্ঞো আণং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো গন্ত্ৱা ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং ৰাজা ‘‘মং ইতো পট্ঠায উপট্ঠাহী’’তি আহ. ‘‘অলং, দেৱ, অহং অত্তনো কম্মং কত্ৱা তুম্হাকং সুঙ্কং দদামি, ঘৰেযেৱ মে জীৱিকা হোতূ’’তি. ‘‘তৱ সুঙ্কেন ময্হং অত্থো নত্থি, অজ্জতো পট্ঠায মং উপট্ঠাহী’’তি তস্স ফলকঞ্চ আৱুধঞ্চ দাপেসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘কঞ্চিদেৱস্স দোসং আৰোপেত্ৱা ঘাতেত্ৱা ভৰিযং গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং সো মৰণভযভীতো অপ্পমত্তো হুত্ৱা উপট্ঠাসি.
ৰাজা তস্স দোসং অপস্সন্তো কামপৰিড়াহে ৱড্ঢন্তে ‘‘একমস্স দোসং আৰোপেত্ৱা ৰাজাণং কৰিস্সামী’’তি পক্কোসাপেত্ৱা এৱমাহ – ‘‘অম্ভো ইতো যোজনমত্থকে নদিযা অসুকট্ঠানং নাম গন্ত্ৱা সাযং মম ন্হানৱেলায কুমুদুপ্পলানি চেৱ অৰুণৱতীমত্তিকঞ্চ আহৰ. সচে তস্মিং খণে নাগচ্ছসি, আণং তে কৰিস্সামী’’তি. সেৱকো কিৰ চতূহিপি দাসেহি পতিকিট্ঠতৰো. ধনক্কীতাদযো হি দাসা ‘‘সীসং মে ৰুজ্জতি, পিট্ঠি মে ৰুজ্জতী’’তি ৱত্ৱা অচ্ছিতুং লভন্তিযেৱ. সেৱকস্সেতং নত্থি, আণত্তকম্মং কাতুমেৱ ৱট্টতি. তস্মা সো ‘‘অৱস্সং মযা গন্তব্বং, কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকা নাম নাগভৱনে উপ্পজ্জতি, অহং কুহিং লভিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো মৰণভযভীতো ৱেগেন গেহং গন্ত্ৱা, ‘‘ভদ্দে, নিট্ঠিতং মে ভত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘উদ্ধনমত্থকে, সামী’’তি. সো যাৱ ভত্তং ওতৰতি, তাৱ সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো উড়ুঙ্কেন কঞ্জিকং হৰাপেত্ৱা যথালদ্ধেন ব্যঞ্জনেন সদ্ধিং অল্লমেৱ ভত্তং পচ্ছিযং ওপীড়েত্ৱা আদায যোজনিকং মগ্গং পক্খন্দো, তস্স গচ্ছন্তস্সেৱ ভত্তং পক্কং অহোসি. সো অনুচ্ছিট্ঠং কত্ৱাৱ থোকং ভত্তং অপনেত্ৱা ভুঞ্জন্তো একং অদ্ধিকং দিস্ৱা মযা অপনেত্ৱা ঠপিতং থোকং অনুচ্ছিট্ঠং ভত্তমেৱ অত্থি গহেত্ৱা ভুঞ্জ সামীতি. সো গণ্হিত্ৱা ভুঞ্জি. ইতৰোপি ভুঞ্জিত্ৱা একং ভত্তমুট্ঠিং উদকে খিপিত্ৱা মুখং ৱিক্খালেত্ৱা মহন্তেন সদ্দেন ‘‘ইমস্মিং নদীপদেসে অধিৱত্থা নাগা সুপণ্ণা দেৱতা চ ৱচনং মে সুণন্তু, ৰাজা ময্হং আণং কাতুকামো ‘কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং আহৰা’তি মং আণাপেসি, অদ্ধিকমনুস্সস্স চ মে ভত্তং দিন্নং, তং সহস্সানিসংসং, উদকে মচ্ছানং দিন্নং, তং সতানিসংসং. এত্তকং পুঞ্ঞফলং তুম্হাকং পত্তিং কত্ৱা দম্মি, ময্হং কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং আহৰথা’’তি তিক্খত্তুং অনুস্সাৱেসি. তত্থ অধিৱত্থো নাগৰাজা তং সদ্দং সুত্ৱা মহল্লকৱেসেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং ৱদেসী’’তি আহ. সো পুনপি তথেৱ ৱত্ৱা ‘‘ময্হং তং পত্তিং দেহী’’তি ৱুত্তে, ‘‘দেমী’’তি আহ. পুনপি ‘‘দেহী’’তি ৱুত্তে, ‘‘দেমি, সামী’’তি আহ. এৱং সো দ্ৱে তযো ৱাৰে পত্তিং আহৰাপেত্ৱা কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং অদাসি.
ৰাজা পন চিন্তেসি – ‘‘মনুস্সা নাম বহুমাযা, সচে সো কেনচি উপাযেন লভেয্য, কিচ্চং মে ন নিপ্ফজ্জেয্যা’’তি. সো কালস্সেৱ দ্ৱাৰং পিদহাপেত্ৱা মুদ্দিকং অত্তনো সন্তিকং আহৰাপেসি. ইতৰোপি পুৰিসো ৰঞ্ঞো ন্হানৱেলাযমেৱাগন্ত্ৱা দ্ৱাৰং অলভন্তো দ্ৱাৰপালং পক্কোসেত্ৱা ‘‘দ্ৱাৰং ৱিৱৰা’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা ৱিৱৰিতুং, ৰাজা কালস্সেৱ মুদ্দিকং দত্ৱা ৰাজগেহং আহৰাপেসী’’তি. সো ‘‘ৰাজদূতো অহং, দ্ৱাৰং ৱিৱৰা’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘দ্ৱাৰং অলভন্তো নত্থি মে ইদানি জীৱিতং. কিং নু খো কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দ্ৱাৰস্স উপৰিউম্মাৰে মত্তিকাপিণ্ডং খিপিত্ৱা তস্সূপৰি পুপ্ফানি লগ্গেত্ৱা মহাসদ্দং কৰোন্তো, ‘‘অম্ভো, নগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞো মযা আণত্তিযা গতভাৱং জানাথ, ৰাজা মং অকাৰণেন ৱিনাসেতুকামো’’তি তিক্খত্তুং ৱিৰৱিত্ৱা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ভিক্খূ নাম মুদুহদযা, ৱিহাৰং গন্ত্ৱা নিপজ্জিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. ইমে হি নাম সত্তা সুখিতকালে ভিক্খূনং অত্থিভাৱম্পি অজানিত্ৱা দুক্খাভিভূতকালে ৱিহাৰং গন্তুকামা হোন্তি, তস্মা সোপি ‘‘মে অঞ্ঞং তাণং নত্থী’’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে নিপজ্জি. অথ ৰঞ্ঞোপি তং ৰত্তিং নিদ্দং অলভন্তস্স তং ইত্থিং অনুস্সৰন্তস্স কামপৰিড়াহো উপ্পজ্জি. সো চিন্তেসি – ‘‘ৱিভাতক্খণেযেৱ তং পুৰিসং ঘাতাপেত্ৱা তং ইত্থিং আনেস্সামী’’তি.
তস্মিং খণেযেৱ সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তা চত্তাৰো পুৰিসা পক্কুথিতায উক্খলিযা তণ্ডুলা ৱিয সম্পৰিৱত্তকং পচ্চমানা তিংসায ৱস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৱা অপৰেহি তিংসায ৱস্সসহস্সেহি পুন মুখৱট্টিযং পাপুণিংসু. তে সীসং উক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকেত্ৱা একেকং গাথং ৱত্তুকামা ৱত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খৰং ৱত্ৱা পৰিৱত্তিত্ৱা লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা. ৰাজা নিদ্দং অলভন্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে তং সদ্দং সুত্ৱা ভীতো উত্ৰস্তমানসো ‘‘কিং নু খো ময্হং জীৱিতন্তৰাযো ভৱিস্সতি, উদাহু মে অগ্গমহেসিযা, উদাহু মে ৰজ্জং ৱিনস্সিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলৰত্তিং অক্খীনি নিমীলেতুং নাসক্খি. সো অৰুণুগ্গমনৱেলায এৱ পুৰোহিতং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘আচৰিয, মযা মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে মহন্তা ভেৰৱসদ্দা সুতা, ‘ৰজ্জস্স ৱা অগ্গমহেসিযা ৱা ময্হং ৱা কস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’তি ন জানামি, তেন মে ত্ৱং পক্কোসাপিতো’’তি আহ. মহাৰাজ, কিং তে সদ্দা সুতাতি? ‘‘আচৰিয, দু-ইতি স-ইতি ন-ইতি সো-ইতীতি ইমে সদ্দে অস্সোসিং, ইমেসং নিপ্ফত্তিং উপধাৰেহী’’তি. ব্ৰাহ্মণস্স মহাঅন্ধকাৰং পৱিট্ঠস্স ৱিয ন কিঞ্চি পঞ্ঞাযতি, ‘‘ন জানামী’’তি ৱুত্তে ‘‘পন লাভসক্কাৰো মে পৰিহাযিস্সতী’’তি ভাযিত্ৱা ‘‘ভাৰিযং, মহাৰাজা’’তি আহ. ‘‘কিং, আচৰিযা’’তি? ‘‘জীৱিতন্তৰাযো তে পঞ্ঞাযতী’’তি. সো দ্ৱিগুণং ভীতো, ‘‘আচৰিয, অত্থি কিঞ্চি পন পটিঘাতকাৰণ’’ন্তি আহ. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, মা ভাযি, অহং তযো ৱেদে জানামী’’তি. ‘‘কিং পন লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৱা জীৱিতং লভিস্সসি, দেৱা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? হত্থিসতং অস্সসতং উসভসতং ধেনুসতং অজসতং উৰব্ভসতং কুক্কুটসতং সূকৰসতং দাৰকসতং দাৰিকাসতন্তি এৱং একেকং পাণজাতিং সতং সতং কত্ৱা গণ্হাপেন্তো ‘‘সচে মিগজাতিমেৱ গণ্হাপেস্সামি, ‘অত্তনো খাদনীযমেৱ গণ্হাপেতী’তি ৱক্খন্তী’’তি হত্থিঅস্সমনুস্সেপি গণ্হাপেতি. ৰাজা ‘‘মম জীৱিতমেৱ ময্হং লাভো’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘সব্বপাণে সীঘং গণ্হথা’’তি আহ. আণত্তমনুস্সা অধিকতৰং গণ্হিংসু. ৱুত্তম্পি চেতং কোসলসংযুত্তে –
‘‘তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উৰব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২০).
মহাজনো অত্তনো অত্তনো পুত্তধীতুঞাতীনং অত্থায পৰিদেৱমানো মহাসদ্দমকাসি, মহাপথৱীউন্দ্ৰিযনসদ্দো ৱিয অহোসি. অথ মল্লিকা দেৱী তং সদ্দং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং নু খো তে, মহাৰাজ, ইন্দ্ৰিযানি অপাকতিকানি, কিলন্তৰূপানি ৱিয পঞ্ঞাযন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং তুয্হং, মল্লিকে, ত্ৱং মম কণ্ণমূলেন আসিৱিসম্পি গচ্ছন্তং ন জানাসী’’তি? ‘‘কিং পনেতং, দেৱা’’তি? ‘‘ৰত্তিভাগে মে এৱৰূপো নাম সদ্দো সুতো, স্ৱাহং পুৰোহিতং পুচ্ছিত্ৱা জীৱিতন্তৰাযো তে পঞ্ঞাযতি, সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৱা জীৱিতং লভিস্সসী’’তি সুত্ৱা ‘‘মম জীৱিতমেৱ ময্হং লাভো’’তি ইমে পাণে গণ্হাপেসিন্তি. মল্লিকা দেৱী, ‘‘অন্ধবালোসি, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি মহাভক্খোসি, অনেকসূপব্যঞ্জনৱিকতিকং দোণপাকং ভোজনং ভুঞ্জসি, দ্ৱীসু ৰট্ঠেসু ৰজ্জং কাৰেসি, পঞ্ঞা পন তে মন্দা’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৱং ৱদেসি, দেৱী’’তি? ‘‘কহং তযা অঞ্ঞস্স মৰণেন অঞ্ঞস্স জীৱিতলাভো দিট্ঠপুব্বো, অন্ধবালস্স ব্ৰাহ্মণস্স কথং গহেত্ৱা কস্মা মহাজনস্স উপৰি দুক্খং খিপসি, ধুৰৱিহাৰে সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গপুগ্গলো অতীতাদীসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা ৱসতি, তং পুচ্ছিত্ৱা তস্সোৱাদং কৰোহী’’তি ৱুত্তে ৰাজা সল্লহুকেহি যানেহি মল্লিকায সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা মৰণভযতজ্জিতো কিঞ্চি ৱত্তুং অসক্কোন্তো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
অথ নং সত্থা ‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৱং, মহাৰাজ, আগচ্ছসি দিৱা দিৱস্সা’’তি পঠমতৰং আলপি. সো তুণ্হীযেৱ নিসীদি. ততো মল্লিকা ভগৱতো আৰোচেসি – ‘‘ভন্তে, ৰঞ্ঞা কিৰ মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে সদ্দো সুতো. অথ নং পুৰোহিতস্স আৰোচেসি. পুৰোহিতো ‘জীৱিতন্তৰাযো তে ভৱিস্সতি, তস্স পটিঘাতত্থায সব্বসতে পাণে গহেত্ৱা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞে যজিতে জীৱিতং লভিস্সসী’তি আহ. ৰাজা পাণে গণ্হাপেসি, তেনাযং মযা ইধানীতো’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, মহাৰাজা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিন্তি তে সদ্দো সুতো’’তি? সো অত্তনা সুতনিযামেনেৱ আচিক্খি. তথাগতস্স তং সুত্ৱাৱ একোভাসো অহোসি. অথ নং সত্তা আহ – ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, তৱ অন্তৰাযো নত্থি, পাপকম্মিনো সত্থা অত্তনো দুক্খং আৱীকৰোন্তা এৱমাহংসূ’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেহি কত’’ন্তি? অথ খো ভগৱা তেসং কম্মং আচিক্খিতুং ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সুণাহী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি –
অতীতে ৱীসতিৱস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু কস্সপো ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা ৱীসতিযা খীণাসৱসহস্সেহি সদ্ধিং চাৰিকং চৰমানো বাৰাণসিমগমাসি. বাৰাণসিৱাসিনো দ্ৱেপি তযোপি বহুতৰাপি একতো হুত্ৱা আগন্তুকদানং পৱত্তযিংসু. তদা বাৰাণসিযং চত্তালীসকোটিৱিভৱা চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা সহাযকা অহেসুং. তে মন্তযিংসু – ‘‘অম্হাকং গেহে বহুধনং, তেন কিং কৰোমা’’তি? ‘‘এৱৰূপে বুদ্ধে চাৰিকং চৰমানে দানং দস্সাম, সীলং ৰক্খিস্সাম, পূজং কৰিস্সামা’’তি একোপি অৱত্ৱা তেসু একো তাৱ এৱমাহ – ‘‘তিখিণসুৰং পিৱন্তা মধুৰমংসং খাদন্তা ৱিচৰিস্সাম, ইদং অম্হাকং জীৱিতফল’’ন্তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘দেৱসিকং তিৱস্সিকগন্ধসালিভত্তং নানগ্গৰসেহি ভুঞ্জন্তা ৱিচৰিস্সামা’’তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘নানপ্পকাৰং পূৱখজ্জকৱিকতিং পচাপেত্ৱা খাদন্তা ৱিচৰিস্সামা’’তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘সম্মা মযং অঞ্ঞং কিঞ্চি ন কৰিস্সাম, ‘ধনং দস্সামা’তি ৱুত্তে অনিচ্ছমানা ইত্থী নাম নত্থি, তস্মা ধনেন পলোভেত্ৱা পাৰদাৰিককম্মং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘সাধু, সাধূ’’তি সব্বেৱ তস্স কথায অট্ঠংসু.
তে ততো পট্ঠায অভিৰূপানং ইত্থীনং ধনং পেসেত্ৱা ৱীসতিৱস্সসহস্সানি পাৰদাৰিককম্মং কত্ৱা কালং কত্ৱা অৱীচিনিৰযে নিব্বত্তা. তে একং বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা তত্থ কালং কত্ৱা পক্কাৱসেসেন সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৱা তিংসায ৱস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৱা পুনপি তিংসায ৱস্সসহস্সেহি লোহকুম্ভিমুখং পত্ৱা একেকং গাথং ৱত্তুকামা হুত্ৱা ৱত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খৰং ৱত্ৱা পুন পৰিৱত্তিত্ৱা, লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা. ‘‘ৱদেহি, মহাৰাজ, পঠমং তে কিং সদ্দো নাম সুতো’’তি? ‘‘দু-ইতি, ভন্তে’’তি. সত্থা তেন অপৰিপুণ্ণং কত্ৱা ৱুত্তং গাথং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেন্তো এৱমাহ –
‘‘দুজ্জীৱিতমজীৱিম্হ, যে সন্তে ন দদম্হসে;
ৱিজ্জমানেসু ভোগেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো’’তি. (জা. ১.৪.৫৩; পে. ৱ. ৮০৪);
অথ ৰঞ্ঞো ইমিস্সা গাথায অত্থং পকাসেত্ৱা, ‘‘কিং তে, মহাৰাজ, দুতিযসদ্দো ততিযসদ্দো চতুত্থসদ্দো সুতো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘এৱং নামা’’তি ৱুত্তে অৱসেসং পৰিপূৰেন্তো –
‘‘সট্ঠিৱস্সসহস্সানি, পৰিপুণ্ণানি সব্বসো;
নিৰযে পচ্চমানানং, কদা অন্তো ভৱিস্সতি.
‘‘নত্থি অন্তো কুতো অন্তো, ন অন্তো পটিদিস্সতি;
তদা হি পকতং পাপং, মম তুয্হঞ্চ মাৰিসা.
‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৱা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;
ৱদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি. (জা. ১.৪.৫৪-৫৬; পে. ৱ. ৮০২, ৮০৩, ৮০৫) –
পটিপাটিযা ইমা গাথা ৱত্ৱা তাসং অত্থং পকাসেত্ৱা ‘‘ইতি খো, মহাৰাজ, তে চত্তাৰো জনা একেকং গাথং ৱত্তুকামাপি ৱত্তুং অসক্কোন্তা এককমেৱ অক্খৰং ৱত্ৱা পুন লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা’’তি আহ.
ৰঞ্ঞা কিৰ পসেনদিকোসলেন তস্স সদ্দস্স সুতকালতো পট্ঠায তে হেট্ঠা ভস্সন্তি এৱ, অজ্জাপি একং ৱস্সসহস্সং নাতিক্কমন্তি. ৰঞ্ঞো তং দেসনং সুত্ৱা মহাসংৱেগো উপ্পজ্জি. সো ‘‘ভাৰিযং ৱতিদং পাৰদাৰিককম্মং নাম, একং কিৰ বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা ততো চুতা সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ সট্ঠিৱস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৱা এৱম্পি নেসং দুক্খা মুচ্চনকালো ন পঞ্ঞাযতি, অহম্পি পৰদাৰে সিনেহং কত্ৱা সব্বৰত্তিং নিদ্দং ন লভিং, ইদানি ইতো পট্ঠায পৰদাৰে মানসং ন বন্ধিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তথাগতং আহ – ‘‘ভন্তে, অজ্জ মে ৰত্তিযা দীঘভাৱো ঞাতো’’তি. সোপি পুৰিসো তত্থেৱ নিসিন্নো তং কথং সুত্ৱা ‘‘লদ্ধো মে বলৱপ্পচ্চযো’’তি সত্থাৰং আহ – ‘‘ভন্তে, ৰঞ্ঞা তাৱ অজ্জ ৰত্তিযা দীঘভাৱো ঞাতো, অহং পন হিয্যো সযমেৱ যোজনস্স দীঘভাৱং অঞ্ঞাসি’’ন্তি. সত্থা দ্ৱিন্নম্পি কথং সংসন্দিত্ৱা ‘‘একচ্চস্স ৰত্তি দীঘা হোতি, একচ্চস্স যোজনং দীঘং হোতি, বালস্স পন সংসাৰো দীঘো হোতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬০. ‘‘দীঘা জাগৰতো ৰত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;
দীঘো বালান সংসাৰো, সদ্ধম্মং অৱিজানত’’ন্তি.
তত্থ দীঘাতি ৰত্তি নামেসা তিযামমত্তাৱ, জাগৰন্তস্স পন দীঘা হোতি, দ্ৱিগুণতিগুণা ৱিয হুত্ৱা খাযতি. তস্সা দীঘভাৱং অত্তানং মঙ্কুণসঙ্ঘস্স ভত্তং কত্ৱা যাৱ সূৰিযুগ্গমনা সম্পৰিৱত্তকং সেমানো মহাকুসীতোপি, সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সিৰিসযনে সযমানো কামভোগীপি ন জানাতি, সব্বৰত্তিং পন পধানং পদহন্তো যোগাৱচৰো চ, ধম্মকথং কথেন্তো ধম্মকথিকো চ, আসনসমীপে ঠত্ৱা ধম্মং সুণন্তো চ, সীসৰোগাদিফুট্ঠো ৱা হত্থপাদচ্ছেদনাদিং পত্তো ৱা ৱেদনাভিভূতো চ, ৰত্তিং মগ্গপটিপন্নো অদ্ধিকো চ জানাতি. যোজনন্তি যোজনম্পি চতুগাৱুতমত্তমেৱ, সন্তস্স পন কিলন্তস্স দীঘং হোতি, দ্ৱিগুণতিগুণং ৱিয খাযতি. সকলদিৱসঞ্হি মগ্গং গন্ত্ৱা কিলন্তো পটিপথং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘পুৰতো গামো কীৱদূৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যোজন’’ন্তি ৱুত্তে থোকং গন্ত্ৱা অপৰম্পি পুচ্ছিত্ৱা তেনাপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৱুত্তে পুন থোকং গন্ত্ৱা অপৰম্পি পুচ্ছতি. সোপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৱদতি. সো পুচ্ছিতপুচ্ছিতা যোজনন্তেৱ ৱদন্তি, দীঘং ৱতিদং যোজনং, একযোজনং দ্ৱে তীণি যোজনানি ৱিয মঞ্ঞেতি. বালানন্তি ইধলোকপৰলোকত্থং পন অজানন্তানং বালানং সংসাৰৱট্টস্স পৰিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং যং সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদং সদ্ধম্মং ঞত্ৱা সংসাৰস্স অন্তং কৰোন্তি, তং সদ্ধম্মং অৱিজানতং সংসাৰো দীঘো নাম হোতি. সো হি অত্তনো ধম্মতায এৱ দীঘো নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো, পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ২.১২৪). বালানং পন পৰিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং অতিদীঘোযেৱাতি.
দেসনাৱসানে সো পুৰিসো সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
ৰাজা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা গচ্ছন্তোযেৱ তে সত্তে বন্ধনা মোচেসি. তত্থ ইত্থিপুৰিসা বন্ধনা মুত্তা সীসং ন্হত্ৱা সকানি গেহানি গচ্ছন্তা ‘‘চিৰং জীৱতু নো, অয্যা, মল্লিকা দেৱী, তং নিস্সায জীৱিতং লভিম্হা’’তি মল্লিকায গুণকথং কথযিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো পণ্ডিতা ৱতাযং, মল্লিকা, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায এত্তকস্স জনস্স জীৱিতদানং অদাসী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ তেসং ভিক্খূনং কথং সুত্ৱা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা ধম্মসভং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৱে, মল্লিকা, ইদানেৱ অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৱিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং পকাসন্তো অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ৰঞ্ঞো পুত্তো একং নিগ্ৰোধৰুক্খং উপসঙ্কমিত্ৱা তত্থ নিব্বত্তায দেৱতায আযাচি – ‘‘সামি দেৱৰাজ, ইমস্মিং জম্বুদীপে একসতৰাজানো একসতঅগ্গমহেসিযো, সচাহং পিতু অচ্চযেন ৰজ্জং লভিস্সামী, এতেসং গললোহিতেন বলিং কৰিস্সামী’’তি. সো পিতৰি কালকতে ৰজ্জং পত্ৱা ‘‘দেৱতায মে আনুভাৱেন ৰজ্জং পত্তং, বলিমস্সা কৰিস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমিত্ৱা একং ৰাজানং অত্তনো ৱসে ৱত্তেত্ৱা তেন সদ্ধিং অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বে ৰাজানো অত্তনো ৱসে কত্ৱা সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আদায গচ্ছন্তো উগ্গসেনস্স নাম সব্বকনিট্ঠস্স ৰঞ্ঞো ধম্মদিন্না নাম অগ্গমহেসী গৰুগব্ভা, তং ওহায আগন্ত্ৱা ‘‘এত্তকজনং ৱিসপানকং পাযেত্ৱা মাৰেস্সামী’’তি ৰুক্খমূলং সোধাপেসি. দেৱতা চিন্তেসি – ‘‘অযং ৰাজা এত্তকে ৰাজানো গণ্হন্তো ‘মং নিস্সায গহিতা ইমে’তি চিন্তেত্ৱা তেসং গললোহিতেন ময্হং বলিং কাতুকামো, সচে পনাযং এতে ঘাতেস্সতি, জম্বুদীপে ৰাজৱংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, ৰুক্খমূলেপি, মে অসুচি ভৱিস্সতি, সক্খিস্সামি নু খো এতং নিৱাৰেতু’’ন্তি. সা উপধাৰেন্তী ‘‘নাহং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৱা অঞ্ঞম্পি দেৱতং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘ত্ৱং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তাযপি পটিক্খিত্তা অঞ্ঞম্পি অঞ্ঞম্পীতি এৱং সকলচক্কৱাড়দেৱতাযো উপসঙ্কমিত্ৱা তাহিপি পটিক্খিত্তা চতুন্নং মহাৰাজূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মযং ন সক্কোম, অম্হাকং পন ৰাজা অম্হেহি পুঞ্ঞেন চ পঞ্ঞায চ ৱিসিট্ঠো, তং পুচ্ছা’’তি তেহিপি পটিক্খিত্তকালে সক্কং উপসঙ্কমিত্ৱা তমত্থং আৰোচেত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেসু অপ্পোস্সুক্কতং আপন্নেসু খত্তিযৱংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তস্স পটিসৰণং হোথা’’তি আহ. সক্কো ‘‘অহম্পি নং পটিবাহিতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পন তে ৱক্খামী’’তি ৱত্ৱা উপাযং আচিক্খি – ‘‘গচ্ছ, ত্ৱং ৰঞ্ঞো পস্সন্তস্সেৱ ৰত্তৱত্থং নিৱাসেত্ৱা অত্তনো ৰুক্খতো নিক্খমিত্ৱা গমনাকাৰং দস্সেহি. অথ তং ৰাজা ‘দেৱতা গচ্ছতি, নিৱত্তাপেস্সামি ন’ন্তি নানপ্পকাৰেন যাচিস্সতি. অথ নং ৱদেয্যাসি ‘ত্ৱং একসতৰাজানো সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আনেত্ৱা তেসং গললোহিতেন বলিং কৰিস্সামী’তি ময্হং আযাচিত্ৱা উগ্গসেনস্স ৰঞ্ঞো দেৱিং ওহায আগতো, নাহং তাদিসস্স মুসাৱাদস্স বলিং সম্পটিচ্ছামী’’তি, ‘‘এৱং কিৰ ৱুত্তে ৰাজা তং আণাপেস্সতি, সা ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৱা এত্তকস্স জনস্স জীৱিতদানং দস্সতী’’তি. ইমিনা কাৰণেন সক্কো দেৱতায ইমং উপাযং আচিক্খি. দেৱতা তথা অকাসি.
ৰাজাপি তং আণাপেসি. সা আগন্ত্ৱা তেসং ৰাজূনং পৰিযন্তে নিসিন্নম্পি অত্তনো ৰাজানমেৱ ৱন্দি. ৰাজা ‘‘মযি সব্বৰাজজেট্ঠকে ঠিতে সব্বকনিট্ঠং অত্তনো সামিকং ৱন্দতী’’তি তস্সা কুজ্ঝি. অথ নং সা আহ – ‘‘কিং ময্হং তযি পটিবদ্ধং, অযং পন মে সামিকো ইস্সৰিযস্স দাযকো, ইমং অৱন্দিত্ৱা কস্মা তং ৱন্দিস্সামী’’তি? ৰুক্খদেৱতা পস্সন্তস্সেৱ মহাজনস্স ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তং পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. পুন ৰাজা আহ – ‘‘সচে মং ন ৱন্দসি, ময্হং ৰজ্জসিৰিদাযিকং এৱং মহানুভাৱং দেৱতং কস্মা ন ৱন্দসী’’তি? ‘‘মহাৰাজ, তযা অত্তনো পুঞ্ঞে ঠত্ৱা ৰাজানো গহিতা, ন দেৱতায গহেত্ৱা দিন্না’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তথেৱ পূজেসি. পুন সা ৰাজানং আহ – ‘‘ত্ৱং ‘দেৱতায মে এত্তকা ৰাজানো গহেত্ৱা দিন্না’তি ৱদেসি, ইদানি তে দেৱতায উপৰি ৱামপস্সে ৰুক্খো অগ্গিনা দড্ঢো, সা তং অগ্গিং নিব্বাপেতুং কস্মা নাসক্খি, যদি এৱং মহানুভাৱা’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তথেৱ পূজেসি.
সা কথযমানা ঠিতা ৰোদি চেৱ হসি চ. অথ নং ৰাজা ‘‘কিং উম্মত্তিকাসী’’তি আহ. ‘‘কস্মা দেৱ এৱং ৱদেসি’’? ‘‘ন মাদিসিযো উম্মত্তিকা হোন্তী’’তি. অথ ‘‘নং কিং কাৰণা ৰোদসি চেৱ হসসি চা’’তি? ‘‘সুণাহি, মহাৰাজ, অহঞ্হি অতীতে কুলধীতা হুত্ৱা পতিকুলে ৱসন্তী সামিকস্স সহাযকং পাহুনকং আগতং দিস্ৱা তস্স ভত্তং পচিতুকামা ‘মংসং আহৰা’তি দাসিযা কহাপণং দত্ৱা তায মংসং অলভিত্ৱা আগতায ‘নত্থি মংস’ন্তি ৱুত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে সযিতায এড়িকায সীসং ছিন্দিত্ৱা ভত্তং সম্পাদেসিং. সাহং একিস্সায এড়িকায সীসং ছিন্দিত্ৱা নিৰযে পচ্চিত্ৱা পক্কাৱসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণিং, ‘ত্ৱং এত্তকং জনং ৱধিত্ৱা কদা দুক্খা মুচ্চিস্সসী’তি এৱমহং তৱ দুক্খং অনুস্সৰন্তী ৰোদি’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘একিস্সা কণ্ঠং ছেত্ৱান, লোমগণনায পচ্চিসং;
বহূনং কণ্ঠে ছেত্ৱান, কথং কাহসি খত্তিযা’’তি.
অথ ‘‘কস্মা ত্ৱং হসসী’’তি? ‘‘‘এতস্মা দুক্খা মুত্তাম্হী’তি তুস্সিত্ৱা, মহাৰাজা’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. ৰাজা ‘‘অহো মে ভাৰিযং কতং কম্মং, অযং কিৰ একং এড়িকং ৱধিত্ৱা নিৰযে পক্কাৱসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণি, অহং এত্তকং জনং ৱধিত্ৱা কদা সোত্থিং পাপুণিস্সামী’’তি সব্বে ৰাজানো মোচেত্ৱা অত্তনো মহল্লকতৰে ৱন্দিত্ৱা দহৰদহৰানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ সব্বে খমাপেত্ৱা সকসকট্ঠানমেৱ পহিণি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, ন ইদানেৱ, মল্লিকা দেৱী, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৱিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং সমোধানেসি – ‘‘তদা বাৰাণসিৰাজা পসেনদি কোসলো অহোসি, ধম্মদিন্না, দেৱী মল্লিকা, ৰুক্খদেৱতা অহমেৱা’’তি. এৱং অতীতং সমোধানেত্ৱা পুন ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৱে, পাণাতিপাতো নাম ন কত্তব্বযুত্তকো. পাণাতিপাতিনো হি দীঘৰত্তং সোচন্তী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা আহ –
‘‘ইধ সোচতি পেচ্চ সোচতি,
পাপকাৰী উভযত্থ সোচতি;
সো সোচতি সো ৱিহঞ্ঞতি,
দিস্ৱা কম্মকিলিট্ঠমত্তনো’’তি. (ধ. প. ১৫);
‘‘এৱং চে সত্তা জানেয্যুং, দুক্খাযং জাতিসম্ভৱো;
ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, পাণঘাতী হি সোচতী’’তি. (জা. ১.১.১৮);
অঞ্ঞতৰপুৰিসৱত্থু পঠমং.