৫. বালৱগ্গো
১. অঞ্ঞতৰপুৰিসৱত্থু
দীঘা জাগৰতো ৰত্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পসেনদিকোসলঞ্চেৱ অঞ্ঞতৰঞ্চ পুৰিসং আৰব্ভ কথেসি.
ৰাজা কিৰ পসেনদি কোসলো একস্মিং ছণদিৱসে অলঙ্কতপটিযত্তং সব্বসেতং একং পুণ্ডৰীকং নাম হত্থিং অভিৰুয্হ মহন্তেন ৰাজানুভাৱেন নগৰং পদক্খিণং কৰোতি. উস্সাৰণায ৱত্তমানায লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথিযমানো মহাজনো পলাযন্তো গীৱং পৰিৱট্টেত্ৱাপি ওলোকেতিযেৱ. ৰাজূনং কিৰ সুদিন্নদানস্সেতং ফলং. অঞ্ঞতৰস্সাপি দুগ্গতপুৰিসস্স ভৰিযা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিতলে ঠিতা একং ৱাতপানকৱাটং ৱিৱৰিত্ৱা ৰাজানং ওলোকেত্ৱাৱ অপগচ্ছি. ৰঞ্ঞো পুণ্ণচন্দো ৱলাহকন্তৰং পৱিট্ঠো ৱিয উপট্ঠাসি. সো তস্সা পটিবদ্ধচিত্তো হত্থিক্খন্ধতো পতনাকাৰপ্পত্তো ৱিয হুত্ৱা খিপ্পং নগৰং পদক্খিণং কত্ৱা অন্তেপুৰং পৱিসিত্ৱা একং ৱিস্সাসকং অমচ্চং আহ – ‘‘অসুকট্ঠানে তে মযা ওলোকিতপাসাদো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘তত্থেকং ইত্থিং অদ্দসা’’তি? ‘‘অদ্দসং, দেৱা’’তি. ‘‘গচ্ছ, তস্সা সসামিকঅসামিকভাৱং জানাহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তস্সা সসামিকভাৱং ঞত্ৱা আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো ‘‘সসামিকা’’তি আৰোচেসি. অথ ৰঞ্ঞা ‘‘তেন হি তস্সা সামিকং পক্কোসাহী’’তি ৱুত্তে সো গন্ত্ৱা, ‘‘এহি, ভো, ৰাজা তং পক্কোসতী’’তি আহ. সো ‘‘ভৰিযং মে নিস্সায ভযেন উপ্পন্নেন ভৱিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ৰঞ্ঞো আণং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো গন্ত্ৱা ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং ৰাজা ‘‘মং ইতো পট্ঠায উপট্ঠাহী’’তি আহ. ‘‘অলং, দেৱ, অহং অত্তনো কম্মং কত্ৱা তুম্হাকং সুঙ্কং দদামি, ঘৰেযেৱ মে জীৱিকা হোতূ’’তি. ‘‘তৱ সুঙ্কেন ময্হং অত্থো নত্থি, অজ্জতো পট্ঠায মং উপট্ঠাহী’’তি তস্স ফলকঞ্চ আৱুধঞ্চ দাপেসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘কঞ্চিদেৱস্স দোসং আৰোপেত্ৱা ঘাতেত্ৱা ভৰিযং গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং সো মৰণভযভীতো অপ্পমত্তো হুত্ৱা উপট্ঠাসি.
ৰাজা তস্স দোসং অপস্সন্তো কামপৰিড়াহে ৱড্ঢন্তে ‘‘একমস্স দোসং আৰোপেত্ৱা ৰাজাণং কৰিস্সামী’’তি পক্কোসাপেত্ৱা এৱমাহ – ‘‘অম্ভো ইতো যোজনমত্থকে নদিযা অসুকট্ঠানং নাম গন্ত্ৱা সাযং মম ন্হানৱেলায কুমুদুপ্পলানি চেৱ অৰুণৱতীমত্তিকঞ্চ আহৰ. সচে তস্মিং খণে নাগচ্ছসি, আণং তে কৰিস্সামী’’তি. সেৱকো কিৰ চতূহিপি দাসেহি পতিকিট্ঠতৰো. ধনক্কীতাদযো হি দাসা ‘‘সীসং মে ৰুজ্জতি, পিট্ঠি মে ৰুজ্জতী’’তি ৱত্ৱা অচ্ছিতুং লভন্তিযেৱ. সেৱকস্সেতং নত্থি, আণত্তকম্মং কাতুমেৱ ৱট্টতি. তস্মা সো ‘‘অৱস্সং মযা গন্তব্বং, কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকা নাম নাগভৱনে উপ্পজ্জতি, অহং কুহিং লভিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো মৰণভযভীতো ৱেগেন গেহং গন্ত্ৱা, ‘‘ভদ্দে, নিট্ঠিতং মে ভত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘উদ্ধনমত্থকে, সামী’’তি. সো যাৱ ভত্তং ওতৰতি, তাৱ সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো উড়ুঙ্কেন কঞ্জিকং হৰাপেত্ৱা যথালদ্ধেন ব্যঞ্জনেন সদ্ধিং অল্লমেৱ ভত্তং পচ্ছিযং ওপীড়েত্ৱা আদায যোজনিকং মগ্গং পক্খন্দো, তস্স গচ্ছন্তস্সেৱ ভত্তং পক্কং অহোসি. সো অনুচ্ছিট্ঠং কত্ৱাৱ থোকং ভত্তং অপনেত্ৱা ভুঞ্জন্তো একং অদ্ধিকং দিস্ৱা মযা অপনেত্ৱা ঠপিতং থোকং অনুচ্ছিট্ঠং ভত্তমেৱ অত্থি গহেত্ৱা ভুঞ্জ সামীতি. সো গণ্হিত্ৱা ভুঞ্জি. ইতৰোপি ভুঞ্জিত্ৱা একং ভত্তমুট্ঠিং উদকে খিপিত্ৱা মুখং ৱিক্খালেত্ৱা মহন্তেন সদ্দেন ‘‘ইমস্মিং নদীপদেসে অধিৱত্থা নাগা সুপণ্ণা দেৱতা চ ৱচনং মে সুণন্তু, ৰাজা ময্হং আণং কাতুকামো ‘কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং আহৰা’তি মং আণাপেসি, অদ্ধিকমনুস্সস্স চ মে ভত্তং দিন্নং, তং সহস্সানিসংসং, উদকে মচ্ছানং দিন্নং, তং সতানিসংসং. এত্তকং পুঞ্ঞফলং তুম্হাকং পত্তিং কত্ৱা দম্মি, ময্হং কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং আহৰথা’’তি তিক্খত্তুং অনুস্সাৱেসি. তত্থ অধিৱত্থো নাগৰাজা তং সদ্দং সুত্ৱা মহল্লকৱেসেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং ৱদেসী’’তি আহ. সো পুনপি তথেৱ ৱত্ৱা ‘‘ময্হং তং পত্তিং দেহী’’তি ৱুত্তে, ‘‘দেমী’’তি আহ. পুনপি ‘‘দেহী’’তি ৱুত্তে, ‘‘দেমি, সামী’’তি আহ. এৱং সো দ্ৱে তযো ৱাৰে পত্তিং আহৰাপেত্ৱা কুমুদুপ্পলেহি সদ্ধিং অৰুণৱতীমত্তিকং অদাসি.
ৰাজা পন চিন্তেসি – ‘‘মনুস্সা নাম বহুমাযা, সচে সো কেনচি উপাযেন লভেয্য, কিচ্চং মে ন নিপ্ফজ্জেয্যা’’তি. সো কালস্সেৱ দ্ৱাৰং পিদহাপেত্ৱা মুদ্দিকং অত্তনো সন্তিকং আহৰাপেসি. ইতৰোপি পুৰিসো ৰঞ্ঞো ন্হানৱেলাযমেৱাগন্ত্ৱা দ্ৱাৰং অলভন্তো দ্ৱাৰপালং পক্কোসেত্ৱা ‘‘দ্ৱাৰং ৱিৱৰা’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা ৱিৱৰিতুং, ৰাজা কালস্সেৱ মুদ্দিকং দত্ৱা ৰাজগেহং আহৰাপেসী’’তি. সো ‘‘ৰাজদূতো অহং, দ্ৱাৰং ৱিৱৰা’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘দ্ৱাৰং অলভন্তো নত্থি মে ইদানি জীৱিতং. কিং নু খো কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দ্ৱাৰস্স উপৰিউম্মাৰে মত্তিকাপিণ্ডং খিপিত্ৱা তস্সূপৰি পুপ্ফানি লগ্গেত্ৱা মহাসদ্দং কৰোন্তো, ‘‘অম্ভো, নগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞো মযা আণত্তিযা গতভাৱং জানাথ, ৰাজা মং অকাৰণেন ৱিনাসেতুকামো’’তি তিক্খত্তুং ৱিৰৱিত্ৱা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ভিক্খূ নাম মুদুহদযা, ৱিহাৰং গন্ত্ৱা নিপজ্জিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. ইমে হি নাম সত্তা সুখিতকালে ভিক্খূনং অত্থিভাৱম্পি অজানিত্ৱা দুক্খাভিভূতকালে ৱিহাৰং গন্তুকামা হোন্তি, তস্মা সোপি ‘‘মে অঞ্ঞং তাণং নত্থী’’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে নিপজ্জি. অথ ৰঞ্ঞোপি তং ৰত্তিং নিদ্দং অলভন্তস্স তং ইত্থিং অনুস্সৰন্তস্স কামপৰিড়াহো উপ্পজ্জি. সো চিন্তেসি – ‘‘ৱিভাতক্খণেযেৱ তং পুৰিসং ঘাতাপেত্ৱা তং ইত্থিং আনেস্সামী’’তি.
তস্মিং খণেযেৱ সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তা চত্তাৰো পুৰিসা পক্কুথিতায উক্খলিযা তণ্ডুলা ৱিয সম্পৰিৱত্তকং পচ্চমানা তিংসায ৱস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৱা অপৰেহি তিংসায ৱস্সসহস্সেহি পুন মুখৱট্টিযং পাপুণিংসু. তে সীসং উক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকেত্ৱা একেকং গাথং ৱত্তুকামা ৱত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খৰং ৱত্ৱা পৰিৱত্তিত্ৱা লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা. ৰাজা নিদ্দং অলভন্তো মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে তং সদ্দং সুত্ৱা ভীতো উত্ৰস্তমানসো ‘‘কিং নু খো ময্হং জীৱিতন্তৰাযো ভৱিস্সতি, উদাহু মে অগ্গমহেসিযা, উদাহু মে ৰজ্জং ৱিনস্সিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলৰত্তিং অক্খীনি নিমীলেতুং নাসক্খি. সো অৰুণুগ্গমনৱেলায এৱ পুৰোহিতং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘আচৰিয, মযা মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে মহন্তা ভেৰৱসদ্দা সুতা, ‘ৰজ্জস্স ৱা অগ্গমহেসিযা ৱা ময্হং ৱা কস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’তি ন জানামি, তেন মে ত্ৱং পক্কোসাপিতো’’তি আহ. মহাৰাজ, কিং তে সদ্দা সুতাতি? ‘‘আচৰিয, দু-ইতি স-ইতি ন-ইতি সো-ইতীতি ইমে সদ্দে অস্সোসিং, ইমেসং নিপ্ফত্তিং উপধাৰেহী’’তি. ব্ৰাহ্মণস্স মহাঅন্ধকাৰং পৱিট্ঠস্স ৱিয ন কিঞ্চি পঞ্ঞাযতি, ‘‘ন জানামী’’তি ৱুত্তে ‘‘পন লাভসক্কাৰো মে পৰিহাযিস্সতী’’তি ভাযিত্ৱা ‘‘ভাৰিযং, মহাৰাজা’’তি আহ. ‘‘কিং, আচৰিযা’’তি? ‘‘জীৱিতন্তৰাযো তে পঞ্ঞাযতী’’তি. সো দ্ৱিগুণং ভীতো, ‘‘আচৰিয, অত্থি কিঞ্চি পন পটিঘাতকাৰণ’’ন্তি আহ. ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, মা ভাযি, অহং তযো ৱেদে জানামী’’তি. ‘‘কিং পন লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৱা জীৱিতং লভিস্সসি, দেৱা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? হত্থিসতং অস্সসতং উসভসতং ধেনুসতং অজসতং উৰব্ভসতং কুক্কুটসতং সূকৰসতং দাৰকসতং দাৰিকাসতন্তি এৱং একেকং পাণজাতিং সতং সতং কত্ৱা গণ্হাপেন্তো ‘‘সচে মিগজাতিমেৱ গণ্হাপেস্সামি, ‘অত্তনো খাদনীযমেৱ গণ্হাপেতী’তি ৱক্খন্তী’’তি হত্থিঅস্সমনুস্সেপি গণ্হাপেতি. ৰাজা ‘‘মম জীৱিতমেৱ ময্হং লাভো’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘সব্বপাণে সীঘং গণ্হথা’’তি আহ. আণত্তমনুস্সা অধিকতৰং গণ্হিংসু. ৱুত্তম্পি চেতং কোসলসংযুত্তে –
‘‘তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উৰব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২০).
মহাজনো অত্তনো অত্তনো পুত্তধীতুঞাতীনং অত্থায পৰিদেৱমানো মহাসদ্দমকাসি, মহাপথৱীউন্দ্ৰিযনসদ্দো ৱিয অহোসি. অথ মল্লিকা দেৱী তং সদ্দং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং নু খো তে, মহাৰাজ, ইন্দ্ৰিযানি অপাকতিকানি, কিলন্তৰূপানি ৱিয পঞ্ঞাযন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং তুয্হং, মল্লিকে, ত্ৱং মম কণ্ণমূলেন আসিৱিসম্পি গচ্ছন্তং ন জানাসী’’তি? ‘‘কিং পনেতং, দেৱা’’তি? ‘‘ৰত্তিভাগে মে এৱৰূপো নাম সদ্দো সুতো, স্ৱাহং পুৰোহিতং পুচ্ছিত্ৱা জীৱিতন্তৰাযো তে পঞ্ঞাযতি, সব্বসতযঞ্ঞং যজিত্ৱা জীৱিতং লভিস্সসী’’তি সুত্ৱা ‘‘মম জীৱিতমেৱ ময্হং লাভো’’তি ইমে পাণে গণ্হাপেসিন্তি. মল্লিকা দেৱী, ‘‘অন্ধবালোসি, মহাৰাজ, কিঞ্চাপি মহাভক্খোসি, অনেকসূপব্যঞ্জনৱিকতিকং দোণপাকং ভোজনং ভুঞ্জসি, দ্ৱীসু ৰট্ঠেসু ৰজ্জং কাৰেসি, পঞ্ঞা পন তে মন্দা’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৱং ৱদেসি, দেৱী’’তি? ‘‘কহং তযা অঞ্ঞস্স মৰণেন অঞ্ঞস্স জীৱিতলাভো দিট্ঠপুব্বো, অন্ধবালস্স ব্ৰাহ্মণস্স কথং গহেত্ৱা কস্মা মহাজনস্স উপৰি দুক্খং খিপসি, ধুৰৱিহাৰে সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গপুগ্গলো অতীতাদীসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা ৱসতি, তং পুচ্ছিত্ৱা তস্সোৱাদং কৰোহী’’তি ৱুত্তে ৰাজা সল্লহুকেহি যানেহি মল্লিকায সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা মৰণভযতজ্জিতো কিঞ্চি ৱত্তুং অসক্কোন্তো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
অথ নং সত্থা ‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৱং, মহাৰাজ, আগচ্ছসি দিৱা দিৱস্সা’’তি পঠমতৰং আলপি. সো তুণ্হীযেৱ নিসীদি. ততো মল্লিকা ভগৱতো আৰোচেসি – ‘‘ভন্তে, ৰঞ্ঞা কিৰ মজ্ঝিমযামসমনন্তৰে সদ্দো সুতো. অথ নং পুৰোহিতস্স আৰোচেসি. পুৰোহিতো ‘জীৱিতন্তৰাযো তে ভৱিস্সতি, তস্স পটিঘাতত্থায সব্বসতে পাণে গহেত্ৱা তেসং গললোহিতেন যঞ্ঞে যজিতে জীৱিতং লভিস্সসী’তি আহ. ৰাজা পাণে গণ্হাপেসি, তেনাযং মযা ইধানীতো’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, মহাৰাজা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি. ‘‘কিন্তি তে সদ্দো সুতো’’তি? সো অত্তনা সুতনিযামেনেৱ আচিক্খি. তথাগতস্স তং সুত্ৱাৱ একোভাসো অহোসি. অথ নং সত্তা আহ – ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, তৱ অন্তৰাযো নত্থি, পাপকম্মিনো সত্থা অত্তনো দুক্খং আৱীকৰোন্তা এৱমাহংসূ’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেহি কত’’ন্তি? অথ খো ভগৱা তেসং কম্মং আচিক্খিতুং ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, সুণাহী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি –
অতীতে ৱীসতিৱস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু কস্সপো ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা ৱীসতিযা খীণাসৱসহস্সেহি সদ্ধিং চাৰিকং চৰমানো বাৰাণসিমগমাসি. বাৰাণসিৱাসিনো দ্ৱেপি তযোপি বহুতৰাপি একতো হুত্ৱা আগন্তুকদানং পৱত্তযিংসু. তদা বাৰাণসিযং চত্তালীসকোটিৱিভৱা চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা সহাযকা অহেসুং. তে মন্তযিংসু – ‘‘অম্হাকং গেহে বহুধনং, তেন কিং কৰোমা’’তি? ‘‘এৱৰূপে বুদ্ধে চাৰিকং চৰমানে দানং দস্সাম, সীলং ৰক্খিস্সাম, পূজং কৰিস্সামা’’তি একোপি অৱত্ৱা তেসু একো তাৱ এৱমাহ – ‘‘তিখিণসুৰং পিৱন্তা মধুৰমংসং খাদন্তা ৱিচৰিস্সাম, ইদং অম্হাকং জীৱিতফল’’ন্তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘দেৱসিকং তিৱস্সিকগন্ধসালিভত্তং নানগ্গৰসেহি ভুঞ্জন্তা ৱিচৰিস্সামা’’তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘নানপ্পকাৰং পূৱখজ্জকৱিকতিং পচাপেত্ৱা খাদন্তা ৱিচৰিস্সামা’’তি. অপৰোপি এৱমাহ – ‘‘সম্মা মযং অঞ্ঞং কিঞ্চি ন কৰিস্সাম, ‘ধনং দস্সামা’তি ৱুত্তে অনিচ্ছমানা ইত্থী নাম নত্থি, তস্মা ধনেন পলোভেত্ৱা পাৰদাৰিককম্মং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘সাধু, সাধূ’’তি সব্বেৱ তস্স কথায অট্ঠংসু.
তে ততো পট্ঠায অভিৰূপানং ইত্থীনং ধনং পেসেত্ৱা ৱীসতিৱস্সসহস্সানি পাৰদাৰিককম্মং কত্ৱা কালং কত্ৱা অৱীচিনিৰযে নিব্বত্তা. তে একং বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা তত্থ কালং কত্ৱা পক্কাৱসেসেন সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৱা তিংসায ৱস্সসহস্সেহি হেট্ঠিমতলং পত্ৱা পুনপি তিংসায ৱস্সসহস্সেহি লোহকুম্ভিমুখং পত্ৱা একেকং গাথং ৱত্তুকামা হুত্ৱা ৱত্তুং অসক্কোন্তা একেকং অক্খৰং ৱত্ৱা পুন পৰিৱত্তিত্ৱা, লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা. ‘‘ৱদেহি, মহাৰাজ, পঠমং তে কিং সদ্দো নাম সুতো’’তি? ‘‘দু-ইতি, ভন্তে’’তি. সত্থা তেন অপৰিপুণ্ণং কত্ৱা ৱুত্তং গাথং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেন্তো এৱমাহ –
‘‘দুজ্জীৱিতমজীৱিম্হ, যে সন্তে ন দদম্হসে;
ৱিজ্জমানেসু ভোগেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো’’তি. (জা. ১.৪.৫৩; পে. ৱ. ৮০৪);
অথ ৰঞ্ঞো ইমিস্সা গাথায অত্থং পকাসেত্ৱা, ‘‘কিং তে, মহাৰাজ, দুতিযসদ্দো ততিযসদ্দো চতুত্থসদ্দো সুতো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘এৱং নামা’’তি ৱুত্তে অৱসেসং পৰিপূৰেন্তো –
‘‘সট্ঠিৱস্সসহস্সানি, পৰিপুণ্ণানি সব্বসো;
নিৰযে পচ্চমানানং, কদা অন্তো ভৱিস্সতি.
‘‘নত্থি অন্তো কুতো অন্তো, ন অন্তো পটিদিস্সতি;
তদা হি পকতং পাপং, মম তুয্হঞ্চ মাৰিসা.
‘‘সোহং নূন ইতো গন্ত্ৱা, যোনিং লদ্ধান মানুসিং;
ৱদঞ্ঞূ সীলসম্পন্নো, কাহামি কুসলং বহু’’ন্তি. (জা. ১.৪.৫৪-৫৬; পে. ৱ. ৮০২, ৮০৩, ৮০৫) –
পটিপাটিযা ইমা গাথা ৱত্ৱা তাসং অত্থং পকাসেত্ৱা ‘‘ইতি খো, মহাৰাজ, তে চত্তাৰো জনা একেকং গাথং ৱত্তুকামাপি ৱত্তুং অসক্কোন্তা এককমেৱ অক্খৰং ৱত্ৱা পুন লোহকুম্ভিমেৱ পৱিট্ঠা’’তি আহ.
ৰঞ্ঞা কিৰ পসেনদিকোসলেন তস্স সদ্দস্স সুতকালতো পট্ঠায তে হেট্ঠা ভস্সন্তি এৱ, অজ্জাপি একং ৱস্সসহস্সং নাতিক্কমন্তি. ৰঞ্ঞো তং দেসনং সুত্ৱা মহাসংৱেগো উপ্পজ্জি. সো ‘‘ভাৰিযং ৱতিদং পাৰদাৰিককম্মং নাম, একং কিৰ বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা ততো চুতা সট্ঠিযোজনিকায লোহকুম্ভিযা নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ সট্ঠিৱস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৱা এৱম্পি নেসং দুক্খা মুচ্চনকালো ন পঞ্ঞাযতি, অহম্পি পৰদাৰে সিনেহং কত্ৱা সব্বৰত্তিং নিদ্দং ন লভিং, ইদানি ইতো পট্ঠায পৰদাৰে মানসং ন বন্ধিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তথাগতং আহ – ‘‘ভন্তে, অজ্জ মে ৰত্তিযা দীঘভাৱো ঞাতো’’তি. সোপি পুৰিসো তত্থেৱ নিসিন্নো তং কথং সুত্ৱা ‘‘লদ্ধো মে বলৱপ্পচ্চযো’’তি সত্থাৰং আহ – ‘‘ভন্তে, ৰঞ্ঞা তাৱ অজ্জ ৰত্তিযা দীঘভাৱো ঞাতো, অহং পন হিয্যো সযমেৱ যোজনস্স দীঘভাৱং অঞ্ঞাসি’’ন্তি. সত্থা দ্ৱিন্নম্পি কথং সংসন্দিত্ৱা ‘‘একচ্চস্স ৰত্তি দীঘা হোতি, একচ্চস্স যোজনং দীঘং হোতি, বালস্স পন সংসাৰো দীঘো হোতী’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬০. ‘‘দীঘা জাগৰতো ৰত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;
দীঘো বালান সংসাৰো, সদ্ধম্মং অৱিজানত’’ন্তি.
তত্থ দীঘাতি ৰত্তি নামেসা তিযামমত্তাৱ, জাগৰন্তস্স পন দীঘা হোতি, দ্ৱিগুণতিগুণা ৱিয হুত্ৱা খাযতি. তস্সা দীঘভাৱং অত্তানং মঙ্কুণসঙ্ঘস্স ভত্তং কত্ৱা যাৱ সূৰিযুগ্গমনা সম্পৰিৱত্তকং সেমানো মহাকুসীতোপি, সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সিৰিসযনে সযমানো কামভোগীপি ন জানাতি, সব্বৰত্তিং পন পধানং পদহন্তো যোগাৱচৰো চ, ধম্মকথং কথেন্তো ধম্মকথিকো চ, আসনসমীপে ঠত্ৱা ধম্মং সুণন্তো চ, সীসৰোগাদিফুট্ঠো ৱা হত্থপাদচ্ছেদনাদিং পত্তো ৱা ৱেদনাভিভূতো চ, ৰত্তিং মগ্গপটিপন্নো অদ্ধিকো চ জানাতি. যোজনন্তি যোজনম্পি চতুগাৱুতমত্তমেৱ, সন্তস্স পন কিলন্তস্স দীঘং হোতি, দ্ৱিগুণতিগুণং ৱিয খাযতি. সকলদিৱসঞ্হি মগ্গং গন্ত্ৱা কিলন্তো পটিপথং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘পুৰতো গামো কীৱদূৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যোজন’’ন্তি ৱুত্তে থোকং গন্ত্ৱা অপৰম্পি পুচ্ছিত্ৱা তেনাপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৱুত্তে পুন থোকং গন্ত্ৱা অপৰম্পি পুচ্ছতি. সোপি ‘‘যোজন’’ন্তি ৱদতি. সো পুচ্ছিতপুচ্ছিতা যোজনন্তেৱ ৱদন্তি, দীঘং ৱতিদং যোজনং, একযোজনং দ্ৱে তীণি যোজনানি ৱিয মঞ্ঞেতি. বালানন্তি ইধলোকপৰলোকত্থং পন অজানন্তানং বালানং সংসাৰৱট্টস্স পৰিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং যং সত্ততিংসবোধিপক্খিযভেদং সদ্ধম্মং ঞত্ৱা সংসাৰস্স অন্তং কৰোন্তি, তং সদ্ধম্মং অৱিজানতং সংসাৰো দীঘো নাম হোতি. সো হি অত্তনো ধম্মতায এৱ দীঘো নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো, পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ২.১২৪). বালানং পন পৰিযন্তং কাতুং অসক্কোন্তানং অতিদীঘোযেৱাতি.
দেসনাৱসানে সো পুৰিসো সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
ৰাজা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা গচ্ছন্তোযেৱ তে সত্তে বন্ধনা মোচেসি. তত্থ ইত্থিপুৰিসা বন্ধনা মুত্তা সীসং ন্হত্ৱা সকানি গেহানি গচ্ছন্তা ‘‘চিৰং জীৱতু নো, অয্যা, মল্লিকা দেৱী, তং নিস্সায জীৱিতং লভিম্হা’’তি মল্লিকায গুণকথং কথযিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো পণ্ডিতা ৱতাযং, মল্লিকা, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায এত্তকস্স জনস্স জীৱিতদানং অদাসী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ তেসং ভিক্খূনং কথং সুত্ৱা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা ধম্মসভং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৱে, মল্লিকা, ইদানেৱ অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৱিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং পকাসন্তো অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ৰঞ্ঞো পুত্তো একং নিগ্ৰোধৰুক্খং উপসঙ্কমিত্ৱা তত্থ নিব্বত্তায দেৱতায আযাচি – ‘‘সামি দেৱৰাজ, ইমস্মিং জম্বুদীপে একসতৰাজানো একসতঅগ্গমহেসিযো, সচাহং পিতু অচ্চযেন ৰজ্জং লভিস্সামী, এতেসং গললোহিতেন বলিং কৰিস্সামী’’তি. সো পিতৰি কালকতে ৰজ্জং পত্ৱা ‘‘দেৱতায মে আনুভাৱেন ৰজ্জং পত্তং, বলিমস্সা কৰিস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমিত্ৱা একং ৰাজানং অত্তনো ৱসে ৱত্তেত্ৱা তেন সদ্ধিং অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বে ৰাজানো অত্তনো ৱসে কত্ৱা সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আদায গচ্ছন্তো উগ্গসেনস্স নাম সব্বকনিট্ঠস্স ৰঞ্ঞো ধম্মদিন্না নাম অগ্গমহেসী গৰুগব্ভা, তং ওহায আগন্ত্ৱা ‘‘এত্তকজনং ৱিসপানকং পাযেত্ৱা মাৰেস্সামী’’তি ৰুক্খমূলং সোধাপেসি. দেৱতা চিন্তেসি – ‘‘অযং ৰাজা এত্তকে ৰাজানো গণ্হন্তো ‘মং নিস্সায গহিতা ইমে’তি চিন্তেত্ৱা তেসং গললোহিতেন ময্হং বলিং কাতুকামো, সচে পনাযং এতে ঘাতেস্সতি, জম্বুদীপে ৰাজৱংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, ৰুক্খমূলেপি, মে অসুচি ভৱিস্সতি, সক্খিস্সামি নু খো এতং নিৱাৰেতু’’ন্তি. সা উপধাৰেন্তী ‘‘নাহং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৱা অঞ্ঞম্পি দেৱতং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘ত্ৱং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তাযপি পটিক্খিত্তা অঞ্ঞম্পি অঞ্ঞম্পীতি এৱং সকলচক্কৱাড়দেৱতাযো উপসঙ্কমিত্ৱা তাহিপি পটিক্খিত্তা চতুন্নং মহাৰাজূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মযং ন সক্কোম, অম্হাকং পন ৰাজা অম্হেহি পুঞ্ঞেন চ পঞ্ঞায চ ৱিসিট্ঠো, তং পুচ্ছা’’তি তেহিপি পটিক্খিত্তকালে সক্কং উপসঙ্কমিত্ৱা তমত্থং আৰোচেত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেসু অপ্পোস্সুক্কতং আপন্নেসু খত্তিযৱংসো উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তস্স পটিসৰণং হোথা’’তি আহ. সক্কো ‘‘অহম্পি নং পটিবাহিতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পন তে ৱক্খামী’’তি ৱত্ৱা উপাযং আচিক্খি – ‘‘গচ্ছ, ত্ৱং ৰঞ্ঞো পস্সন্তস্সেৱ ৰত্তৱত্থং নিৱাসেত্ৱা অত্তনো ৰুক্খতো নিক্খমিত্ৱা গমনাকাৰং দস্সেহি. অথ তং ৰাজা ‘দেৱতা গচ্ছতি, নিৱত্তাপেস্সামি ন’ন্তি নানপ্পকাৰেন যাচিস্সতি. অথ নং ৱদেয্যাসি ‘ত্ৱং একসতৰাজানো সদ্ধিং অগ্গমহেসীহি আনেত্ৱা তেসং গললোহিতেন বলিং কৰিস্সামী’তি ময্হং আযাচিত্ৱা উগ্গসেনস্স ৰঞ্ঞো দেৱিং ওহায আগতো, নাহং তাদিসস্স মুসাৱাদস্স বলিং সম্পটিচ্ছামী’’তি, ‘‘এৱং কিৰ ৱুত্তে ৰাজা তং আণাপেস্সতি, সা ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৱা এত্তকস্স জনস্স জীৱিতদানং দস্সতী’’তি. ইমিনা কাৰণেন সক্কো দেৱতায ইমং উপাযং আচিক্খি. দেৱতা তথা অকাসি.
ৰাজাপি তং আণাপেসি. সা আগন্ত্ৱা তেসং ৰাজূনং পৰিযন্তে নিসিন্নম্পি অত্তনো ৰাজানমেৱ ৱন্দি. ৰাজা ‘‘মযি সব্বৰাজজেট্ঠকে ঠিতে সব্বকনিট্ঠং অত্তনো সামিকং ৱন্দতী’’তি তস্সা কুজ্ঝি. অথ নং সা আহ – ‘‘কিং ময্হং তযি পটিবদ্ধং, অযং পন মে সামিকো ইস্সৰিযস্স দাযকো, ইমং অৱন্দিত্ৱা কস্মা তং ৱন্দিস্সামী’’তি? ৰুক্খদেৱতা পস্সন্তস্সেৱ মহাজনস্স ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তং পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. পুন ৰাজা আহ – ‘‘সচে মং ন ৱন্দসি, ময্হং ৰজ্জসিৰিদাযিকং এৱং মহানুভাৱং দেৱতং কস্মা ন ৱন্দসী’’তি? ‘‘মহাৰাজ, তযা অত্তনো পুঞ্ঞে ঠত্ৱা ৰাজানো গহিতা, ন দেৱতায গহেত্ৱা দিন্না’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তথেৱ পূজেসি. পুন সা ৰাজানং আহ – ‘‘ত্ৱং ‘দেৱতায মে এত্তকা ৰাজানো গহেত্ৱা দিন্না’তি ৱদেসি, ইদানি তে দেৱতায উপৰি ৱামপস্সে ৰুক্খো অগ্গিনা দড্ঢো, সা তং অগ্গিং নিব্বাপেতুং কস্মা নাসক্খি, যদি এৱং মহানুভাৱা’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা তথেৱ পূজেসি.
সা কথযমানা ঠিতা ৰোদি চেৱ হসি চ. অথ নং ৰাজা ‘‘কিং উম্মত্তিকাসী’’তি আহ. ‘‘কস্মা দেৱ এৱং ৱদেসি’’? ‘‘ন মাদিসিযো উম্মত্তিকা হোন্তী’’তি. অথ ‘‘নং কিং কাৰণা ৰোদসি চেৱ হসসি চা’’তি? ‘‘সুণাহি, মহাৰাজ, অহঞ্হি অতীতে কুলধীতা হুত্ৱা পতিকুলে ৱসন্তী সামিকস্স সহাযকং পাহুনকং আগতং দিস্ৱা তস্স ভত্তং পচিতুকামা ‘মংসং আহৰা’তি দাসিযা কহাপণং দত্ৱা তায মংসং অলভিত্ৱা আগতায ‘নত্থি মংস’ন্তি ৱুত্তে গেহস্স পচ্ছিমভাগে সযিতায এড়িকায সীসং ছিন্দিত্ৱা ভত্তং সম্পাদেসিং. সাহং একিস্সায এড়িকায সীসং ছিন্দিত্ৱা নিৰযে পচ্চিত্ৱা পক্কাৱসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণিং, ‘ত্ৱং এত্তকং জনং ৱধিত্ৱা কদা দুক্খা মুচ্চিস্সসী’তি এৱমহং তৱ দুক্খং অনুস্সৰন্তী ৰোদি’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘একিস্সা কণ্ঠং ছেত্ৱান, লোমগণনায পচ্চিসং;
বহূনং কণ্ঠে ছেত্ৱান, কথং কাহসি খত্তিযা’’তি.
অথ ‘‘কস্মা ত্ৱং হসসী’’তি? ‘‘‘এতস্মা দুক্খা মুত্তাম্হী’তি তুস্সিত্ৱা, মহাৰাজা’’তি. পুনপি তং দেৱতা ‘‘এৱং, ভদ্দে, এৱং, ভদ্দে’’তি ৱত্ৱা পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেসি. ৰাজা ‘‘অহো মে ভাৰিযং কতং কম্মং, অযং কিৰ একং এড়িকং ৱধিত্ৱা নিৰযে পক্কাৱসেসেন তস্সা লোমগণনায সীসচ্ছেদং পাপুণি, অহং এত্তকং জনং ৱধিত্ৱা কদা সোত্থিং পাপুণিস্সামী’’তি সব্বে ৰাজানো মোচেত্ৱা অত্তনো মহল্লকতৰে ৱন্দিত্ৱা দহৰদহৰানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ সব্বে খমাপেত্ৱা সকসকট্ঠানমেৱ পহিণি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, ন ইদানেৱ, মল্লিকা দেৱী, অত্তনো পঞ্ঞং নিস্সায মহাজনস্স জীৱিতদানং দেতি, পুব্বেপি অদাসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং সমোধানেসি – ‘‘তদা বাৰাণসিৰাজা পসেনদি কোসলো অহোসি, ধম্মদিন্না, দেৱী মল্লিকা, ৰুক্খদেৱতা অহমেৱা’’তি. এৱং অতীতং সমোধানেত্ৱা পুন ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৱে, পাণাতিপাতো নাম ন কত্তব্বযুত্তকো. পাণাতিপাতিনো হি দীঘৰত্তং সোচন্তী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা আহ –
‘‘ইধ সোচতি পেচ্চ সোচতি,
পাপকাৰী উভযত্থ সোচতি;
সো সোচতি সো ৱিহঞ্ঞতি,
দিস্ৱা কম্মকিলিট্ঠমত্তনো’’তি. (ধ. প. ১৫);
‘‘এৱং চে সত্তা জানেয্যুং, দুক্খাযং জাতিসম্ভৱো;
ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, পাণঘাতী হি সোচতী’’তি. (জা. ১.১.১৮);
অঞ্ঞতৰপুৰিসৱত্থু পঠমং.
২. মহাকস্সপত্থেৰসদ্ধিৱিহাৰিকৱত্থু
চৰঞ্চে নাধিগচ্ছেয্যাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং জেতৱনে ৱিহৰন্তো মহাকস্সপত্থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকং আৰব্ভ কথেসি. দেসনা ৰাজগহে সমুট্ঠিতা.
থেৰং কিৰ ৰাজগহং নিস্সায পিপ্পলিগুহাযং ৱসন্তং দ্ৱে সদ্ধিৱিহাৰিকা উপট্ঠহিংসু. তেসু একো সক্কচ্চং ৱত্তং কৰোতি, একো তেন কতং কতং অত্তনা কতং ৱিয দস্সেন্তো মুখোদকদন্তকট্ঠানং পটিযাদিতভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মুখোদকদন্তকট্ঠানি মে পটিযাদিতানি, মুখং ধোৱথা’’তি ৱদতি, পাদধোৱনন্হানাদিকালেপি এৱমেৱ ৱদতি. ইতৰো চিন্তেসি – ‘‘অযং নিচ্চকালং মযা কতং কতং অত্তনা কতং ৱিয কত্ৱা দস্সেতি, হোতু, কত্তব্বযুত্তকমস্স কৰিস্সামী’’তি. তস্স ভুঞ্জিত্ৱা সুপন্তস্সেৱ ন্হানোদকং তাপেত্ৱা একস্মিং ঘটে কত্ৱা পিট্ঠিকোট্ঠকে ঠপেসি, উদকতাপনভাজনে পন নাড়িমত্তং উদকং সেসেত্ৱা উসুমং মুঞ্চন্তং ঠপেসি. তং ইতৰো সাযন্হসমযে পবুজ্ঝিত্ৱা উসুমং নিক্খন্তং দিস্ৱা ‘‘উদকং তাপেত্ৱা কোট্ঠকে ঠপিতং ভৱিস্সতী’’তি ৱেগেন গন্ত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কোট্ঠকে উদকং ঠপিতং, ন্হাযথা’’তি ৱত্ৱা থেৰেন সদ্ধিংযেৱ কোট্ঠকং পাৱিসি. থেৰো উদকং অপস্সন্তো ‘‘কহং উদকং, আৱুসো’’তি আহ. দহৰো অগ্গিসালং গন্ত্ৱা ভাজনে উড়ুঙ্কং ওতাৰেত্ৱা তুচ্ছভাৱং ঞত্ৱা ‘‘পস্সথ দুট্ঠস্স কম্মং তুচ্ছভাজনং উদ্ধনে আৰোপেত্ৱা কুহিং গতো, অহং ‘কোট্ঠকে উদক’ন্তি সঞ্ঞায আৰোচেসি’’ন্তি উজ্ঝাযন্তো ঘটং আদায তিত্থং অগমাসি. ইতৰোপি পিট্ঠিকোট্ঠকতো উদকং আহৰিত্ৱা কোট্ঠকে ঠপেসি.
থেৰো চিন্তেসি – ‘‘অযং দহৰো ‘উদকং মে তাপেত্ৱা কোট্ঠকে ঠপিতং, এথ, ভন্তে, ন্হাযথা’তি ৱত্ৱা ইদানি উজ্ঝাযন্তো ঘটং আদায তিত্থং গচ্ছতি, কিং নু খো এত’’ন্তি উপধাৰেন্তো ‘‘এত্তকং কালং এস দহৰো ইমিনা কতং ৱত্তং অত্তনাৱ কতং ৱিয পকাসেতী’’তি ঞত্ৱা সাযং আগন্ত্ৱা নিসিন্নস্স ওৱাদমদাসি, ‘‘আৱুসো, ভিক্খুনা নাম ‘অত্তনা কতমেৱ কত’ন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি, নো অকতং, ত্ৱং ইদানেৱ ‘কোট্ঠকে উদকং ঠপিতং, ন্হাযথ, ভন্তে’তি ৱত্ৱা মযি পৱিসিত্ৱা ঠিতে ঘটং আদায উজ্ঝাযন্তো গচ্ছসি, পব্বজিতস্স নাম এৱং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি. সো ‘‘পস্সথ থেৰস্স কম্মং, উদকমত্তকং নাম নিস্সায মং এৱং ৱদেসী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা পুনদিৱসে থেৰেন সদ্ধিং পিণ্ডায ন পাৱিসি. থেৰো ইতৰেন সদ্ধিং একং পদেসং অগমাসি. সো তস্মিং গতে থেৰস্স উপট্ঠাককুলং গন্ত্ৱা ‘‘থেৰো কহং, ভন্তে’’তি পুট্ঠো ‘‘থেৰস্স অফাসুকং জাতং, ৱিহাৰেযেৱ নিসিন্নো’’তি আহ. ‘‘কিং পন, ভন্তে, লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘এৱৰূপং কিৰ নাম আহাৰং দেথা’’তি ৱুত্তে তেন ৱুত্তনিযামেনেৱ সম্পাদেত্ৱা অদংসু. সো অন্তৰামগ্গেৱ তং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা ৱিহাৰং গতো. থেৰোপি গতট্ঠানে মহন্তং সুখুমৱত্থং লভিত্ৱা অত্তনা সদ্ধিং গতদহৰস্স অদাসি. সো তং ৰজিত্ৱা অত্তনো নিৱাসনপাৰুপনং অকাসি.
থেৰো পুনদিৱসে তং উপট্ঠাককুলং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ‘তুম্হাকং কিৰ অফাসুকং জাত’ন্তি অম্হেহি দহৰেন ৱুত্তনিযামেনেৱ পটিযাদেত্ৱা আহাৰো পেসিতো, পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৱো ফাসুকং জাত’’ন্তি ৱুত্তে তুণ্হী অহোসি. ৱিহাৰং পন গন্ত্ৱা তং দহৰং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নং এৱমাহ – ‘‘আৱুসো, তযা কিৰ হিয্যো, ইদং নাম কতং, ইদং পব্বজিতানং ন অনুচ্ছৱিকং, ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা ভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতী’’তি. সো কুজ্ঝিত্ৱা থেৰে আঘাতং বন্ধিত্ৱা ‘‘পুৰিমদিৱসে উদকমত্তং নিস্সায মং মুসাৱাদিং কত্ৱা অজ্জ অত্তনো উপট্ঠাককুলে ভত্তমুট্ঠিযা ভুত্তকাৰণা মং ‘ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা ভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতী’তি ৱদতি, ৱত্থম্পি তেন অত্তনো উপট্ঠাকস্সেৱ দিন্নং, অহো থেৰস্স ভাৰিযং কম্মং, জানিস্সামিস্স কত্তব্বযুত্তক’’ন্তি পুনদিৱসে থেৰে গামং পৱিসন্তে সযং ৱিহাৰে ওহীযিত্ৱা দণ্ডং গহেত্ৱা পৰিভোগভাজনানি ভিন্দিত্ৱা থেৰস্স পণ্ণসালায অগ্গিং দত্ৱা যং ন ঝাযতি, তং মুগ্গৰেন পহৰন্তো ভিন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা পলাতো. সো কালং কত্ৱা অৱীচিমহানিৰযে নিব্বত্তি.
মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি – ‘‘থেৰস্স কিৰ সদ্ধিৱিহাৰিকো ওৱাদমত্তং অসহন্তো কুজ্ঝিত্ৱা পণ্ণসালং ঝাপেত্ৱা পলাতো’’তি. অথেকো ভিক্খু অপৰভাগে ৰাজগহা নিক্খমিত্ৱা সত্থাৰং দট্ঠুকামো জেতৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা সত্থাৰা পটিসন্থাৰং কত্ৱা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘ৰাজগহতো, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘মম পুত্তস্স মহাকস্সপস্স খমনীয’’ন্তি? ‘‘খমনীযং, ভন্তে, একো পন সদ্ধিৱিহাৰিকো ওৱাদমত্তেন কুজ্ঝিত্ৱা পণ্ণসালং ঝাপেত্ৱা পলাতো’’তি. সত্থা ‘‘ন সো ইদানেৱ ওৱাদং সুত্ৱা কুজ্ঝতি, পুব্বেপি কুজ্ঝিযেৱ. ন ইদানেৱ কুটিং দূসেতি, পুব্বেপি দূসেসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে হিমৱন্তপদেসে একো সিঙ্গিলসকুণো কুলাৱকং কত্ৱা ৱসি. অথেকদিৱসং দেৱে ৱস্সন্তে একো মক্কটো সীতেন কম্পমানো তং পদেসং অগমাসি. সিঙ্গিলো তং দিস্ৱা গাথমাহ –
‘‘মনুস্সস্সেৱ তে সীসং, হত্থপাদা চ ৱানৰ;
অথ কেন নু ৱণ্ণেন, অগাৰং তে ন ৱিজ্জতী’’তি. (জা. ১.৪.৮১);
মক্কটো ‘‘কিঞ্চাপি মে হত্থপাদা অত্থি, যায পন পঞ্ঞায ৱিচাৰেত্ৱা অগাৰং কৰেয্যং, সা মে পঞ্ঞা নত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা তমত্থং ৱিঞ্ঞাপেতুকামো ইমং গাথমাহ –
‘‘মনুস্সস্সেৱ মে সীসং, হত্থপাদা চ সিঙ্গিল;
যাহু সেট্ঠা মনুস্সেসু, সা মে পঞ্ঞা ন ৱিজ্জতী’’তি. (জা. ১.৪.৮২);
অথ নং ‘‘এৱৰূপস্স তৱ কথং ঘৰাৱাসো ইজ্ঝিস্সতী’’তি গৰহন্তো সিঙ্গিলো ইমং গাথাদ্ৱযমাহ –
‘‘অনৱট্ঠিতচিত্তস্স, লহুচিত্তস্স দুব্ভিনো;
নিচ্চং অদ্ধুৱসীলস্স, সুখভাৱো ন ৱিজ্জতি.
‘‘সো কৰস্সু আনুভাৱং, ৱীতিৱত্তস্সু সীলিযং;
সীতৱাতপৰিত্তাণং, কৰস্সু কুটৱং কপী’’তি. (জা. ১.৪.৮৩-৮৪);
মক্কটো ‘‘অযং মং অনৱট্ঠিতচিত্তং লহুচিত্তং মিত্তদুব্ভিং অদ্ধুৱসীলং কৰোতি, ইদানিস্স মিত্তদুব্ভিভাৱং দস্সেস্সামী’’তি কুলাৱকং ৱিদ্ধংসেত্ৱা ৱিপ্পকিৰি. সকুণো তস্মিং কুলাৱকং গণ্হন্তে এৱ একেন পস্সেন নিক্খমিত্ৱা পলাযি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মক্কটো কুটিদূসকভিক্খু অহোসি, সিঙ্গিলসকুণো কস্সপো অহোসী’’তি. জাতকং সমোধানেত্ৱা ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, ন ইদানেৱ, পুব্বেপি সো ওৱাদক্খণে কুজ্ঝিত্ৱা কুটিং দূসেসি, মম পুত্তস্স কস্সপস্স এৱৰূপেন বালেন সদ্ধিং ৱসনতো এককস্সেৱ নিৱাসো সেয্যো’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৬১. ‘‘চৰঞ্চে নাধিগচ্ছেয্য, সেয্যং সদিসমত্তনো;
একচৰিযং দড়্হং কযিৰা, নত্থি বালে সহাযতা’’তি.
তত্থ চৰন্তি ইৰিযাপথচাৰং অগ্গহেত্ৱা মনসাচাৰো ৱেদিতব্বো, কল্যাণমিত্তং পৰিযেসন্তোতি অত্থো. সেয্যং সদিসমত্তনোতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাগুণেহি অধিকতৰং ৱা সদিসং ৱা ন লভেয্য চে. একচৰিযন্তি এতেসু হি সেয্যং লভমানো সীলাদীহি ৱড্ঢতি, সদিসং লভমানো ন পৰিহাযতি, হীনেন পন সদ্ধিং একতো ৱসন্তো একতো সংভোগপৰিভোগং কৰোন্তো সীলাদীহি পৰিহাযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘এৱৰূপো পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ অনুদ্দযা অঞ্ঞত্ৰ অনুকম্পা’’তি (পু. প. ১২১; অ. নি. ৩.২৬). তস্মা সচে কাৰুঞ্ঞং পটিচ্চ ‘‘অযং মং নিস্সায সীলাদীহি ৱড্ঢিস্সতী’’তি তম্হা পুগ্গলা কিঞ্চি অপচ্চাসীসন্তো তং সঙ্গণ্হিতুং সক্কোতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে সক্কোতি, একচৰিযং দড়্হং কযিৰা একীভাৱমেৱ থিৰং কত্ৱা সব্বইৰিযাপথেসু এককোৱ ৱিহৰেয্য. কিং কাৰণা? নত্থি বালে সহাযতাতি সহাযতা নাম চূড়সীলং মজ্ঝিমসীলং মহাসীলং দস কথাৱত্থূনি তেৰস ধুতঙ্গগুণা ৱিপস্সনাগুণা চত্তাৰো মগ্গা চত্তাৰি ফলানি তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা. অযং সহাযতাগুণো বালং নিস্সায নত্থীতি.
দেসনাৱসানে আগন্তুকো ভিক্খু সোতাপত্তিফলং পত্তো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
মহাকস্সপত্থেৰসদ্ধিৱিহাৰিকৱত্থু দুতিযং.
৩. আনন্দসেট্ঠিৱত্থু
পুত্তা মত্থীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো আনন্দসেট্ঠিং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰ আনন্দসেট্ঠি নাম চত্তালীসকোটিৱিভৱো মহামচ্ছৰী অহোসি. সো অন্ৱড্ঢমাসং ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৱা পুত্তং মূলসিৰিং নাম তীসু ৱেলাসু এৱং ওৱদতি – ‘‘ইদং চত্তালীসকোটিধনং ‘বহূ’’’তি মা সঞ্ঞং কৰি, ৱিজ্জমানং ধনং ন দাতব্বং, নৱং ধনং উপ্পাদেতব্বং. একেকম্পি হি কহাপণং ৱযং কৰোন্তস্স পন খীযতেৱ. তস্মা –
‘‘অঞ্জনানং খযং দিস্ৱা, উপচিকানঞ্চ আচযং;
মধূনঞ্চ সমাহাৰং, পণ্ডিতো ঘৰমাৱসে’’তি.
সো অপৰেন সমযেন অত্তনো পঞ্চ মহানিধিযো পুত্তস্স অনাচিক্খিত্ৱা ধননিস্সিতো মচ্ছেৰমলমলিনো কালং কত্ৱা তস্সেৱ নগৰস্স একস্মিং দ্ৱাৰগামকে চণ্ডালানং কুলসহস্সং পটিৱসতি. তত্থেকিস্সা চণ্ডালিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. ৰাজা তস্স কালকিৰিযং সুত্ৱা পুত্তমস্স মূলসিৰিং পক্কোসাপেত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানে ঠপেসি. তম্পি চণ্ডালকুলসহস্সং একতোৱ ভতিযা কম্মং কত্ৱা জীৱমানং তস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায নেৱ ভতিং লভতি, ন যাপনমত্ততো পৰং ভত্তপিণ্ডম্পি. তে ‘‘মযং এতৰহি কম্মং কৰোন্তাপি পিণ্ডভত্তম্পি ন লভাম, অম্হাকং অন্তৰে কাড়কণ্ণিযা ভৱিতব্ব’’ন্তি দ্ৱে কোট্ঠাসা হুত্ৱা যাৱ তস্স মাতাপিতৰো ৱিসুং হোন্তি, তাৱ ৱিভজিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং কুলে কাড়কণ্ণী উপ্পন্না’’তি তস্স মাতৰং নীহৰিংসু.
সাপি যাৱস্সা সো কুচ্ছিগতো, তাৱ যাপনমত্তম্পি কিচ্ছেন লভিত্ৱা পুত্তং ৱিজাযি. তস্স হত্থা চ পাদা চ অক্খীনি চ কণ্ণা চ নাসা চ মুখঞ্চ যথাঠানে ন অহেসুং. সো এৱৰূপেন অঙ্গৱেকল্লেন সমন্নাগতো পংসুপিসাচকো ৱিয অতিৱিৰূপো অহোসি. এৱং সন্তেপি তং মাতা ন পৰিচ্চজি. কুচ্ছিযং ৱসিতপুত্তস্মিঞ্হি সিনেহো বলৱা হোতি. সা তং কিচ্ছেন পোসযমানা তং আদায গতদিৱসে কিঞ্চি অলভিত্ৱা গেহে কত্ৱা সযমেৱ গতদিৱসে ভতিং লভতি. অথ নং পিণ্ডায চৰিত্ৱা জীৱিতুং সমত্থকালে সা কপালকং হত্থে ঠপেত্ৱা, ‘‘তাত, মযং তং নিস্সায মহাদুক্খং পত্তা, ইদানি ন সক্কোমি তং পোসেতুং, ইমস্মিং নগৰে কপণদ্ধিকাদীনং পটিযত্তভত্তানি অত্থি, তত্থ ভিক্খায চৰিত্ৱা জীৱাহী’’তি তং ৱিস্সজ্জেসি. সো ঘৰপটিপাটিযা চৰন্তো আনন্দসেট্ঠিকালে নিৱুত্তট্ঠানং গন্ত্ৱা জাতিস্সৰো হুত্ৱা অত্তনো গেহং পাৱিসি. তীসু পন দ্ৱাৰকোট্ঠকেসু ন কোচি সল্লক্খেসি. চতুত্থে দ্ৱাৰকোট্ঠকে মূলসিৰিসেট্ঠিনো পুত্তকা দিস্ৱা উব্বিগ্গহদযা পৰোদিংসু. অথ নং সেট্ঠিপুৰিসা ‘‘নিক্খম কাড়কণ্ণী’’তি পোথেত্ৱা নীহৰিত্ৱা সঙ্কাৰট্ঠানে খিপিংসু. সত্থা আনন্দত্থেৰেন পচ্ছাসমণেন পিণ্ডায চৰন্তো তং ঠানং পত্তো থেৰং ওলোকেত্ৱা তেন পুট্ঠো তং পৱত্তিং আচিক্খি. থেৰো মূলসিৰিং পক্কোসাপেসি. অথ মহাজনকাযো সন্নিপতি. সত্থা মূলসিৰিং আমন্তেত্ৱা ‘‘জানাসি এত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ন জানামী’’তি ৱুত্তে, ‘‘পিতা তে আনন্দসেট্ঠী’’তি ৱত্ৱা অসদ্দহন্তং ‘‘আনন্দসেট্ঠি পুত্তস্স তে পঞ্চ মহানিধিযো আচিক্খাহী’’তি আচিক্খাপেত্ৱা সদ্দহাপেসি. সো সত্থাৰং সৰণং অগমাসি. তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬২. ‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি, ইতি বালো ৱিহঞ্ঞতি;
অত্তা হি অত্তনো নত্থি, কুতো পুত্তা কুতো ধন’’ন্তি.
তস্সত্থো – পুত্তা মে অত্থি, ধনং মে অত্থি, ইতি বালো পুত্ততণ্হায চেৱ ধনতণ্হায চ হঞ্ঞতি ৱিহঞ্ঞতি দুক্খযতি, ‘‘পুত্তা মে নস্সিংসূ’’তি ৱিহঞ্ঞতি, ‘‘নস্সন্তী’’তি ৱিহঞ্ঞতি, ‘‘নস্সিস্সন্তী’’তি ৱিহঞ্ঞতি. ধনেপি এসেৱ নযো. ইতি ছহাকাৰেহি ৱিহঞ্ঞতি. ‘‘পুত্তে পোসেস্সামী’’তি ৰত্তিঞ্চ দিৱা চ থলজলপথাদীসু নানপ্পকাৰতো ৱাযমন্তোপি ৱিহঞ্ঞতি, ‘‘ধনং উপ্পাদেস্সামী’’তি কসিৱাণিজ্জাদীনি কৰোন্তোপি ৱিহঞ্ঞতেৱ. এৱং ৱিহঞ্ঞস্স চ অত্তা হি অত্তনো নত্থি তেন ৱিঘাতেন দুক্খিতং অত্তানং সুখিতং কাতুং অসক্কোন্তস্স পৱত্তিযম্পিস্স অত্তা হি অত্তনো নত্থি, মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স মাৰণন্তিকাহি ৱেদনাহি অগ্গিজালাহি ৱিয পৰিডয্হমানস্স ছিজ্জমানেসু সন্ধিবন্ধনেসু, ভিজ্জমানেসু অট্ঠিসঙ্ঘাটেসু নিমীলেত্ৱা পৰলোকং উম্মীলেত্ৱা ইধলোকং পস্সন্তস্সাপি দিৱসে দিৱসে দ্ৱিক্খত্তুং ন্হাপেত্ৱা তিক্খত্তুং ভোজেত্ৱা গন্ধমালাদীহি অলঙ্কৰিত্ৱা যাৱজীৱং পোসিতোপি সহাযভাৱেন দুক্খপৰিত্তাণং কাতুং অসমত্থতায অত্তা হি অত্তনো নত্থি. কুতো পুত্তা কুতো ধনং পুত্তা ৱা ধনং ৱা তস্মিং সমযে কিমেৱ কৰিস্সন্তি, আনন্দসেট্ঠিনোপি কস্সচি কিঞ্চি অদত্ৱা পুত্তস্সত্থায ধনং সণ্ঠপেত্ৱা পুব্বে ৱা মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স, ইদানি ৱা ইমং দুক্খং পত্তস্স কুতো পুত্তা কুতো ধনং. পুত্তা ৱা ধনং ৱা তস্মিং সমযে কিং দুক্খং হৰিংসু, কিং ৱা সুখং উপ্পাদযিংসূতি.
দেসনাৱসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
আনন্দসেট্ঠিৱত্থু ততিযং.
৪. গণ্ঠিভেদকচোৰৱত্থু
যো বালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো গণ্ঠিভেদকচোৰে আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ দ্ৱে সহাযকা ধম্মস্সৱনত্থায গচ্ছন্তেন মহাজনেন সদ্ধিং জেতৱনং গন্ত্ৱা একো ধম্মকথং অস্সোসি, একো অত্তনো গয্হূপগং ওলোকেসি. তেসু একো ধম্মং সুণমানো সোতাপত্তিফলং পাপুণি, ইতৰো একস্স দুস্সন্তে বদ্ধং পঞ্চমাসকমত্তং লভি. তস্স তং গেহে পাকভত্তং জাতং, ইতৰস্স গেহে ন পচ্চতি. অথ নং সহাযকচোৰো অত্তনো ভৰিযায সদ্ধিং উপ্পণ্ডযমানো ‘‘ত্ৱং অতিপণ্ডিততায অত্তনো গেহে পাকভত্তমূলম্পি ন নিপ্ফাদেসী’’তি আহ. ইতৰো পন ‘‘বালভাৱেনেৱ ৱতাযং অত্তনো পণ্ডিতভাৱং মঞ্ঞতী’’তি তং পৱত্তিং সত্থু আৰোচেতুং ঞাতীহি সদ্ধিং জেতৱনং গন্ত্ৱা আৰোচেসি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৩. ‘‘যো বালো মঞ্ঞতি বাল্যং, পণ্ডিতো ৱাপি তেন সো;
বালো চ পণ্ডিতমানী, স ৱে ‘বালো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
তত্থ যো বালোতি যো অন্ধবালো অপণ্ডিতো সমানো ‘‘বালো অহ’’ন্তি অত্তনো বাল্যং বালভাৱং মঞ্ঞতি জানাতি. তেন সোতি তেন কাৰণেন সো পুগ্গলো পণ্ডিতো ৱাপি হোতি পণ্ডিতসদিসো ৱা. সো হি ‘‘বালো অহ’’ন্তি জানমানো অঞ্ঞং পণ্ডিতং উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসন্তো তেন পণ্ডিতভাৱত্থায ওৱদিযমানো অনুসাসিযমানো তং ওৱাদং গণ্হিত্ৱা পণ্ডিতো ৱা হোতি পণ্ডিততৰো ৱা. স ৱে বালোতি যো চ বালো সমানো ‘‘কো অঞ্ঞো মযা সদিসো বহুস্সুতো ৱা ধম্মকথিকো ৱা ৱিনযধৰো ৱা ধুতঙ্গধৰো ৱা অত্থী’’তি এৱং পণ্ডিতমানী হোতি. সো অঞ্ঞং পণ্ডিতং অনুপসঙ্কমন্তো অপযিৰুপাসন্তো নেৱ পৰিযত্তিং উগ্গণ্হাতি, ন পটিপত্তিং পূৰেতি, একন্তবালভাৱমেৱ পাপুণাতি. সো গণ্ঠিভেদকচোৰো ৱিয. তেন ৱুত্তং ‘‘স ৱে ‘বালো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
দেসনাপৰিযোসানে ইতৰস্স ঞাতকেহি সদ্ধিং মহাজনো সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণীতি.
গণ্ঠিভেদকচোৰৱত্থু চতুত্থং.
৫. উদাযিত্থেৰৱত্থু
যাৱজীৱম্পি চে বালোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উদাযিত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ মহাথেৰেসু পটিক্কন্তেসু ধম্মসভং গন্ত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি. অথ নং একদিৱসং আগন্তুকা ভিক্খূ দিস্ৱা ‘‘অযং বহুস্সুতো মহাথেৰো ভৱিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা খন্ধাদিপটিসংযুত্তং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা কিঞ্চি অজানমানং ‘‘কো এসো, বুদ্ধেহি সদ্ধিং একৱিহাৰে ৱসমানো খন্ধধাতুআযতনমত্তম্পি ন জানাতী’’তি গৰহিত্ৱা তং পৱত্তিং তথাগতস্স আৰোচেসুং. সত্থা তেসং ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৪. ‘‘যাৱজীৱম্পি চে বালো, পণ্ডিতং পযিৰুপাসতি;
ন সো ধম্মং ৱিজানাতি, দব্বী সূপৰসং যথা’’তি.
তস্সত্থো – বালো নামেস যাৱজীৱম্পি পণ্ডিতং উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসন্তো ‘‘ইদং বুদ্ধৱচনং, এত্তকং বুদ্ধৱচন’’ন্তি এৱং পৰিযত্তিধম্মং ৱা ‘‘অযং চাৰো, অযং ৱিহাৰো, অযং আচাৰো, অযং গোচৰো, ইদং সাৱজ্জং, ইদং অনৱজ্জং, ইদং সেৱিতব্বং, ইদং ন সেৱিতব্বং, ইদং পটিৱিজ্ঝিতব্বং, ইদং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি এৱং পটিপত্তিপটিৱেধধম্মং ৱা ন জানাতি. যথা কিং? দব্বী সূপৰসং যথাতি. যথা হি দব্বী যাৱ পৰিক্খযা নানপ্পকাৰায সূপৱিকতিযা সম্পৰিৱত্তমানাপি ‘‘ইদং লোণিকং, ইদং অলোণিকং, ইদং তিত্তকং, ইদং খাৰিকং, ইদং কটুকং, ইদং অম্বিলং, ইদং অনম্বিলং, ইদং কসাৱ’’ন্তি সূপৰসং ন জানাতি, এৱমেৱ বালো যাৱজীৱম্পি পণ্ডিতং পযিৰুপাসমানো ৱুত্তপ্পকাৰং ধম্মং ন জানাতীতি.
দেসনাৱসানে আগন্তুকা ভিক্খূ আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসূতি.
উদাযিত্থেৰৱত্থু পঞ্চমং.
৬. তিংসমত্তপাৱেয্যকভিক্খুৱত্থু
মুহুত্তমপি চে ৱিঞ্ঞূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো তিংসমত্তে পাৱেয্যকে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
তেসঞ্হি ভগৱা ইত্থিং পৰিযেসন্তানং কপ্পাসিকৱনসণ্ডে পঠমং ধম্মং দেসেসি. তদা তে সব্বেৱ এহিভিক্খুভাৱং পত্ৱা ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা হুত্ৱা তেৰস ধুতঙ্গানি সমাদায ৱত্তমানা পুনপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অনমতগ্গধম্মদেসনং সুত্ৱা তস্মিংযেৱ আসনে অৰহত্তং পাপুণিংসু. ভিক্খূ ‘‘অহো ৱতিমেহি ভিক্খূহি খিপ্পমেৱ ধম্মো ৱিঞ্ঞাতো’’তি ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা তং সুত্ৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি ইমে তিংসমত্তা সহাযকা ধুত্তা হুত্ৱা তুণ্ডিলজাতকে (জা. ১.৬.৮৮ আদযো) মহাতুণ্ডিলস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱাপি খিপ্পমেৱ ধম্মং ৱিঞ্ঞায পঞ্চ সীলানি সমাদিযিংসু, তে তেনেৱ উপনিস্সযেন এতৰহি নিসিন্নাসনেযেৱ অৰহত্তং পত্তা’’তি ৱত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৫. ‘‘মুহুত্তমপি চে ৱিঞ্ঞূ, পণ্ডিতং পযিৰুপাসতি;
খিপ্পং ধম্মং ৱিজানাতি, জিৱ্হা সূপৰসং যথা’’তি.
তস্সত্থো – ৱিঞ্ঞূ পণ্ডিতপুৰিসো মুহুত্তমপি চে অঞ্ঞং পণ্ডিতং পযিৰুপাসতি, সো তস্স সন্তিকে উগ্গণ্হন্তো পৰিপুচ্ছন্তো খিপ্পমেৱ পৰিযত্তিধম্মং ৱিজানাতি. ততো কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা পটিপত্তিযং ঘটেন্তো ৱাযমন্তো যথা নাম অনুপহতজিৱ্হাপসাদো পুৰিসো ৰসৱিজাননত্থং জিৱ্হগ্গে ঠপেত্ৱা এৱ লোণিকাদিভেদং ৰসং ৱিজানাতি, এৱং পণ্ডিতো খিপ্পমেৱ লোকুত্তৰধম্মম্পি ৱিজানাতীতি.
দেসনাৱসানে বহূ ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসূতি.
তিংসমত্তপাৱেয্যকভিক্খুৱত্থু ছট্ঠং.
৭. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৱত্থু
চৰন্তি বালা দুম্মেধাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিং আৰব্ভ কথেসি. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৱত্থু উদানে (উদা. ৪৩) আগতমেৱ.
তদা হি সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠি পৰিসপৰিযন্তে নিসিন্নো ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলং পত্ৱা অত্তনা পটিলদ্ধগুণং সত্থু আৰোচেতুকামো পৰিসমজ্ঝে ওগাহিতুং অৱিসহন্তো মহাজনস্স সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তনকালে ৱিহাৰং অগমাসি. তস্মিং খণে সক্কো দেৱৰাজা ‘‘অযং সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠি অত্তনো সত্থু সাসনে পটিলদ্ধগুণং পাকটং কাতুকামো’’তি ঞত্ৱা ‘‘ৱীমংসিস্সামি ন’’ন্তি গন্ত্ৱা আকাসে ঠিতোৱ এতদৱোচ – ‘‘সুপ্পবুদ্ধ, ত্ৱং মনুস্সদলিদ্দো মনুস্সৱৰাকো, অহং তে অপৰিযন্তং ধনং দস্সামি, ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো, ধম্মো ন ধম্মো, সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো, অলং মে বুদ্ধেন, অলং মে ধম্মেন, অলং মে সঙ্ঘেনা’তি ৱদেহী’’তি. অথ নং সো আহ – ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘অহং সক্কো’’তি. অন্ধবাল, অহিৰিক ত্ৱং মযা সদ্ধিং কথেতুং ন যুত্তৰূপো, ত্ৱং মং ‘‘দুগ্গতো দলিদ্দো কপণো’’তি ৱদেসি, নেৱাহং দুগ্গতো, ন দলিদ্দো, সুখপ্পত্তো অহমস্মি মহদ্ধনো –
‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিৰী ওত্তপ্পিযং ধনং;
সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৱে সত্তমং ধনং.
‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুৰিসস্স ৱা;
‘অদলিদ্দো’তি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৱিত’’ন্তি. (অ. নি. ৭.৫-৬) –
ইমানি মে সত্তৱিধঅৰিযধনানি সন্তি, যেসঞ্হি ইমানি সত্ত ধনানি সন্তি, ন তে বুদ্ধেহি ৱা পচ্চেকবুদ্ধেহি ৱা ‘‘দলিদ্দা’’তি ৱুচ্চন্তীতি. সক্কো তস্স কথং সুত্ৱা তং অন্তৰামগ্গে ওহায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সব্বং তং ৱচনপটিৱচনং আৰোচেসি. অথ নং ভগৱা আহ – ‘‘ন খো, সক্ক, সক্কা তাদিসানং সতেনপি সহস্সেনপি সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিং ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো’তি ৱা, ‘ধম্মো ন ধম্মো’তি ৱা, ‘সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো’তি ৱা কথাপেতু’’ন্তি. সুপ্পবুদ্ধোপি খো কুট্ঠি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰা কতপটিসন্থাৰো সম্মোদমানো অত্তনা পটিলদ্ধগুণং আৰোচেত্ৱা ৱুট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ নং অচিৰপক্কন্তং গাৱী তৰুণৱচ্ছা জীৱিতা ৱোৰোপেসি.
সা কিৰ একা যক্খিনী পুক্কুসাতিকুলপুত্তং, বাহিযং দাৰুচীৰিযং, তম্বদাঠিকচোৰঘাতকং, সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিন্তি ইমেসং চতুন্নং জনানং অনেকসতে অত্তভাৱে গাৱী হুত্ৱা জীৱিতা ৱোৰোপেসি. তে কিৰ অতীতে চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা হুত্ৱা একং নগৰসোভিনিং গণিকং উয্যানং নেত্ৱা দিৱসং সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা সাযন্হসমযে এৱং সম্মন্তযিংসু – ‘‘ইমস্মিং ঠানে অঞ্ঞো নত্থি, ইমিস্সা অম্হেহি দিন্নং কহাপণসহস্সঞ্চ সব্বঞ্চ পসাধনভণ্ডং গহেত্ৱা ইমং মাৰেত্ৱা গচ্ছামা’’তি. সা তেসং কথং সুত্ৱা ‘‘ইমে নিল্লজ্জা, মযা সদ্ধিং অভিৰমিত্ৱা ইদানি মং মাৰেতুকামা, জানিস্সামি নেসং কত্তব্বযুত্তক’’ন্তি তেহি মাৰিযমানা ‘‘অহং যক্খিনী হুত্ৱা যথা মং এতে মাৰেন্তি, এৱমেৱ তে মাৰেতুং সমত্থা ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. তস্স নিস্সন্দেন ইমে মাৰেসি. সম্বহুলা ভিক্খূ তস্স কালকিৰিযং ভগৱতো আৰোচেত্ৱা ‘‘তস্স কা গতি, কেন চ কাৰণেন কুট্ঠিভাৱং পত্তো’’তি পুচ্ছিংসু. সত্থা সোতাপত্তিফলং পত্ৱা তস্স তাৱতিংসভৱনে উপ্পন্নভাৱঞ্চ তগৰসিখিপচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা নিট্ঠুভিত্ৱা অপসব্যং কত্ৱা দীঘৰত্তং নিৰযে পচ্চিত্ৱা ৱিপাকাৱসেসেন ইদানি কুট্ঠিভাৱপ্পত্তিঞ্চ ব্যাকৰিত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ইমে সত্তা অত্তনাৱ অত্তনো কটুকৱিপাককম্মং কৰোন্তা ৱিচৰন্তী’’তি ৱত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা উত্তৰি ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৬. ‘‘চৰন্তি বালা দুম্মেধা, অমিত্তেনেৱ অত্তনা;
কৰোন্তা পাপকং কম্মং, যং হোতি কটুকপ্ফল’’ন্তি.
তত্থ চৰন্তীতি চতূহি ইৰিযাপথেহি অকুসলমেৱ কৰোন্তা ৱিচৰন্তি. বালাতি ইধলোকত্থঞ্চ পৰলোকত্থঞ্চ অজানন্তা ইধ বালা নাম. দুম্মেধাতি দুপ্পঞ্ঞা. অমিত্তেনেৱ অত্তনাতি অত্তনা অমিত্তভূতেন ৱিয ৱেৰিনা হুত্ৱা. কটুকপ্ফলন্তি তিখিণফলং দুক্খফলন্তি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৱত্থু সত্তমং.
৮. কস্সকৱত্থু
ন তং কম্মং কতং সাধূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং কস্সকং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ সাৱত্থিতো অৱিদূৰে একং খেত্তং কসতি. চোৰা উদকনিদ্ধমনেন নগৰং পৱিসিত্ৱা একস্মিং অড্ঢকুলে উমঙ্গং ভিন্দিত্ৱা বহুং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং গহেত্ৱা উদকনিদ্ধমনেনেৱ নিক্খমিংসু. একো চোৰো তে ৱঞ্চেত্ৱা একং সহস্সত্থৱিকং ওৱট্টিকায কত্ৱা তং খেত্তং গন্ত্ৱা তেহি সদ্ধিং ভণ্ডং ভাজেত্ৱা আদায গচ্ছন্তো ওৱট্টিকতো পতমানং সহস্সত্থৱিকং ন সল্লক্খেসি. তং দিৱসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো তং কস্সকং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তোপৱিট্ঠং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি উপধাৰযমানো ইদং অদ্দস – ‘‘অযং কস্সকো পাতোৱ কসিতুং গমিস্সতি, ভণ্ডসামিকা চোৰানং অনুপদং গন্ত্ৱা ওৱট্টিকতো পতমানং সহস্সত্থৱিকং দিস্ৱা এতং গণ্হিস্সন্তি, মং ঠপেত্ৱা তস্স অঞ্ঞো সক্খী নাম ন ভৱিস্সতি, সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযোপিস্স অত্থি, তত্থ মযা গন্তুং ৱট্টতী’’তি. সোপি কস্সকো পাতোৱ কসিতুং গতো. সত্থা আনন্দত্থেৰেন পচ্ছাসমণেন তত্থ অগমাসি. কস্সকো সত্থাৰং দিস্ৱা গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পুন কসিতুং আৰভি. সত্থা তেন সদ্ধিং কিঞ্চি অৱত্ৱাৱ সহস্সত্থৱিকায পতিতট্ঠানং গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা আনন্দত্থেৰং আহ – ‘‘পস্স, আনন্দ, আসীৱিসো’’তি. ‘‘পস্সামি, ভন্তে, ঘোৰৱিসো’’তি.
কস্সকো তং কথং সুত্ৱা ‘‘মম ৱেলায ৱা অৱেলায ৱা ৱিচৰণট্ঠানমেতং, আসীৱিসো কিৰেত্থ অত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থৰি এত্তকং ৱত্ৱা পক্কন্তে ‘‘মাৰেস্সামি ন’’ন্তি পতোদলট্ঠিং আদায গতো সহস্সভণ্ডিকং দিস্ৱা ‘‘ইমং সন্ধায সত্থাৰা কথিতং ভৱিস্সতী’’তি তং আদায নিৱত্তো, অব্যত্ততায একমন্তে ঠপেত্ৱা পংসুনা পটিচ্ছাদেত্ৱা পুন কসিতুং আৰভি. মনুস্সা চ ৱিভাতায ৰত্তিযা গেহে চোৰেহি কতকম্মং দিস্ৱা পদানুপদং গচ্ছন্তা তং খেত্তং গন্ত্ৱা তত্থ চোৰেহি ভণ্ডস্স ভাজিতট্ঠানং দিস্ৱা কস্সকস্স পদৱলঞ্জং অদ্দসংসু. তে তস্স পদানুসাৰেন গন্ত্ৱা থৱিকায ঠপিতট্ঠানং দিস্ৱা পংসুং ৱিযূহিত্ৱা থৱিকং আদায ‘‘ত্ৱং গেহং ৱিলুম্পিত্ৱা খেত্তং কসমানো ৱিয ৱিচৰসী’’তি তজ্জেত্ৱা পোথেত্ৱা নেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সযিংসু. ৰাজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা তস্স ৱধং আণাপেসি. ৰাজপুৰিসা তং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৱা কসাহি তাড়েন্তা আঘাতনং নযিংসু. সো কসাহি তাড়িযমানো অঞ্ঞং কিঞ্চি অৱত্ৱা ‘‘পস্সানন্দ, আসীৱিসোতি, পস্সামি ভগৱা ঘোৰৱিসো’’তি ৱদন্তো গচ্ছতি. অথ নং ৰাজপুৰিসা ‘‘ত্ৱং সত্থু চেৱ আনন্দত্থেৰস্স চ কথং কথেসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা – ‘‘ৰাজানং দট্ঠুং লভমানো কথেস্সামী’’তি ৱুত্তে ৰঞ্ঞো সন্তিকং নেত্ৱা ৰঞ্ঞো তং পৱত্তিং কথযিংসু. অথ নং ৰাজা ‘‘কস্মা এৱং কথেসী’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘নাহং, দেৱ, চোৰো’’তি ৱত্ৱা কসনত্থায নিক্খন্তকালতো পট্ঠায সব্বং তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আচিক্খি. ৰাজা তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘অযং ভণে লোকে অগ্গপুগ্গলং সত্থাৰং সক্খিং অপদিসতি, ন যুত্তং এতস্স দোসং আৰোপেতুং, অহমেত্থ কত্তব্বং জানিস্সামী’’তি তং আদায সাযন্হসমযে সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰং পুচ্ছি – ‘‘ভগৱা কচ্চি তুম্হে আনন্দত্থেৰেন সদ্ধিং এতস্স কস্সকস্স কসনট্ঠানং গতা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিং ৱো তত্থ দিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘সহস্সত্থৱিকা, মহাৰাজা’’তি. ‘‘দিস্ৱা কিং অৱোচুত্থা’’তি? ‘‘ইদং নাম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘ভন্তে, সচাযং পুৰিসো তুম্হাদিসং অপদিসং নাকৰিস্স, ন জীৱিতং অলভিস্স, তুম্হেহি পন কথিতকথং কথেত্ৱা তেন জীৱিতং লদ্ধ’’ন্তি. তং সুত্ৱা সত্থা ‘‘আম, মহাৰাজ, অহম্পি এত্তকমেৱ ৱত্ৱা গতো, পণ্ডিতেন নাম যং কম্মং কত্ৱা পচ্ছানুতপ্পং হোতি, তং ন কত্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৭. ‘‘ন তং কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৱা অনুতপ্পতি;
যস্স অস্সুমুখো ৰোদং, ৱিপাকং পটিসেৱতী’’তি.
তত্থ ন তং কম্মন্তি যং নিৰযাদীসু নিব্বত্তনসমত্থং দুক্খুদ্ৰযং কম্মং কত্ৱা অনুস্সৰন্তো অনুস্সৰিতানুস্সৰিতক্খণে অনুতপ্পতি অনুসোচতি, তং কতং ন সাধু ন সুন্দৰং নিৰত্থকং. যস্স অস্সুমুখোতি যস্স অস্সূহি তিন্তমুখো ৰোদন্তো ৱিপাকং অনুভোতীতি.
দেসনাৱসানে কস্সকো উপাসকো সোতাপত্তিফলং পত্তো, সম্পত্তভিক্খূপি সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
কস্সকৱত্থু অট্ঠমং.
৯. সুমনমালাকাৰৱত্থু
তঞ্চ কম্মং কতং সাধূতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো সুমনং নাম মালাকাৰং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ দেৱসিকং বিম্বিসাৰৰাজানং পাতোৱ অট্ঠহি সুমনপুপ্ফনাড়ীহি উপট্ঠহন্তো অট্ঠ কহাপণে লভতি. অথেকদিৱসং তস্মিং পুপ্ফানি গহেত্ৱা নগৰং পৱিট্ঠমত্তে ভগৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা মহতা বুদ্ধানুভাৱেন মহতিযা বুদ্ধলীড়ায নগৰং পিণ্ডায পাৱিসি. ভগৱা হি একদা ছব্বণ্ণৰংসিযো চীৱৰেন পটিচ্ছাদেত্ৱা অঞ্ঞতৰো পিণ্ডপাতিকো ৱিয চৰতি তিংসযোজনমগ্গং অঙ্গুলিমালস্স পচ্চুগ্গমনং গচ্ছন্তো ৱিয, একদা ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা কপিলৱত্থুপ্পৱেসনাদীসু ৱিয. তস্মিম্পি দিৱসে সৰীৰতো ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তো মহন্তেন বুদ্ধানুভাৱেন মহতিযা বুদ্ধলীড়ায ৰাজগহং পাৱিসি. মালাকাৰো ভগৱতো ৰতনগ্ঘিযসদিসং অত্তভাৱং দিস্ৱা দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতানুব্যঞ্জনসৰীৰসোভগ্গং ওলোকেত্ৱা পসন্নচিত্তো ‘‘কিং নু খো সত্থু অধিকাৰং কৰোমী’’তি চিন্তেত্ৱা অঞ্ঞং অপস্সন্তো ‘‘ইমেহি পুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘ইমানি ৰঞ্ঞো নিবদ্ধং উপট্ঠানপুপ্ফানি, ৰাজা ইমানি অলভন্তো মং বন্ধাপেয্য ৱা ঘাতাপেয্য ৱা ৰট্ঠতো ৱা পব্বাজেয্য, কিং নু খো কৰোমী’’তি? অথস্স এতদহোসি ‘‘ৰাজা মং ঘাতেতু ৱা বন্ধাপেতু ৱা ৰট্ঠতো পব্বাজেতু ৱা, সো হি ময্হং দদমানোপি ইমস্মিং অত্তভাৱে জীৱিতমত্তং ধনং দদেয্য, সত্থুপূজা পন মে অনেকাসু কপ্পকোটীসু অলং হিতায চেৱ সুখায চা’’তি অত্তনো জীৱিতং তথাগতস্স পৰিচ্চজি.
সো ‘‘যাৱ মে পসন্নং চিত্তং ন পতিকুটতি, তং তাৱদেৱ পূজং কৰিস্সামী’’তি হট্ঠতুট্ঠো উদগ্গুদগ্গো সত্থাৰং পূজেসি. কথং? পঠমং তাৱ দ্ৱেৱ পুপ্ফমুট্ঠিযো তথাগতস্স উপৰি খিপি, তা উপৰিমত্থকে ৱিতানং হুত্ৱা অট্ঠংসু. অপৰা দ্ৱে মুট্ঠিযো খিপি, তা দক্খিণহত্থপস্সেন মালাপটচ্ছন্নেন ওতৰিত্ৱা অট্ঠংসু. অপৰা দ্ৱে মুট্ঠিযো খিপি, তা পিট্ঠিপস্সেন ওতৰিত্ৱা তথেৱ অট্ঠংসু. অপৰা দ্ৱে মুট্ঠিযো খিপি, তা ৱামহত্থপস্সেন ওতৰিত্ৱা তথেৱ অট্ঠংসু. এৱং অট্ঠ নাড়িযো অট্ঠ মুট্ঠিযো হুত্ৱা চতূসু ঠানেসু তথাগতং পৰিক্খিপিংসু. পুৰতো গমনদ্ৱাৰমত্তমেৱ অহোসি. পুপ্ফানং ৱণ্টানি অন্তো অহেসুং, পত্তানি বহিমুখানি. ভগৱা ৰজতপত্তপৰিক্খিত্তো ৱিয হুত্ৱা পাযাসি. পুপ্ফানি অচিত্তকানিপি সচিত্তকং নিস্সায সচিত্তকানি ৱিয অভিজ্জিত্ৱা অপতিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিংযেৱ গচ্ছন্তি, ঠিতঠিতট্ঠানে তিট্ঠন্তি. সত্থু সৰীৰতো সতসহস্সৱিজ্জুলতা ৱিয ৰংসিযো নিক্খমিংসু. পুৰতো চ পচ্ছতো চ দক্খিণতো চ ৱামতো চ সীসমত্থকতো চ নিৰন্তৰং নিক্খন্তৰংসীসু একাপি সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৱ অপলাযিত্ৱা সব্বাপি সত্থাৰং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা তৰুণতালক্খন্ধপ্পমাণা হুত্ৱা পুৰতো এৱ ধাৱন্তি. সকলনগৰং সঙ্খুভি. অন্তোনগৰে নৱ কোটিযো, বহিনগৰে নৱ কোটিযোতি অট্ঠাৰসসু কোটীসু একোপি পুৰিসো ৱা ইত্থী ৱা ভিক্খং গহেত্ৱা অনিক্খন্তো নাম নত্থি. মহাজনো সীহনাদং নদন্তো চেলুক্খেপসহস্সানি কৰোন্তো সত্থু পুৰতোৱ গচ্ছতি. সত্থাপি মালাকাৰস্স গুণং পাকটং কাতুং তিগাৱুতপ্পমাণে নগৰে ভেৰিচৰণমগ্গেনেৱ অচৰি. মালাকাৰস্স সকলসৰীৰং পঞ্চৱণ্ণায পীতিযা পৰিপূৰি.
সো থোকঞ্ঞেৱ তথাগতেন সদ্ধিং চৰিত্ৱা মনোসিলাৰসে নিমুগ্গো ৱিয বুদ্ধৰস্মীনং অন্তো পৱিট্ঠো সত্থাৰং থোমেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তুচ্ছপচ্ছিমেৱ গহেত্ৱা গেহং অগমাসি. অথ নং ভৰিযা পুচ্ছি ‘‘কহং পুপ্ফানী’’তি? ‘‘সত্থা মে পূজিতো’’তি. ‘‘ৰঞ্ঞো দানি কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘ৰাজা মং ঘাতেতু ৱা ৰট্ঠতো ৱা নীহৰতু, অহং জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা সত্থাৰং পূজেসিং, সব্বপুপ্ফানি অট্ঠ মুট্ঠিযোৱ অহেসুং, এৱৰূপা নাম পূজা জাতা. মহাজনো উক্কুট্ঠিসহস্সানি কৰোন্তো সত্থাৰা সদ্ধিং চৰতি, যো এস মহাজনস্স উক্কুট্ঠিসদ্দো, তস্মিং ঠানে এসো’’তি. অথস্স ভৰিযা অন্ধবালতায এৱৰূপে পাটিহাৰিযে পসাদং নাম অজনেত্ৱা তং অক্কোসিত্ৱা পৰিভাসিত্ৱা ‘‘ৰাজানো নাম চণ্ডা, সকিং কুদ্ধা হত্থপাদাদিচ্ছেদনেন বহুম্পি অনত্থং কৰোন্তি, তযা কতকম্মেন ময্হম্পি অনত্থো সিযা’’তি পুত্তে আদায ৰাজকুলং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞা পক্কোসিত্ৱা ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছিতা আহ – ‘‘মম সামিকো তুম্হাকং উপট্ঠানপুপ্ফেহি সত্থাৰং পূজেত্ৱা তুচ্ছহত্থো ঘৰং আগন্ত্ৱা ‘কহং পুপ্ফানী’তি মযা পুট্ঠো ইদং নাম ৱদেসি, অহং তং পৰিভাসিত্ৱা ‘ৰাজানো নাম চণ্ডা, সকিং কুদ্ধা হত্থপাদাদিচ্ছেদনেন বহুম্পি অনত্থং কৰোন্তি, তযা কতকম্মেন ময্হম্পি অনত্থো সিযা’তি তং ছড্ডেত্ৱা ইধাগতা, তেন কতং কম্মং সুকতং ৱা হোতু, দুক্কটং ৱা, তস্সেৱেতং, মযা তস্স ছড্ডিতভাৱং জানাহি, দেৱা’’তি. ৰাজা পঠমদস্সনেনেৱ সোতাপত্তিফলং পত্তো সদ্ধো পসন্নো অৰিযসাৱকো চিন্তেসি – ‘‘অহো অযং ইত্থী অন্ধবালা, এৱৰূপে গুণে পসাদং ন উপ্পাদেসী’’তি. সো কুদ্ধো ৱিয হুত্ৱা, ‘‘অম্ম, কিং ৱদেসি, ময্হং উপট্ঠানপুপ্ফেহি তেন পূজা কতা’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘ভদ্দকং তে কতং তং ছড্ডেন্তিযা, মম পুপ্ফেহি পূজাকাৰস্স অহং কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি তং উয্যোজেত্ৱা ৱেগেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিংযেৱ ৱিচৰি.
সত্থা ৰঞ্ঞো চিত্তপ্পসাদং ঞত্ৱা ভেৰিচৰণৱীথিযা নগৰং চৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো ঘৰদ্ৱাৰং অগমাসি. ৰাজা পত্তং গহেত্ৱা সত্থাৰং গেহং পৱেসেতুকামো অহোসি. সত্থা পন ৰাজঙ্গণেযেৱ নিসীদনাকাৰং দস্সেসি. ৰাজা তং ঞত্ৱা ‘‘সীঘং মণ্ডপং কৰোথা’’তি তঙ্খণঞ্ঞেৱ মণ্ডপং কাৰাপেসি. নিসীদি সত্থা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. কস্মা পন সত্থা ৰাজগেহং ন পাৱিসি?
এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘সচাহং অন্তো পৱিসিত্ৱা নিসীদেয্যং, মহাজনো মং দট্ঠুং ন লভেয্য, মালাকাৰস্স গুণো পাকটো ন ভৱেয্য, ৰাজঙ্গণে পন মং নিসিন্নং মহাজনো দট্ঠুং লভিস্সতি, মালাকাৰস্স গুণো পাকটো ভৱিস্সতী’’তি. গুণৱন্তানঞ্হি গুণং বুদ্ধা এৱ পাকটং কাতুং সক্কোন্তি, অৱসেসজনো গুণৱন্তানং গুণং কথেন্তো মচ্ছৰাযতি. চত্তাৰো পুপ্ফপটা চতুদ্দিসং অট্ঠংসু. মহাজনো সত্থাৰং পৰিৱাৰেসি. ৰাজা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেনাহাৰেন পৰিৱিসি. সত্থা ভত্তকিচ্চাৱসানে অনুমোদনং কত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ চতূহি পুপ্ফপটেহি পৰিক্খিত্তো সীহনাদং নদন্তো মহাজনেন পৰিৱুতো ৱিহাৰং অগমাসি. ৰাজা সত্থাৰং অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তো মালাকাৰং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘মম আহৰিতপুপ্ফেহি কিন্তি কত্ৱা সত্থাৰং পূজেসী’’তি পুচ্ছি. মালাকাৰো ‘‘ৰাজা মং ঘাতেতু ৱা ৰট্ঠতো ৱা পব্বাজেতূতি জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা পূজেসিং দেৱা’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ত্ৱং মহাপুৰিসো নামা’’তি ৱত্ৱা অট্ঠ হত্থী চ অস্সে চ দাসে চ দাসিযো চ মহাপসাধনানি চ অট্ঠ কহাপণসহস্সানি চ ৰাজকুলতো নীহৰিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপ্পটিমণ্ডিতা অট্ঠ নাৰিযো চ অট্ঠ গামৱৰে চাতি ইদং সব্বট্ঠকং নাম দানং অদাসি.
আনন্দত্থেৰো চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ পাতোৱ পট্ঠায সীহনাদসহস্সানি চেৱ চেলুক্খেপসহস্সানি চ পৱত্তন্তি, কো নু খো মালাকাৰস্স ৱিপাকো’’তি? সো সত্থাৰং পুচ্ছি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘আনন্দ, ইমিনা মালাকাৰেন অপ্পমত্তকং কম্মং কত’’ন্তি মা সল্লক্খেসি, অযঞ্হি ময্হং জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা পূজং অকাসি. সো এৱং মযি চিত্তং পসাদেত্ৱা –
‘‘কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং ন গমিস্সতি;
ঠত্ৱা দেৱমনুস্সেসু, ফলং এতস্স কম্মুনো;
পচ্ছা পচ্চেকসম্বুদ্ধো, সুমনো নাম ভৱিস্সতী’’তি. –
আহ. সত্থু পন ৱিহাৰং গন্ত্ৱা গন্ধকুটিপৱিসনকালে তানি পুপ্ফানি দ্ৱাৰকোট্ঠকে পতিংসু. সাযন্হসমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘অহো অচ্ছৰিযং মালাকাৰস্স কম্মং, ধৰমানকবুদ্ধস্স জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা পুপ্ফপূজং কত্ৱা তঙ্খণঞ্ঞেৱ সব্বট্ঠকং নাম লভতী’’তি. সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা তিণ্ণং গমনানং অঞ্ঞতৰেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৱা বুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, ভিক্খৱে, যস্স কম্মস্স কতত্তা পচ্ছানুতপ্পং ন হোতি, অনুস্সৰিতানুস্সৰিতক্খণে সোমনস্সমেৱ উপ্পজ্জতি, এৱৰূপং কম্মং কত্তব্বমেৱা’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৮. ‘‘তঞ্চ কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৱা নানুতপ্পতি;
যস্স পতীতো সুমনো, ৱিপাকং পটিসেৱতী’’তি.
তত্থ যং কত্ৱাতি যং দেৱমনুস্সসম্পত্তীনঞ্চেৱ নিব্বানসম্পত্তিযা চ নিব্বত্তনসমত্থং সুখুদ্ৰযং কম্মং কত্ৱা নানুতপ্পতি, অথ খো দিট্ঠধম্মেযেৱ অনুস্সৰিতানুস্সৰিতক্খণেযেৱ পীতিৱেগেন পতীতো সোমনস্সৱেগেন চ সুমনো হুত্ৱা আযতিং পীতিসোমনস্সজাতো হুত্ৱা ৱিপাকং পটিসেৱতি, তং কম্মং কতং সাধু ভদ্দকন্তি.
দেসনাৱসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
সুমনমালাকাৰৱত্থু নৱমং.
১০. উপ্পলৱণ্ণত্থেৰীৱত্থু
মধুৱা মঞ্ঞতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উপ্পলৱণ্ণত্থেৰিং আৰব্ভ কথেসি.
সা কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স পাদমূলে পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা কপ্পসতসহস্সং পুঞ্ঞানি কুৰুমানা দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৱলোকতো চৱিত্ৱা সাৱত্থিযং সেট্ঠিকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. নীলুপ্পলগব্ভসমানৱণ্ণতায চস্সা উপ্পলৱণ্ণাত্ৱেৱ নামং অকংসু. অথস্সা ৱযপ্পত্তকালে সকলজম্বুদীপে ৰাজানো চ সেট্ঠিনো চ সেট্ঠিস্স সন্তিকং সাসনং পহিণিংসু – ‘‘ধীতৰং অম্হাকং দেতূ’’তি. অপহিণন্তো নাম নাহোসি. ততো সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘অহং সব্বেসং মনং গহেতুং ন সক্খিস্সামি, উপাযং পনেকং কৰিস্সামী’’তি ধীতৰং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘অম্ম, পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি আহ. তস্সা পচ্ছিমভৱিকত্তা তং ৱচনং সীসে আসিত্তং সতপাকতেলং ৱিয অহোসি. তস্মা পিতৰং ‘‘পব্বজিস্সামি, তাতা’’তি আহ. সো তস্সা মহন্তং সক্কাৰং কত্ৱা ভিক্খুনীউপস্সযং নেত্ৱা পব্বাজেসি. তস্সা অচিৰপব্বজিতায এৱ উপোসথাগাৰে কালৱাৰো পাপুণি. সা দীপং জালেত্ৱা উপোসথাগাৰং সম্মজ্জিত্ৱা দীপসিখায নিমিত্তং গণ্হিত্ৱা ঠিতাৱ পুনপ্পুনং ওলোকযমানা তেজোকসিণাৰম্মণং ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তমেৱ পাদকং কত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি সদ্ধিং পটিসম্ভিদাহি চেৱ অভিঞ্ঞাহি চ.
সা অপৰেন সমযেন জনপদচাৰিকং চৰিত্ৱা পচ্চাগন্ত্ৱা অন্ধৱনং পাৱিসি. তদা ভিক্খুনীনং অৰঞ্ঞৱাসো অপ্পটিক্খিত্তো হোতি. অথস্সা তত্থ কুটিকং কত্ৱা মঞ্চকং পঞ্ঞাপেত্ৱা সাণিযা পৰিক্খিপিংসু. সা সাৱত্থিযং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা নিক্খমি. মাতুলপুত্তো পনস্সা নন্দমাণৱো নাম গিহিকালতো পট্ঠায পটিবদ্ধচিত্তো. সো তস্সা আগতভাৱং সুত্ৱা থেৰিযা আগমনতো পুৰেতৰমেৱ অন্ধৱনং গন্ত্ৱা তং কুটিকং পৱিসিত্ৱা হেট্ঠামঞ্চকে নিলীনো থেৰিযা আগন্ত্ৱা কুটিকং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায মঞ্চকে নিসিন্নমত্তায বহি আতপতো আগতত্তা চক্খুপথে অন্ধকাৰে অৱিগতেযেৱ হেট্ঠামঞ্চকতো নিক্খমিত্ৱা মঞ্চকং অভিৰুয্হ ‘‘মা নস্সি বাল, মা নস্সি বালা’’তি থেৰিযা ৱাৰিযমানোযেৱ অভিভৱিত্ৱা অত্তনা পত্থিতকম্মং কত্ৱা পাযাসি. অথস্স অগুণং ধাৰেতুং অসক্কোন্তী ৱিয মহাপথৱী দ্ৱেধা ভিজ্জি. সো পথৱিং পৱিট্ঠো গন্ত্ৱা মহাঅৱীচিম্হি এৱ নিব্বত্তি. থেৰীপি তমত্থং ভিক্খুনীনং আৰোচেসি. ভিক্খুনিযো ভিক্খূনং এতমত্থং আৰোচেসুং. ভিক্খূ ভগৱতো আৰোচযিংসু. তং সুত্ৱা সত্থা ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ভিক্খুভিক্খূনী উপাসকউপাসিকাসু যো কোচি বালো পাপকম্মং কৰোন্তো মধুসক্খৰাদীসু কিঞ্চি দেৱ মধুৰৰসং খাদমানো পুৰিসো ৱিয তুট্ঠহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো ৱিয কৰোতী’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
৬৯. ‘‘মধুৱা মঞ্ঞতি বালো, যাৱ পাপং ন পচ্চতি;
যদা চ পচ্চতি পাপং, বালো দুক্খং নিগচ্ছতী’’তি.
তত্থ মধুৱাতি বালস্স হি পাপং অকুসলকম্মং কৰোন্তস্স তং কম্মং মধু ৱিয মধুৰৰসং ৱিয ইট্ঠং কন্তং মনাপং ৱিয উপট্ঠাতি. ইতি নং সো মধুংৱ মঞ্ঞতি. যাৱাতি যত্তকং কালং. পাপং ন পচ্চতীতি দিট্ঠধম্মে ৱা সম্পৰাযে ৱা ৱিপাকং ন দেতি, তাৱ নং এৱং মঞ্ঞতি. যদা চাতি যদা পনস্স দিট্ঠধম্মে ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কযিৰমানস্স, সম্পৰাযে ৱা নিৰযাদীসু মহাদুক্খং অনুভৱন্তস্স তং পাপং পচ্চতি, অথ সো বালো দুক্খং নিগচ্ছতি ৱিন্দতি পটিলভতীতি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু.