৮. ৱিসাখাৱত্থু
যথাপি পুপ্ফৰাসিম্হাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং উপনিস্সায পুব্বাৰামে ৱিহৰন্তো ৱিসাখং উপাসিকং আৰব্ভ কথেসি.
সা কিৰ অঙ্গৰট্ঠে ভদ্দিযনগৰে মেণ্ডকসেট্ঠিপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো অগ্গমহেসিযা সুমনদেৱিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তস্সা সত্তৱস্সিককালে সত্থা সেলব্ৰাহ্মণাদীনং বোধনেয্যবন্ধৱানং উপনিস্সযসম্পদং দিস্ৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো চাৰিকং চৰমানো তং নগৰং পাপুণি.
তস্মিঞ্চ সমযে মেণ্ডকো, গহপতি, তস্মিং নগৰে পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং জেট্ঠকো হুত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানং কৰোতি. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকো সেট্ঠি, চন্দপদুমা নাম তস্সেৱ জেট্ঠকভৰিযা, তস্সেৱ জেট্ঠকপুত্তো ধনঞ্চযো নাম, তস্স ভৰিযা সুমনদেৱী নাম, মেণ্ডকসেট্ঠিনো দাসো পুণ্ণো নামাতি. ন কেৱলঞ্চ মেণ্ডকসেট্ঠিযেৱ, বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো পন ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা নাম অহেসুং – জোতিকো, জটিলো, মেণ্ডকো, পুণ্ণকো, কাকৱলিযোতি. তেসু অযং মেণ্ডকসেট্ঠি দসবলস্স অত্তনো নগৰং সম্পত্তভাৱং ঞত্ৱা পুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ধীতৰং ৱিসাখং দাৰিকং পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘অম্ম, তুয্হম্পি মঙ্গলং, অম্হাকম্পি মঙ্গলং, তৱ পৰিৱাৰেহি পঞ্চহি দাৰিকাসতেহি সদ্ধিং পঞ্চ ৰথসতানি আৰুয্হ পঞ্চহি দাসিসতেহি পৰিৱুতা দসবলস্স পচ্চুগ্গমনং কৰোহী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা তথা অকাসি. কাৰণাকাৰণেসু পন কুসলত্তা যাৱতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৱা যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকাৱ সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথস্সা চৰিযাৱসেন সত্থা ধম্মং দেসেসি. সা দেসনাৱসানে পঞ্চহি দাৰিকাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. মেণ্ডকসেট্ঠিপি খো সত্থাৰমুপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা পুনদিৱসে অত্তনো নিৱেসনে পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসিত্ৱা এতেনেৱ উপাযেন অড্ঢমাসং মহাদানমদাসি. সত্থা ভদ্দিযনগৰে যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা পক্কামি.
তেন খো পন সমযেন বিম্বিসাৰো চ পসেনদি কোসলো চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভগিনিপতিকা হোন্তি. অথেকদিৱসং কোসলৰাজা চিন্তেসি – ‘‘বিম্বিসাৰস্স ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৱসন্তি, ময্হং ৱিজিতে একোপি তাদিসো নত্থি, যংনূনাহং বিম্বিসাৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা একং মহাপুঞ্ঞং যাচেয্য’’ন্তি. সো তত্থ গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞা কতপটিসন্থাৰো ‘‘কিং কাৰণা আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘‘তুম্হাকং ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৱসন্তি, ততো একং গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি আগতোম্হি, তেসু মে একং দেথা’’তি আহ. ‘‘মহাকুলানি অম্হেহি চালেতুং ন সক্কা’’তি আহ. ‘‘অহং অলদ্ধা ন গমিস্সামী’’তি আহ. ৰাজা অমচ্চেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা ‘‘জোতিকাদীনং মহাকুলানং চালনং নাম মহাপথৱিযা চালনসদিসং, মেণ্ডকমহাসেট্ঠিস্স পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি নাম অত্থি, তেন সদ্ধিং মন্তেত্ৱা পটিৱচনং তে দস্সামী’’তি ৱত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা, তাত, কোসলৰাজা ‘‘‘একং ধনসেট্ঠিং গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি ৱদতি, ত্ৱং তেন সদ্ধিং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘তুম্হেসু পহিণন্তেসু গমিস্সামি, দেৱা’’তি. ‘‘তেন হি পৰিৱচ্ছং কত্ৱা গচ্ছ, তাতা’’তি. সো অত্তনো কত্তব্বযুত্তকমকাসি. ৰাজাপিস্স মহন্তং সক্কাৰং কত্ৱা, ‘‘ইমং আদায গচ্ছথা’’তি পসেনদিৰাজানং উয্যোজেসি. সো তং আদায সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেন গচ্ছন্তো একং ফাসুকট্ঠানং পত্ৱা নিৱাসং গণ্হি, অথ নং ধনঞ্চযসেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘ইদং কস্স ৱিজিত’’ন্তি? ‘‘ময্হং, সেট্ঠী’’তি. ‘‘কীৱ দূৰো ইতো সাৱত্থী’’তি? ‘‘সত্তযোজনমত্থকে’’তি. ‘‘অন্তোনগৰং সম্বাধং, অম্হাকং পৰিজনো মহন্তো, সচে ৰোচেথ, ইধেৱ ৱসেয্যাম, দেৱা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তস্মিং ঠানে নগৰং মাপেত্ৱা তস্স দত্ৱা অগমাসি. তস্মিং পদেসে সযং ৱসনট্ঠানস্স গহিতত্তা নগৰস্স সাকেতন্ত্ৱেৱ নামং অহোসি.
সাৱত্থিযম্পি খো মিগাৰসেট্ঠিনো পুত্তো পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম ৱযপ্পত্তো অহোসি. অথ নং মাতাপিতৰো ৱদিংসু – ‘‘তাত, তৱ ৰুচ্চনট্ঠানে একং দাৰিকং উপধাৰেহী’’তি. ‘‘‘ময্হং এৱৰূপায ভৰিযায কিচ্চং নত্থী’তি, পুত্ত, মা এৱং কৰি, কুলং নাম অপুত্তকং ন তিট্ঠতী’’তি. সো পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানো ‘‘তেন হি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দাৰিকং লভমানো তুম্হাকং ৱচনং কৰিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কানি পনেতানি পঞ্চ কল্যাণানি নাম, তাতা’’তি. কেসকল্যাণং, মংসকল্যাণং, অট্ঠিকল্যাণং, ছৱিকল্যাণং, ৱযকল্যাণন্তি. মহাপুঞ্ঞায হি ইত্থিযা কেসা মোৰকলাপসদিসা হুত্ৱা মুঞ্চিত্ৱা ৱিস্সট্ঠা নিৱাসনন্তং পহৰিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা উদ্ধগ্গা তিট্ঠন্তি, ইদং কেসকল্যাণং নাম, দন্তাৱৰণং বিম্বফলসদিসং ৱণ্ণসম্পন্নং সমং সুফুসিতং হোতি, ইদং মংসকল্যাণং নাম, দন্তা সুক্কা সমা অৱিৰড়া উস্সাপেত্ৱা ঠপিতৱজিৰপন্তি ৱিয সমচ্ছিন্নসঙ্খপন্তি ৱিয চ সোভন্তি, ইদং অট্ঠিকল্যাণং নাম, কাড়িযা চুণ্ণকাদীহি অৱিলিত্তো এৱ ছৱিৱণ্ণো সিনিদ্ধো নীলুপ্পলদামসদিসো হোতি, ওদাতায চ কণিকাৰপুপ্ফদামসদিসো হোতি, ইদং ছৱিকল্যাণং নাম, দসক্খত্তুং ৱিজাতাপি খো পন সকিং ৱিজাতা ৱিয অৱিগতযোব্বনাযেৱ হোতি, ইদং ৱযকল্যাণং নাম হোতি. অথস্স মাতাপিতৰো অট্ঠুত্তৰসতব্ৰাহ্মণে নিমন্তেত্ৱা ভোজেত্ৱা ‘‘পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা ইত্থিযো নাম হোন্তী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম, হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি এৱৰূপং দাৰিকং পৰিযেসিতুং অট্ঠ জনা গচ্ছন্তূ’’তি বহুং ধনং দত্ৱা ‘‘আগতকালে ৱো কত্তব্বং জানিস্সাম, গচ্ছথ, এৱৰূপং দাৰিকং পৰিযেসথ, দিট্ঠকালে চ ইমং পিলন্ধনং দদেয্যাথা’’তি সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণমালং দত্ৱা উয্যোজেসুং.
তে মহন্তমহন্তানি নগৰানি গন্ত্ৱা পৰিযেসমানা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দাৰিকং অদিস্ৱা নিৱত্তিত্ৱা আগচ্ছন্তা ৱিৱটনক্খত্তদিৱসে সাকেতং অনুপ্পত্তা – ‘‘অজ্জ অম্হাকং কম্মং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি চিন্তযিংসু. তস্মিং পন নগৰে অনুসংৱচ্ছৰং ৱিৱটনক্খত্তং নাম হোতি. তদা বহি অনিক্খমনকুলানিপি পৰিৱাৰেন সদ্ধিং গেহা নিক্খমিত্ৱা অপ্পটিচ্ছন্নেন সৰীৰেন পদসাৱ নদীতীৰং গচ্ছন্তি. তস্মিং দিৱসে খত্তিযমহাসালাদীনং পুত্তাপি ‘‘অত্তনো সমানজাতিকং মনাপং কুলদাৰিকং দিস্ৱা মালাগুড়েন পৰিক্খিপিস্সামা’’তি তং তং মগ্গং নিস্সায তিট্ঠন্তি. তেপি খো ব্ৰাহ্মণা নদীতীৰে একং সালং পৱিসিত্ৱা অট্ঠংসু. ‘‘তস্মিং খণে ৱিসাখা পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিকা হুত্ৱা সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতা পঞ্চহি কুমাৰিকাসতেহি পৰিৱুতা নদিং গন্ত্ৱা ন্হাযিস্সামী’’তি তং পদেসং পত্তা, অথ খো মেঘো উট্ঠহিত্ৱা পাৱস্সি. পঞ্চসতা কুমাৰিকাযো ৱেগেন গন্ত্ৱা সালং পৱিসিংসু. ব্ৰাহ্মণা ওলোকেন্তা তাসু একম্পি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং ন পস্সিংসু. অথ ৱিসাখা পকতিগমনেনেৱ সালং পাৱিসি, ৱত্থাভৰণানি তেমিংসু. ব্ৰাহ্মণা তস্সা চত্তাৰি কল্যাণানি দিস্ৱা দন্তে পস্সিতুকামা ‘‘অলসজাতিকা অম্হাকং ধীতা, এতিস্সা সামিকো কঞ্জিকমত্তম্পি ন লভিস্সতি মঞ্ঞে’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কথযিংসু. অথ নে ৱিসাখা আহ – ‘‘কং ৱদেথ তুম্হে’’তি? ‘‘তং কথেম, অম্মা’’তি. মধুৰো হি তস্সা সদ্দো কংসতাড়সৰো ৱিয নিচ্ছৰতি. অথ নে পুন মধুৰসদ্দেন ‘‘কিং কাৰণা ভণথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘তৱ পৰিৱাৰিত্থিযো ৱত্থালঙ্কাৰে অতেমেত্ৱা ৱেগেন সালং পৱিট্ঠা, তুয্হং এত্তকং ঠানং ৱেগেন আগমনমত্তম্পি নত্থি, ৱত্থাভৰণানি তেমেত্ৱা আগতাসি. তস্মা কথেম, অম্মা’’তি.
‘‘তাতা, এৱং মা ৱদেথ, অহং এতাহি বলৱতৰা, কাৰণং পন সল্লক্খেত্ৱা জৱেন নাগতাম্হী’’তি. ‘‘কিং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, অপৰম্পি কাৰণং অত্থী’’তি. ‘‘কতমে চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, অম্মা’’তি? তাতা, অভিসিত্তৰাজা তাৱ সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতো কচ্ছং বন্ধিত্ৱা ৰাজঙ্গণে জৱমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং ৰাজা গহপতিকো ৱিয ধাৱতী’’তি অঞ্ঞদত্থু গৰহং লভতি, সণিকং গচ্ছন্তোৱ সোভতি. ৰঞ্ঞো মঙ্গলহত্থীপি অলঙ্কতো জৱমানো ন সোভতি, ৱাৰণলীড়ায গচ্ছন্তোৱ সোভতি. পব্বজিতো জৱমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং সমণো গিহী ৱিয ধাৱতী’’তি কেৱলং গৰহমেৱ লভতি, সমিতগমনেন পন সোভতি. ইত্থী জৱমানা ন সোভতি, ‘‘কিং এসা ইত্থী পুৰিসো ৱিয ধাৱতী’’তি গৰহিতব্বাৱ হোতি, ‘‘ইমে চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, তাতা’’তি. ‘‘কতমং পন অপৰং কাৰণং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, মাতাপিতৰো নাম ধীতৰং অঙ্গপচ্চঙ্গানি সণ্ঠাপেত্ৱা পোসেন্তি. মযঞ্হি ৱিক্কিণেয্যভণ্ডং নাম, অম্হে পৰকুলপেসনত্থায পোসেন্তি. সচে জৱমানানং নিৱত্থদুস্সকণ্ণে ৱা অক্কমিত্ৱা ভূমিযং ৱা পক্খলিত্ৱা পতিতকালে হত্থো ৱা পাদো ৱা ভিজ্জেয্য, কুলস্সেৱ ভাৰো ভৱেয্য, পসাধনভণ্ডং পন মে তেমেত্ৱা সুস্সিস্সতি. ইমং কাৰণং সল্লক্খেত্ৱা ন ধাৱিতাম্হি, তাতা’’তি.
ব্ৰাহ্মণা তস্সা কথনকালে দন্তসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপা নো দন্তসম্পত্তি দিট্ঠপুব্বা’’তি তস্সা সাধুকাৰং দত্ৱা, ‘‘অম্ম, তুয্হমেৱেসা অনুচ্ছৱিকা’’তি ৱত্ৱা তং সুৱণ্ণমালং পিলন্ধযিংসু. অথ নে পুচ্ছি – ‘‘কতৰনগৰতো আগতাত্থ, তাতা’’তি? ‘‘সাৱত্থিতো, অম্মা’’তি. ‘‘সেট্ঠিকুলং কতৰং নামা’’তি? ‘‘মিগাৰসেট্ঠি নাম, অম্মা’’তি. ‘‘অয্যপুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম, অম্মা’’তি. সা ‘‘সমানজাতিকং নো কুল’’ন্তি অধিৱাসেত্ৱা পিতু সাসনং পহিণি ‘‘অম্হাকং ৰথং পেসেতূ’’তি. কিঞ্চাপি হি সা আগমনকালে পদসা আগতা, সুৱণ্ণমালায পন পিলন্ধনকালতো পট্ঠায তথা গন্তুং ন লভতি, ইস্সৰদাৰিকা ৰথাদীহি গচ্ছন্তি, ইতৰা পকতিযানকং ৱা অভিৰুহন্তি, ছত্তং ৱা তালপণ্ণং ৱা উপৰি কৰোন্তি, তস্মিম্পি অসতি নিৱত্থসাটকস্স দসন্তং উক্খিপিত্ৱা অংসে খিপন্তা গচ্ছন্তি এৱ. তস্সা পন পিতা পঞ্চ ৰথসতানি পেসেসি. সা সপৰিৱাৰা ৰথং আৰুয্হ গতা. ব্ৰাহ্মণাপি একতোৱ অগমংসু. অথ নে সেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘কুতো আগতাত্থা’’তি? ‘‘সাৱত্থিতো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘সেট্ঠি কতৰো নামা’’তি? ‘‘মিগাৰসেট্ঠি নামা’’তি. ‘‘পুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং কিত্তক’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং তাৱ অম্হাকং ধনং উপাদায কাকণিকমত্তং, দাৰিকায পন আৰক্খমত্তায লদ্ধকালতো পট্ঠায কিং অঞ্ঞেন কাৰণেনা’’তি অধিৱাসেসি. সো তেসং সক্কাৰং কত্ৱা একাহদ্ৱীহং ৱসাপেত্ৱা উয্যোজেসি.
তে সাৱত্থিং গন্ত্ৱা মিগাৰসেট্ঠিস্স ‘‘লদ্ধা নো দাৰিকা’’তি আৰোচযিংসু. ‘‘কস্স ধীতা’’তি? ‘‘ধনঞ্চযসেট্ঠিনো’’তি. সো ‘‘মহাকুলস্স মে দাৰিকা লদ্ধা, খিপ্পমেৱ নং আনেতুং ৱট্টতী’’তি তত্থ গমনত্থং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা ‘‘‘মহাকুলং এতং মযা বিম্বিসাৰস্স সন্তিকা আনেত্ৱা সাকেতে নিৱেসিতং, তস্স সম্মানং কাতুং ৱট্টতী’তি অহম্পি আগমিস্সামী’’তি আহ, সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৱত্ৱা ধনঞ্চযসেট্ঠিনো সাসনং পেসেসি – ‘‘মযি আগচ্ছন্তে ৰাজাপি আগমিস্সতি, মহন্তং ৰাজবলং এত্তকস্স জনস্স কত্তব্বযুত্তকং কাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসী’’তি? ইতৰোপি ‘‘সচেপি দস ৰাজানো আগচ্ছন্তি, আগচ্ছন্তূ’’তি পটিসাসনং পেসেসি. মিগাৰসেট্ঠি তাৱ মহন্তে নগৰে গেহগোপকমত্তং ঠপেত্ৱা সেসজনং আদায গন্ত্ৱা অড্ঢযোজনমত্তে ঠানে ঠত্ৱা ‘‘আগতাম্হা’’তি সাসনং পহিণি. ধনঞ্চযসেট্ঠি বহুপণ্ণাকাৰং পেসেত্ৱা ধীতৰা সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘অম্ম, সসুৰো কিৰ তে কোসলৰঞ্ঞা সদ্ধিং আগতো, তস্স কতৰং গেহং পটিজগ্গিতব্বং, ৰঞ্ঞো কতৰং, উপৰাজাদীনং কতৰানী’’তি? পণ্ডিতা সেট্ঠিধীতা ৱজিৰগ্গতিখিণঞাণা কপ্পসতসহস্সং পত্থিতপত্থনা অভিনীহাৰসম্পন্না ‘‘সসুৰস্স মে অসুকগেহং পটিজগ্গথ, ৰঞ্ঞো অসুকগেহং, উপৰাজাদীনং অসুকানী’’তি সংৱিদহিত্ৱা দাসকম্মকৰে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘এত্তকা ৰঞ্ঞো কত্তব্বকিচ্চং কৰোথ, এত্তকা উপৰাজাদীনং, হত্থিঅস্সাদযোপি তুম্হেযেৱ পটিজগ্গথ, অস্সবন্ধাদযোপি আগন্ত্ৱা মঙ্গলছণং অনুভৱিস্সন্তী’’তি সংৱিদহি. ‘‘কিং কাৰণা’’? ‘‘‘মযং ৱিসাখায মঙ্গলট্ঠানং গন্ত্ৱা ন কিঞ্চি লভিম্হ, অস্সৰক্খণাদীনি কৰোন্তা সুখং ন ৱিচৰিম্হা’তি কেচি ৱত্তুং মা লভিংসূ’’তি.
তং দিৱসমেৱ ৱিসাখায পিতা পঞ্চসতে সুৱণ্ণকাৰে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ধীতু মে মহালতাপসাধনং নাম কৰোথা’’তি ৰত্তসুৱণ্ণস্স নিক্খসহস্সং, তদনুৰূপানি চ ৰজতমণিমুত্তাপৱাড়ৱজিৰাদীনি দাপেসি. ৰাজা কতিপাহং ৱসিত্ৱাৱ ধনঞ্চযসেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ন সক্কা সেট্ঠিনা অম্হাকং চিৰং পোসনং নাম কাতুং, দানি দাৰিকায গমনকালং জানাতূ’’তি. সোপি ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ইদানি ৱস্সকালো আগতো, ন সক্কা চতুমাসং ৱিচৰিতুং, তুম্হাকং বলকাযস্স যং যং লদ্ধুং ৱট্টতি, সব্বং তং মম ভাৰো, মযা পেসিতকালে দেৱো গমিস্সতী’’তি. ততো পট্ঠায সাকেতনগৰং নিচ্চনক্খত্তং ৱিয অহোসি. ৰাজানং আদিং কত্ৱা সব্বেসং মালাগন্ধৱত্থাদীনি পটিযত্তানেৱ হোন্তি. ততো তে জনা চিন্তযিংসু – ‘‘সেট্ঠি অম্হাকমেৱ সক্কাৰং কৰোতী’’তি, এৱং তযো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনং পন তাৱ ন নিট্ঠাতি. কম্মন্তাধিট্ঠাযকা আগন্ত্ৱা সেট্ঠিনো আৰোচেসুং – ‘‘অঞ্ঞং অসন্তং নাম নত্থি, বলকাযস্স পন ভত্তপচনদাৰূনি নপ্পহোন্তী’’তি. ‘‘গচ্ছথ, তাতা, ইমস্মিং নগৰে পৰিজিণ্ণা হত্থিসালাদযো চেৱ পৰিজিণ্ণকানি চ গেহানি গহেত্ৱা পচথা’’তি. এৱং পচন্তানম্পি অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো. ততো পুনপি ‘‘দাৰূনি নত্থী’’তি আৰোচযিংসু. ‘‘ইমস্মিং কালে ন সক্কা দাৰূনি লদ্ধুং, দুস্সকোট্ঠাগাৰানি ৱিৱৰিত্ৱা থূলসাটকেহি ৱট্টিযো কত্ৱা তেলচাটীসু তেমেত্ৱা ভত্তং পচথা’’তি. তে অড্ঢমাসং তথা অকংসু. এৱং চত্তাৰো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনম্পি নিট্ঠিতং.
তস্মিং পসাধনে চতস্সো ৱজিৰনাড়িযো উপযোগং অগমংসু, মুত্তানং একাদস নাড়িযো, পৱাড়স্স বাৱীসতি নাড়িযো, মণীনং তেত্তিংস নাড়িযো. ইতি এতেহি চ অঞ্ঞেহি চ ৰতনেহি নিট্ঠানং অগমাসি. অসুত্তমযং পসাধনং ৰজতেন সুত্তকিচ্চং কৰিংসু. তং সীসে পটিমুক্কং পাদপিট্ঠিং গচ্ছতি. তস্মিং তস্মিং ঠানে মুদ্দিকা যোজেত্ৱা কতা সুৱণ্ণমযা গণ্ঠিকা হোন্তি, ৰজতমযা পাসকা, মত্থকমজ্ঝে একা মুদ্দিকা, দ্ৱীসু কণ্ণপিট্ঠীসু দ্ৱে, গলৱাটকে একা, দ্ৱীসু জত্তূসু দ্ৱে, দ্ৱীসু কপ্পৰেসু দ্ৱে, দ্ৱীসু কটিপস্সেসু দ্ৱেতি. তস্মিং খো পন পসাধনে একং মোৰং কৰিংসু, তস্স দক্খিণপক্খে ৰত্তসুৱণ্ণমযানি পঞ্চ পত্তসতানি অহেসুং, ৱামপক্খে পঞ্চ পত্তসতানি, তুণ্ডং পৱাড়মযং, অক্খীনি মণিমযানি, তথা গীৱা চ পিঞ্ছানি চ, পত্তনাড়িযো ৰজতমযা, তথা জঙ্ঘাযো. সো ৱিসাখায মত্থকমজ্ঝে পব্বতকূটে ঠত্ৱা নচ্চনমযূৰো ৱিয খাযতি. পত্তনাড়িসহস্সস্স সদ্দো দিব্বসঙ্গীতং ৱিয পঞ্চঙ্গিকতূৰিযঘোসো ৱিয চ পৱত্ততি. সন্তিকং উপগতাযেৱ তস্সা অমোৰভাৱং জানন্তি. পসাধনং নৱকোটিঅগ্ঘনকং অহোসি, সতসহস্সং হত্থকম্মমূলং দীযিত্থ.
‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন তাযেতং পসাধনং লদ্ধ’’ন্তি? সা কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৱীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং চীৱৰসাটকং দত্ৱা সুত্তম্পি সূচিযোপি ৰজনম্পি অত্তনো সন্তকমেৱ অদাসি. তস্স চীৱৰদানস্স নিস্সন্দেন ইমং মহালতাপসাধনং লভি. ইত্থীনঞ্হি চীৱৰদানং মহালতাপসাধনভণ্ডেন মত্থকং পপ্পোতি, পুৰিসানং ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰেনাতি. এৱং মহাসেট্ঠি চতূহি মাসেহি ধীতু পৰিৱচ্ছং কত্ৱা তস্সা দেয্যধম্মং দদমানো কহাপণপূৰানি পঞ্চ সকটসতানি অদাসি, সুৱণ্ণভাজনপূৰানি পঞ্চ, ৰজতভাজনপূৰানি পঞ্চ, তম্বভাজনপূৰানি পঞ্চ, পত্তুণ্ণৱত্থকোসেয্যৱত্থপূৰানি পঞ্চ, সপ্পিপূৰানি পঞ্চ, তেলপূৰানি পঞ্চ, সালিতণ্ডুলপূৰানি পঞ্চ, নঙ্গলফালাদিউপকৰণপূৰানি পঞ্চসকটসতানি অদাসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘মম ধীতু গতট্ঠানে ‘অসুকেন নাম মে অত্থো’তি মা পৰস্স গেহদ্ৱাৰং পহিণী’’তি. তস্মা সব্বূপকৰণানি দাপেসি. একেকস্মিং ৰথে সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা তিস্সো তিস্সো ৱণ্ণদাসিযো ঠপেত্ৱা পঞ্চ ৰথসতানি অদাসি. ‘‘এতং ন্হাপেন্তিযো ভোজেন্তিযো অলঙ্কৰোন্তিযো ৱিচৰথা’’তি দিযড্ঢসহস্সপৰিচাৰিকাযো অদাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘মম ধীতু গাৱো দস্সামী’’তি. সো পুৰিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ ভণে চূড়ৱজস্স দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা তীসু গাৱুতেসু তিস্সো ভেৰিযো গহেত্ৱা তিট্ঠথ, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে উভোসু পস্সেসু তিট্ঠথ. গাৱীনং ততো পৰং গন্তুং মা অদত্থ. এৱং ঠিতকালে ভেৰিসঞ্ঞং কৰেয্যাথা’’তি. তে তথা অকংসু. তে গাৱীনং ৱজতো নিক্খমিত্ৱা গাৱুতং গতকালে ভেৰিসঞ্ঞং অকংসু, পুন অড্ঢযোজনং গতকালে অকংসু. পুনপি তিগাৱুতং গতকালে ভেৰিসঞ্ঞং অকংসু, পুথুলতো গমনঞ্চ নিৱাৰেসুং. এৱং দীঘতো তিগাৱুতে, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে গাৱিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিঘংসন্তিযো অট্ঠংসু.
মহাসেট্ঠি ‘‘মম ধীতু এত্তকা গাৱো অলং, দ্ৱাৰং পিদহথা’’তি ৱজদ্ৱাৰং পিদহাপেসি. দ্ৱাৰস্মিং পিদহিতে ৱিসাখায পুঞ্ঞবলেন বলৱগাৱো চ ধেনুযো চ উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিক্খমিংসু. মনুস্সানং ৱাৰেন্তানং ৱাৰেন্তানমেৱ সট্ঠিসহস্সা বলৱগাৱো চ সট্ঠিসহস্সা ধেনুযো চ নিক্খন্তা, তত্তকা বলৱৱচ্ছা তাসং ধেনূনং উসভা উপ্পতিত্ৱা অনুবন্ধা অহেসুং. ‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন এৱং গাৱো গতা’’তি? নিৱাৰেন্তানং নিৱাৰেন্তানং দিন্নদানস্স. সা কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিকিস্স ৰঞ্ঞো সত্তন্নং ধীতানং কনিট্ঠা সঙ্ঘদাসী নাম হুত্ৱা ৱীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং পঞ্চগোৰসদানং দদমানা থেৰানঞ্চ দহৰানঞ্চ সামণেৰানঞ্চ পত্তং পিদহিত্ৱা, ‘‘অলং, অল’’ন্তি নিৱাৰেন্তানম্পি ‘‘ইদং মধুৰং, ইদং মনাপ’’ন্তি অদাসি. এৱং তস্স নিস্সন্দেন ৱাৰিযমানাপি গাৱো নিক্খমিংসু. সেট্ঠিনা এত্তকস্স ধনস্স দিন্নকালে সেট্ঠিভৰিযা আহ – ‘‘তুম্হেহি ময্হং ধীতু সব্বং সংৱিদহিতং, ৱেয্যাৱচ্চকৰা পন দাসদাসিযো ন সংৱিদহিতা, কিং কাৰণা’’তি? ‘‘মম ধীতৰি সসিনেহনিস্সিনেহানং জাননত্থং. অহঞ্হি তায সদ্ধিং আগচ্ছমানকে গীৱায গহেত্ৱা ন পহিণামি, যানং আৰুয্হ গমনকালেযেৱ এতায সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তু, মা অগন্তুকামাতি ৱক্খামী’’তি আহ.
অথ ‘‘স্ৱে মম ধীতা গমিস্সতী’’তি গব্ভে নিসিন্নো ধীতৰং সমীপে নিসীদাপেত্ৱা, ‘‘অম্ম, পতিকুলে ৱসন্তিযা নাম ইমঞ্চ ইমঞ্চ আচাৰং ৰক্খিতুং ৱট্টতী’’তি ওৱাদমদাসি. অযম্পি মিগাৰসেট্ঠি অনন্তৰগব্ভে নিসিন্নো ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ওৱাদং অস্সোসি. সোপি সেট্ঠি ধীতৰং এৱং ওৱদি –
‘‘অম্ম, সসুৰকুলে ৱসন্তিযা নাম অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহৰিতব্বো, বহিঅগ্গি অন্তো ন পৱেসেতব্বো, দদন্তস্সেৱ দাতব্বং, অদদন্তস্স ন দাতব্বং, দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্বং, সুখং নিসীদিতব্বং, সুখং ভুঞ্জিতব্বং, সুখং নিপজ্জিতব্বং, অগ্গি পৰিচৰিতব্বো, অন্তোদেৱতা নমস্সিতব্বা’’তি.
ইমং দসৱিধং ওৱাদং দত্ৱা পুনদিৱসে সব্বা সেনিযো সন্নিপাতেত্ৱা ৰাজসেনায মজ্ঝে অট্ঠ কুটুম্বিকে পাটিভোগে গহেত্ৱা, ‘‘সচে মে গতট্ঠানে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, তুম্হেহি সোধেতব্বো’’তি ৱত্ৱা নৱকোটিঅগ্ঘনকেন মহালতাপসাধনেন ধীতৰং পসাধেত্ৱা ন্হানচুণ্ণমূলকং চতুপণ্ণাসকোটিধনং দত্ৱা যানং আৰোপেত্ৱা সাকেতস্স সামন্তা অত্তনো সন্তকেসু অনুৰাধপুৰমত্তেসু চুদ্দসসু ভত্তগামেসু ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘মম ধীতৰা সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তূ’’তি. তে সদ্দং সুত্ৱাৱ – ‘‘অম্হাকং অয্যায গমনকালে কিং অম্হাকং ইধা’’তি চুদ্দস গামকা কিঞ্চি অসেসেত্ৱা নিক্খমিংসু? ধনঞ্চযসেট্ঠিপি ৰঞ্ঞো চ মিগাৰসেট্ঠিনো চ সক্কাৰং কত্ৱা থোকং অনুগন্ত্ৱা তেহি সদ্ধিং ধীতৰং উয্যোজেসি.
মিগাৰসেট্ঠিপি সব্বপচ্ছতো যানকে নিসীদিত্ৱা গচ্ছন্তো বলকাযং দিস্ৱা, ‘‘কে নামেতে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সুণিসায ৱো ৱেয্যাৱচ্চকৰা দাসিদাসা’’তি. ‘‘এত্তকে কো পোসেস্স’’তি? ‘‘পোথেত্ৱা তে পলাপেথ, অপলাযন্তে ইতো দণ্ডং কৰোথা’’তি. ৱিসাখা পন ‘‘অপেথ, মা ৱাৰেথ, বলমেৱ বলস্স ভত্তং দস্সতী’’তি আহ. সেট্ঠি এৱং ৱুত্তেপি, ‘‘অম্ম, নত্থি অম্হাকং এতেহি অত্থো, কো এতে পোসেস্সতী’’তি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথেত্ৱা পলাপেত্ৱা সেসকে ‘‘অলং অম্হাকং এত্তকেহী’’তি গহেত্ৱা পাযাসি. অথ ৱিসাখা সাৱত্থিনগৰদ্ৱাৰং সম্পত্তকালে চিন্তেসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানস্মিং নু খো নিসীদিত্ৱা পৱিসিস্সামি, উদাহু ৰথে ঠত্ৱা’’তি. অথস্সা এতদহোসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানেন মে পৱিসন্তিযা মহালতাপসাধনস্স ৱিসেসো ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি. সা সকলনগৰস্স অত্তানং দস্সেন্তী ৰথে ঠত্ৱা নগৰং পাৱিসি. সাৱত্থিৱাসিনো ৱিসাখায সম্পত্তিং দিস্ৱা, ‘‘এসা কিৰ ৱিসাখা নাম, এৱৰূপা অযং সম্পত্তি এতিস্সাৱ অনুচ্ছৱিকা’’তি আহংসু. ইতি সা মহাসম্পত্তিযা সেট্ঠিনো গেহং পাৱিসি. গতদিৱসে চস্সা সকলনগৰৱাসিনো ‘‘অম্হাকং ধনঞ্চযসেট্ঠি অত্তনো নগৰং সম্পত্তানং মহাসক্কাৰং অকাসী’’তি যথাসত্তি যথাবলং পণ্ণাকাৰং পহিণিংসু. ৱিসাখা পহিতপহিতং পণ্ণাকাৰং তস্মিংযেৱ নগৰে অঞ্ঞমঞ্ঞেসু কুলেসু সব্বত্থকমেৱ দাপেসি. ইতি সা ‘‘ইদং ময্হং মাতু দেথ, ইদং ময্হং পিতু দেথ, ইদং ময্হং ভাতু দেথ, ইদং ময্হং ভগিনিযা দেথা’’তি তেসং তেসং ৱযানুৰূপং পিযৱচনং ৱত্ৱা পণ্ণাকাৰং পেসেন্তী সকলনগৰৱাসিনো ঞাতকে ৱিয অকাসি. অথস্সা ৰত্তিভাগসমনন্তৰে আজঞ্ঞৱড়ৱায গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সা দাসীহি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱড়ৱং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৱা তেলেন মক্খাপেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ অগমাসি.
মিগাৰসেট্ঠিপি পুত্তস্স আৱাহমঙ্গলং কৰোন্তো ধুৰৱিহাৰে ৱসন্তম্পি তথাগতং অমনসিকৰিত্ৱা দীঘৰত্তং নগ্গসমণকেসু পতিট্ঠিতেন পেমেন চোদিযমানো ‘‘ময্হং অয্যানম্পি সক্কাৰং কৰিস্সামী’’তি একদিৱসং অনেকসতেসু নৱভাজনেসু নিৰুদকপাযাসং পচাপেত্ৱা পঞ্চসতে অচেলকে নিমন্তাপেত্ৱা অন্তোগেহং পৱেসেত্ৱা, ‘‘আগচ্ছতু মে সুণিসা, অৰহন্তে ৱন্দতূ’’তি ৱিসাখায সাসনং পহিণি. সা ‘‘অৰহন্তো’’তি ৱচনং সুত্ৱা সোতাপন্না অৰিযসাৱিকা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা তেসং ভোজনট্ঠানং আগন্ত্ৱা তে ওলোকেত্ৱা, ‘‘এৱৰূপা হিৰোত্তপ্পৱিৰহিতা অৰহন্তা নাম ন হোন্তি, কস্মা মং সসুৰো পক্কোসাপেসী’’তি, ‘‘ধী, ধী’’তি সেট্ঠিং গৰহিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতা. অচেলকা তং দিস্ৱা সব্বে একপ্পহাৰেনেৱ সেট্ঠিং গৰহিংসু – ‘‘কিং ত্ৱং, গহপতি, অঞ্ঞং নালত্থ, সমণস্স গোতমস্স সাৱিকং মহাকাড়কণ্ণিং ইধ পৱেসেসি, ৱেগেন নং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢাপেহী’’তি. সো ‘‘ন সক্কা মযা ইমেসং ৱচনমত্তেনেৱ নিক্কড্ঢাপেতুং, মহাকুলস্স সা ধীতা’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অয্যা, দহৰা নাম জানিত্ৱা ৱা অজানিত্ৱা ৱা কৰেয্যুং, তুম্হে তুণ্হী হোথা’’তি তে উয্যোজেত্ৱা সযং মহাৰহে আসনে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিযং নিৰুদকং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জি.
তস্মিং সমযে একো পিণ্ডপাতিকত্থেৰো পিণ্ডায চৰন্তো তং নিৱেসনং পাৱিসি. ৱিসাখা সসুৰং বীজযমানা ঠিতা তং দিস্ৱা ‘‘সসুৰস্স আচিক্খিতুং অযুত্ত’’ন্তি যথা সো থেৰং পস্সতি, এৱং অপগন্ত্ৱা অট্ঠাসি. সো পন বালো থেৰং দিস্ৱাপি অপস্সন্তো ৱিয হুত্ৱা অধোমুখো ভুঞ্জতেৱ. ৱিসাখা ‘‘থেৰং দিস্ৱাপি মে সসুৰো সঞ্ঞং ন কৰোতী’’তি ঞত্ৱা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুৰো পুৰাণং খাদতী’’তি আহ. সো নিগণ্ঠেহি কথিতকালে অধিৱাসেত্ৱাপি ‘‘পুৰাণং খাদতী’’তি ৱুত্তক্খণেযেৱ হত্থং অপনেত্ৱা, ‘‘ইমং পাযাসং ইতো নীহৰথ, এতং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢথ, অযং মং এৱৰূপে মঙ্গলকালে অসুচিখাদকং নাম কৰোতী’’তি আহ. তস্মিং খো পন নিৱেসনে সব্বেপি দাসকম্মকৰা ৱিসাখায সন্তকাৱ, কো নং হত্থে ৱা পাদে ৱা গণ্হিস্সতি, মুখেন কথেতুং সমত্থোপি নত্থি. ৱিসাখা সসুৰস্স কথং সুত্ৱা আহ – ‘‘তাত, ন এত্তকেনেৱ মযং নিক্খমাম, নাহং তুম্হেহি উদকতিত্থতো কুম্ভদাসী ৱিয আনীতা, ধৰমানকমাতাপিতূনং ধীতৰো নাম ন এত্তকেনেৱ নিক্খমন্তি, এতেনেৱ মে কাৰণেন পিতা ইধাগমনকালে অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৱা ‘সচে মে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, সোধেয্যাথা’তি ৱত্ৱা মং তেসং হত্থে ঠপেসি, তে পক্কোসাপেত্ৱা ময্হং দোসাদোসং সোধাপেথা’’তি.
সেট্ঠি ‘‘কল্যাণং এসা কথেতী’’তি অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘অযং দাৰিকা মঙ্গলকালে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিযং নিৰুদকপাযাসং পৰিভুঞ্জন্তং মং ‘অসুচিখাদকো’তি ৱদতী’’তি আহ, ‘‘ইমিস্সা দোসং আৰোপেত্ৱা ইমং গেহতো নিক্কড্ঢথা’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. নাহং এৱং ৱদামি, একস্মিং পন পিণ্ডপাতিকত্থেৰে ঘৰদ্ৱাৰে ঠিতে সসুৰো মে অপ্পোদকং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জন্তো তং ন মনসিকৰোতি, অহং ‘‘ময্হং সসুৰো ইমস্মিং অত্তভাৱে পুঞ্ঞং ন কৰোতি, পুৰাণপুঞ্ঞমেৱ খাদতী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুৰো পুৰাণং খাদতী’’তি অৱচং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা যুত্তং কথেতি, ত্ৱং কস্মা কুজ্ঝসী’’তি? ‘‘অয্যা, এস তাৱ দোসো মা হোতু, অযং পন একদিৱসং মজ্ঝিমযামে দাসীপৰিৱুতা পচ্ছাগেহং অগমাসী’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, নাহং অঞ্ঞেন কাৰণেন গতা, ইমস্মিং পন গেহে আজানেয্যৱড়ৱায ৱিজাতায সঞ্ঞম্পি অকত্ৱা নিসীদিতুং নাম অযুত্ত’’ন্তি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৱা উণ্হোদকাদীনিপি গাহাপেত্ৱা দাসীহি সদ্ধিং গন্ত্ৱা ৱড়ৱায ৱিজাতপৰিহাৰং কাৰাপেসিং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা তৱ গেহে দাসীহিপি অকত্তব্বযুত্তকং কম্মং কৰোতি, ত্ৱং কিং এত্থ দোসং পস্সসী’’তি?
অয্যা, ইধাপি তাৱ দোসো মা হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ইধাগমনকালে ইমং ওৱদন্তো গুয্হে পটিচ্ছন্নে দস ওৱাদে অদাসি, তেসং অত্থং ন জানামি, তেসং মে অত্থং কথেতু. ইমিস্সা পন পিতা ‘‘অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহৰিতব্বো’’তি আহ, ‘‘সক্কা নু খো অম্হেহি উভতো পটিৱিস্সকগেহানং অগ্গিং অদত্ৱা ৱসিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি. ইদং পন সন্ধায কথেসি – ‘অম্ম, তৱ সস্সুসসুৰসামিকানং অগুণং দিস্ৱা বহি তস্মিং তস্মিং গেহে ঠত্ৱা মা কথেসি. এৱৰূপো হি অগ্গিসদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’’তি.
অয্যা, এতং তাৱ এৱং হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ‘‘বাহিৰতো অগ্গি ন অন্তো পৱেসেতব্বো’’তি আহ, ‘‘কিং সক্কা অম্হেহি অন্তো অগ্গিম্হি নিব্বুতে বাহিৰতো অগ্গিং অনাহৰিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি, ইদং পন সন্ধায কথেসি – সচে পটিৱিস্সকগেহেসু ইত্থিযো ৱা পুৰিসা ৱা সস্সুসসুৰসামিকানং অগুণং কথেন্তি, তেহি কথিতং আহৰিত্ৱা ‘‘অসুকো নাম তুম্হাকং এৱঞ্চ এৱঞ্চ অগুণং কথেতী’’তি পুন মা কথেয্যাসি. ‘‘এতেন হি অগ্গিনা সদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’তি. এৱং ইমস্মিম্পি কাৰণে সা নিদ্দোসাৱ অহোসি. যথা চ এত্থ, এৱং সেসেসুপি.
তেসু পন অযমধিপ্পাযো – যম্পি হি তস্সা পিতৰা ‘‘যে দদন্তি, তেসংযেৱ দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তং ‘‘যাচিতকং উপকৰণং গহেত্ৱা যে পটিদেন্তি, তেসঞ্ঞেৱ দাতব্ব’’ন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘যে ন দেন্তি, তেসং ন দাতব্ব’’ন্তি ইদম্পি যে যাচিতকং গহেত্ৱা ন পটিদেন্তি, তেসং ন দাতব্বন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্ব’’ন্তি ইদং পন দলিদ্দেসু ঞাতিমিত্তেসু সম্পত্তেসু তে পটিদাতুং সক্কোন্তু ৱা মা ৱা, তেসং দাতুমেৱ ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং নিসীদিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুৰসামিকে দিস্ৱা ৱুট্ঠাতব্বট্ঠানে নিসীদিতুং ন ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি ইদং পন সস্সুসসুৰসামিকেহি পুৰেতৰং অভুঞ্জিত্ৱা তে পৰিৱিসিত্ৱা সব্বেহি লদ্ধালদ্ধং ঞত্ৱা পচ্ছা সযং ভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং নিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুৰসামিকেহি পুৰেতৰং সযনং আৰুয্হ ন নিপজ্জিতব্বং, তেসং কত্তব্বযুত্তকং ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা পচ্ছা সযং নিপজ্জিতুং যুত্তন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘অগ্গি পৰিচৰিতব্বো’’তি ইদং পন সস্সুম্পি সসুৰম্পি সামিকম্পি অগ্গিক্খন্ধং ৱিয উৰগৰাজানং ৱিয চ কত্ৱা পস্সিতুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘অন্তোদেৱতা নমস্সিতব্বা’’তি ইদম্পি সস্সুঞ্চ সসুৰঞ্চ সামিকঞ্চ দেৱতা ৱিয কত্ৱা দট্ঠুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং. এৱং সেট্ঠি ইমেসং দসওৱাদানং অত্থং সুত্ৱা পটিৱচনং অপস্সন্তো অধোমুখো নিসীদি.
অথ নং কুটুম্বিকা ‘‘কিং সেট্ঠি অঞ্ঞোপি অম্হাকং ধীতু দোসো অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘অথ কস্মা নং নিদ্দোসং অকাৰণেন গেহা নিক্কড্ঢাপেসী’’তি এৱং ৱুত্তে ৱিসাখা আহ – ‘‘তাতা, কিঞ্চাপি ময্হং সসুৰস্স ৱচনেন পঠমমেৱ গমনং ন যুত্তং, পিতা পন মে আগমনকালে মম দোসসোধনত্থায মং তুম্হাকং হত্থে ঠপেসি, তুম্হেহি চ মে নিদ্দোসভাৱো ঞাতো, ইদানি চ ময্হং গন্তুং যুত্ত’’ন্তি দাসিদাসে ‘‘যানাদীহি সজ্জাপেথা’’তি আণাপেসি. অথ নং সেট্ঠি কুটুম্বিকে গহেত্ৱা ‘‘অম্ম, মযা অজানিত্ৱাৱ কথিতং, খমাহি মে’’তি আহ. ‘‘তাত, তুম্হাকং খমিতব্বং তাৱ খমামি, অহং পন বুদ্ধসাসনে অৱেচ্চপ্পসন্নস্স কুলস্স ধীতা, ন মযং ৱিনা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৱত্তাম, সচে মম ৰুচিযা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিজগ্গিতুং লভামি, ৱসিস্সামী’’তি. ‘‘অম্ম, ত্ৱং যথাৰুচিযা তৱ সমণে পটিজগ্গা’’তি আহ.
ৱিসাখা দসবলং নিমন্তাপেত্ৱা পুনদিৱসে নিৱেসনং পৱেসেসি. নগ্গসমণাপি সত্থু মিগাৰসেট্ঠিনো গেহং গমনভাৱং সুত্ৱা গন্ত্ৱা গেহং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. ৱিসাখা দক্খিণোদকং দত্ৱা ‘‘সব্বো সক্কাৰো পটিযাদিতো, সসুৰো মে আগন্ত্ৱা দসবলং পৰিৱিসতূ’’তি সাসনং পেসেসি. অথ নং গন্তুকামং আজীৱকা ‘‘মা খো ত্ৱং, গহপতি, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গচ্ছা’’তি নিৱাৰেসুং. সো ‘‘সুণ্হা মে সযমেৱ পৰিৱিসতূ’’তি সাসনং পহিণি. সা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসিত্ৱা নিট্ঠিতে ভত্তকিচ্চে পুন সাসনং পেসেসি – ‘‘সসুৰো মে আগন্ত্ৱা ধম্মকথং সুণাতূ’’তি. অথ নং ‘‘ইদানি অগমনং নাম অতিৱিয অযুত্ত’’ন্তি ধম্মং সোতুকামতায গচ্ছন্তং পুন তে আহংসু – ‘‘তেন হি সমণস্স গোতমস্স ধম্মং সুণন্তো বহিসাণিযা নিসীদিত্ৱা সুণাহী’’তি. পুৰেতৰমেৱস্স গন্ত্ৱা সাণিং পৰিক্খিপিংসু. সো গন্ত্ৱা বহিসাণিযং নিসীদি. সত্থা ‘‘ত্ৱং বহিসাণিযং ৱা নিসীদ, পৰকুট্টে ৱা পৰসেলে ৱা পৰচক্কৱাড়ে ৱা পন নিসীদ, অহং বুদ্ধো নাম সক্কোমি তং মম সদ্দং সাৱেতু’’ন্তি মহাজম্বুং খন্ধে গহেত্ৱা চালেন্তো ৱিয অমতৱস্সং ৱস্সেন্তো ৱিয চ ধম্মং দেসেতুং অনুপুব্বিং কথং আৰভি.
সম্মাসম্বুদ্ধে চ পন ধম্মং দেসেন্তে পুৰতো ঠিতাপি পচ্ছতো ঠিতাপি চক্কৱাড়সতং চক্কৱাড়সহস্সং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতাপি অকনিট্ঠভৱনে ঠিতাপি ‘‘সত্থা মমঞ্ঞেৱ ওলোকেতি, ময্হমেৱ ধম্মং দেসেতী’’তি ৱদন্তি. সত্থা হি তং তং ওলোকেন্তো ৱিয তেন তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো ৱিয চ অহোসি. চন্দসমা কিৰ বুদ্ধা. যথা চন্দো গগনমজ্ঝে ঠিতো ‘‘ময্হং উপৰি চন্দো, ময্হং উপৰি চন্দো’’তি সব্বসত্তানং খাযতি, এৱমেৱ যত্থ কত্থচি ঠিতানং অভিমুখে ঠিতা ৱিয খাযন্তি. ইদং কিৰ তেসং অলঙ্কতসীসং ছিন্দিত্ৱা অঞ্জিতঅক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা হদযমংসং উপ্পাটেত্ৱা পৰস্স দাসত্থায জালিসদিসে পুত্তে কণ্হাজিনাসদিসা ধীতৰো মদ্দিসদিসা পজাপতিযো পৰিচ্চজিত্ৱা দিন্নদানস্স ফলং. মিগাৰসেট্ঠিপি খো তথাগতে ধম্মদেসনং ৱিনিৱত্তেন্তে বহিসাণিযং নিসিন্নোৱ সহস্স নযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অচলায সদ্ধায সমন্নাগতো তীসু ৰতনেসু নিক্কঙ্খো হুত্ৱা সাণিকণ্ণং উক্খিপিত্ৱা আগন্ত্ৱা সুণ্হায থনং মুখেন গহেত্ৱা, ‘‘ত্ৱং মে অজ্জতো পট্ঠায মাতা’’তি তং মাতুট্ঠানে ঠপেসি. ততো পট্ঠায মিগাৰমাতা নাম জাতা. পচ্ছাভাগে পুত্তং লভিত্ৱাপি মিগাৰোতিস্স নামমকাসি.
মহাসেট্ঠি সুণ্হায থনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা গন্ত্ৱা ভগৱতো দ্ৱীসু পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা পাদে পাণীহি চ পৰিসম্বাহন্তো মুখেন চ পৰিচুম্বন্তো ‘‘মিগাৰো অহং, ভন্তে, মিগাৰো অহং, ভন্তে’’তি তিক্খত্তুং নামং সাৱেত্ৱা, ‘‘অহং, ভন্তে, এত্তকং কালং যত্থ নাম দ্ৱিন্নং মহপ্ফলন্তি ন জানামি, ইদানি চ মে সুণিসং নিস্সায ঞাতং, সব্বা অপাযদুক্খা মুত্তোম্হি, সুণিসা মে ইমং গেহং আগচ্ছন্তী মম অত্থায হিতায সুখায আগতা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘সোহং অজ্জ পজানামি, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং;
অত্থায ৱত মে ভদ্দা, সুণিসা ঘৰমাগতা’’তি.
ৱিসাখা পুনদিৱসত্থাযপি সত্থাৰং নিমন্তেসি. অথস্সা পুনদিৱসেপি সস্সু সোতাপত্তিফলং পত্তা. ততো পট্ঠায তং গেহং সাসনস্স ৱিৱটদ্ৱাৰং অহোসি. ততো সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘বহূপকাৰা মে সুণিসা পসন্নাকাৰমস্সা কৰিস্সামি, এতিস্সা ভাৰিযং পসাধনং নিচ্চকালং পসাধেতুং ন সক্কা, সল্লহুকমস্সা দিৱা চ ৰত্তো চ সব্বইৰিযাপথেসু পসাধনযোগ্গং পসাধনং কাৰেস্সামী’’তি সতসহস্সগ্ঘনকং ঘনমট্ঠকং নাম পসাধনং কাৰেত্ৱা তস্মিং নিট্ঠিতে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৱা সক্কচ্চং ভোজেত্ৱা ৱিসাখং সোড়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হাপেত্ৱা সত্থু সম্মুখে ঠপেত্ৱা পসাধেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দাপেসি. সত্থা অনুমোদনং কত্ৱা ৱিহাৰমেৱ গতো. ৱিসাখাপি ততো পট্ঠায দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তী সত্থু সন্তিকা অট্ঠ ৱৰে (মহাৱ. ৩৫০) লভিত্ৱা গগনতলে চন্দলেখা ৱিয পঞ্ঞাযমানা পুত্তধীতাহি ৱুড্ঢিং পাপুণি. তস্সা কিৰ দস পুত্তা দস ধীতৰো চ অহেসুং. তেসু একেকস্স দস দস পুত্তা দস দস ধীতৰো অহেসুং. তেসু তেসুপি একেকস্স দস দস পুত্তা দস দস ধীতৰো চাতি এৱমস্সা পুত্তনত্তপনত্তসন্তানৱসেন পৱত্তানি ৱীসাধিকানি চত্তাৰি সতানি অট্ঠ চ পাণসহস্সানি অহেসুং. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘ৱিসাখা ৱীসতি পুত্তা, নত্তা চ চতুৰো সতা;
পনত্তা অট্ঠসহস্সা, জম্বুদীপে সুপাকটা’’তি.
আযু ৱীসৱস্সসতং অহোসি, সীসে একম্পি পলিতং নাম নাহোসি, নিচ্চং সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয অহোসি. তং পুত্তনত্তপনত্তপৰিৱাৰং ৱিহাৰং গচ্ছন্তিং দিস্ৱা, ‘‘কতমা এত্থ ৱিসাখা’’তি পৰিপুচ্ছিতাৰো হোন্তি? যে নং গচ্ছন্তিং পস্সন্তি, ‘‘ইদানি থোকং গচ্ছতু, গচ্ছমানাৱ নো, অয্যা সোভতী’’তি, চিন্তেন্তি. যে নং ঠিতং নিসিন্নং নিপন্নং পস্সন্তি, ‘‘ইদানি থোকং নিপজ্জতু, নিপন্নাৱ নো, অয্যা, সোভতী’’তি চিন্তেন্তি. ইতি সা ‘‘চতূসু ইৰিযাপথেসু অসুকইৰিযাপথেন নাম ন সোভতী’’তি ৱত্তব্বা ন হোতি. পঞ্চন্নং খো পন হত্থীনং বলং ধাৰেতি. ৰাজা ‘‘ৱিসাখা কিৰ পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধাৰেতী’’তি সুত্ৱা তস্সা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা আগমনৱেলায থামং ৱীমংসিতুকামো হত্থিং ৱিস্সজ্জাপেসি, সো সোণ্ডং উক্খিপিত্ৱা ৱিসাখাভিমুখো অগমাসি. তস্সা পৰিৱাৰিত্থিযো পঞ্চসতা একচ্চা পলাযিংসু, একচ্চা ন পৰিস্সজ্জিত্ৱা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৱুত্তে – ‘‘ৰাজা কিৰ তে, অয্যে, বলং ৱীমংসিতুকামো হত্থিং ৱিস্সজ্জাপেসী’’তি ৱদিংসু. ৱিসাখা ইমং দিস্ৱা, ‘‘কিং পলাযিতেন, কথং নু খো তং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘সচে তং দড়্হং গণ্হিস্সামি, ৱিনস্সেয্যা’’তি দ্ৱীহি অঙ্গুলীহি সোণ্ডায গহেত্ৱা পটিপণামেসি. হত্থী অত্তানং সন্ধাৰেত্ৱা ঠাতুং নাসক্খি, ৰাজঙ্গণে উক্কুটিকো হুত্ৱা পতিতো. মহাজনো সাধুকাৰং অদাসি. সাপি সপৰিৱাৰা সোত্থিনা গেহং অগমাসি.
তেন খো পন সমযেন সাৱত্থিযং ৱিসাখা মিগাৰমাতা বহুপুত্তা হোতি বহুনত্তা অৰোগপুত্তা অৰোগনত্তা অভিমঙ্গলসম্মতা, তাৱতকেসু পুত্তনত্তেসু একোপি অন্তৰা মৰণং পত্তো নাম নাহোসি. সাৱত্থিৱাসিনো মঙ্গলেসু ছণেসু ৱিসাখং পঠমং নিমন্তেত্ৱা ভোজেন্তি. অথেকস্মিং উস্সৱদিৱসে মহাজনে মণ্ডিতপসাধিতে ধম্মস্সৱনায ৱিহাৰং গচ্ছন্তে ৱিসাখাপি নিমন্তিতট্ঠানে ভুঞ্জিত্ৱা মহালতাপসাধনং পসাধেত্ৱা মহাজনেন সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা আভৰণানি ওমুঞ্চিত্ৱা উত্তৰাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৱা দাসিযা অদাসি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘তেন খো পন সমযেন সাৱত্থিযং উস্সৱো হোতি, মনুস্সা অলঙ্কতপটিযত্তা আৰামং গচ্ছন্তি, ৱিসাখাপি মিগাৰমাতা অলঙ্কতপটিযত্তা ৱিহাৰং গচ্ছতি. অথ খো ৱিসাখা মিগাৰমাতা আভৰণানি ওমুঞ্চিত্ৱা উত্তৰাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৱা দাসিযা অদাসি ‘হন্দ জে ইমং ভণ্ডিকং গণ্হাহী’’’তি (পাচি. ৫০৩).
সা কিৰ ৱিহাৰং গচ্ছন্তী চিন্তেসি – ‘‘এৱৰূপং মহগ্ঘং পসাধনং সীসে পটিমুক্কং যাৱ পাদপিট্ঠিং অলঙ্কাৰং অলঙ্কৰিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিতুং অযুত্ত’’ন্তি নং ওমুঞ্চিত্ৱা ভণ্ডিকং কত্ৱা অত্তনো পুঞ্ঞেনেৱ নিব্বত্তায পঞ্চহত্থিথামধৰায দাসিযা হত্থে অদাসি. সা এৱ কিৰ তং গণ্হিতুং সক্কোতি. তেন নং আহ – ‘‘অম্ম, ইমং পসাধনং গণ্হ, সত্থুসন্তিকা নিৱত্তনকালে পসাধেস্সামি ন’’ন্তি. তং পন দত্ৱা ঘনমট্ঠকং পসাধনং পসাধেত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং অস্সোসি, ধম্মস্সৱনাৱসানে ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা উট্ঠায পক্কামি. সাপিস্সা দাসী তং পসাধনং পমুট্ঠা. ধম্মং সুত্ৱা পন পক্কন্তায পৰিসায সচে কিঞ্চি পমুট্ঠং হোতি, তং আনন্দত্থেৰো পটিসামেতি. ইতি সো তং দিৱসং মহালতাপসাধনং দিস্ৱা সত্থু আৰোচেসি – ‘‘ভন্তে, ৱিসাখা পসাধনং পমুস্সিত্ৱা গতা’’তি. ‘‘একমন্তং ঠপেহি, আনন্দা’’তি. থেৰো তং উক্খিপিত্ৱা সোপানপস্সে লগ্গেত্ৱা ঠপেসি.
ৱিসাখাপি সুপ্পিযায সদ্ধিং ‘‘আগন্তুকগমিকগিলানাদীনং কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি অন্তোৱিহাৰে ৱিচৰি. তা পন উপাসিকাযো অন্তোৱিহাৰে দিস্ৱা সপ্পিমধুতেলাদীহি অত্থিকা পকতিযাৱ দহৰা চ সামণেৰা চ থালকাদীনি গহেত্ৱা উপসঙ্কমন্তি. তস্মিম্পি দিৱসে তথেৱ কৰিংসু. অথেকং গিলানং ভিক্খুং দিস্ৱা সুপ্পিযা (মহাৱ. ২৮০) ‘‘কেনত্থো অয্যস্সা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘পটিচ্ছাদনীযেনা’’তি ৱুত্তে হোতু, অয্য, পেসেস্সামীতি দুতিযদিৱসে কপ্পিযমংসং অলভন্তী অত্তনো ঊৰুমংসেন কত্তব্বকিচ্চং কত্ৱা পুন সত্থৰি পসাদেন পাকতিকসৰীৰাৱ অহোসি. ৱিসাখাপি গিলানে চ দহৰে চ সামণেৰে চ ওলোকেত্ৱা অঞ্ঞেন দ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰূপচাৰে ঠিতা, ‘‘অম্ম, পসাধনং আহৰ পসাধেস্সামী’’তি আহ. তস্মিং খণে সা দাসী পমুস্সিত্ৱা নিক্খন্তভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘অয্যে, পমুট্ঠাম্হী’’তি আহ. ‘‘তেন হি গন্ত্ৱা গণ্হিত্ৱা এহি, সচে পন ময্হং অয্যেন আনন্দত্থেৰেন উক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে ঠপিতং হোতি, মা আহৰেয্যাসি, অয্যস্সেৱ তং মযা পৰিচ্চত্ত’’ন্তি. জানাতি কিৰ সা ‘‘কুলমনুস্সানং পমুট্ঠভণ্ডকং থেৰো পটিসামেতী’’তি; তস্মা এৱমাহ. থেৰোপি তং দাসিং দিস্ৱাৱ ‘‘কিমত্থং আগতাসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘অয্যায মে পসাধনং পমুস্সিত্ৱা আগতাম্হী’’তি ৱুত্তে, ‘‘এতস্মিং মে সোপানপস্সে ঠপিতং, গচ্ছ নং গণ্হাহী’’তি আহ. সা, ‘‘অয্য, তুম্হাকং হত্থেন আমট্ঠভণ্ডকং ময্হং অয্যায অনাহাৰিযং কত’’ন্তি ৱত্ৱা তুচ্ছহত্থাৱ গন্ত্ৱা, ‘‘কিং, অম্মা’’তি ৱিসাখায পুট্ঠা তমত্থং আৰোচেসি. ‘‘অম্ম, নাহং মম অয্যেন আমট্ঠভণ্ডং পিলন্ধিস্সামি, পৰিচ্চত্তং মযা. অয্যানং পন পটিজগ্গিতুং দুক্খং, তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা কপ্পিযভণ্ডং উপনেস্সামি, গচ্ছ, তং আহৰাহী’’তি. সা গন্ত্ৱা আহৰি. ৱিসাখা তং অপিলন্ধিত্ৱাৱ কম্মাৰে পক্কোসাপেত্ৱা অগ্ঘাপেসি. তেহি ‘‘নৱ কোটিযো অগ্ঘতি, হত্থকাৰাপণিযং পনস্স সতসহস্স’’ন্তি ৱুত্তে পসাধনং যানে ঠপাপেত্ৱা ‘‘তেন হি তং ৱিক্কিণথা’’তি আহ. ভত্তকং ধনং দত্ৱা গণ্হিংতু ন কোচি সক্খিস্সতি. তঞ্হি পসাধনং পসাধেতুং অনুচ্ছৱিকা ইত্থিযো নাম দুল্লভা. পথৱিমণ্ডলস্মিঞ্হি তিস্সোৱ ইত্থিযো মহালতাপসাধনং লভিংসু ৱিসাখা মহাউপাসিকা, বন্ধুলমল্লসেনাপতিস্স ভৰিযা, মল্লিকা, বাৰাণসীসেট্ঠিনো ধীতাতি.
তস্মা ৱিসাখা সযমেৱ তস্স মূলং দত্ৱা সতসহস্সাধিকা নৱ কোটিযো সকটে আৰোপেত্ৱা ৱিহাৰং নেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ময্হং অয্যেন আনন্দত্থেৰেন মম পসাধনং হত্থেন আমট্ঠং, তেন আমট্ঠকালতো পট্ঠায ন সক্কা তং মযা পিলন্ধিতুং. তং পন ৱিস্সজ্জেত্ৱা কপ্পিযং উপনেস্সামীতি ৱিক্কিণাপেন্তী অঞ্ঞং তং গণ্হিতুং সমত্থং অদিস্ৱা অহমেৱ তস্স মূলং গাহাপেত্ৱা আগতা, চতূসু পচ্চযেসু কতৰপচ্চযেন উপনেস্সামি, ভন্তে’’তি. পাচীনদ্ৱাৰে সঙ্ঘস্স ৱসনট্ঠানং কাতুং তে যুত্তং ৱিসাখেতি ‘‘যুত্তং, ভন্তে’’তি ৱিসাখা তুট্ঠমানসা নৱকোটীহি ভূমিমেৱ গণ্হি. অপৰাহি নৱকোটীহি ৱিহাৰং কাতুং আৰভি.
অথেকদিৱসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো দেৱলোকা চৱিত্ৱা ভদ্দিযনগৰে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তস্স ভদ্দিযস্স নাম সেট্ঠিপুত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৱা অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে ভত্তকিচ্চং কত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰাভিমুখো অহোসি. পকতিযা হি সত্থা ৱিসাখায গেহে ভিক্খং গণ্হিত্ৱা দক্খিণদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা জেতৱনে ৱসতি. অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে ভিক্খং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা পুব্বাৰামে ৱসতি. উত্তৰদ্ৱাৰং সন্ধায গচ্ছন্তংযেৱ ভগৱন্তং দিস্ৱা, ‘‘চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি জানন্তি. ৱিসাখাপি তং দিৱসং ‘‘সত্থা উত্তৰদ্ৱাৰাভিমুখো গতো’’তি সুত্ৱা ৱেগেন গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘চাৰিকং গন্তুকামত্থ, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, ৱিসাখে’’তি. ‘‘ভন্তে, এত্তকং ধনং পৰিচ্চজিত্ৱা তুম্হাকং ৱিহাৰং কাৰেমি, নিৱত্তথ, ভন্তে’’তি. ‘‘অনিৱত্তগমনং ইদং ৱিসাখে’’তি. সা ‘‘অদ্ধা হেতুসম্পন্নং কঞ্চি পস্সিস্সতি ভগৱা’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘তেন হি, ভন্তে, ময্হং কতাকতৱিজাননকং একং ভিক্খুং নিৱত্তেত্ৱা গচ্ছথা’’তি আহ. ‘‘যং ৰুচ্চসি, তস্স পত্তং গণ্হ ৱিসাখে’’তি আহ. সা কিঞ্চাপি আনন্দত্থেৰং পিযাযতি, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ইদ্ধিমা, এতং মে নিস্সায কম্মং লহুং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি পন চিন্তেত্ৱা থেৰস্স পত্তং গণ্হি. থেৰো সত্থাৰং ওলোকেসি. সত্থা ‘‘তৱ পৰিৱাৰে পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৱা নিৱত্ত মোগ্গল্লানা’’তি আহ. সো তথা অকাসি. তস্সানুভাৱেন পঞ্ঞাসসট্ঠিযোজনানিপি ৰুক্খত্থায চ পাসাণত্থায চ গতা মনুস্সা মহন্তে মহন্তে ৰুক্খে চ পাসাণে চ গহেত্ৱা তং দিৱসমেৱ আগচ্ছন্তি, নেৱ সকটে ৰুক্খপাসাণে আৰোপেন্তা কিলমন্তি, ন অক্খো ভিজ্জতি. ন চিৰস্সেৱ দ্ৱেভূমিকং পাসাদং কৰিংসু. হেট্ঠাভূমিযং পঞ্চ গব্ভসতানি, উপৰিভূমিযং পঞ্চ গব্ভসতানীতি গব্ভসহস্সপটিমণ্ডিতো পাসাদো অহোসি. অট্ঠকৰীসে পৰিসুদ্ধে ভূমিভাগে পাসাদং কাৰাপেসি, ‘‘সুদ্ধপাসাদো পন ন সোভতী’’তি তং পৰিৱাৰেত্ৱা পঞ্চ পধানৱেত্তগেহসতানি, পঞ্চ চূড়পাসাদসতানি, পঞ্চ দীঘমাড়কসতানি কাৰাপেসি.
অথ সত্থা নৱহি মাসেহি চাৰিকং চৰিত্ৱা পুন সাৱত্থিং অগমাসি. ৱিসাখাযপি পাসাদে কম্মং নৱহি মাসেহি নিট্ঠিতং. পাসাদকূটং ঘনকোট্টিতৰত্তসুৱণ্ণেনেৱ সট্ঠিউদকঘটগণ্হনকং কাৰাপেসি. ‘‘সত্থা জেতৱনৱিহাৰং গচ্ছতী’’তি চ সুত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা সত্থাৰং অত্তনো ৱিহাৰং নেত্ৱা পটিঞ্ঞং গণ্হি, ‘‘ভন্তে, ইমং চতুমাসং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা ইধেৱ ৱসথ, পাসাদমহং কৰিস্সামী’’তি. সত্থা অধিৱাসেসি. সা ততো পট্ঠায বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱিহাৰে এৱ দানং দেতি. অথস্সা একা সহাযিকা সতসহস্সগ্ঘনকং একং ৱত্থং আদায আগন্ত্ৱা, ‘‘সহাযিকে অহং ইমং ৱত্থং তৱ পাসাদে ভূমত্থৰণসঙ্খেপেন অত্থৰিতুকামা, অত্থৰণট্ঠানং মে আচিক্খথা’’তি আহ. ‘‘সাধু সহাযিকে, সচে ত্যাহং ‘ওকাসো নত্থী’তি ৱক্খামি, ত্ৱং ‘মে ওকাসং অদাতুকামা’তি মঞ্ঞিস্সসি, সযমেৱ পাসাদস্স দ্ৱে ভূমিযো গব্ভসহস্সঞ্চ ওলোকেত্ৱা অত্থৰণট্ঠানং জানাহী’’তি আহ. সা সতসহস্সগ্ঘনকং ৱত্থং গহেত্ৱা তত্থ তত্থ ৱিচৰন্তী ততো অপ্পতৰমূলং ৱত্থং অদিস্ৱা ‘‘নাহং ইমস্মিং পাসাদে পুঞ্ঞভাগং লভামী’’তি দোমনস্সপ্পত্তা একস্মিং ঠানে ৰোদন্তী অট্ঠাসি. অথ নং আনন্দত্থেৰো দিস্ৱা, ‘‘কস্মা ৰোদসী’’তি পুচ্ছি. সা তমত্থং আৰোচেসি. থেৰো ‘‘মা চিন্তযি, অহং তে অত্থৰণট্ঠানং আচিক্খিস্সামী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘সোপানপাদমূলে পাদধোৱনট্ঠানে ইমং পাদপুঞ্ছনকং কত্ৱা অত্থৰাহি, ভিক্খূ পাদে ধোৱিত্ৱা পঠমং এত্থ পাদং পুঞ্ছিত্ৱা অন্তো পৱিসিস্সন্তি, এৱং তে মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’’তি আহ. ৱিসাখায কিৰেতং অসল্লক্খিতট্ঠানং.
ৱিসাখা চত্তাৰো মাসে অন্তোৱিহাৰে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং অদাসি, অৱসানদিৱসে ভিক্খুসঙ্ঘস্স চীৱৰসাটকে অদাসি. সঙ্ঘনৱকেন লদ্ধচীৱৰসাটকা সহস্সগ্ঘনকা হোন্তি. সব্বেসং পত্তানি পূৰেত্ৱা ভেসজ্জং অদাসি. দানপৰিচ্চাগে নৱ কোটিযো অগমংসু. ইতি ৱিহাৰস্স ভূমিগ্গহণে নৱ কোটিযো, ৱিহাৰস্স কাৰাপনে নৱ, ৱিহাৰমহে নৱাতি সব্বাপি সত্তৱীসতি কোটিযো সা বুদ্ধসাসনে পৰিচ্চজি. ইত্থিভাৱে ঠত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স গেহে ৱসমানায এৱৰূপো মহাপৰিচ্চাগো নাম অঞ্ঞিস্সা নত্থি. সা ৱিহাৰমহস্স নিট্ঠিতদিৱসে ৱড্ঢমানকচ্ছাযায পুত্তনত্তপনত্তপৰিৱুতা ‘‘যং যং মযা পুব্বে পত্থিতং, সব্বমেৱ মত্থকং পত্ত’’ন্তি পাসাদং অনুপৰিযাযন্তী পঞ্চহি গাথাহি মধুৰসদ্দেন ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘কদাহং পাসাদং ৰম্মং, সুধামত্তিকলেপনং;
ৱিহাৰদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূৰিতো.
‘‘কদাহং মঞ্চপীঠঞ্চ, ভিসিবিম্বোহনানি চ;
সেনাসনভণ্ডং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূৰিতো.
‘‘কদাহং সলাকভত্তং, সুচিং মংসূপসেচনং;
ভোজনদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূৰিতো.
‘‘কদাহং কাসিকং ৱত্থং, খোমকপ্পাসিকানি চ;
চীৱৰদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূৰিতো.
‘‘কদাহং সপ্পিনৱনীতং, মধুতেলঞ্চ ফাণিতং;
ভেসজ্জদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূৰিতো’’তি.
ভিক্খূ তস্সা সদ্দং সুত্ৱা সত্থু আৰোচযিংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হেহি এত্তকে অদ্ধানে ৱিসাখায গাযনং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, সা অজ্জ পুত্তনত্তপনত্তপৰিৱুতা গাযমানা পাসাদং অনুপৰিযাযতি, কিং নু খ্ৱস্সা পিত্তং ৱা কুপিতং, উদাহু উম্মত্তিকা জাতা’’তি? সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ময্হং ধীতা গাযতি, অত্তনো পনস্সা অজ্ঝাসযো পৰিপুণ্ণো, সা ‘পত্থিতপত্থনা মে মত্থকং পত্তা’তি তুট্ঠমানসা উদানং উদানেন্তী ৱিচৰতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কদা পন, ভন্তে, তায পত্থনা পত্থিতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘সুণিস্সাম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে অতীতং আহৰি –
‘‘অতীতে, ভিক্খৱে, ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তৰো নাম বুদ্ধো লোকে নিব্বত্তি. তস্স ৱস্সসতসহস্সং আযু অহোসি, খীণাসৱানং সতসহস্সপৰিৱাৰো, নগৰং হংসৱতী নাম, পিতা সুনন্দো নাম ৰাজা, মাতা সুজাতা নাম দেৱী, তস্স অগ্গউপট্ঠাযিকা একা উপাসিকা অট্ঠ ৱৰে যাচিত্ৱা মাতুট্ঠানে ঠত্ৱা সত্থাৰং চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গন্তী সাযংপাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি. তস্সা একা সহাযিকা তায সদ্ধিং ৱিহাৰং নিবদ্ধং গচ্ছতি. সা তস্সা সত্থাৰা সদ্ধিং ৱিস্সাসেন কথনঞ্চ ৱল্লভভাৱঞ্চ দিস্ৱা, ‘কিং নু খো কত্ৱা এৱং বুদ্ধানং ৱল্লতা হোতী’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং পুচ্ছি – ‘ভন্তে, এসা ইত্থী তুম্হাকং কিং হোতী’’’তি? ‘‘উপট্ঠাযিকানং অগ্গা’’তি. ‘‘ভন্তে, কিং কত্ৱা উপট্ঠাযিকানং অগ্গা হোতী’’তি? ‘‘কপ্পসতসহস্সং পত্থনং পত্থেত্ৱা’’তি. ‘‘ইদানি পত্থেত্ৱা লদ্ধুং সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘আম, সক্কা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং সত্তাহং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. সত্থা অধিৱাসেসি. সা সত্তাহং দানং দত্ৱা ওসানদিৱসে চীৱৰসাটকে দত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, নাহং ইমস্স দানস্স ফলেন দেৱিস্সৰিযাদীনং অঞ্ঞতৰং পত্থেমি, তুম্হাদিসস্স পনেকস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে অট্ঠ ৱৰে লভিত্ৱা মাতুট্ঠানে ঠত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গিতুং সমত্থানং অগ্গা ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু খো ইমিস্সা পত্থনা’’তি অনাগতং আৱজ্জেন্তো কপ্পসতসহস্সং ওলোকেত্ৱা ‘‘কপ্পসতসহস্সপৰিযোসানে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তদা ত্ৱং ৱিসাখা নাম উপাসিকা হুত্ৱা তস্স সন্তিকে অট্ঠ ৱৰে লভিত্ৱা মাতুট্ঠানে ঠত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গন্তীনং উপট্ঠাযিকানং অগ্গা ভৱিস্সসী’’তি আহ. তস্সা সা সম্পত্তি স্ৱেৱ লদ্ধব্বা ৱিয অহোসি.
সা যাৱতাযুকং পুঞ্ঞং কত্ৱা ততো চুতা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিৰঞ্ঞো সত্তন্নং ধীতানং কনিট্ঠা সঙ্ঘদাসী নাম হুত্ৱা পৰকুলং অগন্ত্ৱা তাহি জেট্ঠভগিনীহি সদ্ধিং দীঘৰত্তং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলেপি ‘‘অনাগতে তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স মাতুট্ঠানে ঠত্ৱা চতুপচ্চযদাযিকানং অগ্গা ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সা ততো পট্ঠায পন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং অত্তভাৱে মেণ্ডকসেট্ঠিপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তা. ময্হং সাসনে বহূনি পুঞ্ঞানি অকাসি. ইতি খো, ভিক্খৱে, ‘‘ন ময্হং ধীতা গাযতি, পত্থিতপত্থনায পন নিপ্ফত্তিং দিস্ৱা উদানং উদানেতী’’তি ৱত্ৱা সত্থা ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৱে, যথা নাম ছেকো মালাকাৰো নানাপুপ্ফানং মহন্তং ৰাসিং কত্ৱা নানপ্পকাৰে মালাগুণে কৰোতি, এৱমেৱ ৱিসাখায নানপ্পকাৰানি পুঞ্ঞানি কাতুং চিত্তং নমতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৫৩. ‘‘যথাপি পুপ্ফৰাসিম্হা, কযিৰা মালাগুণে বহূ;
এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি.
তত্থ পুপ্ফৰাসিম্হাতি নানপ্পকাৰানং পুপ্ফানং ৰাসিম্হা. কযিৰাতি কৰেয্য. মালাগুণে বহূতি একতো ৱণ্টিকমালাদিভেদা নানপ্পকাৰা মালাৱিকতিযো. মচ্চেনাতি মৰিতব্বসভাৱতায ‘‘মচ্চো’’তি লদ্ধনামেন সত্তেন চীৱৰদানাদিভেদং বহুং কুসলং কত্তব্বং. তত্থ পুপ্ফৰাসিগ্গহণং বহুপুপ্ফদস্সনত্থং. সচে হি অপ্পানি পুপ্ফানি হোন্তি, মালাকাৰো চ ছেকো নেৱ বহূ মালাগুণে কাতুং সক্কোতি, অছেকো পন অপ্পেসু বহূসুপি পুপ্ফেসু ন সক্কোতিযেৱ. বহূসু পন পুপ্ফেসু সতি ছেকো মালাকাৰো দক্খো কুসলো বহূ মালাগুণে কৰোতি, এৱমেৱ সচে একচ্চস্স সদ্ধা মন্দা হোতি, ভোগা চ বহূ সংৱিজ্জন্তি, নেৱ সক্কোতি বহূনি কুসলানি কাতুং, মন্দায চ পন সদ্ধায মন্দেসু চ পন ভোগেসু ন সক্কোতি. উড়াৰায চ পন সদ্ধায মন্দেসু চ ভোগেসু ন সক্কোতিযেৱ. উড়াৰায চ পন সদ্ধায উড়াৰেসু চ ভোগেসু সতি সক্কোতি. তথাৰূপা চ ৱিসাখা উপাসিকা. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘যথাপি…পে… কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
ৱিসাখাৱত্থু অট্ঠমং