৪. পুপ্ফৱগ্গো
১. পথৱিকথাপসুতপঞ্চসতভিক্খুৱত্থু
কো ইমং পথৱিং ৱিচেস্সতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পথৱিকথাপসুতে পঞ্চসতে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
তে কিৰ ভগৱতা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং চৰিত্ৱা জেতৱনং আগন্ত্ৱা সাযন্হসমযে উপট্ঠানসালাযং সন্নিসিন্না অত্তনা গতগতট্ঠানেসু ‘‘অসুকগামতো অসুকগামগমনট্ঠানে সমং ৱিসমং কদ্দমবহুলং সক্খৰবহুলং কাড়মত্তিকং তম্বমত্তিক’’ন্তি পথৱিকথং কথেসুং. সত্থা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অম্হেহি ৱিচৰিতট্ঠানে পথৱিকথাযা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, এসা বাহিৰপথৱী নাম, তুম্হেহি অজ্ঝুত্তিকপথৱিযং পৰিকম্মং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি –
৪৪. ‘‘কো ইমং পথৱিং ৱিচেস্সতি,
যমলোকঞ্চ ইমং সদেৱকং;
কো ধম্মপদং সুদেসিতং,
কুসলো পুপ্ফমিৱ পচেস্সতি.
৪৫. ‘‘সেখো পথৱিং ৱিচেস্সতি,
যমলোকঞ্চ ইমং সদেৱকং;
সেখো ধম্মপদং সুদেসিতং,
কুসলো পুপ্ফমিৱ পচেস্সতী’’তি.
তত্থ কো ইমন্তি কো ইমং অত্তভাৱসঙ্খাতং পথৱিং. ৱিচেস্সতীতি অত্তনো ঞাণেন ৱিচিনিস্সতি ৱিজানিস্সতি, পটিৱিজ্ঝিস্সতি, সচ্ছিকৰিস্সতীতি অত্থো. যমলোকঞ্চাতি চতুব্বিধং অপাযলোকঞ্চ. ইমং সদেৱকন্তি ইমং মনুস্সলোকঞ্চ দেৱলোকেন সদ্ধিং কো ৱিচেস্সতি ৱিচিনিস্সতি ৱিজানিস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি সচ্ছিকৰিস্সতীতি পুচ্ছি. কোধম্মপদং সুদেসিতন্তি যথাসভাৱতো কথিতত্তা সুদেসিতং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মসঙ্খাতং ধম্মপদং কুসলো মালাকাৰো পুপ্ফং ৱিচিনন্তো ৱিয কো পচেস্সতি ৱিচিনিস্সতি ৱিজানিস্সতি উপপৰিক্খিস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি, সচ্ছিকৰিস্সতীতি অত্থো. সেখোতি অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি ইমা তিস্সো সিক্খা সিক্খনতো সোতাপত্তিমগ্গট্ঠং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গট্ঠা সত্তৱিধো সেখো ইমং অত্তভাৱসঙ্খাতং পথৱিং অৰহত্তমগ্গেন ততো ছন্দৰাগং অপকড্ঢন্তো ৱিচেস্সতি ৱিচিনিস্সতি ৱিজানিস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি সচ্ছিকৰিস্সতি. যমলোকঞ্চাতি তং যথাৱুত্তপকাৰং যমলোকঞ্চ ইমং মনুস্সলোকঞ্চ সহ দেৱেহি সদেৱকং স্ৱেৱ ৱিচেস্সতি ৱিচিনিস্সতি ৱিজানিস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি সচ্ছিকৰিস্সতি. সেখোতি স্ৱেৱ সত্তৱিধো সেখো, যথা নাম কুসলো মালাকাৰো পুপ্ফাৰামং পৱিসিত্ৱা তৰুণমকুড়ানি চ পাণকৱিদ্ধানি চ মিলাতানি চ গণ্ঠিকজাতানি চ পুপ্ফানি ৱজ্জেত্ৱা সোভনানি সুজাতসুজাতানেৱ পুপ্ফানি ৱিচিনাতি, এৱমেৱ ইমং সুকথিতং সুনিদ্দিট্ঠং বোধিপক্খিযধম্মপদম্পি পঞ্ঞায পচেস্সতি ৱিচিনিস্সতি উপপৰিক্খিস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি সচ্ছিকৰিস্সতীতি সত্থা সযমেৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি.
দেসনাৱসানে পঞ্চসতাপি ভিক্খূ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু. সম্পত্তপৰিসাযপি সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
পথৱিকথাপসুতপঞ্চসতভিক্খুৱত্থু পঠমং.
২. মৰীচিকম্মট্ঠানিকত্থেৰৱত্থু
ফেণূপমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং মৰীচিকম্মট্ঠানিকং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.
সো কিৰ ভিক্খু সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা, ‘‘সমণধম্মং কৰিস্সামী’’তি অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ঘটেত্ৱা ৱাযমিত্ৱা অৰহত্তং পত্তুং অসক্কোন্তো ‘‘ৱিসেসেত্ৱা কম্মট্ঠানং কথাপেস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং আগচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে মৰীচিং দিস্ৱা, ‘‘যথা অযং গিম্হসমযে উট্ঠিতা মৰীচি দূৰে ঠিতানং ৰূপগতা ৱিয পঞ্ঞাযতি, সন্তিকং আগচ্ছন্তানং নেৱ পঞ্ঞাযতি, অযং অত্তভাৱোপি উপ্পাদৱযট্ঠেন এৱৰূপো’’তি মৰীচিকম্মট্ঠানং ভাৱেন্তো আগন্ত্ৱা মগ্গকিলন্তো অচিৰৱতিযং ন্হাযিত্ৱা একস্মিং চণ্ডসোততীৰে ৰুক্খছাযায নিসিন্নো উদকৱেগাভিঘাতেন উট্ঠহিত্ৱা মহন্তে মহন্তে ফেণপিণ্ডে ভিজ্জমানে দিস্ৱা, ‘‘অযং অত্তভাৱোপি উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জনট্ঠেন এৱৰূপোযেৱা’’তি আৰম্মণং অগ্গহেসি. সত্থা গন্ধকুটিযং ঠিতোৱ তং থেৰং দিস্ৱা, ‘‘এৱমেৱ, ভিক্খু, এৱৰূপোৱাযং অত্তভাৱো ফেণপিণ্ডো ৱিয মৰীচি ৱিয উপ্পজ্জনভিজ্জনসভাৱোযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৬. ‘‘ফেণূপমং কাযমিমং ৱিদিত্ৱা,
মৰীচিধম্মং অভিসম্বুধানো;
ছেত্ৱান মাৰস্স পপুপ্ফকানি,
অদস্সনং মচ্চুৰাজস্স গচ্ছে’’তি.
তত্থ ফেণূপমন্তি ইমং কেসাদিসমূহসঙ্খাতং কাযং অবলদুব্বলট্ঠেন অনদ্ধনিযতাৱকালিকট্ঠেন ফেণপিণ্ডসৰিক্খকোতি ৱিদিত্ৱা. মৰীচিধম্মন্তি যথা মৰীচি দূৰে ঠিতানং ৰূপগতা ৱিয গয্হূপগা ৱিয হোতি, সন্তিকে উপগচ্ছন্তানং ৰিত্তা তুচ্ছা অগয্হূপগা সম্পজ্জতি, এৱমেৱ খণিকইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন অযং কাযোপি মৰীচিধম্মোতি অভিসম্বুধানো বুজ্ঝন্তো, জানন্তোতি অত্থো. মাৰস্স পপুপ্ফকানীতি মাৰস্স পপুপ্ফকসঙ্খাতানি তেভূমকানি ৱট্টানি অৰিযমগ্গেন ছিন্দিত্ৱা খীণাসৱো ভিক্খু মচ্চুৰাজস্স অদস্সনং অৱিসযং অমতমহানিব্বানং গচ্ছেয্যাতি.
গাথাপৰিযোসানে থেৰো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা সত্থু সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং থোমেন্তো ৱণ্ণেন্তো ৱন্দন্তোৱ আগতোতি.
মৰীচিকম্মট্ঠানিকত্থেৰৱত্থু দুতিযং.
৩. ৱিটটূভৱত্থু
পুপ্ফানিহেৱ পচিনন্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো সপৰিসং মহোঘেন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা মাৰিতং ৱিটটূভং আৰব্ভ কথেসি.
তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – সাৱত্থিযঞ্হি মহাকোসলৰঞ্ঞো পুত্তো পসেনদিকুমাৰো নাম. ৱেসালিযং লিচ্ছৱিৰঞ্ঞো পুত্তো লিচ্ছৱিকুমাৰো মহালি নাম, কুসিনাৰাযং মল্লৰাজপুত্তো বন্ধুলো নামাতি ইমে তযো দিসাপামোক্খস্সাচৰিযস্স সন্তিকে সিপ্পুগ্গহণত্থং তক্কসিলং গন্ত্ৱা বহিনগৰে সালায সমাগতা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগতকাৰণঞ্চ কুলঞ্চ নামঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা সহাযকা হুত্ৱা একতোৱ আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা সিপ্পং সিক্খন্তা ন চিৰস্সেৱ উগ্গহিতসিপ্পা আচৰিযং আপুচ্ছিত্ৱা একতোৱ নিক্খমিত্ৱা সকসকট্ঠানানি অগমংসু. তেসু পসেনদিকুমাৰো পিতু সিপ্পং দস্সেত্ৱা পসন্নেন পিতৰা ৰজ্জে অভিসিত্তো. মহালিকুমাৰো লিচ্ছৱীনং সিপ্পং দস্সেন্তো মহন্তেন উস্সাহেন দস্সেসি, তস্স অক্খীনি ভিজ্জিত্ৱা অগমংসু. লিচ্ছৱিৰাজানো ‘‘অহো ৱত অম্হাকং আচৰিযো অক্খিৱিনাসং পত্তো, ন নং পৰিচ্চজিস্সাম, উপট্ঠহিস্সাম ন’’ন্তি তস্স সতসহস্সুট্ঠানকং একং দ্ৱাৰং অদংসু. সো তং নিস্সায পঞ্চসতে লিচ্ছৱিৰাজপুত্তে সিপ্পং সিক্খাপেন্তো ৱসি. বন্ধুলকুমাৰো সট্ঠিং সট্ঠিং ৱেড়ূ গহেত্ৱা মজ্ঝে অযসলাকং পক্খিপিত্ৱা সট্ঠিকলাপে উস্সাপেত্ৱা ঠপিতে মল্লৰাজকুলেহি ‘‘ইমে কপ্পেতূ’’তি ৱুত্তো অসীতিহত্থং আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা অসিনা কপ্পেন্তো অগমাসি. সো ওসানকলাপে অযসলাকায ‘‘কিৰী’’তি সদ্দং সুত্ৱা, ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা সব্বকলাপেসু অযসলাকানং ঠপিতভাৱং ঞত্ৱা অসিং ছড্ডেত্ৱা ৰোদমানো ‘‘ময্হং এত্তকেসু ঞাতিসুহজ্জেসু একোপি সসিনেহো হুত্ৱা ইমং কাৰণং নাচিক্খি. সচে হি অহং জানেয্যং, অযসলাকায সদ্দং অনুট্ঠাপেন্তোৱ ছিন্দেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা, ‘‘সব্বেপিমে মাৰেত্ৱা ৰজ্জং কৰেয্য’’ন্তি মাতাপিতূনং কথেসি. তেহি ‘‘পৱেণিৰজ্জং নাম, তাত, ইদং ন লব্ভা এৱং কাতু’’ন্তি নানপ্পকাৰেন ৱাৰিতো ‘‘তেন হি মম সহাযকস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি সাৱত্থিং অগমাসি.
পসেনদি কোসলো ৰাজা তস্সাগমনং সুত্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা মহন্তেন সক্কাৰেন তং নগৰং পৱেসেত্ৱা সেনাপতিট্ঠানে ঠপেসি. সো মাতাপিতৰো পক্কোসাপেত্ৱা তত্থেৱ ৱাসং কপ্পেসি. অথেকদিৱসং ৰাজা উপৰিপাসাদে ঠিতো অন্তৰৱীথিং ওলোকযমানো ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স চূড়অনাথপিণ্ডিকস্স ৱিসাখায সুপ্পৱাসাযা’’তি এতেসং গেহে নিচ্চং ভত্তকিচ্চত্থায গচ্ছন্তে অনেকসহস্সে ভিক্খূ দিস্ৱা, ‘‘কহং, অয্যা, গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘দেৱ, অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে নিচ্চভত্তসলাকভত্তগিলানভত্তাদীনং অত্থায দেৱসিকং দ্ৱে ভিক্খুসহস্সানি গচ্ছন্তি, চূড়অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে পঞ্চসতানি, তথা ৱিসাখায তথা সুপ্পৱাসাযা’’তি ৱুত্তে সযম্পি ভিক্খুসঙ্ঘং উপট্ঠহিতুকামো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভিক্খুসহস্সেন সদ্ধিং সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা সত্তাহং সহত্থা দানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি মে ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘মহাৰাজ বুদ্ধা নাম একট্ঠানে নিবদ্ধং ভিক্খং ন গণ্হন্তি, বহূ জনা বুদ্ধানং আগমনং পচ্চাসীসন্তী’’তি. ‘‘তেন হি একং ভিক্খুং নিবদ্ধং পেসেথা’’তি আহ. সত্থা আনন্দত্থেৰস্স ভাৰং অকাসি. ৰাজা ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে পত্তং গহেত্ৱা, ‘‘ইমে নাম পৰিৱিসন্তূ’’তি অৱিচাৰেত্ৱাৱ সত্তাহং সযমেৱ পৰিৱিসিত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে ৱিক্খিত্তচিত্তো পমজ্জমকাসি. ৰাজকুলে নাম অনাণত্তা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৱা পৰিৱিসিতুং ন লভন্তি ‘‘ন মযং ইধ ঠাতুং সক্খিস্সামা’’তি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. ৰাজা দুতিযদিৱসেপি পমজ্জি, দুতিযদিৱসেপি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. ততিযদিৱসেপি পমজ্জি, তদা আনন্দত্থেৰং এককমেৱ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পক্কমিংসু. পুঞ্ঞৱন্তা নাম কাৰণৱসিকা হোন্তি, কুলানং পসাদং ৰক্খন্তি. তথাগতস্স চ সাৰিপুত্তত্থেৰো মহামোগ্গল্লানত্থেৰোতি দ্ৱে অগ্গসাৱকা, খেমা উপ্পলৱণ্ণাতি দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, উপাসকেসু চিত্তো, গহপতি, হত্থকো আড়ৱকোতি দ্ৱে অগ্গউপাসকা, উপাসিকাসু ৱেড়ুকণ্ঠকী নন্দমাতা, খুজ্জুত্তৰাতি দ্ৱে অগ্গউপাসিকা, ইতি ইমে অট্ঠ জনে আদিং কত্ৱা ঠানন্তৰপত্তা সব্বেপি সাৱকা একদেসেন দসন্নং পাৰমীনং পূৰিতত্তা মহাপুঞ্ঞা অভিনীহাৰসম্পন্না. আনন্দত্থেৰোপি কপ্পসতসহস্সং পূৰিতপাৰমী অভিনীহাৰসম্পন্নো মহাপুঞ্ঞো অত্তনো কাৰণৱসিকতায কুলস্স পসাদং ৰক্খন্তো অট্ঠাসি. তং এককমেৱ নিসীদাপেত্ৱা পৰিৱিসিংসু.
ৰাজা ভিক্খূনং গতকালে আগন্ত্ৱা খাদনীযভোজনীযানি তথেৱ ঠিতানি দিস্ৱা, ‘‘কিং, অয্যা, নাগমিংসূ’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘আনন্দত্থেৰো এককোৱ আগতো দেৱা’’তি সুত্ৱা, ‘‘অদ্ধা এত্তকং মে ভত্তচ্ছেদনমকংসূ’’তি ভিক্খূনং কুদ্ধো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মযা পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ভিক্খা পটিযত্তা, আনন্দত্থেৰো কিৰ এককোৱাগতো, পটিযত্তা ভিক্খা তথেৱ ঠিতা, পঞ্চসতা ভিক্খূ মম গেহে সঞ্ঞং ন কৰিংসু, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি আহ. সত্থা ভিক্খূনং দোসং অৱত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, মম সাৱকানং তুম্হেহি সদ্ধিং ৱিস্সাসো নত্থি, তেন ন গতা ভৱিস্সন্তী’’তি ৱত্ৱা কুলানং অনুপগমনকাৰণঞ্চ উপগমনকাৰণঞ্চ পকাসেন্তো ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ইমং সুত্তমাহ –
‘‘নৱহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৱহি? ন মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, ন মনাপেন অভিৱাদেন্তি, ন মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স পৰিগুহন্তি, বহুকম্পি থোকং দেন্তি, পণীতম্পি লূখং দেন্তি, অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চং, ন উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৱনায, ভাসিতমস্স ন সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, নৱহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপনিসীদিতুং.
‘‘নৱহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৱহি? মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, মনাপেন অভিৱাদেন্তি, মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স ন পৰিগুহন্তি, বহুকম্পি বহুকং দেন্তি, পণীতম্পি পণীতং দেন্তি, সক্কচ্চং দেন্তি নো অসক্কচ্চং, উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৱনায, ভাসিতমস্স সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, নৱহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপনিসীদিতু’’ন্তি (অ. নি. ৯.১৭).
ইতি খো, মহাৰাজ, মম সাৱকা তুম্হাকং সন্তিকা ৱিস্সাসং অলভন্তা ন গতা ভৱিস্সন্তীতি. পোৰাণকপণ্ডিতাপি হি অৱিস্সাসিকট্ঠানে সক্কচ্চং উপট্ঠিযমানাপি মাৰণন্তিকং ৱেদনং পত্ৱা ৱিস্সাসিকট্ঠানমেৱ অগমিংসূতি. ‘‘কদা, ভন্তে’’তি ৰঞ্ঞা পুট্ঠো অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে কেসৱো নাম ৰাজা ৰজ্জং পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তং পঞ্চ পুৰিসসতানি অনুপব্বজিংসু. সো কেসৱতাপসো নাম অহোসি. পসাধনকপ্পকো পনস্স অনুপব্বজিত্ৱা কপ্পকো নাম অন্তেৱাসিকো অহোসি. কেসৱতাপসো পৰিসায সদ্ধিং অট্ঠ মাসে হিমৱন্তে ৱসিত্ৱা ৱস্সাৰত্তসমযে লোণম্বিলসেৱনত্থায বাৰাণসিং পত্ৱা ভিক্খায পাৱিসি. অথ নং ৰাজা দিস্ৱা পসীদিত্ৱা চতুমাসং অত্তনো সন্তিকে ৱসনত্থায পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা উয্যানেৱ ৱসাপেন্তো সযং সাযংপাতং অস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি. অৱসেসা তাপসা কতিপাহং ৱসিত্ৱা হত্থিসদ্দাদীহি উব্বাড়্হা হুত্ৱা উক্কণ্ঠিত্ৱা, ‘‘আচৰিয, উক্কণ্ঠিতম্হা, গচ্ছামা’’তি আহংসু. ‘‘কহং, তাতা’’তি? ‘‘হিমৱন্তং, আচৰিযা’’তি. ৰাজা অম্হাকং আগতদিৱসেযেৱ চতুমাসং ইধ ৱসনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হি. ‘‘কথং গমিস্সথ, তাতা’’তি? ‘‘তুম্হেহি অম্হাকং অনাচিক্খিত্ৱাৱ পটিঞ্ঞা দিন্না, মযং ইধ ন সক্কোম ৱসিতুং, ইতো অৱিদূৰে তুম্হাকং পৱত্তিস্সৱনট্ঠানে ৱসিস্সামা’’তি ৱন্দিত্ৱা পক্কমিংসু. কপ্পন্তেৱাসিকেন সদ্ধিং আচৰিযো ওহীযি.
ৰাজা উপট্ঠানং আগতো, ‘‘কহং, অয্যা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সব্বে উক্কণ্ঠিতম্হাতি ৱত্ৱা হিমৱন্তং গতা, মহাৰাজা’’তি আহ. কপ্পকোপি ন চিৰস্সেৱ উক্কণ্ঠিত্ৱা আচৰিযেন পুনপ্পুনং ৱাৰিযমানোপি ‘‘ন সক্কোমী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. ইতৰেসং পন সন্তিকং অগন্ত্ৱা আচৰিযস্স পৱত্তিং সুণন্তো অৱিদূৰে ঠানে ৱসি. অপৰভাগে আচৰিযস্স অন্তেৱাসিকে অনুস্সৰন্তস্স কুচ্ছিৰোগো উপ্পজ্জি. ৰাজা ৱেজ্জেহি তিকিচ্ছাপেসি, ৰোগো ন ৱূপসম্মতি. তাপসো আহ – ‘‘কিং, মহাৰাজ, ইচ্ছসি মে ৰোগৱূপসম’’ন্তি? ‘‘ভন্তে, সচাহং সক্কুণেয্যং, ইদানেৱ ৱো ফাসুকং কৰেয্য’’ন্তি. ‘‘মহাৰাজ, সচে মে ফাসুকং ইচ্ছসি, মং অন্তেৱাসিকানং সন্তিকং পেসেহী’’তি. ৰাজা ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং মঞ্চকে নিপজ্জাপেত্ৱা নাৰদঅমচ্চপ্পমুখে চত্তাৰো অমচ্চে ‘‘মম অয্যস্স পৱত্তিং ঞত্ৱা, ময্হং সাসনং পহিণেয্যাথা’’তি উয্যোজেসি. কপ্পন্তেৱাসিকো আচৰিযস্স আগমনং সুত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ইতৰে ‘‘কহ’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘অসুকট্ঠানে কিৰ ৱসন্তী’’তি আহ. তেপি আচৰিযস্সাগমনভাৱং সুত্ৱা তত্থেৱ সমোসৰিত্ৱা আচৰিযস্স উণ্হোদকং দত্ৱা ফলাফলং অদংসু. তং খণঞ্ঞেৱ ৰোগো ৱূপসম্মতি. সো কতিপাহেনেৱ সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি. অথ নং নাৰদো পুচ্ছি –
‘‘মনুস্সিন্দং জহিত্ৱান, সব্বকামসমিদ্ধিনং;
কথং নু ভগৱা কেসী, কপ্পস্স ৰমতি অস্সমে.
‘‘সাদূনি ৰমণীযানি, সন্তি ৱক্খা মনোৰমা;
সুভাসিতানি কপ্পস্স, নাৰদ ৰমযন্তি মং.
‘‘সালীনং ওদনং ভুঞ্জে, সুচিং মংসূপসেচনং;
কথং সামাকনীৱাৰং, অলোণং ছাদযন্তি তং.
‘‘সাদুং ৱা যদি ৱাসাদুং, অপ্পং ৱা যদি ৱা বহুং;
ৱিস্সত্থো যত্থ ভুঞ্জেয্য, ৱিস্সাসপৰমা ৰসা’’তি. (জা. ১.৪.১৮১-১৮৪);
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেন্তো ‘‘তদা ৰাজা মোগ্গল্লানো অহোসি, নাৰদো সাৰিপুত্তো, কপ্পন্তেৱাসিকো আনন্দো, কেসৱতাপসো অহমেৱা’’তি ৱত্ৱা, ‘‘এৱং, মহাৰাজ, পুব্বেপি পণ্ডিতা মাৰণন্তিকং ৱেদনং পত্ৱা ৱিস্সাসিকট্ঠানং গমিংসু, মম সাৱকা তুম্হাকং সন্তিকে ৱিস্সাসং ন লভন্তি মঞ্ঞে’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং মযা ৱিস্সাসং কাতুং ৱট্টতি, কথং নু খো কৰিস্সামীতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিধীতৰং মম গেহে কাতুং ৱট্টতি, এৱং সন্তে ‘দহৰা চ সামণেৰা চ সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিৰাজা’তি মম সন্তিকং ৱিস্সত্থা নিবদ্ধং আগমিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘একং মে ধীতৰং দেন্তূ’’তি সাকিযানং সন্তিকং সাসনং পেসেসি. ‘‘কতৰস্স সক্যস্স ধীতা’’তি চ পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ঞত্ৱা আগচ্ছেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা দূতে আণাপেসি. দূতা গন্ত্ৱা সাকিযে দাৰিকং যাচিংসু. তে সন্নিপতিত্ৱা, ‘‘পক্খন্তৰিকো ৰাজা, সচে ন দস্সাম, ৱিনাসেস্সতি নো, ন খো পন অম্হেহি কুলেন সদিসো, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি মন্তযিংসু. মহানামো ‘‘মম দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা ৱাসভখত্তিযা নাম ধীতা ৰূপসোভগ্গপ্পত্তা অত্থি, তং দস্সামা’’তি ৱত্ৱা দূতে আহ – ‘‘সাধু, ৰঞ্ঞো দাৰিকং দস্সামা’’তি. ‘‘সা কস্স, ধীতা’’তি? ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স চূড়পিতুপুত্তস্স মহানামস্স সক্কস্স ধীতা ৱাসভখত্তিযা নামা’’তি.
তে গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা ‘‘যদি এৱং, সাধু, সীঘং আনেথ, খত্তিযা চ নাম বহুমাযা, দাসিধীতৰম্পি পহিণেয্যুং, পিতৰা সদ্ধিং একভাজনে ভুঞ্জন্তিং আনেয্যাথা’’তি পেসেসি. তে গন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেহি সদ্ধিং একতো ভুঞ্জন্তিং ৰাজা ইচ্ছতী’’তি আহংসু. মহানামো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা অত্তনো ভোজনকালে পক্কোসাপেত্ৱা তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জনাকাৰং দস্সেত্ৱা দূতানং নিয্যাদেসি. তে তং আদায সাৱত্থিং গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা তুট্ঠমানসো তং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং জেট্ঠিকং কত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে অভিসিঞ্চি. সা ন চিৰস্সেৱ সুৱণ্ণৱণ্ণং পুত্তং ৱিজাযি.
অথস্স নামগ্গহণদিৱসে ৰাজা দাৰকস্স অয্যকস্স সন্তিকং পেসেসি ‘‘সক্যৰাজধীতা ৱাসভখত্তিযা পুত্তং ৱিজাতা, কিমস্স নামং কৰোমা’’তি? তং পন সাসনং গহেত্ৱা গতো অমচ্চো থোকং বধিৰধাতুকো, সো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো অয্যকস্স আৰোচেসি, সো তং সুত্ৱা ‘‘ৱাসভখত্তিযা পুত্তং অৱিজাযিত্ৱাপি সব্বজনং অভিভৱি, ইদানি পন ৰঞ্ঞো অতিৱিয ৱল্লভা ভৱিস্সতী’’তি আহ. বধিৰো অমচ্চো ‘‘ৱল্লভা’’তি ৱচনং দুস্সুতং সুত্ৱা ‘‘ৱিটটূভো’’তি সল্লক্খেত্ৱা ৰাজানং উপগন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, কুমাৰস্স কিৰ ‘ৱিটটূভো’তি নামং কৰোথা’’তি আহ. ৰাজা ‘‘পোৰাণকং নো কুলসন্তকং নামং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা তং নামং অকাসি. অথস্স দহৰকালেযেৱ ৰাজা ‘‘সত্থু পিযং কৰোমী’’তি সেনাপতিট্ঠানং অদাসি.
সো কুমাৰপৰিহাৰেন ৱড্ঢন্তো সত্তৱস্সিককালে অঞ্ঞেসং কুমাৰানং মাতামহকুলতো হত্থিৰূপকঅস্সৰূপকাদীনি আহৰিযমানানি দিস্ৱা মাতৰং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞেসং মাতামহকুলতো পণ্ণাকাৰো আহৰীযতি, ময্হং কোচি কিঞ্চি ন পেসেসি, কিং ত্ৱং নিমাতা নিপিতা’’তি? অথ নং সা, ‘‘তাত, তৱ সক্যৰাজানো মাতামহা দূৰে পন ৱসন্তি, তেন তে কিঞ্চি ন পেসেন্তী’’তি ৱঞ্চেসি. সোড়সৱস্সিককালে, ‘‘অম্ম, তৱ মাতামহকুলং পস্সিতুকামোম্হী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘অলং, তাত, কিং তত্থ গন্ত্ৱা কৰিস্সতী’’তি ৱাৰিযমানোপি পুনপ্পুনং যাচি. অথস্স মাতা ‘‘তেন হি গচ্ছা’’তি সম্পটিচ্ছি. সো পিতু আৰোচেত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন নিক্খমি. ৱাসভখত্তিযা পুৰেতৰং পণ্ণং পেসেসি – ‘‘অহং ইধ সুখং ৱসামি, মাস্স কিঞ্চি সামিনো অন্তৰং দস্সযিংসূ’’তি. সাকিযা ৱিটটূভস্স আগমনং ঞত্ৱা, ‘‘ৱন্দিতুং ন সক্কোমা’’তি তস্স দহৰদহৰে কুমাৰে জনপদং পহিণিত্ৱা তস্মিং কপিলপুৰং সম্পত্তে সন্থাগাৰে সন্নিপতিংসু. কুমাৰো তত্থ গন্ত্ৱা অট্ঠাসি.
অথ নং ‘‘অযং তে, তাত, মাতামহো, অযং মাতুলো’’তি ৱত্ৱা ৱন্দাপেসুং. সো সব্বে ৱন্দমানো ৱিচৰিত্ৱা একম্পি অত্তানং ৱন্দন্তং অদিস্ৱা ‘‘কিং নু খো মং ৱন্দন্তা নত্থী’’তি পুচ্ছি. সাকিযা, ‘‘তাত, তে কনিট্ঠকুমাৰা জনপদং গতা’’তি ৱত্ৱা তস্স মহন্তং সক্কাৰং কৰিংসু. সো কতিপাহং ৱসিত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন নিক্খমি. অথেকা দাসী সন্থাগাৰে তেন নিসিন্নফলকং ‘‘ইদং ৱাসভখত্তিযায দাসিযা পুত্তস্স নিসিন্নফলক’’ন্তি অক্কোসিত্ৱা পৰিভাসিত্ৱা খীৰোদকেন ধোৱি. একো পুৰিসো অত্তনো আৱুধং পমুস্সিত্ৱা নিৱত্তো তং গণ্হন্তো ৱিটটূভকুমাৰস্স অক্কোসনসদ্দং সুত্ৱা তং কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ৱাসভখত্তিযা দাসিযা কুচ্ছিম্হি মহানামসক্কং পটিচ্চ জাতা’’তি ঞত্ৱা বলকাযস্স কথেসি. ‘‘ৱাসভখত্তিযা কিৰ দাসিধীতা’’তি মহাকোলাহলং অহোসি. তং সুত্ৱা ৱিটটূভো ‘‘এতে তাৱ মম নিসিন্নফলকং খীৰোদকেন ধোৱন্তু, অহং পন ৰজ্জে পতিট্ঠিতকালে এতেসং গললোহিতং গহেত্ৱা মম নিসিন্নফলকং ধোৱিস্সামী’’তি চিত্তং পট্ঠপেসি. তস্মিং সাৱত্থিং গতে অমচ্চা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা ‘‘ময্হং দাসিধীতৰং অদংসূ’’তি সাকিযানং কুজ্ঝিত্ৱা ৱাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ দিন্নপৰিহাৰং অচ্ছিন্দিত্ৱা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৱ দাপেসি.
ততো কতিপাহচ্চযেন সত্থা ৰাজনিৱেসনং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. ৰাজা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং কিৰ ঞাতকেহি দাসিধীতা ময্হং দিন্না, তেনস্সা অহং সপুত্তায পৰিহাৰং অচ্ছিন্দিত্ৱা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৱ দাপেসি’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘অযুত্তং, মহাৰাজ, সাকিযেহি কতং, দদন্তেহি নাম সমানজাতিকা দাতব্বা অস্স, তং পন, মহাৰাজ, ৱদামি, ৱাসভখত্তিযা খত্তিযৰাজধীতা খত্তিযৰঞ্ঞো গেহে অভিসেকং লভি. ৱিটটূভোপি খত্তিযৰাজানমেৱ পটিচ্চ জাতো, মাতুগোত্তং নাম কিং কৰিস্সতি, পিতুগোত্তমেৱ পমাণন্তি. পোৰাণকপণ্ডিতা দলিদ্দিত্থিযা কট্ঠহাৰিকায অগ্গমহেসিট্ঠানং অদংসু, তস্সা চ কুচ্ছিম্হি জাতকুমাৰো দ্ৱাদসযোজনিকায বাৰাণসিযা ৰজ্জং পত্ৱা কট্ঠৱাহনৰাজা নাম জাতো’’তি কট্ঠহাৰিজাতকং (জা. ১.১.৭) কথেসি. ৰাজা ধম্মকথং সুত্ৱা ‘‘পিতুগোত্তমেৱ কিৰ পমাণ’’ন্তি তুস্সিত্ৱা ৱাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ পকতিপৰিহাৰমেৱ দাপেসি.
বন্ধুলসেনাপতিস্সপি খো কুসিনাৰাযং মল্লৰাজধীতা মল্লিকা নাম ভৰিযা দীঘৰত্তং পুত্তং ন ৱিজাযি. অথ নং বন্ধুলো ‘‘অত্তনো কুলঘৰমেৱ গচ্ছা’’তি উয্যোজেসি. সা ‘‘সত্থাৰং দিস্ৱাৱ গমিস্সামী’’তি জেতৱনং পৱিসিত্ৱা তথাগতং ৱন্দিত্ৱা ঠিতা, ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি ৱুত্তা ‘‘সামিকো মং ভন্তে, কুলঘৰং পেসেতী’’ আহ. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘ৱঞ্ঝা কিৰস্মি অপুত্তিকা’’তি. ‘‘যদি এৱং, গমনকিচ্চং নত্থি, নিৱত্তস্সূ’’তি. সা তুট্ঠমানসা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিৱেসনং গন্ত্ৱা ‘‘কস্মা নিৱত্তাসী’’তি ৱুত্তা ‘‘দসবলেন নিৱত্তিতাম্হী’’তি আহ বন্ধুলো ‘‘দিট্ঠং ভৱিস্সতি দীঘদস্সিনা কাৰণ’’ন্তি সম্পটিচ্ছি. সা ন চিৰস্সেৱ গব্ভং পটিলভিত্ৱা উপ্পন্নদাহড়া ‘‘দোহড়ো মে উপ্পন্নো’’তি আৰোচেসি. ‘‘কিং দোহড়ো’’তি? ‘‘ৱেসালিনগৰে গণৰাজকুলানং অভিসেকমঙ্গলপোক্খৰণিযং ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা পানীযং পাতুকামাম্হি, সামী’’তি. বন্ধুলো ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা সহস্সথামধনুং গহেত্ৱা তং ৰথং আৰোপেত্ৱা সাৱত্থিতো নিক্খমিত্ৱা ৰথং পাজেন্তো মহালিলিচ্ছৱিনো দিন্নদ্ৱাৰেন ৱেসালিং পাৱিসি. মহালিলিচ্ছৱিনো চ দ্ৱাৰসমীপে এৱ নিৱেসনং হোতি. সো ৰথস্স উম্মাৰে পনিঘাতসদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘বন্ধুলস্স ৰথসদ্দো এসো, অজ্জ লিচ্ছৱীনং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহ.
পোক্খৰণিযা অন্তো চ বহি চ আৰক্খা বলৱতী, উপৰি লোহজালং পত্থটং, সকুণানম্পি ওকাসো নত্থি. বন্ধুলসেনাপতি পন ৰথা ওতৰিত্ৱা আৰক্খকে মনুস্সে ৱেত্তেন পহৰন্তো পলাপেত্ৱা লোহজালং ছিন্দিত্ৱা অন্তোপোক্খৰণীযং ভৰিযং ন্হাপেত্ৱা সযম্পি ন্হত্ৱা পুন তং ৰথং আৰোপেত্ৱা নগৰা নিক্খমিত্ৱা আগতমগ্গেনেৱ পাযাসি. তে আৰক্খমনুস্সা লিচ্ছৱিৰাজূনং আৰোচেসুং. লিচ্ছৱিৰাজানো কুজ্ঝিত্ৱা পঞ্চ ৰথসতানি আৰুয্হ ‘‘বন্ধুলমল্লং গণ্হিস্সামা’’তি নিক্খমিংসু. তং পৱত্তিং মহালিস্স আৰোচেসুং. মহালি, ‘‘মা গমিত্থ, সো হি ৱো সব্বে ঘোতেস্সতী’’তি আহ. তেপি ‘‘মযং গমিস্সাম এৱা’’তি ৱদিংসু. ‘‘তেন হি তস্স ৰথচক্কস্স যাৱ নাভিতো পথৱিং পৱিট্ঠট্ঠানং দিস্ৱা নিৱত্তেয্যাথ, ততো অনিৱত্তন্তা পুৰতো অসনিসদ্দং ৱিয সুণিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৱত্তেয্যাথ. ততো অনিৱত্তন্তা তুম্হাকং ৰথধুৰেসু ছিদ্দং পস্সিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৱত্তেয্যাথ, পুৰতো মা গমিত্থা’’তি. তে তস্স ৱচনেন অনিৱত্তিত্ৱা তং অনুবন্ধিংসু এৱ. মল্লিকা দিস্ৱা, ‘‘ৰথা, সামি, পঞ্ঞাযন্তী’’তি আহ. ‘‘তেন হি একস্সেৱ ৰথস্স পঞ্ঞাযনকালে মং আৰোচেয্যাসী’’তি. সা যদা সব্বে ৰথা একো ৱিয হুত্ৱা পঞ্ঞাযিংসু, তদা ‘‘একমেৱ, সামি, ৰথসীসং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. বন্ধুলো ‘‘তেন হি ইমা ৰস্মিযো গণ্হাহী’’তি তস্সা ৰস্মিযো দত্ৱা ৰথে ঠিতোৱ ধনুং আৰোপেসি, ৰথচক্কং যাৱ নাভিতো পথৱিং পাৱিসি.
লিচ্ছৱিনো তং ঠানং দিস্ৱাপি ন নিৱত্তিংসু. ইতৰো থোকং গন্ত্ৱা জিযং পোথেসি, অসনিসদ্দো ৱিয অহোসি. তে ততোপি ন নিৱত্তিংসু, অনুবন্ধন্তা গচ্ছন্তেৱ. বন্ধুলো ৰথে ঠিতকোৱ একসৰং খিপি, সো পঞ্চন্নং ৰথসতানং ৰথসীসে ছিদ্দং কত্ৱা পঞ্চ ৰাজসতানি পৰিকৰবন্ধনট্ঠানে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা পথৱিং পাৱিসি. তে অত্তনো পৱিদ্ধভাৱং অজানিত্ৱা, ‘‘তিট্ঠ, ৰে, তিট্ঠ, ৰে’’তি ৱদন্তা অনুবন্ধিংসু এৱ. বন্ধুলো ৰথং ঠপেত্ৱা ‘‘তুম্হে মতকা, মতকেহি সদ্ধিং ময্হং যুদ্ধং নাম নত্থী’’তি আহ. ‘‘মতকা নাম অম্হাদিসা ন হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি সব্বপচ্ছিমস্স পৰিকৰং মোচেথা’’তি. তে মোচযিংসু. সো মুত্তমত্তে এৱ মৰিত্ৱা পতিতো. অথ তে সব্বেপি ‘‘তুম্হে এৱৰূপা, অত্তনো ঘৰানি গন্ত্ৱা সংৱিধাতব্বং সংৱিদহিত্ৱা পুত্তদাৰং অনুসাসিত্ৱা সন্নাহং মোচেথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৱা সব্বেপি জীৱিতক্খযং পত্তা. বন্ধুলোপি মল্লিকং সাৱত্থিং আনেসি. সা সোড়সক্খত্তুং যমকে যমকে পুত্তে ৱিজাযি. সব্বেপি সূৰা থামসম্পন্না অহেসুং, সব্বসিপ্পানং নিপ্ফত্তিং পাপুণিংসু. একেকস্স পুৰিসসহস্সং পৰিৱাৰো অহোসি. পিতৰা সদ্ধিং ৰাজনিৱেসনং গচ্ছন্তেহি তেহেৱ ৰাজঙ্গণং পৰিপূৰি.
অথেকদিৱসং ৱিনিচ্ছযে কূটট্টপৰাজিতা মনুস্সা বন্ধুলং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা মহাৱিৰৱং ৱিৰৱন্তা ৱিনিচ্ছযঅমচ্চানং কূটট্টকৰণং তস্স আৰোচেসুং. সো ৱিনিচ্ছযং গন্ত্ৱা তং অট্টং ৱিচাৰেত্ৱা সামিকমেৱ সামিকং অকাসি. মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকাৰং পৱত্তেতি. ৰাজা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা তমত্থং সুত্ৱা তুস্সিত্ৱা সব্বেপি তে অমচ্চে হাৰেত্ৱা বন্ধুলস্সেৱ ৱিনিচ্ছযং নিয্যাদেসি. সো ততো পট্ঠায সম্মা ৱিনিচ্ছযি. ততো তে পোৰাণকৱিনিচ্ছযিকা অমচ্চা কিঞ্চি লঞ্জং অলভন্তা অপ্পলাভা হুত্ৱা ‘‘বন্ধুলো ৰজ্জং পত্থেতী’’তি ৰাজকুলে পৰিভিন্দিংসু. ৰাজা তেসং কথং সদ্দহিত্ৱা চিত্তং নিগ্গহেতুং নাসক্খি. ‘‘ইমস্মিং ইধেৱ ঘাতিযমানে গৰহা মে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুন চিন্তেত্ৱা পযুত্তপুৰিসেহি পচ্চন্তং পহাৰাপেত্ৱা বন্ধুলং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘পচ্চন্তো কিৰ কুপিতো, তৱ পুত্তেহি সদ্ধিং গন্ত্ৱা, চোৰে গণ্হাহী’’তি পহিণিত্ৱা, ‘‘এত্থেৱস্স দ্ৱত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিত্ৱা আহৰথা’’তি তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞেপি সমত্থে মহাযোধে পেসেসি. তস্মিং পচ্চন্তং গচ্ছন্তেযেৱ ‘‘সেনাপতি কিৰ আগচ্ছতী’’তি পযুত্তচোৰা পলাযিংসু. সো তং পদেসং আৱাসাপেত্ৱা সণ্ঠাপেত্ৱা নিৱত্তি.
অথস্স নগৰতো অৱিদূৰে ঠানে তে যোধা পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিংসু. তং দিৱসং মল্লিকায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং দ্ৱে অগ্গসাৱকা নিমন্তিতা হোন্তি. অথস্সা পুব্বণ্হে এৱ ‘‘সামিকস্স তে সদ্ধিং পুত্তেহি সীসং ছিন্ন’’ন্তি পণ্ণং আহৰিত্ৱা অদংসু. সা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা কস্সচি কিঞ্চি অৱত্ৱা পণ্ণং উচ্ছঙ্গে ঠপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘমেৱ পৰিৱিসি. অথস্সা পৰিচাৰিকাযো ভিক্খূনং ভত্তং দত্ৱা সপ্পিচাটিং আহৰন্তিযো থেৰানং পুৰতো সপ্পিচাটিং ভিন্দিংসু. ধম্মসেনাপতি ‘‘ভেদনধম্মং ভিন্নং, ন চিন্তিতব্ব’’ন্তি আহ. সা উচ্ছঙ্গতো পণ্ণং নীহৰিত্ৱা ‘‘দ্ৱত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং পিতুসীসং ছিন্নন্তি মে ইমং পণ্ণং আহৰিংসু, অহং ইদং সুত্ৱাপি ন চিন্তেমি, সপ্পিচাটিযা ভিন্নায কিং চিন্তযিস্সামি, ভন্তে’’তি আহ. ধম্মসেনাপতি ‘‘অনিমিত্তমনঞ্ঞাতং, মচ্চানং ইধ জীৱিত’’ন্তিআদীনি (সু. নি. ৫৭৯) ৱত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং অগমাসি. সাপি দ্ৱত্তিংস সুণিসাযো পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তুম্হাকং সামিকা নিৰপৰাধা অত্তনো পুৰিমকম্মফলং লভিংসু, তুম্হে মা সোচযিত্থ, মা পৰিদেৱিত্থ, ৰঞ্ঞো উপৰি মনোপদোসং মা কৰিত্থা’’তি ওৱদি.
ৰঞ্ঞো চৰপুৰিসা তং কথং সুত্ৱা গন্ত্ৱা তেসং নিদ্দোসভাৱং ৰঞ্ঞো কথযিংসু. ৰাজা সংৱেগপ্পত্তো তস্সা নিৱেসনং গন্ত্ৱা মল্লিকঞ্চ সুণিসাযো চস্সা খমাপেত্ৱা মল্লিকায ৱৰং অদাসি. সা ‘‘ৱৰো গহিতো মে হোতূ’’তি ৱত্ৱা তস্মিং গতে মতকভত্তং দত্ৱা ন্হত্ৱা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেহি ময্হং ৱৰো দিন্নো, ময্হঞ্চ অঞ্ঞেন অত্থো নত্থি, দ্ৱত্তিংসায মে সুণিসানং মমঞ্চ কুলঘৰগমনং অনুজানাথা’’তি আহ. ৰাজা সম্পটিচ্ছি. সা দ্ৱত্তিংস সুণিসাযো যথাসকানি কুলানি পেসেসি, সযম্পি কুসিনাৰানগৰে অত্তনো কুলঘৰং অগমাসি.
ৰাজাপি বন্ধুলসেনাপতিনো ভাগিনেয্যস্স দীঘকাৰাযনস্স নাম সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. সো পন ‘‘মাতুলো মে ইমিনা মাৰিতো’’তি ৰঞ্ঞো ওতাৰং গৱেসন্তো ৱিচৰতি. ৰাজাপি নিৰপৰাধস্স বন্ধুলস্স মাৰিতকালতো পট্ঠায ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা চিত্তস্সাদং ন লভতি, ৰজ্জসুখং নানুভোতি. তদা সত্থা সক্যানং মেদাড়ুপং নাম নিগমং উপনিস্সায ৱিহৰতি. ৰাজা তত্থ গন্ত্ৱা আৰামতো অৱিদূৰে খন্ধাৱাৰং নিৱাসেত্ৱা, ‘‘মন্দেন পৰিৱাৰেন সত্থাৰং ৱন্দিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পঞ্চৰাজাককুধভণ্ডানি দীঘকাৰাযনস্স দত্ৱা এককোৱ গন্ধকুটিং পাৱিসি. সব্বং ধম্মচেতিযসুত্তনিযামেন (ম. নি. ২.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বং. তস্মিং গন্ধকুটিং পৱিট্ঠে দীঘকাৰাযনো তানি পঞ্চ ৰাজককুধভণ্ডানি গহেত্ৱা ৱিটটূভং ৰাজানং কত্ৱা ৰঞ্ঞো একং অস্সং একঞ্চ উপট্ঠানকাৰিকং মাতুগামং ঠপেত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা সাৱত্থিং অগমাসি.
ৰাজা সত্থাৰা সদ্ধিং পিযকথং কথেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তো সেনং অদিস্ৱা তং মাতুগামং পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা, ‘‘অহং ভাগিনেয্যং আদায গন্ত্ৱা, ৱিটটূভং গহেস্সামী’’তি ৰাজগহনগৰং গচ্ছন্তো ৱিকালে দ্ৱাৰেসু পিদহিতেসু নগৰং পত্ৱা একিস্সা সালায নিপজ্জিত্ৱা ৱাতাতপেহি কিলন্তো ৰত্তিভাগে তত্থেৱ কালমকাসি. ৱিভাতায ৰত্তিযা, ‘‘দেৱ, কোসলনৰিন্দ অনাথো জাতোসী’’তি ৱিপ্পলপন্তিযা তস্সা ইত্থিযা সদ্দং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. সো মাতুলস্স মহন্তেন সক্কাৰেন সৰীৰকিচ্চং কাৰেসি.
ৱিটটূভোপি ৰজ্জং লভিত্ৱা তং ৱেৰং সৰিত্ৱা ‘‘সব্বেপি সাকিযে মাৰেস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমি. তং দিৱসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তো ঞাতিসঙ্ঘস্স ৱিনাসং দিস্ৱা, ‘‘ঞাতিসঙ্গহং কাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চৰিত্ৱা, পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা, সাযন্হসমযে আকাসেন গন্ত্ৱা, কপিলৱত্থুসামন্তে একস্মিং কবৰচ্ছাযে ৰুক্খমূলে নিসীদি. ততো ৱিটটূভস্স ৰজ্জসীমায মহন্তো সন্দচ্ছাযো নিগ্ৰোধো অত্থি. ৱিটটূভো সত্থাৰং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কিং কাৰণা এৱৰূপায উণ্হৱেলায ইমস্মিং কবৰচ্ছাযে ৰুক্খমূলে নিসীদথ, এতস্মিং সন্দচ্ছাযে নিগ্ৰোধমূলে নিসীদথ, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা, ‘‘হোতু, মহাৰাজ, ঞাতকানং ছাযা নাম সীতলা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ঞাতকানুৰক্খনত্থায সত্থা আগতো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা সাৱত্থিংযেৱ পচ্চাগমি. সত্থাপি উপ্পতিত্ৱা জেতৱনমেৱ গতো.
ৰাজা সাকিযানং দোসং সৰিত্ৱা দুতিযম্পি নিক্খমিত্ৱা তথেৱ সত্থাৰং পস্সিত্ৱা পুন নিৱত্তি. ততিযৱাৰেপি নিক্খমিত্ৱা তথেৱ সত্থাৰং পস্সিত্ৱা পুন নিৱত্তি. চতুত্থৱাৰে পন তস্মিং নিক্খন্তে সত্থা সাকিযানং পুব্বকম্মং ওলোকেত্ৱা তেসং একদিৱসং নদিযং ৱিসপক্খিপনপাপকম্মস্স অপ্পটিবাহিযভাৱং ঞত্ৱা চতুত্থৱাৰে নাগমাসি. ৱিটটূভো ‘‘সাকিযে ঘাতেস্সামী’’তি মহন্তেন বলকাযেন নিক্খমি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স পন ঞাতকা অসত্তঘাতকা নাম, অত্তনা মৰন্তাপি পৰেসং জীৱিতং ন ৱোৰোপেন্তি. তে চিন্তযিংসু – ‘‘মযং সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা মহিস্সাসা, ন খো পন সক্কা অম্হেহি পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং, অত্তনো কম্মং দস্সেত্ৱা পলাপেস্সামা’’তি তে কতসন্নাহা নিক্খমিত্ৱা যুদ্ধং আৰভিংসু. তেহি খিত্তা সৰা ৱিটটূভস্স পুৰিসানং অন্তৰন্তৰেন গচ্ছন্তি, ফলকন্তৰকণ্ণছিদ্দন্তৰাদীহি নিক্খমন্তি. ৱিটটূভো দিস্ৱা ননু ভণে ‘‘সাকিযা অসত্তঘাতকাম্হা’’তি ৱদন্তি, অথ চ পন মে পুৰিসে নাসেন্তীতি.
অথ নং একো পুৰিসো আহ – ‘‘কিং সামি, নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেসী’’তি? ‘‘সাকিযা মে পুৰিসে নাসেন্তী’’তি. ‘‘তুম্হাকং কোচি পুৰিসো মতো নাম নত্থি. ইঙ্ঘ তে গণাপেথা’’তি. গণাপেন্তো একস্সপি খযং ন পস্সি. সো ততো নিৱত্তিত্ৱা ‘‘যে যে পন ভণে ‘সাকিযম্হা’তি ভণন্তি, সব্বে মাৰেথ, মাতামহস্স পন মহানামসক্কস্স সন্তিকে ঠিতানং জীৱিতং দেথা’’তি আহ. সাকিযা গহেতব্বগহণং অপস্সন্তা একচ্চে তিণং ডংসিত্ৱা, একচ্চে নড়ং গহেত্ৱা অট্ঠংসু. ‘‘তুম্হে সাকিযা, নো’’তি পুচ্ছিতা যস্মা তে মৰন্তাপি মুসাৱাদং ন ভণন্তি, তস্মা তিণং ডংসিত্ৱা ঠিতা ‘‘নো সাকো, তিণ’’ন্তি ৱদন্তি. নড়ং গহেত্ৱা ঠিতা ‘‘নো সাকো, নড়ো’’তি ৱদন্তি. যে চ মহানামস্স সন্তিকে ঠিতা, তে চ জীৱিতং লভিংসু. তেসু তিণং ডংসিত্ৱা ঠিতা তিণসাকিযা নাম, নড়ং গহেত্ৱা ঠিতা নড়সাকিযা নাম জাতাতি, ৱিটটূভো অৱসেসে খীৰপকেপি দাৰকে অৱিস্সজ্জেত্ৱা ঘাতাপেন্তো লোহিতনদিং পৱত্তেত্ৱা তেসং গললোহিতেন ফলকং ধোৱাপেসি. এৱং সাকিযৱংসো ৱিটটূভেন উপচ্ছিন্নো.
সো মহানামসক্কং গাহাপেত্ৱা নিৱত্তো ‘‘পাতৰাসৱেলায পাতৰাসং কৰিস্সামী’’তি একস্মিং ঠানে ওতৰিত্ৱা ভোজনে উপনীতে ‘‘একতোৱ ভুঞ্জিস্সামা’’তি অয্যকং পক্কোসাপেসি. খত্তিযা পন জীৱিতং চজন্তাপি দাসিপুত্তেহি সদ্ধিং ন ভুঞ্জন্তি. তস্মা মহানামো একং সৰং ওলোকেত্ৱা ‘‘কিলিট্ঠগত্তোম্হি, ন্হাযিস্সামি, তাতা’’তি আহ. ‘‘সাধু, অয্যক, ন্হাযথা’’তি. সো ‘‘অযং মং একতো অভুঞ্জন্তং ঘাতেস্সতি, সযমেৱ মে মতং সেয্যো’’তি কেসে মুঞ্চিত্ৱা অগ্গে গণ্ঠিং কত্ৱা কেসেসু পাদঙ্গুট্ঠকে পৱেসেত্ৱা উদকে নিমুজ্জি. তস্স গুণতেজেন নাগভৱনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. নাগৰাজা ‘‘কিং নু খো’’তি উপধাৰেন্তো তং ঞত্ৱা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা তং অত্তনো ফণে নিসীদাপেত্ৱা নাগভৱনং পৱেসেসি. সো দ্ৱাদস্স ৱস্সানি তত্থেৱ ৱসি. ৱিটটূভোপি ‘‘ময্হং অয্যকো ইদানি আগমিস্সতি, ইদানি আগমিস্সতী’’তি আগমযমানোৱ নিসীদি. তস্মিং অতিচিৰাযন্তে সৰং ৱিচিনাপেত্ৱা দীপালোকেন পুৰিসব্ভন্তৰানিপি ওলোকেত্ৱা অদিস্ৱা ‘‘গতো ভৱিস্সতী’’তি পক্কামি. সো ৰত্তিভাগে অচিৰৱতিং পত্ৱা খন্ধাৱাৰং নিৱাসেসি. একচ্চে অন্তোনদিযং ৱালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু, একচ্চে বহিথলে, অন্তোনিপন্নেসুপি পুব্বে অকতপাপকম্মা অত্থি, বহিনিপন্নেসুপি পুব্বে কতপাপকম্মা অত্থি, তেসং নিপন্নট্ঠানেসু কিপিল্লিকা উট্ঠহিংসু. তে ‘‘ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা, ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা’’তি উট্ঠহিত্ৱা অকতপাপকম্মা উত্তৰিত্ৱা থলে নিপজ্জিংসু, কতপাপকম্মা ওতৰিত্ৱা ৱালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু. তস্মিং খণে মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা ঘনৱস্সং ৱস্সি. নদিযা ওঘো আগন্ত্ৱা ৱিটটূভং সদ্ধিং পৰিসায সমুদ্দমেৱ পাপেসি. সব্বে তত্থ মচ্ছকচ্ছপভক্খা অহেসুং.
মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘সাকিযানং মৰণং অযুত্তং, ‘এৱং নাম কোট্টেত্ৱা কোট্টেত্ৱা সাকিযা মাৰেতব্বা’তি অননুচ্ছৱিকমেত’’ন্তি. সত্থা তং কথং সুত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱে কিঞ্চাপি সাকিযানং এৱং মৰণং অযুত্তং, পুব্বে কতপাপকম্মৱসেন পন যুত্তমেৱেতেহি লদ্ধ’’ন্তি আহ. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এতে পুব্বে অকংসূ’’তি? সব্বে একতো হুত্ৱা নদিযং ৱিসং পক্খিপিংসূতি. পুনেকদিৱসং ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘ৱিটটূভো এত্তকে সাকিযে মাৰেত্ৱা আগচ্ছন্তো অত্তনো মনোৰথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৱ এত্তকং জনং আদায মহাসমুদ্দে মচ্ছকচ্ছপভক্খো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ইমেসং সত্তানং মনোৰথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৱ মচ্চুৰাজা সুত্তং গামং অজ্ঝোত্থৰন্তো মহোঘো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং ছিন্দিত্ৱা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৭. ‘‘পুপ্ফানি হেৱ পচিনন্তং, ব্যাসত্তমনসং নৰং;
সুত্তং গামং মহোঘোৱ, মচ্চু আদায গচ্ছতী’’তি.
তত্থ ব্যাসত্তমনসং নৰন্তি সম্পত্তে ৱা অসম্পত্তে ৱা লগ্গমানসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা মালাকাৰো পুপ্ফাৰামং পৱিসিত্ৱা ‘‘পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি গহেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱা গচ্ছং পত্থেন্তো সকলে পুপ্ফাৰামে মনং পেসেতি, ‘‘ইতো চিতো চ পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞত্থ মনং পেসেসি, তমেৱ গচ্ছং পচিনন্তো পমাদমাপজ্জতি, এৱমেৱ একচ্চো পুপ্ফাৰামসদিসং পঞ্চকামগুণমজ্ঝং ওতৰিত্ৱা মনোৰমং ৰূপং লভিত্ৱা মনোৰমানং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বানং অঞ্ঞতৰং পত্থেতি. অঞ্ঞো তেসু ৱা অঞ্ঞতৰং লভিত্ৱা অঞ্ঞতৰং পত্থেতি, ৰূপমেৱ ৱা লভিত্ৱা অঞ্ঞং অপত্থেন্তো তমেৱ অস্সাদেতি, সদ্দাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং. এসেৱ নযো গোমহিংসদাসিদাসখেত্তৱত্থুগামনিগমজনপদাদীসু, পব্বজিতানম্পি পৰিৱেণৱিহাৰপত্তচীৱৰাদীসূতি এৱং পঞ্চকামগুণসঙ্খাতানি পুপ্ফানি এৱ পচিনন্তং সম্পত্তে ৱা অসম্পত্তে ৱা কামগুণে ব্যাসত্তমনসং নৰং. সুত্তং গামন্তি গামস্স গেহভিত্তিআদীনং পন সুপনৱসেন সুপনং নাম নত্থি, সত্তানং পন সুত্তপমত্ততং উপাদায সুত্তো নাম হোতি. এৱং সুত্তং গামং দ্ৱে তীণি যোজনানি আযতগম্ভীৰো মহোঘোৱ মচ্চু আদায গচ্ছতি. যথা সো মহোঘো ইত্থিপুৰিসগোমহিংসকুক্কুটাদীসু কিঞ্চি অনৱসেসেত্ৱা সব্বং তং গামং সমুদ্দং পাপেত্ৱা মচ্ছকচ্ছপভক্খং কৰোতি, এৱমেৱ ব্যাসত্তমনসং নৰং মচ্চু আদায জীৱিতিন্দ্ৰিযমস্স ছিন্দিত্ৱা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতীতি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা দেসনা জাতাতি.
ৱিটটূভৱত্থু ততিযং.
৪. পতিপূজিককুমাৰিৱত্থু
পুপ্ফানি হেৱাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পতিপূজিকং নাম কুমাৰিকং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু তাৱতিংসদেৱলোকে সমুট্ঠিতং.
তত্থ কিৰ মালভাৰী নাম দেৱপুত্তো অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱুতো উয্যানং পাৱিসি. পঞ্চসতা দেৱধীতৰো ৰুক্খং আৰুয্হ পুপ্ফানি পাতেন্তি, পঞ্চসতা পতিতানি পুপ্ফানি গহেত্ৱা দেৱপুত্তং অলঙ্কৰোন্তি. তাসু একা দেৱধীতা ৰুক্খসাখাযমেৱ চুতা, সৰীৰং দীপসিখা ৱিয নিব্বাযি. সা সাৱত্থিযং একস্মিং কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা জাতকালে জাতিস্সৰা হুত্ৱা ‘‘মালভাৰীদেৱপুত্তস্স ভৰিযাম্হী’’তি অনুস্সৰন্তী ৱুড্ঢিমন্ৱায গন্ধমালাদীহি পূজং কত্ৱা সামিকস্স সন্তিকে অভিনিব্বত্তিং পত্থেসি. সা সোড়সৱস্সকালে পৰকুলং গতাপি সলাকভত্তপক্খিকভত্তৱস্সাৱাসিকাদীনি দত্ৱা, ‘‘অযং মে সামিকস্স সন্তিকে নিব্বত্তনত্থায পচ্চযো হোতূ’’তি ৱদতি. অথস্সা ভিক্খূ ‘‘অযং কুমাৰিকা উট্ঠায সমুট্ঠায পতিমেৱ পত্থেতীতি পতিপূজিকা’’তি নামং কৰিংসু. সাপি নিবদ্ধং আসনসালং পটিজগ্গতি, পানীযং উপট্ঠপেতি, আসনানি পঞ্ঞপেতি. অঞ্ঞেপি মনুস্সা সলাকভত্তাদীনি দাতুকামা, ‘‘অম্ম, ইমানিপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স পটিপাদেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা আহৰিত্ৱা দেন্তি. সাপি এতেন নিযামেন আগচ্ছন্তী গচ্ছন্তী একপদৱাৰে ছপঞ্ঞাস কুসলধম্মে (ধ. স. ১; ধ. স. অট্ঠ. ১ যেৱাপনকৱণ্ণনা) পটিলভতি. তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠহি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযি. তস্স পদসা গমনকালে অঞ্ঞম্পি অঞ্ঞম্পীতি চত্তাৰো পুত্তে পটিলভি.
সা একদিৱসং দানং দত্ৱা পূজং কত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা সিক্খাপদানি ৰক্খিত্ৱা দিৱসপৰিযোসানে তং খণং নিব্বত্তেন কেনচি ৰোগেন কালং কত্ৱা অত্তনো সামিকস্সেৱ সন্তিকে নিব্বত্তি. ইতৰাপি এত্তকং কালং দেৱপুত্তং অলঙ্কৰোন্তি এৱ. দেৱপুত্তো তং দিস্ৱা ‘‘ত্ৱং পাতোৱ পট্ঠায ন দিস্সসি, কুহিং গতাসী’’তি আহ. ‘‘চুতাম্হি সামী’’তি. ‘‘কিং ৱদেসী’’তি? ‘‘এৱমেতং, সামী’’তি. ‘‘কুহিং নিব্বত্তাসী’’তি? ‘‘সাৱত্থিযং কুলগেহে’’তি. ‘‘কিত্তকং কালং তত্থ ঠিতাসী’’তি? ‘‘দসমাসচ্চযেন মাতু কুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৱা সোড়সৱস্সকালে পৰকুলং গন্ত্ৱা চত্তাৰো পুত্তে ৱিজাযিত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা তুম্হে পত্থেত্ৱা আগন্ত্ৱা তুম্হাকমেৱ সন্তিকে নিব্বত্তাম্হি, সামী’’তি. ‘‘মনুস্সানং কিত্তকং আযূ’’তি? ‘‘ৱস্সসতমত্ত’’ন্তি. ‘‘এত্তকমেৱা’’তি? ‘‘আম, সামী’’তি. ‘‘এত্তকং আযুং গহেত্ৱা নিব্বত্তমনুস্সা কিং নু খো সুত্তপমত্তা কালং অতিক্কামেন্তি, উদাহু দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তী’’তি. ‘‘কিং ৱদেথ, সামি’’? ‘‘অসঙ্খ্যেয্যং আযুং গহেত্ৱা নিব্বত্তা ৱিয অজৰামৰা ৱিয চ নিচ্চং পমত্তা, মনুস্সা’’তি. মালভাৰীদেৱপুত্তস্স মহাসংৱেগো উদপাদি ‘‘ৱস্সসতমত্তমাযুং গহেত্ৱা নিব্বত্তমনুস্সা কিৰ পমত্তা নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তি, কদা নু খো দুক্খা মুচ্চিস্সন্তী’’তি? মনুস্সানং পন ৱস্সসতং তাৱতিংসানং দেৱানং একো ৰত্তিন্দিৱো, তায ৰত্তিযা তিংসৰত্তিযো মাসো, তেন মাসেন দ্ৱাদসমাসিকো সংৱচ্ছৰো, তেন সংৱচ্ছৰেন দিব্বৱস্সসহস্সং আযুপ্পমাণং, তং মনুস্সগণনায তিস্সো ৱস্সকোটিযো, সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানি হোন্তি. তস্মা তস্স দেৱপুত্তস্স একদিৱসোপি নাতিক্কন্তো মুহুত্তসদিসোৱ কালো অহোসি. এৱং অপ্পাযুকমনুস্সানং পমাদো নাম অতিৱিয অযুত্তোতি.
পুনদিৱসে ভিক্খূ গামং পৱিট্ঠা আসনসালং অপটিজগ্গিতং, আসনানি অপঞ্ঞত্তানি, পানীযং অনুট্ঠপিতং দিস্ৱা, ‘‘কহং পতিপূজিকা’’তি আহংসু. ‘‘ভন্তে, কহং তুম্হে তং দক্খিস্সথ, হিয্যো অয্যেসু ভুঞ্জিত্ৱা গতেসু সাযন্হসমযে মতা’’তি. তং সুত্ৱা পুথুজ্জনা ভিক্খূ তস্সা উপকাৰং সৰন্তা অস্সূনি সন্ধাৰেতুং নাসক্খিংসু. খীণাসৱানং ধম্মসংৱেগো উদপাদি. তে ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, পতিপূজিকা নাম উপাসিকা উট্ঠায সমুট্ঠায নানপ্পকাৰানি পুঞ্ঞানি কত্ৱা সামিকমেৱ পত্থেসি, সা ইদানি মতা, কহং নু খো নিব্বত্তা’’তি? ‘‘অত্তনো সামিকস্সেৱ সন্তিকে, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘নত্থি, ভন্তে, সামিকস্স সন্তিকে’’তি. ‘‘ন সা, ভিক্খৱে, এতং সামিকং পত্থেতি, তাৱতিংসভৱনে তস্সা মালভাৰীদেৱপুত্তো নাম সামিকো, সা তস্স পুপ্ফপিলন্ধনট্ঠানতো চৱিত্ৱা পুন গন্ত্ৱা তস্সেৱ সন্তিকে নিব্বত্তা’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, ভন্তে’’তি. ‘‘আম, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘অহো পৰিত্তং, ভন্তে, সত্তানং জীৱিতং, পাতোৱ অম্হে পৰিৱিসিত্ৱা সাযং উপ্পন্নব্যাধিনা মতা’’তি. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৱে, পৰিত্তং সত্তানং জীৱিতং নাম, তেনেৱ ইমে সত্তে ৱত্থুকামেহি চেৱ কিলেসকামেহি চ অতিত্তে এৱ অন্তকো অত্তনো ৱসে ৱত্তেত্ৱা কন্দন্তে পৰিদেৱন্তে গহেত্ৱা গচ্ছতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৮. ‘‘পুপ্ফানি হেৱ পচিনন্তং, ব্যাসত্তমনসং নৰং;
অতিত্তংযেৱ কামেসু, অন্তকো কুৰুতে ৱস’’ন্তি.
তত্থ পুপ্ফানি হেৱ পচিনন্তন্তি পুপ্ফাৰামে মালাকাৰো নানাপুপ্ফানি ৱিয অত্তভাৱপটিবদ্ধানি চেৱ উপকৰণপটিবদ্ধানি চ কামগুণপুপ্ফানি ওচিনন্তমেৱ. ব্যাসত্তমনসং নৰন্তি অসম্পত্তেসু পত্থনাৱসেন, সম্পত্তেসু গেধৱসেন ৱিৱিধেনাকাৰেন আসত্তচিত্তং. অতিত্তংযেৱ কামেসূতি ৱত্থুকামকিলেসকামেসু পৰিযেসনেনপি পটিলাভেনপি পৰিভোগেনপি নিধানেনপি অতিত্তং এৱ সমানং. অন্তকো কুৰুতে ৱসন্তি মৰণসঙ্খাতো অন্তকো কন্দন্তং পৰিদেৱন্তং গহেত্ৱা গচ্ছন্তো অত্তনো ৱসং পাপেতীতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
পতিপূজিককুমাৰিৱত্থু চতুত্থং.
৫. মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিৱত্থু
যথাপি ভমৰো পুপ্ফন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিং আৰব্ভ কথেসি. তস্স ৱত্থু ৰাজগহে সমুট্ঠিতং.
ৰাজগহনগৰস্স কিৰ অৱিদূৰে সক্কাৰং নাম নিগমো অহোসি. তত্থেকো মচ্ছৰিযকোসিযো নাম সেট্ঠি অসীতিকোটিৱিভৱো পটিৱসতি. সো তিণগ্গেন তেলবিন্দুম্পি পৰেসং ন দেতি, ন অত্তনা পৰিভুঞ্জতি. ইতিস্স তং ৱিভৱজাতং নেৱ পুত্তদাৰাদীনং, ন সমণব্ৰাহ্মণানং অত্থং অনুভোতি, ৰক্খসপৰিগ্গহিতা পোক্খৰণী ৱিয অপৰিভোগং তিট্ঠতি. সত্থা একদিৱসং পচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সকললোকধাতুযং বোধনেয্যবন্ধৱে ওলোকেন্তো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে ৱসন্তস্স সেট্ঠিনো সপজাপতিকস্স সোতাপত্তিফলস্স উপনিস্সযং অদ্দস. ততো পুৰিমদিৱসে পন সো ৰাজানং উপট্ঠাতুং ৰাজগেহং গন্ত্ৱা ৰাজূপট্ঠানং কত্ৱা আগচ্ছন্তো একং ছাতজ্ঝত্তং জনপদমনুস্সং কুম্মাসপূৰং কপল্লকপূৱং খাদন্তং দিস্ৱা তত্থ পিপাসং উপ্পাদেত্ৱা অত্তনো ঘৰং গন্ত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং কপল্লকপূৱং খাদিতুকামোম্হীতি ৱক্খামি, বহূ মনুস্সা মযা সদ্ধিং খাদিতুকামা ভৱিস্সন্তি, এৱং মে বহূনি তিলতণ্ডুলসপ্পিফাণিতাদীনি পৰিক্খযং গমিস্সন্তি, ন কস্সচি কথেস্সামী’’তি তণ্হং অধিৱাসেন্তো চৰতি. সো গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতো ধমনিসন্থতগত্তো জাতো. ততো তণ্হং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো গব্ভং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে উপগূহিত্ৱা নিপজ্জি. এৱং গতোপি ধনহানিভযেন ন কস্সচি কিঞ্চি কথেসি.
অথ নং ভৰিযা উপসঙ্কমিত্ৱা পিট্ঠিং পৰিমজ্জিত্ৱা, ‘‘কিং তে, সামি, অফাসুকং জাত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন মে কিঞ্চি অফাসুকং অত্থী’’তি. ‘‘কিং নু খো তে ৰাজা কুপিতো’’তি? ‘‘ৰাজাপি মে ন কুপ্পতী’’তি. ‘‘অথ কিং তে পুত্তধীতাহি ৱা দাসকম্মকৰাদীহি ৱা কিঞ্চি অমনাপং কতং অত্থী’’তি? ‘‘এৱৰূপম্পি নত্থী’’তি. ‘‘কিস্মিঞ্চি পন তে তণ্হা অত্থী’’তি? এৱং ৱুত্তেপি ধনহানিভযেন কিঞ্চি অৱত্ৱা নিস্সদ্দোৱ নিপজ্জি, অথ নং ভৰিযা ‘‘কথেহি, সামি কিস্মিঞ্চি তে তণ্হা অত্থী’’তি আহ. সো ৱচনং পৰিগিলন্তো ৱিয ‘‘অত্থি মে তণ্হা’’তি আহ. ‘‘কিং তণ্হা, সামী’’তি? ‘‘কপল্লকপূৱং খাদিতুকামোম্হী’’তি. ‘‘অথ কিমত্থং মে ন কথেসি, কিং ত্ৱং দলিদ্দোসি, ইদানি সকলনিগমৱাসীনং পহোনকে কপল্লকপূৱে পচিস্সামী’’তি. ‘‘কিং তে এতেহি, অত্তনো কম্মং কত্ৱা খাদিস্সন্তী’’তি? ‘‘তেন হি একৰচ্ছৱাসীনং পহোনকে পচিস্সামী’’তি. ‘‘জানামহং তৱ মহদ্ধনভাৱ’’ন্তি. ‘‘ইমস্মিং গেহসামন্তে সব্বেসং পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘জানামহং তৱ মহজ্ঝাসযভাৱ’’ন্তি. ‘‘তেন হি তে পুত্তদাৰমত্তস্সেৱ পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘কিং তে এতেহী’’তি? ‘‘কিং পন তুয্হঞ্চ ময্হঞ্চ পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি? ‘‘ত্ৱং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘তেন হি এককস্সেৱ তে পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘ইমস্মিং ঠানে পচমানে বহূ পচ্চাসীসন্তি. সকলতণ্ডুলে ঠপেত্ৱা ভিন্নতণ্ডুলে চ উদ্ধনকপল্লানি চ আদায থোকং খীৰসপ্পিমধুফাণিতঞ্চ গহেত্ৱা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলং আৰুয্হ পচ, তত্থাহং এককোৱ নিসীদিত্ৱা খাদিস্সামী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা গহেতব্বং গাহাপেত্ৱা পাসাদং অভিৰুয্হ দাসিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা সেট্ঠিং পক্কোসাপেসি, সো আদিতো পট্ঠায দ্ৱাৰানি পিদহন্তো সব্বদ্ৱাৰেসু সূচিঘটিকং দত্ৱা সত্তমতলং অভিৰুহিত্ৱা তত্থপি দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা নিসীদি. ভৰিযাপিস্স উদ্ধনে অগ্গিং জালেত্ৱা কপল্লং আৰোপেত্ৱা পূৱে পচিতুং আৰভি.
অথ সত্থা পাতোৱ মহামোগ্গল্লানত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘এসো, মোগ্গল্লান, ৰাজগহস্স অৱিদূৰে সক্কাৰনিগমে মচ্ছৰিযসেট্ঠি ‘কপল্লকপূৱে খাদিস্সামী’তি অঞ্ঞেসং দস্সনভযেন সত্তভূমিকে পাসাদে কপল্লকপূৱে পচাপেতি, ত্ৱং তত্থ গন্ত্ৱা সেট্ঠিং দমেত্ৱা নিব্বিসেৱনং কত্ৱা উভোপি জাযম্পতিকে পূৱে চ খীৰসপ্পিমধুফাণিতানি চ গাহাপেত্ৱা অত্তনো বলেন জেতৱনং আনেহি, অজ্জাহং পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৱিহাৰে এৱ নিসীদিস্সামি, পূৱেহেৱ ভত্তকিচ্চং কৰিস্সামী’’তি.
থেৰো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তাৱদেৱ ইদ্ধিবলেন তং নিগমং গন্ত্ৱা তস্স পাসাদস্স সীহপঞ্জৰদ্ৱাৰে সুনিৱত্থো সুপাৰুতো আকাসে এৱ মণিৰূপকং ৱিয অট্ঠাসি. মহাসেট্ঠিনো থেৰং দিস্ৱাৱ হদযমংসং কম্পি. সো অহং এৱৰূপানংযেৱ দস্সনভযেন ইমং ঠানমাগতো, অযঞ্চ ভিক্খু আকাসেনাগন্ত্ৱা ৱাতপানদ্ৱাৰে ঠিতোতি. সো গহেতব্বগহণং অপস্সন্তো অগ্গিম্হি পক্খিত্তলোণসক্খৰা ৱিয দোসেন তটতটাযন্তো এৱমাহ – ‘‘সমণ, আকাসে ঠত্ৱাপি কিং লভিস্সসি, আকাসে অপদে পদং দস্সেত্ৱা চঙ্কমন্তোপি নেৱ লভিস্সসী’’তি. থেৰো তস্মিং এৱ ঠানে অপৰাপৰং চঙ্কমি. সেট্ঠি ‘‘চঙ্কমন্তো কিং লভিস্সসি, আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদন্তোপি ন লভিস্সসিযেৱা’’তি আহ. থেৰো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদি. অথ নং ‘‘আকাসে নিসিন্নো কিং লভিস্সসি, আগন্ত্ৱা ৱাতপানস্স উম্মাৰে ঠিতোপি ন লভিস্সসী’’তি আহ. থেৰো উম্মাৰে ঠিতো. ‘‘উম্মাৰে ঠিতোপি কিং লভিস্সসি, ধূমাযন্তোপি ন লভিস্সসি এৱা’’তি আহ. থেৰোপি ধূমাযি. সকলপাসাদো একধূমো অহোসি. সেট্ঠিনো অক্খীনং সূচিযা ৱিজ্ঝনকালো ৱিয অহোসি, গেহজ্ঝাযনভযেন পন ‘‘ত্ৱং পজ্জলন্তোপি ন লভিস্সসী’’তি অৱত্ৱা ‘‘অযং সমণো সুট্ঠু লগ্গো, অলদ্ধা ন গমিস্সতি, একমস্স পূৱং দাপেস্সামী’’তি ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে একং খুদ্দকপূৱং পচিত্ৱা সমণস্স দত্ৱা উয্যোজেহি ন’’ন্তি. সা থোকং এৱ পিট্ঠং কপল্লপাতিযং পক্খিপি, মহাপূৱো হুত্ৱা সকলপাতিং পূৰেত্ৱা উদ্ধুমাতো হুত্ৱা অট্ঠাসি.
সেট্ঠি তং দিস্ৱা ‘‘বহুং তযা পিট্ঠং গহিতং ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ দব্বিকণ্ণেন থোকং পিট্ঠং গহেত্ৱা পক্খিপি, পূৱো পুৰিমপূৱতো মহন্ততৰো জাতো. এৱং যং যং পচতি, সো সো মহন্তমহন্তোৱ হোতি. সো নিব্বিন্নো ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, ইমস্স একং পূৱং দেহী’’তি. তস্সা পচ্ছিতো একং পূৱং গণ্হন্তিযা সব্বে একাবদ্ধা অল্লীযিংসু. সা সেট্ঠিং আহ – ‘‘সামি, সব্বে পূৱা একতো লগ্গা, ৱিসুং কাতুং ন সক্কোমী’’তি. ‘‘অহং কৰিস্সামী’’তি সোপি কাতুং নাসক্খি. উভোপি জনা কোটিযং গহেত্ৱা কড্ঢন্তাপি ৱিযোজেতুং নাসক্খিংসু এৱ. অথস্স পূৱেহি সদ্ধিং ৱাযমন্তস্সেৱ সৰীৰতো সেদা মুচ্চিংসু, পিপাসা উপচ্ছিজ্জি. ততো ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, ন মে পূৱেহি অত্থো, পচ্ছিযা সদ্ধিংযেৱ ইমস্স দেহী’’তি. সা পচ্ছিং আদায থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অদাসি. থেৰো উভিন্নম্পি ধম্মং দেসেসি, তিণ্ণং ৰতনানং গুণং কথেসি, ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠ’’ন্তি দিন্নদানাদীনং ফলং গগনতলে পুণ্ণচন্দং ৱিয দস্সেসি.
তং সুত্ৱা পসন্নচিত্তো হুত্ৱা সেট্ঠি ‘‘ভন্তে, আগন্ত্ৱা ইমস্মিং পল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’’তি আহ. থেৰো, ‘‘মহাসেট্ঠি, সম্মাসম্বুদ্ধো ‘পূৱে খাদিস্সামী’তি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৱিহাৰে নিসিন্নো, তুম্হাকং ৰুচিযা সতি অহং ৱো নেস্সামি, সেট্ঠিভৰিযং পূৱে চ খীৰাদীনি চ গণ্হাপেথ, সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘কহং পন, ভন্তে, এতৰহি সত্থা’’তি? ‘‘ইতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে জেতৱনৱিহাৰে, মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ভন্তে, কালং অনতিক্কমিত্ৱা এত্তকং অদ্ধানং কথং গমিস্সামা’’তি. ‘‘মহাসেট্ঠি, তুম্হাকং ৰুচিযা সতি অহং ৱো অত্তনো ইদ্ধিবলেন নেস্সামি, তুম্হাকং পাসাদে সোপানসীসং অত্তনো ঠানে এৱ ভৱিস্সতি, সোপানপৰিযোসানং পন ৱো জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে ভৱিস্সতি, উপৰিপাসাদা হেট্ঠাপাসাদং ওতৰণকালমত্তেনেৱ জেতৱনং নেস্সামী’’তি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সম্পটিচ্ছি.
থেৰো সোপানসীসং তত্থেৱ কত্ৱা ‘‘সোপানপাদমূলং জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে হোতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তথেৱ অহোসি. ইতি থেৰো সেট্ঠিঞ্চ সেট্ঠিভৰিযঞ্চ উপৰিপাসাদা হেট্ঠাপাসাদং ওতৰণকালতো খিপ্পতৰং জেতৱনং সম্পাপেসি. তে উভোপি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা কালং আৰোচেসুং. সত্থা ভত্তগ্গং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. মহাসেট্ঠি বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দক্খিণোদকং অদাসি. ভৰিযাপিস্স তথাগতস্স পত্তে পূৱং পতিট্ঠাপেসি. সত্থা অত্তনো যাপনমত্তং গণ্হি, পঞ্চসতা ভিক্খূপি যাপনমত্তং গণ্হিংসু. সেট্ঠি খীৰসপ্পিমধুসক্খৰাদীনি দদমানো ন খযং অগমাসি. সত্থা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেসি. মহাসেট্ঠিপি সদ্ধিং ভৰিযায যাৱদত্থং খাদি. পূৱানং পৰিযোসানমেৱ ন পঞ্ঞাযতি. সকলৱিহাৰে ভিক্খূনঞ্চ ৱিঘাসাদানঞ্চ দিন্নেসুপি পৰিযন্তো ন পঞ্ঞাযতেৱ. ‘‘ভন্তে, পূৱা পৰিক্খযং ন গচ্ছন্তী’’তি ভগৱতো আৰোচেসুং. ‘‘তেন হি জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে ছড্ডেথা’’তি. অথ নে দ্ৱাৰকোট্ঠকস্স অৱিদূৰে পব্ভাৰট্ঠানে ছড্ডযিংসু. যাৱজ্জতনাপি তং ঠানং কপল্লকপূৱপব্ভাৰন্তেৱ পঞ্ঞাযতি. মহাসেট্ঠি সহ ভৰিযায ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৱা অনুমোদনমকাসি. অনুমোদনাৱসানে উভোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকে সোপানং আৰুয্হ অত্তনো পাসাদেযেৱ পতিট্ঠহিংসু.
ততো পট্ঠায সেট্ঠি অসীতিকোটিধনং বুদ্ধসাসনেযেৱ ৱিক্কিৰি. পুনদিৱসে সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভিক্খূ ‘‘পস্সথাৱুসো, মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স আনুভাৱং, অনুপহচ্চ নাম সদ্ধং, অনুপহচ্চ ভোগে মচ্ছৰিযসেট্ঠিং মুহুত্তেনেৱ দমেত্ৱা নিব্বিসেৱনং কত্ৱা পূৱে গাহাপেত্ৱা জেতৱনং আনেত্ৱা সত্থু সম্মুখং কত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি, অহো মহানুভাৱো থেৰো’’তি থেৰস্স গুণং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা দিব্বায সোতধাতুযা কথং সুত্ৱা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, কুলদমকেন নাম ভিক্খুনা অনুপহচ্চ সদ্ধং, অনুপহচ্চ ভোগে, কুলং অকিলমেত্ৱা অৱিহেঠেত্ৱা পুপ্ফতো ৰেণুং গণ্হন্তেন ভমৰেন ৱিয উপসঙ্কমিত্ৱা বুদ্ধগুণং জানাপেতব্বং, তাদিসো মম পুত্তো মোগ্গল্লানো’’তি থেৰং পসংসিত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৯. ‘‘যথাপি ভমৰো পুপ্ফং, ৱণ্ণগন্ধমহেঠযং;
পলেতি ৰসমাদায, এৱং গামে মুনী চৰে’’তি.
তত্থ ভমৰোতি যা কাচি মধুকৰজাতি. পুপ্ফন্তি পুপ্ফাৰামে চৰন্তো পুপ্ফঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ গন্ধঞ্চ অহেঠযন্তো অৱিনাসেন্তো ৱিচৰতীতি অত্থো. পলেতীতি এৱং চৰিত্ৱা যাৱদত্থং ৰসং পিৱিত্ৱা অপৰম্পি মধুকৰণত্থায আদায পলেতি, সো এৱং ৱনগহনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা একস্মিং ৰুক্খসুসিৰে তং ৰজমিস্সকং ৰসং ঠপেত্ৱা অনুপুব্বেন মধুৰৰসং মধুং কৰোতি, ন তস্স পুপ্ফাৰামে ৱিচৰিতপচ্চযা পুপ্ফং ৱা ৱণ্ণগন্ধং ৱাস্স ৱিগচ্ছতি, অথ খো সব্বং পাকতিকমেৱ হোতি. এৱং গামে মুনী চৰেতি এৱং সেখাসেখভেদো অনাগাৰিযমুনি কুলপটিপাটিযা গামে ভিক্খং গণ্হন্তো ৱিচৰতীতি অত্থো. ন হি তস্স গামে চৰণপচ্চযা কুলানং সদ্ধাহানি ৱা ভোগহানি ৱা হোন্তি. সদ্ধাপি ভোগাপি পাকতিকাৱ হোন্তি. এৱং চৰিত্ৱা চ পন নিক্খমিত্ৱা সেখমুনি তাৱ বহিগামে উদকফাসুকট্ঠানে সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসিন্নো অক্খভঞ্জনৱণপটিচ্ছাদনপুত্তমংসূপমাদিৱসেন পচ্চৱেক্খন্তো পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাৰূপং ৱনসণ্ডং অনুপৱিসিত্ৱা অজ্ঝত্তিককম্মট্ঠানং সম্মসন্তো চত্তাৰো মগ্গে, চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি হত্থগতানেৱ কৰোতি. অসেখমুনি পন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুঞ্জতি. অযমস্স ভমৰেন সদ্ধিং মধুকৰণসৰিক্খতা ৱেদিতব্বা. ইধ পন খীণাসৱোৱ অধিপ্পেতো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং ৱত্ৱা উত্তৰিপি থেৰস্স গুণং পকাসেতুং ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ মোগ্গল্লানেন মচ্ছৰিযসেট্ঠি দমিতো, পুব্বেপি নং দমেত্ৱা কম্মফলসম্বন্ধং জানাপেসি এৱা’’তি ৱত্ৱা ইমমত্থং পকাসেন্তো অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘উভো খঞ্জা উভো কুণী, উভো ৱিসমচক্খুকা;
উভিন্নং পিড়কা জাতা, নাহং পস্সামি ইল্লিস’’ন্তি. (জা. ১.১.৭৮) –
ইমং ইল্লিসজাতকং কথেসীতি.
মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিৱত্থু পঞ্চমং.
৬. পাৱেয্যকাজীৱকৱত্থু
ন পৰেসং ৱিলোমানীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পাৱেয্যং নাম আজীৱকং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰেকা গহপতানী পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা পাৱেয্যং নাম আজীৱকং পটিজগ্গি. তস্সানন্তৰঘৰেসু মনুস্সা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা আগন্ত্ৱা, ‘‘অহো অচ্ছৰিযা বুদ্ধানং ধম্মদেসনা’’তি নানপ্পকাৰেহি বুদ্ধগুণে ৱণ্ণেন্তি. সা বুদ্ধানং গুণকথং সুত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সোতুকামা আজীৱকস্স এতমত্থং কথেত্ৱা, ‘‘গচ্ছিস্সামি অহং বুদ্ধসন্তিকং, অয্যা’’তি আহ. সো ‘‘মা গচ্ছাহী’’তি নিৱাৰেত্ৱা তং পুনপ্পুনং যাচমানম্পি নিৱাৰেসি এৱ. সা ‘‘অযং মম ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সোতুং ন দেতি, সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা ইধেৱ ধম্মং সুণিস্সামী’’তি সাযন্হসমযে পুত্তং পক্কোসিত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, তাত, স্ৱাতনায সত্থাৰং নিমন্তেহী’’তি পেসেসি. সো গচ্ছন্তো পঠমতৰং আজীৱকস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা তং ৱন্দিত্ৱা নিসীদি. অথ নং সো ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি আহ. ‘‘মাতু ৱচনেন সত্থাৰং নিমন্তেতুং গচ্ছামী’’তি আহ. ‘‘মা তস্স সন্তিকং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘অলং, অয্য, মম মাতু ভাযামি, গচ্ছিস্সামহ’’ন্তি. ‘‘এতস্স কতসক্কাৰং উভোপি খাদিস্সাম, মা গচ্ছাহী’’তি. ‘‘অলং, অয্য, মাতা মে তজ্জেস্সতী’’তি. তেন হি গচ্ছ, গন্ত্ৱা পন নিমন্তেত্ৱা, ‘‘অম্হাকং গেহং অসুকট্ঠানে ৱা অসুকৱীথিযং ৱা অসুকমগ্গেন ৱা গন্তব্ব’’ন্তি মা আচিক্খি. ‘‘সন্তিকে ঠিতো ৱিয অঞ্ঞেন মগ্গেন গচ্ছন্তো ৱিয পলাযিত্ৱা এহী’’তি. সো আজীৱকস্স ৱচনং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা নিমন্তেত্ৱা আজীৱকেন ৱুত্তনিযামেনেৱ সব্বং কত্ৱা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘কিং তে কত’’ন্তি পুট্ঠো, ‘‘সব্বং কতং, অয্যা’’তি আহ. ‘‘ভদ্দকং তে কতং, তস্স সক্কাৰং উভোপি খাদিস্সামা’’তি ৱত্ৱা পুনদিৱসে আজীৱকো পাতোৱ তং গেহং অগমাসি. তং গহেত্ৱা পচ্ছাগব্ভে নিসীদাপেসুং.
পটিৱিস্সকমনুস্সা তং গেহং অল্লগোমযেন উপলিম্পিত্ৱা লাজপঞ্চমানি পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা সত্থু নিসীদনত্থায মহাৰহং আসনং পঞ্ঞাপেসুং. বুদ্ধেহি সদ্ধিং অপৰিচিতমনুস্সা হি আসনপঞ্ঞত্তিং ন জানন্তি, বুদ্ধানঞ্চ মগ্গদেসকেন কিচ্চং নাম নত্থি, বোধিমূলে দসসহস্সিসোকধাতুং কম্পেত্ৱা সম্বোধিং পত্তদিৱসেযেৱ হি নেসং ‘‘অযং মগ্গো নিৰযং গচ্ছতি, অযং তিৰচ্ছানযোনিং, অযং পেত্তিৱিসযং, অযং মনুস্সলোকং, অযং দেৱলোকং, অযং অমতমহানিব্বান’’ন্তি সব্বে মগ্গা আৱিভূতা. গামনিগমাদীনং পন মগ্গে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তস্মা সত্থা পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায মহাউপাসিকায গেহদ্ৱাৰং গতো. সা গেহা নিক্খমিত্ৱা সত্থাৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অন্তোনিৱেসনং পৱেসেত্ৱা আসনে নিসীদাপেত্ৱা দক্খিণোদকং দত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পৰিৱিসি. উপাসিকা কতভত্তকিচ্চস্স সত্থুনো অনুমোদনং কাৰেতুকামা পত্তং গণ্হি. সত্থা মধুৰস্সৰেন অনুমোদনধম্মকথং আৰভি. উপাসিকা ‘‘সাধু, সাধূ’’তি সাধুকাৰং দদমানা ধম্মং সুণি. আজীৱকোপি পচ্ছাগব্ভে নিসিন্নোৱ তস্সা সাধুকাৰং দত্ৱা ধম্মং সুণন্তিযা সদ্দং সুত্ৱা সন্ধাৰেতুং নাসক্খি. ‘‘ন ইদানেসা ময্হ’’ন্তি নিক্খমিত্ৱা ‘‘নট্ঠাসি কাড়কণ্ণি, এতস্স এৱং সক্কাৰং কৰোতী’’তি নানপ্পকাৰেন উপাসিকঞ্চ সত্থাৰঞ্চ অক্কোসন্তো পলাযি. উপাসিকা তস্স কথায লজ্জিতা অঞ্ঞথত্তং গতং চিত্তং দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেতুং নাসক্খি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং উপাসিকে চিত্তং দেসনানুগতং কাতুং ন সক্কোসী’’তি? ‘‘ভন্তে, এতস্স মে কথায চিত্তং অঞ্ঞথত্তং উপগত’’ন্তি. সত্থা ‘‘এৱৰূপস্স ৱিসভাগজনস্স কথিতং কথং নাম আৱজ্জিতুং ন ৱট্টতি, এৱৰূপং অসমন্নাহৰিত্ৱা অত্তনো কতাকতমেৱ ওলোকেতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৫০. ‘‘ন পৰেসং ৱিলোমানি, ন পৰেসং কতাকতং;
অত্তনোৱ অৱেক্খেয্য, কতানি অকতানি চা’’তি.
তত্থ ন পৰেসং ৱিলোমানীতি পৰেসং ৱিলোমানি ফৰুসানি মম্মচ্ছেদকৱচনানি ন মনসিকাতব্বানি. ন পৰেসং কতাকতন্তি ‘‘অসুকো উপাসকো অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো, নাপিস্স গেহে কটচ্ছুভিক্খাদীনি দিয্যন্তি, ন সলাকভত্তাদীনি, ন চীৱৰাদিপচ্চযদানং এতস্স অত্থি, তথা অসুকা উপাসিকা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না, নাপিস্সা গেহে কটচ্ছুভিক্খাদীনি দিয্যন্তি, ন সলাকভত্তাদীনি, ন চীৱৰাদিপচ্চযদানং এতিস্সা অত্থি, তথা অসুকো ভিক্খু অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো, নাপি উপজ্ঝাযৱত্তং কৰোতি, ন আচৰিযৱত্তং, ন আগন্তুকৱত্তং, ন গমিকৱত্তং, ন চেতিযঙ্গণৱত্তং, ন উপোসথাগাৰৱত্তং, ন ভোজনসালাৱত্তং, ন জন্তাঘৰৱত্তাদীনি, নাপিস্স কিঞ্চি ধুতঙ্গং অত্থি, ন ভাৱনাৰামতায উস্সাহমত্তম্পী’’তি এৱং পৰেসং কতাকতং নাম ন ওলোকেতব্বং. অত্তনোৱ অৱেক্খেয্যাতি ‘‘কথং ভূতস্স মে ৰত্তিন্দিৱা ৱীতিৱত্তন্তীতি পব্বজিতেন অভিণ্হং পচ্চৱেক্খিতব্ব’’ন্তি (অ. নি. ১০.৪৮) ইমং ওৱাদং অনুস্সৰন্তো সদ্ধাপব্বজিতো কুলপুত্তো ‘‘কিং নু খো অহং ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা যোগে কম্মং কাতুং সক্খিং, নাসক্খি’’ন্তি এৱং অত্তনো কতাকতানি ওলোকেয্যাতি.
দেসনাৱসানে সা উপাসিকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
পাৱেয্যকাজীৱকৱত্থু ছট্ঠং.
৭. ছত্তপাণিউপাসকৱত্থু
যথাপি ৰুচিৰং পুপ্ফন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো ছত্তপাণিউপাসকং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযঞ্হি ছত্তপাণি নাম উপাসকো তিপিটকধৰো অনাগামী. সো পাতোৱ উপোসথিকো হুত্ৱা সত্থু উপট্ঠানং অগমাসি. অনাগামিঅৰিযসাৱকানঞ্হি সমাদানৱসেন উপোসথকম্মং নাম নত্থি, মগ্গেনেৱ তেসং ব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ একভত্তিকঞ্চ আগতং. তেনেৱাহ – ‘‘ঘটিকাৰো খো, মহাৰাজ, কুম্ভকাৰো একভত্তিকো ব্ৰহ্মচাৰী সীলৱা কল্যাণধম্মো’’তি (ম. নি. ২.২৮৮). এৱং অনাগামিনো পকতিযাৱ একভত্তিকা চ ব্ৰহ্মচাৰিনো চ হোন্তি. সোপি তথেৱ উপোসথিকো হুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ধম্মকথং সুণন্তো নিসীদি. তস্মিং সমযে ৰাজা পসেনদি কোসলো সত্থু উপট্ঠানং অগমাসি. ছত্তপাণি উপাসকো তং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘উট্ঠাতব্বং নু খো, নো’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘অহং অগ্গৰাজস্স সন্তিকে নিসিন্নো, তস্স মে পদেসৰাজানং দিস্ৱা উট্ঠাতুং ন যুত্তং, ৰাজা খো পন মে অনুট্ঠহন্তস্স কুজ্ঝিস্সতি, এতস্মিং কুজ্ঝন্তেপি নেৱ উট্ঠহিস্সামি. ৰাজানং দিস্ৱা উট্ঠহন্তেন হি ৰাজা গৰুকতো হোতি, নো সত্থা, তস্মা নেৱ উট্ঠহিস্সামী’’তি ন উট্ঠহি. পণ্ডিতপুৰিসা নাম গৰুতৰানং সন্তিকে নিসীদিত্ৱা অনুট্ঠহন্তং দিস্ৱা ন কুজ্ঝন্তি. ৰাজা পন তং অনুট্ঠহন্তং দিস্ৱা কুপিতমানসো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা কুপিতভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, অযং ছত্তপাণি উপাসকো পণ্ডিতো দিট্ঠধম্মো তিপিটকধৰো অত্থানত্থকুসলো’’তি উপাসকস্স গুণং কথেসি. ৰঞ্ঞো তস্স গুণকথং সুণন্তস্সেৱ চিত্তং মুদুকং জাতং.
অথেকদিৱসং ৰাজা উপৰিপাসাদে ঠিতো ছত্তপাণিং উপাসকং কতভত্তকিচ্চং ছত্তমাদায উপাহনমাৰুয্হ ৰাজঙ্গণেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা পক্কোসাপেসি. সো ছত্তুপাহনং অপনেত্ৱা ৰাজানমুপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথ নং ৰাজা আহ – ‘‘ভো উপাসক, কিন্তে ছত্তুপাহনং অপনীত’’ন্তি. ‘‘‘ৰাজা পক্কোসতী’তি সুত্ৱা অপনেত্ৱা আগতোম্হী’’তি. ‘‘অজ্জ অম্হাকং ৰাজভাৱো তুম্হেহি ঞাতো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘সদাপি মযং, দেৱ, তুম্হাকং ৰাজভাৱং জানামা’’তি. ‘‘যদি এৱং কস্মা পুৰিমদিৱসে সত্থু সন্তিকে নিসিন্নো মং দিস্ৱা ন উট্ঠহী’’তি? ‘‘মহাৰাজ, অহং অগ্গৰাজস্স সন্তিকে নিসিন্নো, পদেসৰাজানং দিস্ৱা উট্ঠহন্তো সত্থৰি অগাৰৱং পৱেদেয্যং, তস্মা ন উট্ঠহি’’ন্তি. ‘‘হোতু, ভো, তিট্ঠতেতং’’. ‘‘তুম্হে কিৰ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকানং অত্থানত্থানং কুসলা তিপিটকধৰা অম্হাকং অন্তেপুৰে ধম্মং ৱাচেথা’’তি. ‘‘ন সক্কোমি, দেৱা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘ৰাজগেহং নাম মহাসাৱজ্জং, দুযুত্তসুযুত্তকানি গৰুকানেত্থ, দেৱা’’তি. ‘‘মা এৱং ৱদেথ, ‘পুৰিমদিৱসে মং দিস্ৱা ন উট্ঠিতোম্হী’তি মা কুক্কুচ্চং কৰোথা’’তি. ‘‘দেৱ, গিহীনং ৱিচৰণট্ঠানং নাম মহাসাৱজ্জং, একং পব্বজিতং পক্কোসাপেত্ৱা ধম্মং ৱাচাপেথা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধু, ভো, গচ্ছথ তুম্হে’’তি তং উয্যোজেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰং যাচি, ‘‘ভন্তে, মল্লিকা চ দেৱী ৱাসভখত্তিযা চ ধম্মং পৰিযাপুণিস্সামাতি ৱদন্তি, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং মম গেহং গন্ত্ৱা তাসং ধম্মং উদ্দিসথা’’তি. ‘‘বুদ্ধানং নিবদ্ধং একট্ঠানগমনং নাম নত্থি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, অঞ্ঞং একং ভিক্খুং দেথা’’তি. সত্থা আনন্দত্থেৰস্স ভাৰমকাসি. থেৰো নিবদ্ধং গন্ত্ৱা তাসং উদ্দেসং উদ্দিসতি. তাসু মল্লিকা সক্কচ্চং গহেত্ৱা সজ্ঝাযিত্ৱা উদ্দেসং পটিচ্ছাপেসি. ৱাসভখত্তিযা পন নেৱ সক্কচ্চং গণ্হাতি, ন সজ্ঝাযতি, ন উদ্দেসং পটিচ্ছাপেতুং সক্কোতি.
অথেকদিৱসং সত্থা থেৰং পুচ্ছি – ‘‘কিমানন্দ, উপাসিকা ধম্মং পৰিযাপুণন্তী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কা সক্কচ্চং গণ্হাতী’’তি? ‘‘মল্লিকা, ভন্তে, সক্কচ্চং গণ্হাতি, সক্কচ্চং সজ্ঝাযতি, সক্কচ্চং উদ্দেসং পটিচ্ছাপেতুং সক্কোতি. তুম্হাকং পন ঞাতিধীতা নেৱ সক্কচ্চং গণ্হাতি, ন সজ্ঝাযতি, ন উদ্দেসং পটিচ্ছাপেতুং সক্কোতী’’তি. সত্থা থেৰস্স ৱচনং সুত্ৱা, ‘‘আনন্দ, মযা কথিতধম্মো নাম সক্কচ্চমসুণন্তস্স অগ্গণ্হন্তস্স অসজ্ঝাযন্তস্স অদেসেন্তস্স ৱণ্ণসম্পন্নং অগন্ধকপুপ্ফং ৱিয অফলো হোতি, সক্কচ্চং পন সৱনাদীনি কৰোন্তস্স মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’তি ৱত্ৱা ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি –
৫১. ‘‘যথাপি ৰুচিৰং পুপ্ফং, ৱণ্ণৱন্তং অগন্ধকং;
এৱং সুভাসিতা ৱাচা, অফলা হোতি অকুব্বতো.
৫২. ‘‘যথাপি ৰুচিৰং পুপ্ফং, ৱণ্ণৱন্তং সগন্ধকং;
এৱং সুভাসিতা ৱাচা, সফলা হোতি কুব্বতো’’তি.
তত্থ ৰুচিৰন্তি সোভনং. ৱণ্ণৱন্তন্তি ৱণ্ণসণ্ঠানসম্পন্নং, অগন্ধকন্তি গন্ধৱিৰহিতং পালিভদ্দকগিৰিকণ্ণিকজযসুমনাদিভেদং. এৱং সুভাসিতা ৱাচাতি সুভাসিতা ৱাচা নাম তেপিটকং বুদ্ধৱচনং. তং ৱণ্ণসণ্ঠানসম্পন্নং অগন্ধকপুপ্ফসদিসং. যথা পন অগন্ধকপুপ্ফং যো নং ধাৰেতি, তস্স সৰীৰে গন্ধং ন ফৰতি, এৱং এতম্পি যো নং সক্কচ্চং সৱনাদীহি ন সমাচৰতি, তস্স সক্কচ্চং অসমাচৰন্তস্স যং তত্থ কত্তব্বং, তং অকুব্বতো সুতগন্ধঞ্চ ৱাচাগন্ধঞ্চ পটিপত্তিগন্ধঞ্চ ন আৱহতি অফলা হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘এৱং সুভাসিতা ৱাচা, অফলা হোতি অকুব্বতো’’তি. সগন্ধকন্তি চম্পকনীলুপ্পলাদিভেদং. এৱন্তি যথা তং পুপ্ফং ধাৰেন্তস্স সৰীৰে গন্ধো ফৰতি, এৱং তেপিটকবুদ্ধৱচনসঙ্খাতা সুভাসিতা ৱাচাপি. কুব্বতোতি যো সক্কচ্চং সৱনাদীহি তত্থ কত্তব্বং কৰোতি, সা অস্স পুগ্গলস্স সফলা হোতি, সুতগন্ধৱাচাগন্ধপটিপত্তিগন্ধানং আৱহনতো মহপ্ফলা হোতি, মহানিসংসাতি অত্থো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
ছত্তপাণিউপাসকৱত্থু সত্তমং.
৮. ৱিসাখাৱত্থু
যথাপি পুপ্ফৰাসিম্হাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং উপনিস্সায পুব্বাৰামে ৱিহৰন্তো ৱিসাখং উপাসিকং আৰব্ভ কথেসি.
সা কিৰ অঙ্গৰট্ঠে ভদ্দিযনগৰে মেণ্ডকসেট্ঠিপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো অগ্গমহেসিযা সুমনদেৱিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তস্সা সত্তৱস্সিককালে সত্থা সেলব্ৰাহ্মণাদীনং বোধনেয্যবন্ধৱানং উপনিস্সযসম্পদং দিস্ৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো চাৰিকং চৰমানো তং নগৰং পাপুণি.
তস্মিঞ্চ সমযে মেণ্ডকো, গহপতি, তস্মিং নগৰে পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং জেট্ঠকো হুত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানং কৰোতি. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকো সেট্ঠি, চন্দপদুমা নাম তস্সেৱ জেট্ঠকভৰিযা, তস্সেৱ জেট্ঠকপুত্তো ধনঞ্চযো নাম, তস্স ভৰিযা সুমনদেৱী নাম, মেণ্ডকসেট্ঠিনো দাসো পুণ্ণো নামাতি. ন কেৱলঞ্চ মেণ্ডকসেট্ঠিযেৱ, বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো পন ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা নাম অহেসুং – জোতিকো, জটিলো, মেণ্ডকো, পুণ্ণকো, কাকৱলিযোতি. তেসু অযং মেণ্ডকসেট্ঠি দসবলস্স অত্তনো নগৰং সম্পত্তভাৱং ঞত্ৱা পুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ধীতৰং ৱিসাখং দাৰিকং পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘অম্ম, তুয্হম্পি মঙ্গলং, অম্হাকম্পি মঙ্গলং, তৱ পৰিৱাৰেহি পঞ্চহি দাৰিকাসতেহি সদ্ধিং পঞ্চ ৰথসতানি আৰুয্হ পঞ্চহি দাসিসতেহি পৰিৱুতা দসবলস্স পচ্চুগ্গমনং কৰোহী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা তথা অকাসি. কাৰণাকাৰণেসু পন কুসলত্তা যাৱতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৱা যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকাৱ সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথস্সা চৰিযাৱসেন সত্থা ধম্মং দেসেসি. সা দেসনাৱসানে পঞ্চহি দাৰিকাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. মেণ্ডকসেট্ঠিপি খো সত্থাৰমুপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা পুনদিৱসে অত্তনো নিৱেসনে পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসিত্ৱা এতেনেৱ উপাযেন অড্ঢমাসং মহাদানমদাসি. সত্থা ভদ্দিযনগৰে যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা পক্কামি.
তেন খো পন সমযেন বিম্বিসাৰো চ পসেনদি কোসলো চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভগিনিপতিকা হোন্তি. অথেকদিৱসং কোসলৰাজা চিন্তেসি – ‘‘বিম্বিসাৰস্স ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৱসন্তি, ময্হং ৱিজিতে একোপি তাদিসো নত্থি, যংনূনাহং বিম্বিসাৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা একং মহাপুঞ্ঞং যাচেয্য’’ন্তি. সো তত্থ গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞা কতপটিসন্থাৰো ‘‘কিং কাৰণা আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘‘তুম্হাকং ৱিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৱসন্তি, ততো একং গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি আগতোম্হি, তেসু মে একং দেথা’’তি আহ. ‘‘মহাকুলানি অম্হেহি চালেতুং ন সক্কা’’তি আহ. ‘‘অহং অলদ্ধা ন গমিস্সামী’’তি আহ. ৰাজা অমচ্চেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা ‘‘জোতিকাদীনং মহাকুলানং চালনং নাম মহাপথৱিযা চালনসদিসং, মেণ্ডকমহাসেট্ঠিস্স পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি নাম অত্থি, তেন সদ্ধিং মন্তেত্ৱা পটিৱচনং তে দস্সামী’’তি ৱত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা, তাত, কোসলৰাজা ‘‘‘একং ধনসেট্ঠিং গহেত্ৱা গমিস্সামী’তি ৱদতি, ত্ৱং তেন সদ্ধিং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘তুম্হেসু পহিণন্তেসু গমিস্সামি, দেৱা’’তি. ‘‘তেন হি পৰিৱচ্ছং কত্ৱা গচ্ছ, তাতা’’তি. সো অত্তনো কত্তব্বযুত্তকমকাসি. ৰাজাপিস্স মহন্তং সক্কাৰং কত্ৱা, ‘‘ইমং আদায গচ্ছথা’’তি পসেনদিৰাজানং উয্যোজেসি. সো তং আদায সব্বত্থ একৰত্তিৱাসেন গচ্ছন্তো একং ফাসুকট্ঠানং পত্ৱা নিৱাসং গণ্হি, অথ নং ধনঞ্চযসেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘ইদং কস্স ৱিজিত’’ন্তি? ‘‘ময্হং, সেট্ঠী’’তি. ‘‘কীৱ দূৰো ইতো সাৱত্থী’’তি? ‘‘সত্তযোজনমত্থকে’’তি. ‘‘অন্তোনগৰং সম্বাধং, অম্হাকং পৰিজনো মহন্তো, সচে ৰোচেথ, ইধেৱ ৱসেয্যাম, দেৱা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তস্মিং ঠানে নগৰং মাপেত্ৱা তস্স দত্ৱা অগমাসি. তস্মিং পদেসে সযং ৱসনট্ঠানস্স গহিতত্তা নগৰস্স সাকেতন্ত্ৱেৱ নামং অহোসি.
সাৱত্থিযম্পি খো মিগাৰসেট্ঠিনো পুত্তো পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম ৱযপ্পত্তো অহোসি. অথ নং মাতাপিতৰো ৱদিংসু – ‘‘তাত, তৱ ৰুচ্চনট্ঠানে একং দাৰিকং উপধাৰেহী’’তি. ‘‘‘ময্হং এৱৰূপায ভৰিযায কিচ্চং নত্থী’তি, পুত্ত, মা এৱং কৰি, কুলং নাম অপুত্তকং ন তিট্ঠতী’’তি. সো পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানো ‘‘তেন হি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দাৰিকং লভমানো তুম্হাকং ৱচনং কৰিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কানি পনেতানি পঞ্চ কল্যাণানি নাম, তাতা’’তি. কেসকল্যাণং, মংসকল্যাণং, অট্ঠিকল্যাণং, ছৱিকল্যাণং, ৱযকল্যাণন্তি. মহাপুঞ্ঞায হি ইত্থিযা কেসা মোৰকলাপসদিসা হুত্ৱা মুঞ্চিত্ৱা ৱিস্সট্ঠা নিৱাসনন্তং পহৰিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা উদ্ধগ্গা তিট্ঠন্তি, ইদং কেসকল্যাণং নাম, দন্তাৱৰণং বিম্বফলসদিসং ৱণ্ণসম্পন্নং সমং সুফুসিতং হোতি, ইদং মংসকল্যাণং নাম, দন্তা সুক্কা সমা অৱিৰড়া উস্সাপেত্ৱা ঠপিতৱজিৰপন্তি ৱিয সমচ্ছিন্নসঙ্খপন্তি ৱিয চ সোভন্তি, ইদং অট্ঠিকল্যাণং নাম, কাড়িযা চুণ্ণকাদীহি অৱিলিত্তো এৱ ছৱিৱণ্ণো সিনিদ্ধো নীলুপ্পলদামসদিসো হোতি, ওদাতায চ কণিকাৰপুপ্ফদামসদিসো হোতি, ইদং ছৱিকল্যাণং নাম, দসক্খত্তুং ৱিজাতাপি খো পন সকিং ৱিজাতা ৱিয অৱিগতযোব্বনাযেৱ হোতি, ইদং ৱযকল্যাণং নাম হোতি. অথস্স মাতাপিতৰো অট্ঠুত্তৰসতব্ৰাহ্মণে নিমন্তেত্ৱা ভোজেত্ৱা ‘‘পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা ইত্থিযো নাম হোন্তী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম, হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি এৱৰূপং দাৰিকং পৰিযেসিতুং অট্ঠ জনা গচ্ছন্তূ’’তি বহুং ধনং দত্ৱা ‘‘আগতকালে ৱো কত্তব্বং জানিস্সাম, গচ্ছথ, এৱৰূপং দাৰিকং পৰিযেসথ, দিট্ঠকালে চ ইমং পিলন্ধনং দদেয্যাথা’’তি সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণমালং দত্ৱা উয্যোজেসুং.
তে মহন্তমহন্তানি নগৰানি গন্ত্ৱা পৰিযেসমানা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দাৰিকং অদিস্ৱা নিৱত্তিত্ৱা আগচ্ছন্তা ৱিৱটনক্খত্তদিৱসে সাকেতং অনুপ্পত্তা – ‘‘অজ্জ অম্হাকং কম্মং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি চিন্তযিংসু. তস্মিং পন নগৰে অনুসংৱচ্ছৰং ৱিৱটনক্খত্তং নাম হোতি. তদা বহি অনিক্খমনকুলানিপি পৰিৱাৰেন সদ্ধিং গেহা নিক্খমিত্ৱা অপ্পটিচ্ছন্নেন সৰীৰেন পদসাৱ নদীতীৰং গচ্ছন্তি. তস্মিং দিৱসে খত্তিযমহাসালাদীনং পুত্তাপি ‘‘অত্তনো সমানজাতিকং মনাপং কুলদাৰিকং দিস্ৱা মালাগুড়েন পৰিক্খিপিস্সামা’’তি তং তং মগ্গং নিস্সায তিট্ঠন্তি. তেপি খো ব্ৰাহ্মণা নদীতীৰে একং সালং পৱিসিত্ৱা অট্ঠংসু. ‘‘তস্মিং খণে ৱিসাখা পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিকা হুত্ৱা সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতা পঞ্চহি কুমাৰিকাসতেহি পৰিৱুতা নদিং গন্ত্ৱা ন্হাযিস্সামী’’তি তং পদেসং পত্তা, অথ খো মেঘো উট্ঠহিত্ৱা পাৱস্সি. পঞ্চসতা কুমাৰিকাযো ৱেগেন গন্ত্ৱা সালং পৱিসিংসু. ব্ৰাহ্মণা ওলোকেন্তা তাসু একম্পি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং ন পস্সিংসু. অথ ৱিসাখা পকতিগমনেনেৱ সালং পাৱিসি, ৱত্থাভৰণানি তেমিংসু. ব্ৰাহ্মণা তস্সা চত্তাৰি কল্যাণানি দিস্ৱা দন্তে পস্সিতুকামা ‘‘অলসজাতিকা অম্হাকং ধীতা, এতিস্সা সামিকো কঞ্জিকমত্তম্পি ন লভিস্সতি মঞ্ঞে’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কথযিংসু. অথ নে ৱিসাখা আহ – ‘‘কং ৱদেথ তুম্হে’’তি? ‘‘তং কথেম, অম্মা’’তি. মধুৰো হি তস্সা সদ্দো কংসতাড়সৰো ৱিয নিচ্ছৰতি. অথ নে পুন মধুৰসদ্দেন ‘‘কিং কাৰণা ভণথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘তৱ পৰিৱাৰিত্থিযো ৱত্থালঙ্কাৰে অতেমেত্ৱা ৱেগেন সালং পৱিট্ঠা, তুয্হং এত্তকং ঠানং ৱেগেন আগমনমত্তম্পি নত্থি, ৱত্থাভৰণানি তেমেত্ৱা আগতাসি. তস্মা কথেম, অম্মা’’তি.
‘‘তাতা, এৱং মা ৱদেথ, অহং এতাহি বলৱতৰা, কাৰণং পন সল্লক্খেত্ৱা জৱেন নাগতাম্হী’’তি. ‘‘কিং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, অপৰম্পি কাৰণং অত্থী’’তি. ‘‘কতমে চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, অম্মা’’তি? তাতা, অভিসিত্তৰাজা তাৱ সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতো কচ্ছং বন্ধিত্ৱা ৰাজঙ্গণে জৱমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং ৰাজা গহপতিকো ৱিয ধাৱতী’’তি অঞ্ঞদত্থু গৰহং লভতি, সণিকং গচ্ছন্তোৱ সোভতি. ৰঞ্ঞো মঙ্গলহত্থীপি অলঙ্কতো জৱমানো ন সোভতি, ৱাৰণলীড়ায গচ্ছন্তোৱ সোভতি. পব্বজিতো জৱমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং সমণো গিহী ৱিয ধাৱতী’’তি কেৱলং গৰহমেৱ লভতি, সমিতগমনেন পন সোভতি. ইত্থী জৱমানা ন সোভতি, ‘‘কিং এসা ইত্থী পুৰিসো ৱিয ধাৱতী’’তি গৰহিতব্বাৱ হোতি, ‘‘ইমে চত্তাৰো জনা জৱমানা ন সোভন্তি, তাতা’’তি. ‘‘কতমং পন অপৰং কাৰণং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, মাতাপিতৰো নাম ধীতৰং অঙ্গপচ্চঙ্গানি সণ্ঠাপেত্ৱা পোসেন্তি. মযঞ্হি ৱিক্কিণেয্যভণ্ডং নাম, অম্হে পৰকুলপেসনত্থায পোসেন্তি. সচে জৱমানানং নিৱত্থদুস্সকণ্ণে ৱা অক্কমিত্ৱা ভূমিযং ৱা পক্খলিত্ৱা পতিতকালে হত্থো ৱা পাদো ৱা ভিজ্জেয্য, কুলস্সেৱ ভাৰো ভৱেয্য, পসাধনভণ্ডং পন মে তেমেত্ৱা সুস্সিস্সতি. ইমং কাৰণং সল্লক্খেত্ৱা ন ধাৱিতাম্হি, তাতা’’তি.
ব্ৰাহ্মণা তস্সা কথনকালে দন্তসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপা নো দন্তসম্পত্তি দিট্ঠপুব্বা’’তি তস্সা সাধুকাৰং দত্ৱা, ‘‘অম্ম, তুয্হমেৱেসা অনুচ্ছৱিকা’’তি ৱত্ৱা তং সুৱণ্ণমালং পিলন্ধযিংসু. অথ নে পুচ্ছি – ‘‘কতৰনগৰতো আগতাত্থ, তাতা’’তি? ‘‘সাৱত্থিতো, অম্মা’’তি. ‘‘সেট্ঠিকুলং কতৰং নামা’’তি? ‘‘মিগাৰসেট্ঠি নাম, অম্মা’’তি. ‘‘অয্যপুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম, অম্মা’’তি. সা ‘‘সমানজাতিকং নো কুল’’ন্তি অধিৱাসেত্ৱা পিতু সাসনং পহিণি ‘‘অম্হাকং ৰথং পেসেতূ’’তি. কিঞ্চাপি হি সা আগমনকালে পদসা আগতা, সুৱণ্ণমালায পন পিলন্ধনকালতো পট্ঠায তথা গন্তুং ন লভতি, ইস্সৰদাৰিকা ৰথাদীহি গচ্ছন্তি, ইতৰা পকতিযানকং ৱা অভিৰুহন্তি, ছত্তং ৱা তালপণ্ণং ৱা উপৰি কৰোন্তি, তস্মিম্পি অসতি নিৱত্থসাটকস্স দসন্তং উক্খিপিত্ৱা অংসে খিপন্তা গচ্ছন্তি এৱ. তস্সা পন পিতা পঞ্চ ৰথসতানি পেসেসি. সা সপৰিৱাৰা ৰথং আৰুয্হ গতা. ব্ৰাহ্মণাপি একতোৱ অগমংসু. অথ নে সেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘কুতো আগতাত্থা’’তি? ‘‘সাৱত্থিতো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘সেট্ঠি কতৰো নামা’’তি? ‘‘মিগাৰসেট্ঠি নামা’’তি. ‘‘পুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৱড্ঢনকুমাৰো নাম মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং কিত্তক’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং তাৱ অম্হাকং ধনং উপাদায কাকণিকমত্তং, দাৰিকায পন আৰক্খমত্তায লদ্ধকালতো পট্ঠায কিং অঞ্ঞেন কাৰণেনা’’তি অধিৱাসেসি. সো তেসং সক্কাৰং কত্ৱা একাহদ্ৱীহং ৱসাপেত্ৱা উয্যোজেসি.
তে সাৱত্থিং গন্ত্ৱা মিগাৰসেট্ঠিস্স ‘‘লদ্ধা নো দাৰিকা’’তি আৰোচযিংসু. ‘‘কস্স ধীতা’’তি? ‘‘ধনঞ্চযসেট্ঠিনো’’তি. সো ‘‘মহাকুলস্স মে দাৰিকা লদ্ধা, খিপ্পমেৱ নং আনেতুং ৱট্টতী’’তি তত্থ গমনত্থং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা ‘‘‘মহাকুলং এতং মযা বিম্বিসাৰস্স সন্তিকা আনেত্ৱা সাকেতে নিৱেসিতং, তস্স সম্মানং কাতুং ৱট্টতী’তি অহম্পি আগমিস্সামী’’তি আহ, সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৱত্ৱা ধনঞ্চযসেট্ঠিনো সাসনং পেসেসি – ‘‘মযি আগচ্ছন্তে ৰাজাপি আগমিস্সতি, মহন্তং ৰাজবলং এত্তকস্স জনস্স কত্তব্বযুত্তকং কাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসী’’তি? ইতৰোপি ‘‘সচেপি দস ৰাজানো আগচ্ছন্তি, আগচ্ছন্তূ’’তি পটিসাসনং পেসেসি. মিগাৰসেট্ঠি তাৱ মহন্তে নগৰে গেহগোপকমত্তং ঠপেত্ৱা সেসজনং আদায গন্ত্ৱা অড্ঢযোজনমত্তে ঠানে ঠত্ৱা ‘‘আগতাম্হা’’তি সাসনং পহিণি. ধনঞ্চযসেট্ঠি বহুপণ্ণাকাৰং পেসেত্ৱা ধীতৰা সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘অম্ম, সসুৰো কিৰ তে কোসলৰঞ্ঞা সদ্ধিং আগতো, তস্স কতৰং গেহং পটিজগ্গিতব্বং, ৰঞ্ঞো কতৰং, উপৰাজাদীনং কতৰানী’’তি? পণ্ডিতা সেট্ঠিধীতা ৱজিৰগ্গতিখিণঞাণা কপ্পসতসহস্সং পত্থিতপত্থনা অভিনীহাৰসম্পন্না ‘‘সসুৰস্স মে অসুকগেহং পটিজগ্গথ, ৰঞ্ঞো অসুকগেহং, উপৰাজাদীনং অসুকানী’’তি সংৱিদহিত্ৱা দাসকম্মকৰে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘এত্তকা ৰঞ্ঞো কত্তব্বকিচ্চং কৰোথ, এত্তকা উপৰাজাদীনং, হত্থিঅস্সাদযোপি তুম্হেযেৱ পটিজগ্গথ, অস্সবন্ধাদযোপি আগন্ত্ৱা মঙ্গলছণং অনুভৱিস্সন্তী’’তি সংৱিদহি. ‘‘কিং কাৰণা’’? ‘‘‘মযং ৱিসাখায মঙ্গলট্ঠানং গন্ত্ৱা ন কিঞ্চি লভিম্হ, অস্সৰক্খণাদীনি কৰোন্তা সুখং ন ৱিচৰিম্হা’তি কেচি ৱত্তুং মা লভিংসূ’’তি.
তং দিৱসমেৱ ৱিসাখায পিতা পঞ্চসতে সুৱণ্ণকাৰে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ধীতু মে মহালতাপসাধনং নাম কৰোথা’’তি ৰত্তসুৱণ্ণস্স নিক্খসহস্সং, তদনুৰূপানি চ ৰজতমণিমুত্তাপৱাড়ৱজিৰাদীনি দাপেসি. ৰাজা কতিপাহং ৱসিত্ৱাৱ ধনঞ্চযসেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ন সক্কা সেট্ঠিনা অম্হাকং চিৰং পোসনং নাম কাতুং, দানি দাৰিকায গমনকালং জানাতূ’’তি. সোপি ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ইদানি ৱস্সকালো আগতো, ন সক্কা চতুমাসং ৱিচৰিতুং, তুম্হাকং বলকাযস্স যং যং লদ্ধুং ৱট্টতি, সব্বং তং মম ভাৰো, মযা পেসিতকালে দেৱো গমিস্সতী’’তি. ততো পট্ঠায সাকেতনগৰং নিচ্চনক্খত্তং ৱিয অহোসি. ৰাজানং আদিং কত্ৱা সব্বেসং মালাগন্ধৱত্থাদীনি পটিযত্তানেৱ হোন্তি. ততো তে জনা চিন্তযিংসু – ‘‘সেট্ঠি অম্হাকমেৱ সক্কাৰং কৰোতী’’তি, এৱং তযো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনং পন তাৱ ন নিট্ঠাতি. কম্মন্তাধিট্ঠাযকা আগন্ত্ৱা সেট্ঠিনো আৰোচেসুং – ‘‘অঞ্ঞং অসন্তং নাম নত্থি, বলকাযস্স পন ভত্তপচনদাৰূনি নপ্পহোন্তী’’তি. ‘‘গচ্ছথ, তাতা, ইমস্মিং নগৰে পৰিজিণ্ণা হত্থিসালাদযো চেৱ পৰিজিণ্ণকানি চ গেহানি গহেত্ৱা পচথা’’তি. এৱং পচন্তানম্পি অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো. ততো পুনপি ‘‘দাৰূনি নত্থী’’তি আৰোচযিংসু. ‘‘ইমস্মিং কালে ন সক্কা দাৰূনি লদ্ধুং, দুস্সকোট্ঠাগাৰানি ৱিৱৰিত্ৱা থূলসাটকেহি ৱট্টিযো কত্ৱা তেলচাটীসু তেমেত্ৱা ভত্তং পচথা’’তি. তে অড্ঢমাসং তথা অকংসু. এৱং চত্তাৰো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনম্পি নিট্ঠিতং.
তস্মিং পসাধনে চতস্সো ৱজিৰনাড়িযো উপযোগং অগমংসু, মুত্তানং একাদস নাড়িযো, পৱাড়স্স বাৱীসতি নাড়িযো, মণীনং তেত্তিংস নাড়িযো. ইতি এতেহি চ অঞ্ঞেহি চ ৰতনেহি নিট্ঠানং অগমাসি. অসুত্তমযং পসাধনং ৰজতেন সুত্তকিচ্চং কৰিংসু. তং সীসে পটিমুক্কং পাদপিট্ঠিং গচ্ছতি. তস্মিং তস্মিং ঠানে মুদ্দিকা যোজেত্ৱা কতা সুৱণ্ণমযা গণ্ঠিকা হোন্তি, ৰজতমযা পাসকা, মত্থকমজ্ঝে একা মুদ্দিকা, দ্ৱীসু কণ্ণপিট্ঠীসু দ্ৱে, গলৱাটকে একা, দ্ৱীসু জত্তূসু দ্ৱে, দ্ৱীসু কপ্পৰেসু দ্ৱে, দ্ৱীসু কটিপস্সেসু দ্ৱেতি. তস্মিং খো পন পসাধনে একং মোৰং কৰিংসু, তস্স দক্খিণপক্খে ৰত্তসুৱণ্ণমযানি পঞ্চ পত্তসতানি অহেসুং, ৱামপক্খে পঞ্চ পত্তসতানি, তুণ্ডং পৱাড়মযং, অক্খীনি মণিমযানি, তথা গীৱা চ পিঞ্ছানি চ, পত্তনাড়িযো ৰজতমযা, তথা জঙ্ঘাযো. সো ৱিসাখায মত্থকমজ্ঝে পব্বতকূটে ঠত্ৱা নচ্চনমযূৰো ৱিয খাযতি. পত্তনাড়িসহস্সস্স সদ্দো দিব্বসঙ্গীতং ৱিয পঞ্চঙ্গিকতূৰিযঘোসো ৱিয চ পৱত্ততি. সন্তিকং উপগতাযেৱ তস্সা অমোৰভাৱং জানন্তি. পসাধনং নৱকোটিঅগ্ঘনকং অহোসি, সতসহস্সং হত্থকম্মমূলং দীযিত্থ.
‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন তাযেতং পসাধনং লদ্ধ’’ন্তি? সা কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৱীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং চীৱৰসাটকং দত্ৱা সুত্তম্পি সূচিযোপি ৰজনম্পি অত্তনো সন্তকমেৱ অদাসি. তস্স চীৱৰদানস্স নিস্সন্দেন ইমং মহালতাপসাধনং লভি. ইত্থীনঞ্হি চীৱৰদানং মহালতাপসাধনভণ্ডেন মত্থকং পপ্পোতি, পুৰিসানং ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰেনাতি. এৱং মহাসেট্ঠি চতূহি মাসেহি ধীতু পৰিৱচ্ছং কত্ৱা তস্সা দেয্যধম্মং দদমানো কহাপণপূৰানি পঞ্চ সকটসতানি অদাসি, সুৱণ্ণভাজনপূৰানি পঞ্চ, ৰজতভাজনপূৰানি পঞ্চ, তম্বভাজনপূৰানি পঞ্চ, পত্তুণ্ণৱত্থকোসেয্যৱত্থপূৰানি পঞ্চ, সপ্পিপূৰানি পঞ্চ, তেলপূৰানি পঞ্চ, সালিতণ্ডুলপূৰানি পঞ্চ, নঙ্গলফালাদিউপকৰণপূৰানি পঞ্চসকটসতানি অদাসি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘মম ধীতু গতট্ঠানে ‘অসুকেন নাম মে অত্থো’তি মা পৰস্স গেহদ্ৱাৰং পহিণী’’তি. তস্মা সব্বূপকৰণানি দাপেসি. একেকস্মিং ৰথে সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা তিস্সো তিস্সো ৱণ্ণদাসিযো ঠপেত্ৱা পঞ্চ ৰথসতানি অদাসি. ‘‘এতং ন্হাপেন্তিযো ভোজেন্তিযো অলঙ্কৰোন্তিযো ৱিচৰথা’’তি দিযড্ঢসহস্সপৰিচাৰিকাযো অদাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘মম ধীতু গাৱো দস্সামী’’তি. সো পুৰিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ ভণে চূড়ৱজস্স দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা তীসু গাৱুতেসু তিস্সো ভেৰিযো গহেত্ৱা তিট্ঠথ, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে উভোসু পস্সেসু তিট্ঠথ. গাৱীনং ততো পৰং গন্তুং মা অদত্থ. এৱং ঠিতকালে ভেৰিসঞ্ঞং কৰেয্যাথা’’তি. তে তথা অকংসু. তে গাৱীনং ৱজতো নিক্খমিত্ৱা গাৱুতং গতকালে ভেৰিসঞ্ঞং অকংসু, পুন অড্ঢযোজনং গতকালে অকংসু. পুনপি তিগাৱুতং গতকালে ভেৰিসঞ্ঞং অকংসু, পুথুলতো গমনঞ্চ নিৱাৰেসুং. এৱং দীঘতো তিগাৱুতে, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে গাৱিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিঘংসন্তিযো অট্ঠংসু.
মহাসেট্ঠি ‘‘মম ধীতু এত্তকা গাৱো অলং, দ্ৱাৰং পিদহথা’’তি ৱজদ্ৱাৰং পিদহাপেসি. দ্ৱাৰস্মিং পিদহিতে ৱিসাখায পুঞ্ঞবলেন বলৱগাৱো চ ধেনুযো চ উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিক্খমিংসু. মনুস্সানং ৱাৰেন্তানং ৱাৰেন্তানমেৱ সট্ঠিসহস্সা বলৱগাৱো চ সট্ঠিসহস্সা ধেনুযো চ নিক্খন্তা, তত্তকা বলৱৱচ্ছা তাসং ধেনূনং উসভা উপ্পতিত্ৱা অনুবন্ধা অহেসুং. ‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন এৱং গাৱো গতা’’তি? নিৱাৰেন্তানং নিৱাৰেন্তানং দিন্নদানস্স. সা কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিকিস্স ৰঞ্ঞো সত্তন্নং ধীতানং কনিট্ঠা সঙ্ঘদাসী নাম হুত্ৱা ৱীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং পঞ্চগোৰসদানং দদমানা থেৰানঞ্চ দহৰানঞ্চ সামণেৰানঞ্চ পত্তং পিদহিত্ৱা, ‘‘অলং, অল’’ন্তি নিৱাৰেন্তানম্পি ‘‘ইদং মধুৰং, ইদং মনাপ’’ন্তি অদাসি. এৱং তস্স নিস্সন্দেন ৱাৰিযমানাপি গাৱো নিক্খমিংসু. সেট্ঠিনা এত্তকস্স ধনস্স দিন্নকালে সেট্ঠিভৰিযা আহ – ‘‘তুম্হেহি ময্হং ধীতু সব্বং সংৱিদহিতং, ৱেয্যাৱচ্চকৰা পন দাসদাসিযো ন সংৱিদহিতা, কিং কাৰণা’’তি? ‘‘মম ধীতৰি সসিনেহনিস্সিনেহানং জাননত্থং. অহঞ্হি তায সদ্ধিং আগচ্ছমানকে গীৱায গহেত্ৱা ন পহিণামি, যানং আৰুয্হ গমনকালেযেৱ এতায সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তু, মা অগন্তুকামাতি ৱক্খামী’’তি আহ.
অথ ‘‘স্ৱে মম ধীতা গমিস্সতী’’তি গব্ভে নিসিন্নো ধীতৰং সমীপে নিসীদাপেত্ৱা, ‘‘অম্ম, পতিকুলে ৱসন্তিযা নাম ইমঞ্চ ইমঞ্চ আচাৰং ৰক্খিতুং ৱট্টতী’’তি ওৱাদমদাসি. অযম্পি মিগাৰসেট্ঠি অনন্তৰগব্ভে নিসিন্নো ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ওৱাদং অস্সোসি. সোপি সেট্ঠি ধীতৰং এৱং ওৱদি –
‘‘অম্ম, সসুৰকুলে ৱসন্তিযা নাম অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহৰিতব্বো, বহিঅগ্গি অন্তো ন পৱেসেতব্বো, দদন্তস্সেৱ দাতব্বং, অদদন্তস্স ন দাতব্বং, দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্বং, সুখং নিসীদিতব্বং, সুখং ভুঞ্জিতব্বং, সুখং নিপজ্জিতব্বং, অগ্গি পৰিচৰিতব্বো, অন্তোদেৱতা নমস্সিতব্বা’’তি.
ইমং দসৱিধং ওৱাদং দত্ৱা পুনদিৱসে সব্বা সেনিযো সন্নিপাতেত্ৱা ৰাজসেনায মজ্ঝে অট্ঠ কুটুম্বিকে পাটিভোগে গহেত্ৱা, ‘‘সচে মে গতট্ঠানে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, তুম্হেহি সোধেতব্বো’’তি ৱত্ৱা নৱকোটিঅগ্ঘনকেন মহালতাপসাধনেন ধীতৰং পসাধেত্ৱা ন্হানচুণ্ণমূলকং চতুপণ্ণাসকোটিধনং দত্ৱা যানং আৰোপেত্ৱা সাকেতস্স সামন্তা অত্তনো সন্তকেসু অনুৰাধপুৰমত্তেসু চুদ্দসসু ভত্তগামেসু ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘মম ধীতৰা সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তূ’’তি. তে সদ্দং সুত্ৱাৱ – ‘‘অম্হাকং অয্যায গমনকালে কিং অম্হাকং ইধা’’তি চুদ্দস গামকা কিঞ্চি অসেসেত্ৱা নিক্খমিংসু? ধনঞ্চযসেট্ঠিপি ৰঞ্ঞো চ মিগাৰসেট্ঠিনো চ সক্কাৰং কত্ৱা থোকং অনুগন্ত্ৱা তেহি সদ্ধিং ধীতৰং উয্যোজেসি.
মিগাৰসেট্ঠিপি সব্বপচ্ছতো যানকে নিসীদিত্ৱা গচ্ছন্তো বলকাযং দিস্ৱা, ‘‘কে নামেতে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সুণিসায ৱো ৱেয্যাৱচ্চকৰা দাসিদাসা’’তি. ‘‘এত্তকে কো পোসেস্স’’তি? ‘‘পোথেত্ৱা তে পলাপেথ, অপলাযন্তে ইতো দণ্ডং কৰোথা’’তি. ৱিসাখা পন ‘‘অপেথ, মা ৱাৰেথ, বলমেৱ বলস্স ভত্তং দস্সতী’’তি আহ. সেট্ঠি এৱং ৱুত্তেপি, ‘‘অম্ম, নত্থি অম্হাকং এতেহি অত্থো, কো এতে পোসেস্সতী’’তি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথেত্ৱা পলাপেত্ৱা সেসকে ‘‘অলং অম্হাকং এত্তকেহী’’তি গহেত্ৱা পাযাসি. অথ ৱিসাখা সাৱত্থিনগৰদ্ৱাৰং সম্পত্তকালে চিন্তেসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানস্মিং নু খো নিসীদিত্ৱা পৱিসিস্সামি, উদাহু ৰথে ঠত্ৱা’’তি. অথস্সা এতদহোসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানেন মে পৱিসন্তিযা মহালতাপসাধনস্স ৱিসেসো ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি. সা সকলনগৰস্স অত্তানং দস্সেন্তী ৰথে ঠত্ৱা নগৰং পাৱিসি. সাৱত্থিৱাসিনো ৱিসাখায সম্পত্তিং দিস্ৱা, ‘‘এসা কিৰ ৱিসাখা নাম, এৱৰূপা অযং সম্পত্তি এতিস্সাৱ অনুচ্ছৱিকা’’তি আহংসু. ইতি সা মহাসম্পত্তিযা সেট্ঠিনো গেহং পাৱিসি. গতদিৱসে চস্সা সকলনগৰৱাসিনো ‘‘অম্হাকং ধনঞ্চযসেট্ঠি অত্তনো নগৰং সম্পত্তানং মহাসক্কাৰং অকাসী’’তি যথাসত্তি যথাবলং পণ্ণাকাৰং পহিণিংসু. ৱিসাখা পহিতপহিতং পণ্ণাকাৰং তস্মিংযেৱ নগৰে অঞ্ঞমঞ্ঞেসু কুলেসু সব্বত্থকমেৱ দাপেসি. ইতি সা ‘‘ইদং ময্হং মাতু দেথ, ইদং ময্হং পিতু দেথ, ইদং ময্হং ভাতু দেথ, ইদং ময্হং ভগিনিযা দেথা’’তি তেসং তেসং ৱযানুৰূপং পিযৱচনং ৱত্ৱা পণ্ণাকাৰং পেসেন্তী সকলনগৰৱাসিনো ঞাতকে ৱিয অকাসি. অথস্সা ৰত্তিভাগসমনন্তৰে আজঞ্ঞৱড়ৱায গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সা দাসীহি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱড়ৱং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৱা তেলেন মক্খাপেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ অগমাসি.
মিগাৰসেট্ঠিপি পুত্তস্স আৱাহমঙ্গলং কৰোন্তো ধুৰৱিহাৰে ৱসন্তম্পি তথাগতং অমনসিকৰিত্ৱা দীঘৰত্তং নগ্গসমণকেসু পতিট্ঠিতেন পেমেন চোদিযমানো ‘‘ময্হং অয্যানম্পি সক্কাৰং কৰিস্সামী’’তি একদিৱসং অনেকসতেসু নৱভাজনেসু নিৰুদকপাযাসং পচাপেত্ৱা পঞ্চসতে অচেলকে নিমন্তাপেত্ৱা অন্তোগেহং পৱেসেত্ৱা, ‘‘আগচ্ছতু মে সুণিসা, অৰহন্তে ৱন্দতূ’’তি ৱিসাখায সাসনং পহিণি. সা ‘‘অৰহন্তো’’তি ৱচনং সুত্ৱা সোতাপন্না অৰিযসাৱিকা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা তেসং ভোজনট্ঠানং আগন্ত্ৱা তে ওলোকেত্ৱা, ‘‘এৱৰূপা হিৰোত্তপ্পৱিৰহিতা অৰহন্তা নাম ন হোন্তি, কস্মা মং সসুৰো পক্কোসাপেসী’’তি, ‘‘ধী, ধী’’তি সেট্ঠিং গৰহিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতা. অচেলকা তং দিস্ৱা সব্বে একপ্পহাৰেনেৱ সেট্ঠিং গৰহিংসু – ‘‘কিং ত্ৱং, গহপতি, অঞ্ঞং নালত্থ, সমণস্স গোতমস্স সাৱিকং মহাকাড়কণ্ণিং ইধ পৱেসেসি, ৱেগেন নং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢাপেহী’’তি. সো ‘‘ন সক্কা মযা ইমেসং ৱচনমত্তেনেৱ নিক্কড্ঢাপেতুং, মহাকুলস্স সা ধীতা’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অয্যা, দহৰা নাম জানিত্ৱা ৱা অজানিত্ৱা ৱা কৰেয্যুং, তুম্হে তুণ্হী হোথা’’তি তে উয্যোজেত্ৱা সযং মহাৰহে আসনে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিযং নিৰুদকং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জি.
তস্মিং সমযে একো পিণ্ডপাতিকত্থেৰো পিণ্ডায চৰন্তো তং নিৱেসনং পাৱিসি. ৱিসাখা সসুৰং বীজযমানা ঠিতা তং দিস্ৱা ‘‘সসুৰস্স আচিক্খিতুং অযুত্ত’’ন্তি যথা সো থেৰং পস্সতি, এৱং অপগন্ত্ৱা অট্ঠাসি. সো পন বালো থেৰং দিস্ৱাপি অপস্সন্তো ৱিয হুত্ৱা অধোমুখো ভুঞ্জতেৱ. ৱিসাখা ‘‘থেৰং দিস্ৱাপি মে সসুৰো সঞ্ঞং ন কৰোতী’’তি ঞত্ৱা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুৰো পুৰাণং খাদতী’’তি আহ. সো নিগণ্ঠেহি কথিতকালে অধিৱাসেত্ৱাপি ‘‘পুৰাণং খাদতী’’তি ৱুত্তক্খণেযেৱ হত্থং অপনেত্ৱা, ‘‘ইমং পাযাসং ইতো নীহৰথ, এতং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢথ, অযং মং এৱৰূপে মঙ্গলকালে অসুচিখাদকং নাম কৰোতী’’তি আহ. তস্মিং খো পন নিৱেসনে সব্বেপি দাসকম্মকৰা ৱিসাখায সন্তকাৱ, কো নং হত্থে ৱা পাদে ৱা গণ্হিস্সতি, মুখেন কথেতুং সমত্থোপি নত্থি. ৱিসাখা সসুৰস্স কথং সুত্ৱা আহ – ‘‘তাত, ন এত্তকেনেৱ মযং নিক্খমাম, নাহং তুম্হেহি উদকতিত্থতো কুম্ভদাসী ৱিয আনীতা, ধৰমানকমাতাপিতূনং ধীতৰো নাম ন এত্তকেনেৱ নিক্খমন্তি, এতেনেৱ মে কাৰণেন পিতা ইধাগমনকালে অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৱা ‘সচে মে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, সোধেয্যাথা’তি ৱত্ৱা মং তেসং হত্থে ঠপেসি, তে পক্কোসাপেত্ৱা ময্হং দোসাদোসং সোধাপেথা’’তি.
সেট্ঠি ‘‘কল্যাণং এসা কথেতী’’তি অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘অযং দাৰিকা মঙ্গলকালে নিসীদিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিযং নিৰুদকপাযাসং পৰিভুঞ্জন্তং মং ‘অসুচিখাদকো’তি ৱদতী’’তি আহ, ‘‘ইমিস্সা দোসং আৰোপেত্ৱা ইমং গেহতো নিক্কড্ঢথা’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. নাহং এৱং ৱদামি, একস্মিং পন পিণ্ডপাতিকত্থেৰে ঘৰদ্ৱাৰে ঠিতে সসুৰো মে অপ্পোদকং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জন্তো তং ন মনসিকৰোতি, অহং ‘‘ময্হং সসুৰো ইমস্মিং অত্তভাৱে পুঞ্ঞং ন কৰোতি, পুৰাণপুঞ্ঞমেৱ খাদতী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুৰো পুৰাণং খাদতী’’তি অৱচং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা যুত্তং কথেতি, ত্ৱং কস্মা কুজ্ঝসী’’তি? ‘‘অয্যা, এস তাৱ দোসো মা হোতু, অযং পন একদিৱসং মজ্ঝিমযামে দাসীপৰিৱুতা পচ্ছাগেহং অগমাসী’’তি. ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, নাহং অঞ্ঞেন কাৰণেন গতা, ইমস্মিং পন গেহে আজানেয্যৱড়ৱায ৱিজাতায সঞ্ঞম্পি অকত্ৱা নিসীদিতুং নাম অযুত্ত’’ন্তি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৱা উণ্হোদকাদীনিপি গাহাপেত্ৱা দাসীহি সদ্ধিং গন্ত্ৱা ৱড়ৱায ৱিজাতপৰিহাৰং কাৰাপেসিং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা তৱ গেহে দাসীহিপি অকত্তব্বযুত্তকং কম্মং কৰোতি, ত্ৱং কিং এত্থ দোসং পস্সসী’’তি?
অয্যা, ইধাপি তাৱ দোসো মা হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ইধাগমনকালে ইমং ওৱদন্তো গুয্হে পটিচ্ছন্নে দস ওৱাদে অদাসি, তেসং অত্থং ন জানামি, তেসং মে অত্থং কথেতু. ইমিস্সা পন পিতা ‘‘অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহৰিতব্বো’’তি আহ, ‘‘সক্কা নু খো অম্হেহি উভতো পটিৱিস্সকগেহানং অগ্গিং অদত্ৱা ৱসিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি. ইদং পন সন্ধায কথেসি – ‘অম্ম, তৱ সস্সুসসুৰসামিকানং অগুণং দিস্ৱা বহি তস্মিং তস্মিং গেহে ঠত্ৱা মা কথেসি. এৱৰূপো হি অগ্গিসদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’’তি.
অয্যা, এতং তাৱ এৱং হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ‘‘বাহিৰতো অগ্গি ন অন্তো পৱেসেতব্বো’’তি আহ, ‘‘কিং সক্কা অম্হেহি অন্তো অগ্গিম্হি নিব্বুতে বাহিৰতো অগ্গিং অনাহৰিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি, ইদং পন সন্ধায কথেসি – সচে পটিৱিস্সকগেহেসু ইত্থিযো ৱা পুৰিসা ৱা সস্সুসসুৰসামিকানং অগুণং কথেন্তি, তেহি কথিতং আহৰিত্ৱা ‘‘অসুকো নাম তুম্হাকং এৱঞ্চ এৱঞ্চ অগুণং কথেতী’’তি পুন মা কথেয্যাসি. ‘‘এতেন হি অগ্গিনা সদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’তি. এৱং ইমস্মিম্পি কাৰণে সা নিদ্দোসাৱ অহোসি. যথা চ এত্থ, এৱং সেসেসুপি.
তেসু পন অযমধিপ্পাযো – যম্পি হি তস্সা পিতৰা ‘‘যে দদন্তি, তেসংযেৱ দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তং ‘‘যাচিতকং উপকৰণং গহেত্ৱা যে পটিদেন্তি, তেসঞ্ঞেৱ দাতব্ব’’ন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘যে ন দেন্তি, তেসং ন দাতব্ব’’ন্তি ইদম্পি যে যাচিতকং গহেত্ৱা ন পটিদেন্তি, তেসং ন দাতব্বন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্ব’’ন্তি ইদং পন দলিদ্দেসু ঞাতিমিত্তেসু সম্পত্তেসু তে পটিদাতুং সক্কোন্তু ৱা মা ৱা, তেসং দাতুমেৱ ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং নিসীদিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুৰসামিকে দিস্ৱা ৱুট্ঠাতব্বট্ঠানে নিসীদিতুং ন ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি ইদং পন সস্সুসসুৰসামিকেহি পুৰেতৰং অভুঞ্জিত্ৱা তে পৰিৱিসিত্ৱা সব্বেহি লদ্ধালদ্ধং ঞত্ৱা পচ্ছা সযং ভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সুখং নিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুৰসামিকেহি পুৰেতৰং সযনং আৰুয্হ ন নিপজ্জিতব্বং, তেসং কত্তব্বযুত্তকং ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা পচ্ছা সযং নিপজ্জিতুং যুত্তন্তি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘অগ্গি পৰিচৰিতব্বো’’তি ইদং পন সস্সুম্পি সসুৰম্পি সামিকম্পি অগ্গিক্খন্ধং ৱিয উৰগৰাজানং ৱিয চ কত্ৱা পস্সিতুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘অন্তোদেৱতা নমস্সিতব্বা’’তি ইদম্পি সস্সুঞ্চ সসুৰঞ্চ সামিকঞ্চ দেৱতা ৱিয কত্ৱা দট্ঠুং ৱট্টতীতি সন্ধায ৱুত্তং. এৱং সেট্ঠি ইমেসং দসওৱাদানং অত্থং সুত্ৱা পটিৱচনং অপস্সন্তো অধোমুখো নিসীদি.
অথ নং কুটুম্বিকা ‘‘কিং সেট্ঠি অঞ্ঞোপি অম্হাকং ধীতু দোসো অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘অথ কস্মা নং নিদ্দোসং অকাৰণেন গেহা নিক্কড্ঢাপেসী’’তি এৱং ৱুত্তে ৱিসাখা আহ – ‘‘তাতা, কিঞ্চাপি ময্হং সসুৰস্স ৱচনেন পঠমমেৱ গমনং ন যুত্তং, পিতা পন মে আগমনকালে মম দোসসোধনত্থায মং তুম্হাকং হত্থে ঠপেসি, তুম্হেহি চ মে নিদ্দোসভাৱো ঞাতো, ইদানি চ ময্হং গন্তুং যুত্ত’’ন্তি দাসিদাসে ‘‘যানাদীহি সজ্জাপেথা’’তি আণাপেসি. অথ নং সেট্ঠি কুটুম্বিকে গহেত্ৱা ‘‘অম্ম, মযা অজানিত্ৱাৱ কথিতং, খমাহি মে’’তি আহ. ‘‘তাত, তুম্হাকং খমিতব্বং তাৱ খমামি, অহং পন বুদ্ধসাসনে অৱেচ্চপ্পসন্নস্স কুলস্স ধীতা, ন মযং ৱিনা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৱত্তাম, সচে মম ৰুচিযা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিজগ্গিতুং লভামি, ৱসিস্সামী’’তি. ‘‘অম্ম, ত্ৱং যথাৰুচিযা তৱ সমণে পটিজগ্গা’’তি আহ.
ৱিসাখা দসবলং নিমন্তাপেত্ৱা পুনদিৱসে নিৱেসনং পৱেসেসি. নগ্গসমণাপি সত্থু মিগাৰসেট্ঠিনো গেহং গমনভাৱং সুত্ৱা গন্ত্ৱা গেহং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. ৱিসাখা দক্খিণোদকং দত্ৱা ‘‘সব্বো সক্কাৰো পটিযাদিতো, সসুৰো মে আগন্ত্ৱা দসবলং পৰিৱিসতূ’’তি সাসনং পেসেসি. অথ নং গন্তুকামং আজীৱকা ‘‘মা খো ত্ৱং, গহপতি, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গচ্ছা’’তি নিৱাৰেসুং. সো ‘‘সুণ্হা মে সযমেৱ পৰিৱিসতূ’’তি সাসনং পহিণি. সা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসিত্ৱা নিট্ঠিতে ভত্তকিচ্চে পুন সাসনং পেসেসি – ‘‘সসুৰো মে আগন্ত্ৱা ধম্মকথং সুণাতূ’’তি. অথ নং ‘‘ইদানি অগমনং নাম অতিৱিয অযুত্ত’’ন্তি ধম্মং সোতুকামতায গচ্ছন্তং পুন তে আহংসু – ‘‘তেন হি সমণস্স গোতমস্স ধম্মং সুণন্তো বহিসাণিযা নিসীদিত্ৱা সুণাহী’’তি. পুৰেতৰমেৱস্স গন্ত্ৱা সাণিং পৰিক্খিপিংসু. সো গন্ত্ৱা বহিসাণিযং নিসীদি. সত্থা ‘‘ত্ৱং বহিসাণিযং ৱা নিসীদ, পৰকুট্টে ৱা পৰসেলে ৱা পৰচক্কৱাড়ে ৱা পন নিসীদ, অহং বুদ্ধো নাম সক্কোমি তং মম সদ্দং সাৱেতু’’ন্তি মহাজম্বুং খন্ধে গহেত্ৱা চালেন্তো ৱিয অমতৱস্সং ৱস্সেন্তো ৱিয চ ধম্মং দেসেতুং অনুপুব্বিং কথং আৰভি.