৫. মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিৱত্থু
যথাপি ভমৰো পুপ্ফন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিং আৰব্ভ কথেসি. তস্স ৱত্থু ৰাজগহে সমুট্ঠিতং.
ৰাজগহনগৰস্স কিৰ অৱিদূৰে সক্কাৰং নাম নিগমো অহোসি. তত্থেকো মচ্ছৰিযকোসিযো নাম সেট্ঠি অসীতিকোটিৱিভৱো পটিৱসতি. সো তিণগ্গেন তেলবিন্দুম্পি পৰেসং ন দেতি, ন অত্তনা পৰিভুঞ্জতি. ইতিস্স তং ৱিভৱজাতং নেৱ পুত্তদাৰাদীনং, ন সমণব্ৰাহ্মণানং অত্থং অনুভোতি, ৰক্খসপৰিগ্গহিতা পোক্খৰণী ৱিয অপৰিভোগং তিট্ঠতি. সত্থা একদিৱসং পচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সকললোকধাতুযং বোধনেয্যবন্ধৱে ওলোকেন্তো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে ৱসন্তস্স সেট্ঠিনো সপজাপতিকস্স সোতাপত্তিফলস্স উপনিস্সযং অদ্দস. ততো পুৰিমদিৱসে পন সো ৰাজানং উপট্ঠাতুং ৰাজগেহং গন্ত্ৱা ৰাজূপট্ঠানং কত্ৱা আগচ্ছন্তো একং ছাতজ্ঝত্তং জনপদমনুস্সং কুম্মাসপূৰং কপল্লকপূৱং খাদন্তং দিস্ৱা তত্থ পিপাসং উপ্পাদেত্ৱা অত্তনো ঘৰং গন্ত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং কপল্লকপূৱং খাদিতুকামোম্হীতি ৱক্খামি, বহূ মনুস্সা মযা সদ্ধিং খাদিতুকামা ভৱিস্সন্তি, এৱং মে বহূনি তিলতণ্ডুলসপ্পিফাণিতাদীনি পৰিক্খযং গমিস্সন্তি, ন কস্সচি কথেস্সামী’’তি তণ্হং অধিৱাসেন্তো চৰতি. সো গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতো ধমনিসন্থতগত্তো জাতো. ততো তণ্হং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো গব্ভং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে উপগূহিত্ৱা নিপজ্জি. এৱং গতোপি ধনহানিভযেন ন কস্সচি কিঞ্চি কথেসি.
অথ নং ভৰিযা উপসঙ্কমিত্ৱা পিট্ঠিং পৰিমজ্জিত্ৱা, ‘‘কিং তে, সামি, অফাসুকং জাত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন মে কিঞ্চি অফাসুকং অত্থী’’তি. ‘‘কিং নু খো তে ৰাজা কুপিতো’’তি? ‘‘ৰাজাপি মে ন কুপ্পতী’’তি. ‘‘অথ কিং তে পুত্তধীতাহি ৱা দাসকম্মকৰাদীহি ৱা কিঞ্চি অমনাপং কতং অত্থী’’তি? ‘‘এৱৰূপম্পি নত্থী’’তি. ‘‘কিস্মিঞ্চি পন তে তণ্হা অত্থী’’তি? এৱং ৱুত্তেপি ধনহানিভযেন কিঞ্চি অৱত্ৱা নিস্সদ্দোৱ নিপজ্জি, অথ নং ভৰিযা ‘‘কথেহি, সামি কিস্মিঞ্চি তে তণ্হা অত্থী’’তি আহ. সো ৱচনং পৰিগিলন্তো ৱিয ‘‘অত্থি মে তণ্হা’’তি আহ. ‘‘কিং তণ্হা, সামী’’তি? ‘‘কপল্লকপূৱং খাদিতুকামোম্হী’’তি. ‘‘অথ কিমত্থং মে ন কথেসি, কিং ত্ৱং দলিদ্দোসি, ইদানি সকলনিগমৱাসীনং পহোনকে কপল্লকপূৱে পচিস্সামী’’তি. ‘‘কিং তে এতেহি, অত্তনো কম্মং কত্ৱা খাদিস্সন্তী’’তি? ‘‘তেন হি একৰচ্ছৱাসীনং পহোনকে পচিস্সামী’’তি. ‘‘জানামহং তৱ মহদ্ধনভাৱ’’ন্তি. ‘‘ইমস্মিং গেহসামন্তে সব্বেসং পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘জানামহং তৱ মহজ্ঝাসযভাৱ’’ন্তি. ‘‘তেন হি তে পুত্তদাৰমত্তস্সেৱ পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘কিং তে এতেহী’’তি? ‘‘কিং পন তুয্হঞ্চ ময্হঞ্চ পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি? ‘‘ত্ৱং কিং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘তেন হি এককস্সেৱ তে পহোনকং কত্ৱা পচামী’’তি. ‘‘ইমস্মিং ঠানে পচমানে বহূ পচ্চাসীসন্তি. সকলতণ্ডুলে ঠপেত্ৱা ভিন্নতণ্ডুলে চ উদ্ধনকপল্লানি চ আদায থোকং খীৰসপ্পিমধুফাণিতঞ্চ গহেত্ৱা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলং আৰুয্হ পচ, তত্থাহং এককোৱ নিসীদিত্ৱা খাদিস্সামী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা গহেতব্বং গাহাপেত্ৱা পাসাদং অভিৰুয্হ দাসিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা সেট্ঠিং পক্কোসাপেসি, সো আদিতো পট্ঠায দ্ৱাৰানি পিদহন্তো সব্বদ্ৱাৰেসু সূচিঘটিকং দত্ৱা সত্তমতলং অভিৰুহিত্ৱা তত্থপি দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা নিসীদি. ভৰিযাপিস্স উদ্ধনে অগ্গিং জালেত্ৱা কপল্লং আৰোপেত্ৱা পূৱে পচিতুং আৰভি.
অথ সত্থা পাতোৱ মহামোগ্গল্লানত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘এসো, মোগ্গল্লান, ৰাজগহস্স অৱিদূৰে সক্কাৰনিগমে মচ্ছৰিযসেট্ঠি ‘কপল্লকপূৱে খাদিস্সামী’তি অঞ্ঞেসং দস্সনভযেন সত্তভূমিকে পাসাদে কপল্লকপূৱে পচাপেতি, ত্ৱং তত্থ গন্ত্ৱা সেট্ঠিং দমেত্ৱা নিব্বিসেৱনং কত্ৱা উভোপি জাযম্পতিকে পূৱে চ খীৰসপ্পিমধুফাণিতানি চ গাহাপেত্ৱা অত্তনো বলেন জেতৱনং আনেহি, অজ্জাহং পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৱিহাৰে এৱ নিসীদিস্সামি, পূৱেহেৱ ভত্তকিচ্চং কৰিস্সামী’’তি.
থেৰো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তাৱদেৱ ইদ্ধিবলেন তং নিগমং গন্ত্ৱা তস্স পাসাদস্স সীহপঞ্জৰদ্ৱাৰে সুনিৱত্থো সুপাৰুতো আকাসে এৱ মণিৰূপকং ৱিয অট্ঠাসি. মহাসেট্ঠিনো থেৰং দিস্ৱাৱ হদযমংসং কম্পি. সো অহং এৱৰূপানংযেৱ দস্সনভযেন ইমং ঠানমাগতো, অযঞ্চ ভিক্খু আকাসেনাগন্ত্ৱা ৱাতপানদ্ৱাৰে ঠিতোতি. সো গহেতব্বগহণং অপস্সন্তো অগ্গিম্হি পক্খিত্তলোণসক্খৰা ৱিয দোসেন তটতটাযন্তো এৱমাহ – ‘‘সমণ, আকাসে ঠত্ৱাপি কিং লভিস্সসি, আকাসে অপদে পদং দস্সেত্ৱা চঙ্কমন্তোপি নেৱ লভিস্সসী’’তি. থেৰো তস্মিং এৱ ঠানে অপৰাপৰং চঙ্কমি. সেট্ঠি ‘‘চঙ্কমন্তো কিং লভিস্সসি, আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদন্তোপি ন লভিস্সসিযেৱা’’তি আহ. থেৰো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদি. অথ নং ‘‘আকাসে নিসিন্নো কিং লভিস্সসি, আগন্ত্ৱা ৱাতপানস্স উম্মাৰে ঠিতোপি ন লভিস্সসী’’তি আহ. থেৰো উম্মাৰে ঠিতো. ‘‘উম্মাৰে ঠিতোপি কিং লভিস্সসি, ধূমাযন্তোপি ন লভিস্সসি এৱা’’তি আহ. থেৰোপি ধূমাযি. সকলপাসাদো একধূমো অহোসি. সেট্ঠিনো অক্খীনং সূচিযা ৱিজ্ঝনকালো ৱিয অহোসি, গেহজ্ঝাযনভযেন পন ‘‘ত্ৱং পজ্জলন্তোপি ন লভিস্সসী’’তি অৱত্ৱা ‘‘অযং সমণো সুট্ঠু লগ্গো, অলদ্ধা ন গমিস্সতি, একমস্স পূৱং দাপেস্সামী’’তি ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে একং খুদ্দকপূৱং পচিত্ৱা সমণস্স দত্ৱা উয্যোজেহি ন’’ন্তি. সা থোকং এৱ পিট্ঠং কপল্লপাতিযং পক্খিপি, মহাপূৱো হুত্ৱা সকলপাতিং পূৰেত্ৱা উদ্ধুমাতো হুত্ৱা অট্ঠাসি.
সেট্ঠি তং দিস্ৱা ‘‘বহুং তযা পিট্ঠং গহিতং ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ দব্বিকণ্ণেন থোকং পিট্ঠং গহেত্ৱা পক্খিপি, পূৱো পুৰিমপূৱতো মহন্ততৰো জাতো. এৱং যং যং পচতি, সো সো মহন্তমহন্তোৱ হোতি. সো নিব্বিন্নো ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, ইমস্স একং পূৱং দেহী’’তি. তস্সা পচ্ছিতো একং পূৱং গণ্হন্তিযা সব্বে একাবদ্ধা অল্লীযিংসু. সা সেট্ঠিং আহ – ‘‘সামি, সব্বে পূৱা একতো লগ্গা, ৱিসুং কাতুং ন সক্কোমী’’তি. ‘‘অহং কৰিস্সামী’’তি সোপি কাতুং নাসক্খি. উভোপি জনা কোটিযং গহেত্ৱা কড্ঢন্তাপি ৱিযোজেতুং নাসক্খিংসু এৱ. অথস্স পূৱেহি সদ্ধিং ৱাযমন্তস্সেৱ সৰীৰতো সেদা মুচ্চিংসু, পিপাসা উপচ্ছিজ্জি. ততো ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, ন মে পূৱেহি অত্থো, পচ্ছিযা সদ্ধিংযেৱ ইমস্স দেহী’’তি. সা পচ্ছিং আদায থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অদাসি. থেৰো উভিন্নম্পি ধম্মং দেসেসি, তিণ্ণং ৰতনানং গুণং কথেসি, ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠ’’ন্তি দিন্নদানাদীনং ফলং গগনতলে পুণ্ণচন্দং ৱিয দস্সেসি.
তং সুত্ৱা পসন্নচিত্তো হুত্ৱা সেট্ঠি ‘‘ভন্তে, আগন্ত্ৱা ইমস্মিং পল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’’তি আহ. থেৰো, ‘‘মহাসেট্ঠি, সম্মাসম্বুদ্ধো ‘পূৱে খাদিস্সামী’তি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৱিহাৰে নিসিন্নো, তুম্হাকং ৰুচিযা সতি অহং ৱো নেস্সামি, সেট্ঠিভৰিযং পূৱে চ খীৰাদীনি চ গণ্হাপেথ, সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘কহং পন, ভন্তে, এতৰহি সত্থা’’তি? ‘‘ইতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে জেতৱনৱিহাৰে, মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ভন্তে, কালং অনতিক্কমিত্ৱা এত্তকং অদ্ধানং কথং গমিস্সামা’’তি. ‘‘মহাসেট্ঠি, তুম্হাকং ৰুচিযা সতি অহং ৱো অত্তনো ইদ্ধিবলেন নেস্সামি, তুম্হাকং পাসাদে সোপানসীসং অত্তনো ঠানে এৱ ভৱিস্সতি, সোপানপৰিযোসানং পন ৱো জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে ভৱিস্সতি, উপৰিপাসাদা হেট্ঠাপাসাদং ওতৰণকালমত্তেনেৱ জেতৱনং নেস্সামী’’তি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সম্পটিচ্ছি.
থেৰো সোপানসীসং তত্থেৱ কত্ৱা ‘‘সোপানপাদমূলং জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে হোতূ’’তি অধিট্ঠাসি. তথেৱ অহোসি. ইতি থেৰো সেট্ঠিঞ্চ সেট্ঠিভৰিযঞ্চ উপৰিপাসাদা হেট্ঠাপাসাদং ওতৰণকালতো খিপ্পতৰং জেতৱনং সম্পাপেসি. তে উভোপি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা কালং আৰোচেসুং. সত্থা ভত্তগ্গং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. মহাসেট্ঠি বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দক্খিণোদকং অদাসি. ভৰিযাপিস্স তথাগতস্স পত্তে পূৱং পতিট্ঠাপেসি. সত্থা অত্তনো যাপনমত্তং গণ্হি, পঞ্চসতা ভিক্খূপি যাপনমত্তং গণ্হিংসু. সেট্ঠি খীৰসপ্পিমধুসক্খৰাদীনি দদমানো ন খযং অগমাসি. সত্থা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেসি. মহাসেট্ঠিপি সদ্ধিং ভৰিযায যাৱদত্থং খাদি. পূৱানং পৰিযোসানমেৱ ন পঞ্ঞাযতি. সকলৱিহাৰে ভিক্খূনঞ্চ ৱিঘাসাদানঞ্চ দিন্নেসুপি পৰিযন্তো ন পঞ্ঞাযতেৱ. ‘‘ভন্তে, পূৱা পৰিক্খযং ন গচ্ছন্তী’’তি ভগৱতো আৰোচেসুং. ‘‘তেন হি জেতৱনদ্ৱাৰকোট্ঠকে ছড্ডেথা’’তি. অথ নে দ্ৱাৰকোট্ঠকস্স অৱিদূৰে পব্ভাৰট্ঠানে ছড্ডযিংসু. যাৱজ্জতনাপি তং ঠানং কপল্লকপূৱপব্ভাৰন্তেৱ পঞ্ঞাযতি. মহাসেট্ঠি সহ ভৰিযায ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৱা অনুমোদনমকাসি. অনুমোদনাৱসানে উভোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকে সোপানং আৰুয্হ অত্তনো পাসাদেযেৱ পতিট্ঠহিংসু.
ততো পট্ঠায সেট্ঠি অসীতিকোটিধনং বুদ্ধসাসনেযেৱ ৱিক্কিৰি. পুনদিৱসে সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভিক্খূ ‘‘পস্সথাৱুসো, মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স আনুভাৱং, অনুপহচ্চ নাম সদ্ধং, অনুপহচ্চ ভোগে মচ্ছৰিযসেট্ঠিং মুহুত্তেনেৱ দমেত্ৱা নিব্বিসেৱনং কত্ৱা পূৱে গাহাপেত্ৱা জেতৱনং আনেত্ৱা সত্থু সম্মুখং কত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি, অহো মহানুভাৱো থেৰো’’তি থেৰস্স গুণং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা দিব্বায সোতধাতুযা কথং সুত্ৱা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, কুলদমকেন নাম ভিক্খুনা অনুপহচ্চ সদ্ধং, অনুপহচ্চ ভোগে, কুলং অকিলমেত্ৱা অৱিহেঠেত্ৱা পুপ্ফতো ৰেণুং গণ্হন্তেন ভমৰেন ৱিয উপসঙ্কমিত্ৱা বুদ্ধগুণং জানাপেতব্বং, তাদিসো মম পুত্তো মোগ্গল্লানো’’তি থেৰং পসংসিত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৯. ‘‘যথাপি ভমৰো পুপ্ফং, ৱণ্ণগন্ধমহেঠযং;
পলেতি ৰসমাদায, এৱং গামে মুনী চৰে’’তি.
তত্থ ভমৰোতি যা কাচি মধুকৰজাতি. পুপ্ফন্তি পুপ্ফাৰামে চৰন্তো পুপ্ফঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ গন্ধঞ্চ অহেঠযন্তো অৱিনাসেন্তো ৱিচৰতীতি অত্থো. পলেতীতি এৱং চৰিত্ৱা যাৱদত্থং ৰসং পিৱিত্ৱা অপৰম্পি মধুকৰণত্থায আদায পলেতি, সো এৱং ৱনগহনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা একস্মিং ৰুক্খসুসিৰে তং ৰজমিস্সকং ৰসং ঠপেত্ৱা অনুপুব্বেন মধুৰৰসং মধুং কৰোতি, ন তস্স পুপ্ফাৰামে ৱিচৰিতপচ্চযা পুপ্ফং ৱা ৱণ্ণগন্ধং ৱাস্স ৱিগচ্ছতি, অথ খো সব্বং পাকতিকমেৱ হোতি. এৱং গামে মুনী চৰেতি এৱং সেখাসেখভেদো অনাগাৰিযমুনি কুলপটিপাটিযা গামে ভিক্খং গণ্হন্তো ৱিচৰতীতি অত্থো. ন হি তস্স গামে চৰণপচ্চযা কুলানং সদ্ধাহানি ৱা ভোগহানি ৱা হোন্তি. সদ্ধাপি ভোগাপি পাকতিকাৱ হোন্তি. এৱং চৰিত্ৱা চ পন নিক্খমিত্ৱা সেখমুনি তাৱ বহিগামে উদকফাসুকট্ঠানে সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসিন্নো অক্খভঞ্জনৱণপটিচ্ছাদনপুত্তমংসূপমাদিৱসেন পচ্চৱেক্খন্তো পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাৰূপং ৱনসণ্ডং অনুপৱিসিত্ৱা অজ্ঝত্তিককম্মট্ঠানং সম্মসন্তো চত্তাৰো মগ্গে, চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি হত্থগতানেৱ কৰোতি. অসেখমুনি পন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুঞ্জতি. অযমস্স ভমৰেন সদ্ধিং মধুকৰণসৰিক্খতা ৱেদিতব্বা. ইধ পন খীণাসৱোৱ অধিপ্পেতো.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসূতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং ৱত্ৱা উত্তৰিপি থেৰস্স গুণং পকাসেতুং ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ মোগ্গল্লানেন মচ্ছৰিযসেট্ঠি দমিতো, পুব্বেপি নং দমেত্ৱা কম্মফলসম্বন্ধং জানাপেসি এৱা’’তি ৱত্ৱা ইমমত্থং পকাসেন্তো অতীতং আহৰিত্ৱা –
‘‘উভো খঞ্জা উভো কুণী, উভো ৱিসমচক্খুকা;
উভিন্নং পিড়কা জাতা, নাহং পস্সামি ইল্লিস’’ন্তি. (জা. ১.১.৭৮) –
ইমং ইল্লিসজাতকং কথেসীতি.
মচ্ছৰিযকোসিযসেট্ঠিৱত্থু পঞ্চমং.