৫. চিত্তহত্থত্থেৰৱত্থু
অনৱট্ঠিতচিত্তস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো চিত্তহত্থত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো নট্ঠগোণং পৰিযেসন্তো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝন্হিকে কালে গোণং দিস্ৱা গোযূথে ৱিস্সজ্জেত্ৱা, ‘‘অৱস্সং অয্যানং সন্তিকে আহাৰমত্তং লভিস্সামী’’তি খুপ্পিপাসাপীড়িতো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তস্মিং খো পন সমযে ভিক্খূনং অৱক্কাৰপাতিযং ভুত্তাৱসেসকং ভত্তং হোতি, তে তং ছাতকপীড়িতং দিস্ৱা, ‘‘ইতো ভত্তং গহেত্ৱা ভুঞ্জাহী’’তি ৱদিংসু. বুদ্ধকালে চ পন অনেকসূপব্যঞ্জনং ভত্তং উপ্পজ্জতি, সো ততো যাপনমত্তং গহেত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা, ‘‘কিং, ভন্তে, অজ্জ, অয্যা, নিমন্তনট্ঠানং অগমংসূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, উপাসক, ভিক্খূ ইমিনাৱ নীহাৰেন নিবদ্ধং লভন্তী’’তি. সো ‘‘মযং উট্ঠায সমুট্ঠায ৰত্তিন্দিৱং নিবদ্ধং কম্মং কৰোন্তাপি এৱং মধুৰব্যঞ্জনং ভত্তং ন লভাম, ইমে কিৰ নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি, কিং মে গিহিভাৱেন, ভিক্খু ভৱিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘সাধু উপাসকা’’তি পব্বাজেসুং.
সো লদ্ধূপসম্পদো সব্বপ্পকাৰং ৱত্তপটিৱত্তং অকাসি. সো বুদ্ধানং উপ্পন্নেন লাভসক্কাৰেন কতিপাহচ্চযেন থূলসৰীৰো অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং মে ভিক্খায চৰিত্ৱা জীৱিতেন, গিহী ভৱিস্সামী’’তি. সো ৱিব্ভমিত্ৱা গেহং পাৱিসি. তস্স গেহে কম্মং কৰোন্তস্স কতিপাহেনেৱ সৰীৰং মিলাযি. ততো ‘‘কিং মে ইমিনা দুক্খেন, সমণো ভৱিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পুন গন্ত্ৱা পব্বজি. সো কতিপাহং ৱীতিনামেত্ৱা পুন উক্কণ্ঠিত্ৱা ৱিব্ভমি, পব্বজিতকালে পন ভিক্খূনং উপকাৰকো হোতি. সো কতিপাহেনেৱ পুনপি উক্কণ্ঠিত্ৱা, ‘‘কিং মে গিহিভাৱেন, পব্বজিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ উপকাৰৱসেন পুন পব্বাজযিংসু. এৱং সো ইমিনা নিযামেনেৱ ছক্খত্তুং পব্বজিত্ৱা উপ্পব্বজিতো. তস্স ভিক্খূ ‘‘এস চিত্তৱসিকো হুত্ৱা ৱিচৰতী’’তি চিত্তহত্থত্থেৰোতি নামং কৰিংসু.
তস্সেৱং অপৰাপৰং ৱিচৰন্তস্সেৱ ভৰিযা গব্ভিনী অহোসি. সো সত্তমে ৱাৰে অৰঞ্ঞতো কসিভণ্ডমাদায গেহং গন্ত্ৱা ভণ্ডকং ঠপেত্ৱা ‘‘অত্তনো কাসাৱং গণ্হিস্সামী’’তি গব্ভং পাৱিসি. তস্মিং খণে তস্স ভৰিযা নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযতি. তস্সা নিৱত্থসাটকো অপগতো হোতি, মুখতো চ লালা পগ্ঘৰতি, নাসা ঘুৰঘুৰাযতি, মুখং ৱিৱট্টং, দন্তং ঘংসতি, সা তস্স উদ্ধুমাতকসৰীৰং ৱিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং ইদ’’ন্তি সঞ্ঞং লভিত্ৱা, ‘‘অহং এত্তকং কালং পব্বজিত্ৱা ইমং নিস্সায ভিক্খুভাৱে সণ্ঠাতুং নাসক্খি’’ন্তি কাসাযকোটিযং গহেত্ৱা উদৰে বন্ধিত্ৱা গেহা নিক্খমি.
অথস্স অনন্তৰগেহে ঠিতা সস্সু তং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৱা, ‘‘অযং পটিউক্কণ্ঠিতো ভৱিস্সতি, ইদানেৱ অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা কাসাৱং উদৰে বন্ধিত্ৱাৱ গেহা নিক্খন্তো ৱিহাৰাভিমুখো গচ্ছতি, কিং নু খো’’তি গেহং পৱিসিত্ৱা নিদ্দাযমানং ধীতৰং পস্সিত্ৱা ‘‘ইমং দিস্ৱা সো ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গতো’’তি ঞত্ৱা ধীতৰং পহৰিত্ৱা ‘‘উট্ঠেহি কাড়কণ্ণি, সামিকো তে তং নিদ্দাযমানং দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গতো, নত্থি সো ইতো পট্ঠায তুয্হ’’ন্তি আহ. ‘‘অপেহি অপেহি, অম্ম, কুতো তস্স গমনং অত্থি, কতিপাহেনেৱ পুনাগমিস্সতী’’তি আহ. সোপি ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৱত্ৱা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোৱ সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সো গন্ত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. ‘‘ন সক্খিস্সাম মংযং তং পব্বাজেতুং, কুতো তুয্হং সমণভাৱো, সত্থকনিসানপাসাণসদিসং তৱ সীস’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, ইদানি মং অনুকম্পায একৱাৰং পব্বাজেথা’’তি. তে তং উপকাৰৱসেন পব্বাজযিংসু. সো কতিপাহেনেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি.
তেপি নং আহংসু – ‘‘আৱুসো চিত্তহত্থ, তৱ গমনসমযং ত্ৱমেৱ জানেয্যাসি, ইমস্মিং ৱাৰে তে চিৰাযিত’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, সংসগ্গস্স অত্থিভাৱকালে গতম্হা, সো নো সংসগ্গো ছিন্নো, ইদানি অগমনধম্মা জাতম্হা’’তি. ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু অম্হেহি এৱং ৱুত্তো এৱং নাম কথেসি, অঞ্ঞং ব্যাকৰোতি, অভূতং ৱদতী’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৱে, মম পুত্তো অত্তনো অনৱট্ঠিতচিত্তকালে সদ্ধম্মং অজাননকালে গমনাগমনং অকাসি, ইদানিস্স পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ পহীন’’ন্তি ৱত্ৱা ইমা দ্ৱে গাথা আহ –
৩৮. ‘‘অনৱট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৱিজানতো;
পৰিপ্লৱপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পৰিপূৰতি.
৩৯. ‘‘অনৱস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৱাহতচেতসো;
পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগৰতো ভয’’ন্তি.
তত্থ অনৱট্ঠিতচিত্তস্সাতি চিত্তং নামেতং কস্সচি নিবদ্ধং ৱা থাৱৰং ৱা নত্থি. যো পন পুগ্গলো অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডং ৱিয চ থুসৰাসিম্হি কোট্টিতখাণুকো ৱিয চ খল্লাটসীসে ঠপিতকদম্বপুপ্ফং ৱিয চ ন কত্থচি সণ্ঠাতি, কদাচি বুদ্ধসাৱকো হোতি, কদাচি আজীৱকো, কদাচি নিগণ্ঠো, কদাচি তাপসো. এৱৰূপো পুগ্গলো অনৱট্ঠিতচিত্তো নাম. তস্স অনৱট্ঠিতচিত্তস্স. সদ্ধম্মং অৱিজানতোতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মভেদং ইমং সদ্ধম্মং অৱিজানন্তস্স পৰিত্তসদ্ধতায ৱা উপ্লৱসদ্ধতায ৱা পৰিপ্লৱপসাদস্স কামাৱচৰৰূপাৱচৰাদিভেদা পঞ্ঞা ন পৰিপূৰতি. কামাৱচৰাযপি অপৰিপূৰযমানায কুতোৱ ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰপঞ্ঞা পৰিপূৰিস্সতীতি দীপেতি. অনৱস্সুতচিত্তস্সাতি ৰাগেন অতিন্তচিত্তস্স. অনন্ৱাহতচেতসোতি ‘‘আহতচিত্তো খিলজাতো’’তি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৱিভ. ৯৪১; ম. নি. ১.১৮৫) আগতট্ঠানে দোসেন চিত্তস্স পহতভাৱো ৱুত্তো, ইধ পন দোসেন অপ্পটিহতচিত্তস্সাতি অত্থো. পুঞ্ঞপাপপহীনস্সাতি চতুত্থমগ্গেন পহীনপুঞ্ঞস্স চেৱ পহীনপাপস্স চ খীণাসৱস্স. নত্থি জাগৰতো ভযন্তি খীণাসৱস্স জাগৰন্তস্সেৱ অভযভাৱো কথিতো ৱিয. সো পন সদ্ধাদীহি পঞ্চহি জাগৰধম্মেহি সমন্নাগতত্তা জাগৰো নাম. তস্মা তস্স জাগৰন্তস্সাপি অজাগৰন্তস্সাপি কিলেসভযং নত্থি কিলেসানং অপচ্ছাৱত্তনতো. ন হি তং কিলেসা অনুবন্ধন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনানং কিলেসানং পুন অনুপগমনতো. তেনেৱাহ – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি, সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).
দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা সফলা অহোসি.
অথেকদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘ভাৰিযা ৱতিমে, আৱুসো, কিলেসা নাম, এৱৰূপস্স অৰহত্তস্স উপনিস্সাযসম্পন্নো কুলপুত্তো কিলেসেহি আলোড়িতো সত্তৱাৰে গিহী হুত্ৱা সত্তৱাৰে পব্বজিতো’’তি. সত্থা তেসং তং কথাপৱত্তিং সুত্ৱা তঙ্খণানুৰূপেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৱা বুদ্ধাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে এৱমেৱ, ভিক্খৱে, কিলেসা নাম ভাৰিযা, সচে এতে ৰূপিনো হুত্ৱা কত্থচি পক্খিপিতুং সক্কা ভৱেয্যুং, চক্কৱাড়ং অতিসম্বাধং, ব্ৰহ্মলোকো অতিনীচকোতি ওকাসো নেসং ন ভৱেয্য, মাদিসম্পি নামেতে পঞ্ঞাসম্পন্নং পুৰিসাজানেয্যং আলোড়েন্তি, অৱসেসেসু কা কথা? ‘‘অহঞ্হি অড্ঢনাড়িমত্তং ৱৰকচোৰকং কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায ছ ৱাৰে পব্বজিত্ৱা উপ্পব্বজিতপুব্বো’’তি. ‘‘কদা, ভন্তে, কদা সুগতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি সুণাথা’’তি অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে কুদালপণ্ডিতো নাম বাহিৰকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অট্ঠ মাসে হিমৱন্তে ৱসিত্ৱা ৱস্সাৰত্তসমযে ভূমিযা তিন্তায ‘‘গেহে মে অড্ঢনাড়িমত্তো ৱৰকচোৰকো চ কুণ্ঠকুদালকো চ অত্থি, ৱৰকচোৰকবীজং মা নস্সী’’তি উপ্পব্বজিত্ৱা একং ঠানং কুদালেন কসিত্ৱা তং বীজং ৱপিত্ৱা ৱতিং কত্ৱা পক্ককালে উদ্ধৰিত্ৱা নাড়িমত্তবীজং ঠপেত্ৱা সেসং খাদি. সো ‘‘কিং মে দানি গেহেন, পুন অট্ঠ মাসে পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিক্খমিত্ৱা পব্বজি. ইমিনাৱ নীহাৰেন নাড়িমত্তং ৱৰকচোৰকঞ্চ কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায সত্তৱাৰে গিহী হুত্ৱা সত্তৱাৰে পব্বজিত্ৱা সত্তমে পন ৱাৰে চিন্তেসি – ‘‘অহং ছ ৱাৰে ইমং কুণ্ঠকুদালং নিস্সায গিহী হুত্ৱা পব্বজিতো, কত্থচিদেৱ নং ছড্ডেস্সামী’’তি. সো গঙ্গায তীৰং গন্ত্ৱা, ‘‘পতিতট্ঠানং পস্সন্তো ওতৰিত্ৱা গণ্হেয্যং, যথাস্স পতিতট্ঠানং ন পস্সামি, তথা নং ছড্ডেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নাড়িমত্তং বীজং পিলোতিকায বন্ধিত্ৱা পিলোতিকং কুদালফলকে বন্ধিত্ৱা কুদালং অগ্গদণ্ডকে গহেত্ৱা গঙ্গায তীৰে ঠিতো অক্খীনি নিমীলেত্ৱা উপৰিসীসে তিক্খত্তুং আৱিজ্ঝিত্ৱা গঙ্গাযং খিপিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেন্তো পতিতট্ঠানং অদিস্ৱা ‘‘জিতং মে, জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সদ্দমকাসি.
তস্মিং খণে বাৰাণসিৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা আগন্ত্ৱা নদীতীৰে খন্ধাৱাৰং নিৱাসেত্ৱা ন্হানত্থায নদিং ওতিণ্ণো তং সদ্দং অস্সোসি. ৰাজূনঞ্চ নাম ‘‘জিতং মে’’তি সদ্দো অমনাপো হোতি, সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘অহং ইদানি অমিত্তমদ্দনং কত্ৱা ‘জিতং মে’তি আগতো, ত্ৱং পন ‘জিতং মে, জিতং মে’তি ৱিৰৱসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. কুদালপণ্ডিতো ‘‘ত্ৱং বাহিৰকচোৰে জিনি, তযা জিতং পুন অৱজিতমেৱ হোতি, মযা পন অজ্ঝত্তিকো লোভচোৰো জিতো, সো পুন মং ন জিনিস্সতি, তস্সেৱ জযো সাধূ’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৱজীযতি;
তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৱজীযতী’’তি. (জা. ১.১.৭০);
তং খণংযেৱ চ গঙ্গং ওলোকেন্তো আপোকসিণং নিব্বত্তেত্ৱা অধিগতৱিসেসো আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদি. ৰাজা মহাপুৰিসস্স ধম্মকথং সুত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা সদ্ধিং বলকাযেন পব্বজি. যোজনমত্তা পৰিসা অহোসি. অপৰোপি সামন্তৰাজা তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা, ‘‘তস্স ৰজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা তথা সমিদ্ধং নগৰং সুঞ্ঞং দিস্ৱা, ‘‘এৱৰূপং নগৰং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতো ৰাজা ওৰকে ঠানে ন পব্বজিস্সতি, মযাপি পব্বজিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা মহাপুৰিসং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা সপৰিৱাৰো পব্বজি. এতেনেৱ নীহাৰেন সত্ত ৰাজানো পব্বজিংসু. সত্তযোজনিকো অস্সমো অহোসি. সত্ত ৰাজানো ভোগে ছড্ডেত্ৱা এত্তকং জনং গহেত্ৱা পব্বজিংসু. মহাপুৰিসো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসিত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপগো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘অহং, ভিক্খৱে, তদা কুদালপণ্ডিতো অহোসিং, কিলেসা নামেতে এৱং ভাৰিযা’’তি আহ.
চিত্তহত্থত্থেৰৱত্থু পঞ্চমং.