৩. চিত্তৱগ্গো
১. মেঘিযত্থেৰৱত্থু
ফন্দনং চপলং চিত্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা চালিকায পব্বতে ৱিহৰন্তো আযস্মন্তং মেঘিযং আৰব্ভ কথেসি.
তস্স ৱত্থুং ৱিভাৱনত্থং সব্বং মেঘিযসুত্তন্তং (উদা. ৩১) ৱিত্থাৰেতব্বং. সত্থা পন তীহি ৱিতক্কেহি অন্ৱাসত্ততায তস্মিং অম্বৱনে পধানং অনুযুঞ্জিতুং অসক্কুণিত্ৱা আগতং মেঘিযত্থেৰং আমন্তেত্ৱা, ‘‘অতিভাৰিযং তে, মেঘিয, কতং ‘আগমেহি তাৱ, মেঘিয, এককোম্হি যাৱ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতী’তি মং যাচন্তং এককং পহায গচ্ছন্তেন ভিক্খুনা নাম এৱং চিত্তৱসিকেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, চিত্তং নামেতং লহুকং, তং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি –
৩৩. ‘‘ফন্দনং চপলং চিত্তং, দূৰক্খং দুন্নিৱাৰযং;
উজুং কৰোতি মেধাৱী, উসুকাৰোৱ তেজনং.
৩৪. ‘‘ৱাৰিজোৱ থলে খিত্তো, ওকমোকতউব্ভতো;
পৰিপ্ফন্দতিদং চিত্তং, মাৰধেয্যং পহাতৱে’’তি.
তত্থ ফন্দনন্তি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ৱিপ্ফন্দমানং. চপলন্তি একইৰিযাপথেন অসণ্ঠহন্তো গামদাৰকো ৱিয একস্মিং আৰম্মণে অসণ্ঠহনতো চপলং. চিত্তন্তি ৱিঞ্ঞাণং, ভূমিৱত্থুআৰম্মণকিৰিযাদিৱিচিত্ততায পনেতং ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. দূৰক্খন্তি কিট্ঠসম্বাধে ঠানে কিট্ঠখাদকগোণং ৱিয একেকস্মিং সপ্পাযাৰম্মণেযেৱ দুট্ঠপনতো দূৰক্খং. দুন্নিৱাৰযন্তি ৱিসভাগাৰম্মণং গচ্ছন্তং পটিসেধেতুং দুক্খত্তা দুন্নিৱাৰযং. উসুকাৰোৱ তেজনন্তি যথা নাম উসুকাৰো অৰঞ্ঞতো একং ৱঙ্কদণ্ডকং আহৰিত্ৱা নিত্তচং কত্ৱা কঞ্জিযতেলেন মক্খেত্ৱা অঙ্গাৰকপল্লে তাপেত্ৱা ৰুক্খালকে উপ্পীড়েত্ৱা নিৱঙ্কং উজুং ৱালৱিজ্ঝনযোগ্গং কৰোতি, কত্ৱা চ পন ৰাজৰাজমহামত্তানং সিপ্পং দস্সেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং লভতি, এৱমেৱ মেধাৱী পণ্ডিতো ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো ফন্দনাদিসভাৱমেতং চিত্তং ধুতঙ্গাৰঞ্ঞাৱাসৱসেন, নিত্তচং অপগতওড়াৰিককিলেসং কত্ৱা সদ্ধাসিনেহেন তেমেত্ৱা কাযিকচেতসিকৱীৰিযেন তাপেত্ৱা সমথৱিপস্সনালকে উপ্পীড়েত্ৱা উজুং অকুটিলং নিব্বিসেৱনং কৰোতি, কত্ৱা চ পন সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা মহন্তং অৱিজ্জক্খন্ধং পদালেত্ৱা, ‘‘তিস্সো ৱিজ্জা, ছ অভিঞ্ঞা, নৱ লোকুত্তৰধম্মে’’তি ইমং ৱিসেসং হত্থগতমেৱ কত্ৱা অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং লভতি.
ৱাৰিজোৱাতি মচ্ছো ৱিয, থলে খিত্তোতি হত্থেন ৱা পাদেন ৱা জালাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰেন থলে ছড্ডিতো. ওকমোকতউব্ভতোতি ‘‘ওকপুণ্ণেহি চীৱৰেহী’’তি এত্থ (মহাৱ. ৩০৬) উদকং ওকং, ‘‘ওকং পহায অনিকেতসাৰী’’তি এত্থ (সু. নি. ৮৫০) আলযো, এত্থ উভযম্পি লব্ভতি. ‘‘ওকমোকতউব্ভতো’’তি হি এত্থ ওকমোকতোতি উদকসঙ্খাতা আলযাতি অযমত্থো. উব্ভতোতি উদ্ধটো. পৰিপ্ফন্দতিদং চিত্তন্তি যথা সো উদকালযতো উব্ভতো থলে খিত্তো মচ্ছো উদকং অলভন্তো পৰিপ্ফন্দতি, এৱমিদং পঞ্চকামগুণালযাভিৰতং চিত্তং ততো উদ্ধৰিত্ৱা মাৰধেয্যসঙ্খাতং ৱট্টং পহাতুং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানে খিত্তং কাযিকচেতসিকৱীৰিযেন সন্তাপিযমানং পৰিপ্ফন্দতি, সণ্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৱং সন্তেপি ধুৰং অনিক্খিপিত্ৱা মেধাৱী পুগ্গলো তং ৱুত্তনযেনেৱ উজুং কম্মনিযং কৰোতীতি অত্থো. অপৰো নযো – ইদং মাৰধেয্যং কিলেসৱট্টং অৱিজহিত্ৱা ঠিতং চিত্তং সো ৱাৰিজো ৱিয পৰিপ্ফন্দতি, তস্মা মাৰধেয্যং পহাতৱে, যেন কিলেসৱট্টসঙ্খাতেন মাৰধেয্যেনেৱ পৰিপ্ফন্দতি, তং পহাতব্বন্তি.
গাথাপৰিযোসানে মেঘিযত্থেৰো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো জাতাতি.
মেঘিযত্থেৰৱত্থু পঠমং.
২. অঞ্ঞতৰভিক্খুৱত্থু
দুন্নিগ্গহস্স লহুনোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং জেতৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.
কোসলৰঞ্ঞো কিৰ ৱিজিতে পব্বতপাদে মাতিকগামো নাম একো ঘনৱাসো গামো অহোসি. অথেকদিৱসং সট্ঠিমত্তা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে যাৱ অৰহত্তা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা তং গামং গন্ত্ৱা পিণ্ডায পৱিসিংসু. অথ নে যো তস্স গামস্স সামিকো মাতিকো নাম, তস্স মাতা দিস্ৱা গেহে নিসীদাপেত্ৱা নানগ্গৰসেন যাগুভত্তেন পৰিৱিসিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কত্থ গন্তুকামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘যথা ফাসুকট্ঠানং মহাউপাসিকে’’তি. সা ‘‘ৱস্সাৱাসট্ঠানং, অয্যা, পৰিযেসন্তি মঞ্ঞে’’তি ঞত্ৱা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা, ‘‘সচে, অয্যা, ইমং তেমাসং ইধ ৱসিস্সন্তি, অহং তীণি সৰণানি, পঞ্চ সীলানি গহেত্ৱা উপোসথকম্মং কৰিস্সামী’’তি আহ. ভিক্খূ ‘‘মযং ইমং নিস্সায ভিক্খায অকিলমন্তা ভৱনিস্সৰণং কাতুং সক্খিস্সামা’’তি অধিৱাসযিংসু. সা তেসং ৱসনট্ঠানং ৱিহাৰং পটিজগ্গিত্ৱা অদাসি.
তে তত্থেৱ ৱসন্তা একদিৱসং সন্নিপতিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৱদিংসু, ‘‘আৱুসো, অম্হেহি পমাদচাৰং চৰিতুং ন ৱট্টতি. অম্হাকঞ্হি সকগেহং ৱিয অট্ঠ মহানিৰযা ৱিৱটদ্ৱাৰাযেৱ, ধৰমানকবুদ্ধস্স খো পন সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা মযং আগতা, বুদ্ধা চ নাম পদানুপদিকং ৱিচৰন্তেনাপি সঠেন আৰাধেতুং ন সক্কা, যথাজ্ঝাসযেনেৱ আৰাধেতুং সক্কা, অপ্পমত্তা হোথ, দ্ৱীহি একট্ঠানে ন ঠাতব্বং, ন নিসীদিতব্বং, সাযং খো পন থেৰূপট্ঠানকালে পাতোৱ ভিক্খাচাৰকালে একতো ভৱিস্সাম, সেসকালে দ্ৱে একতো ন ভৱিস্সাম, অপিচ খো পন অফাসুকেন ভিক্খুনা আগন্ত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে ঘণ্ডিযা পহতায ঘণ্ডিসঞ্ঞায আগন্ত্ৱা তস্স ভেসজ্জং কৰিস্সামা’’তি.
তেসু এৱং কতিকং কত্ৱা ৱিহৰন্তেসু একদিৱসং সা উপাসিকা সপ্পিতেলফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৱা দাসদাসিকম্মকৰাদীহি পৰিৱুতা সাযন্হসমযে তং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে ভিক্খূ অদিস্ৱা, ‘‘কহং নু খো, অয্যা, গতা’’তি পুৰিসে পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘অত্তনো অত্তনো ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্না ভৱিস্সন্তি, অয্যে’’তি ৱুত্তে, ‘‘কিং নু খো কত্ৱা দট্ঠুং সক্খিস্সামী’’তি আহ. অথ নং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কতিকৱত্তং জাননমনুস্সা আহংসু – ‘‘ঘণ্ডিযা পহতায সন্নিপতিস্সন্তি, অয্যে’’তি. সা চ ঘণ্ডিং পহৰাপেসি. ভিক্খূ ঘণ্ডিসদ্দং সুত্ৱা, ‘‘কস্সচি অফাসুকং ভৱিস্সতী’’তি সকসকট্ঠানেহি নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে সন্নিপতিংসু. দ্ৱেপি জনা একমগ্গেনাগতা নাম নত্থি. উপাসিকা একেকট্ঠানতো একেকমেৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা, ‘‘মম পুত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহো কতো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱন্দিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কলহং নু খো, ভন্তে, কৰিত্থা’’তি? ‘‘ন কৰোম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘সচে ৱো, ভন্তে, কলহো নত্থি, অথ কস্মা যথা অম্হাকং গেহং আগচ্ছন্তা সব্বে একতোৱ আগচ্ছথ, এৱং অনাগন্ত্ৱা একেকট্ঠানতো একেকাৱ আগতা’’তি? ‘‘মহাউপাসিকে, একেকস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৱা সমণধম্মং কৰিম্হা’’তি. ‘‘কো এস, ভন্তে, সমণধম্মো নামা’’তি? ‘‘দ্ৱত্তিংসাকাৰে সজ্ঝাযং কৰোম, অত্তভাৱে চ খযৱযং পট্ঠপেম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, দ্ৱত্তিংসাকাৰে সজ্ঝাযং কাতুং, অত্তভাৱে চ খযৱযং পট্ঠপেতুং তুম্হাকমেৱ ৱট্টতি, উদাহু অম্হাকম্পীতি, কস্সচিপি অৱাৰিতো এস ধম্মো, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ময্হম্পি দ্ৱত্তিংসাকাৰং দেথ, অত্তভাৱে চ খযৱযপট্ঠপনং আচিক্খথা’’তি. ‘‘তেন হি উগ্গণ্হ, মহাউপাসিকে’’তি সব্বং উগ্গণ্হাপেসুং.
সা ততো পট্ঠায দ্ৱত্তিংসাকাৰে সজ্ঝাযং কত্ৱা অত্তনি খযৱযং পট্ঠপেত্ৱা তেহি ভিক্খূহি পুৰেতৰমেৱ তযো মগ্গে, তীণি চ ফলানি পাপুণি. মগ্গেনেৱ চস্সা চতস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযঅভিঞ্ঞা চ আগমিংসু. সা মগ্গফলসুখতো ৱুট্ঠায দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৱা, ‘‘কদা নু খো মম পুত্তেহি অযং ধম্মো অধিগতো’’তি উপধাৰেন্তী সব্বেপিমে সৰাগা সদোসা সমোহা ঝানৱিপস্সনামত্তম্পি তেসং নত্থি, ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তানং অৰহত্তস্স উপনিস্সযো অত্থি, নত্থী’’তি আৱজ্জেত্ৱা, ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৱা, ‘‘সেনাসনসপ্পাযং নু খো অত্থি, নত্থী’’তি আৱজ্জেত্ৱা তম্পি দিস্ৱা, ‘‘পুগ্গলসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি আৱজ্জেসি, পুগ্গলসপ্পাযম্পি দিস্ৱা, ‘‘আহাৰসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি উপধাৰেন্তী ‘‘আহাৰসপ্পাযং নেসং নত্থী’’তি দিস্ৱা ততো পট্ঠায নানাৱিধং যাগুং, অনেকপ্পকাৰং খজ্জকং, নানগ্গৰসঞ্চ ভোজনং সম্পাদেত্ৱা গেহে ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৱা দক্খিণোদকং দত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং যং যং ৰুচ্চতি, তং তং গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’’তি নিয্যাদেসি. তে যথাৰুচি যাগুআদীনি গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তি. তেসং সপ্পাযাহাৰং লভন্তানং চিত্তং একগ্গং অহোসি.
তে একগ্গেন চিত্তেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ন চিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা চিন্তযিংসু – ‘‘অহো মহাউপাসিকা অম্হাকং পতিট্ঠা জাতা, সচে মযং সপ্পাযাহাৰং ন লভিম্হ, ন নো মগ্গফলপটিৱেধো অভৱিস্স, ইদানি ৱুট্ঠৱস্সা পৱাৰেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. তে ‘‘সত্থাৰং দট্ঠুকামম্হা’’তি মহাউপাসিকং আপুচ্ছিংসু. ‘‘মহাউপাসিকা সাধু, অয্যা’’তি. তে অনুগন্ত্ৱা পুনপি, ‘‘ভন্তে, অম্হে ওলোকেয্যাথা’’তি বহূনি পিযৱচনানি ৱত্ৱা পটিনিৱত্তি. তেপি খো ভিক্খূ সাৱত্থিং গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্না ‘‘কচ্চি, ভিক্খৱে, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, ন চ পিণ্ডকেন কিলমিত্থা’’তি ৱুত্তে ‘‘খমনীযং, ভন্তে, যাপনীযং, ভন্তে, পিণ্ডকেন পন নেৱ কিলমিম্হ. অম্হাকঞ্হি মাতিকমাতা নামেকা উপাসিকা চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা, ‘অহো ৱত নো এৱৰূপং নাম আহাৰং পটিযাদেয্যা’তি চিন্তিতে যথাচিন্তিতং আহাৰং পটিযাদেত্ৱা অদাসী’’তি তস্সা গুণকথং কথযিংসু.
অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তস্সা গুণকথং সুত্ৱা তত্থ গন্তুকামো হুত্ৱা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তং গামং গমিস্সামী’’তি সত্থাৰং আপুচ্ছিত্ৱা জেতৱনতো নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন তং গামং পত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসনদিৱসেযেৱ চিন্তেসি – ‘‘অযং কিৰ উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং জানাতি, অহঞ্চ মগ্গকিলন্তো ৱিহাৰং পটিজগ্গিতুং ন সক্খিস্সামি, অহো ৱত মে ৱিহাৰপটিজগ্গকং মনুস্সং পেসেয্যা’’তি. উপাসিকা গেহে নিসিন্নাৱ আৱজ্জেন্তী তমত্থং ঞত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, ৱিহাৰং পটিজগ্গিত্ৱা এহী’’তি মনুস্সং পেসেসি. ইতৰোপি পানীযং পিৱিতুকামো ‘‘অহো ৱত মে সক্খৰপানকং কত্ৱা পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো পুনদিৱসে ‘‘পাতোৱ সিনিদ্ধযাগুং মে সউত্তৰিভঙ্গং পেসেতূ’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তথা অকাসি. সো যাগুং পিৱিত্ৱা, ‘‘অহো ৱত মে এৱৰূপং খজ্জকং পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘অযং উপাসিকা মযা সব্বং চিন্তিতচিন্তিতং পেসেসি, অহং এতং দট্ঠুকামো, অহো ৱত মে নানগ্গৰসভোজনং গাহাপেত্ৱা সযমেৱ আগচ্ছেয্যা’’তি. উপাসিকা ‘‘মম পুত্তো মং দট্ঠুকামো, আগমনং মে পচ্চাসীসতী’’তি ভোজনং গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা তস্স অদাসি. সো কতভত্তকিচ্চো ‘‘মাতিকমাতা নাম ত্ৱং, মহাউপাসিকে’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, তাতা’’তি. ‘‘ত্ৱং পৰচিত্তং জানাসী’’তি? ‘‘কিং মং পুচ্ছসি, তাতা’’তি? ‘‘মযা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বমকাসি, তেন তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘পৰচিত্তজাননকভিক্খূ বহূ, তাতা’’তি? ‘‘নাহং অঞ্ঞে পুচ্ছামি, তুৱং পুচ্ছামি, উপাসিকে’’তি. এৱং সন্তেপি উপাসিকা ‘‘পৰচিত্তং জানামী’’তি অৱত্ৱা ‘‘পৰচিত্তং জানন্তা নাম এৱং কৰোন্তি পুত্তা’’তি আহ. সো ‘‘ভাৰিযং ৱতিদং কম্মং, পুথুজ্জনা নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তযিস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোৰং চূড়ায গণ্হন্তী ৱিয মং ৱিপ্পকাৰং পাপেয্য, মযা ইতো পলাযিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘উপাসিকে, অহং গমিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কহং, অয্যা’’তি? ‘‘সত্থু সন্তিকং, উপাসিকে’’তি. ‘‘ৱসথ তাৱ, ভন্তে, ইধা’’তি. ‘‘ন ৱসিস্সামি, উপাসিকে, গমিস্সামেৱা’’তি নিক্খমিত্ৱা সত্থু সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং ভিক্খু ন ত্ৱং তত্থ ৱসসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ন সক্কা তত্থ ৱসিতু’’ন্তি. ‘‘কিং কাৰণা ভিক্খূ’’তি? ‘‘ভন্তে, সা উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বং জানাতি, পুথুজ্জনা চ নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তেস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোৰং চূড়ায গণ্হন্তী ৱিয মং ৱিপ্পকাৰং পাপেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা আগতোম্হীতি. ‘‘ভিক্খু, তত্থেৱ তযা ৱসিতুং ৱট্টতী’’তি, ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে, নাহং তত্থ ৱসিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৱং, ভিক্খু, একমেৱ ৰক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘তৱ চিত্তমেৱ ৰক্খ, চিত্তং নামেতং দুৰক্খং, ত্ৱং অত্তনো চিত্তমেৱ নিগ্গণ্হ, মা অঞ্ঞং কিঞ্চি চিন্তযি, চিত্তং নামেতং দুন্নিগ্গহ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৩৫. ‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;
চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৱহ’’ন্তি.
তত্থ চিত্তং নামেতং দুক্খেন নিগ্গয্হতীতি দুন্নিগ্গহং. লহুং উপ্পজ্জতি চ নিৰুজ্ঝতি চাতি লহু. তস্স দুন্নিগ্গহস্স লহুনো. যত্থকামনিপাতিনোতি যত্থ কত্থচিদেৱ নিপতনসীলস্স. এতঞ্হি লভিতব্বট্ঠানং ৱা অলভিতব্বট্ঠানং ৱা যুত্তট্ঠানং ৱা অযুত্তট্ঠানং ৱা ন জানাতি, নেৱ জাতিং ওলোকেতি, ন গোত্তং, ন ৱযং. যত্থ যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ তত্থেৱ নিপততীতি ‘‘যত্থকামনিপাতী’’তি ৱুচ্চতি. তস্স এৱৰূপস্স চিত্তস্স দমথো সাধু চতূহি অৰিযমগ্গেহি দন্তভাৱো যথা নিব্বিসেৱনং হোতি, তথা কতভাৱো সাধু. কিং কাৰণা? ইদঞ্হি চিত্তং দন্তং সুখাৱহং নিব্বিসেৱনং কতং মগ্গফলসুখং পৰমত্থনিব্বানসুখঞ্চ আৱহতীতি.
দেসনাপৰিযোসানে সম্পত্তপৰিসায বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং, মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
সত্থা তস্স ভিক্খুনো ইমং ওৱাদং দত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, ভিক্খু, অঞ্ঞং কিঞ্চি অচিন্তযিত্ৱা তত্থেৱ ৱসাহী’’তি পহিণি. সো ভিক্খু সত্থু সন্তিকা ওৱাদং লভিত্ৱা তত্থ অগমাসি. কিঞ্চি বহিদ্ধা চিন্তনং নাম ন চিন্তেসি. মহাউপাসিকাপি দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তী থেৰং দিস্ৱা, ‘‘ইদানি ওৱাদদাযকং আচৰিযং লভিত্ৱা পুনাগতো মম পুত্তো’’তি অত্তনো ঞাণেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তস্স সপ্পাযাহাৰং পটিযাদেত্ৱা অদাসি. সো সপ্পাযভোজনং সেৱিত্ৱা কতিপাহেনেৱ অৰহত্তং পত্ৱা মগ্গফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো ‘‘অহো মহাউপাসিকা ময্হং পতিট্ঠা জাতা, অহং ইমং নিস্সায ভৱনিস্সৰণং পত্তোম্হী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ইমস্মিং তাৱ মে অত্তভাৱে পতিট্ঠা জাতা, সংসাৰে পন মে সংসৰন্তস্স অঞ্ঞেসুপি অত্তভাৱেসু অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধাৰেন্তো একূনঅত্তভাৱসতং অনুস্সৰি. সাপি একূনঅত্তভাৱসতে তস্স পাদপৰিচাৰিকা অঞ্ঞেসু পটিবদ্ধচিত্তা হুত্ৱা তং জীৱিতা ৱোৰোপেসি. থেৰো তস্সা এত্তকং অগুণং দিস্ৱা, ‘‘অহো মযং মহাউপাসিকা ভাৰিযং কম্মং অকাসী’’তি চিন্তেসি.
মহাউপাসিকাপি গেহে নিসিন্নাৱ ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্তকং পত্তং, নো’’তি উপধাৰযমানা তস্স অৰহত্তপত্তিং ঞত্ৱা উত্তৰি উপধাৰিযমানা, ‘‘মম পুত্তো অৰহত্তং পত্ৱা অহো ৱত মে অযং উপাসিকা মহতী পতিট্ঠা জাতা’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অতীতেপি নু খো মে অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধাৰেন্তো একূনঅত্তভাৱসতং অনুস্সৰি, ‘‘অহং খো পন একূনঅত্তভাৱসতে অঞ্ঞেহি সদ্ধিং একতো হুত্ৱা এতং জীৱিতা ৱোৰোপেসিং, অযং মে এত্তকং অগুণং দিস্ৱা ‘অহো ভাৰিযং কম্মং কতং উপাসিকাযা’’তি চিন্তেসি. ‘‘অত্থি নু খো এৱং সংসাৰে সংসৰন্তিযা মম পুত্তস্স উপকাৰো কতপুব্বো’’তি উপধাৰযমানা ততো উত্তৰিং সতমং অত্তভাৱং অনুস্সৰিত্ৱা সতমে অত্তভাৱে মযা এতস্স পাদপৰিচাৰিকায হুত্ৱা এতস্মিং জীৱিতা ৱোৰোপনট্ঠানে জীৱিতদানং দিন্নং, অহো মযা মম পুত্তস্স মহাউপকাৰো কতপুব্বো’’তি গেহে নিসিন্নাৱ উত্তৰিং ৱিসেসেত্ৱা ‘‘উপধাৰেথা’’তি আহ. সো দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুত্ৱা ৱিসেসেত্ৱা সতমং অত্তভাৱং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ তায অত্তনো জীৱিতস্স দিন্নভাৱং দিস্ৱা, ‘‘অহো মম ইমায মহাউপাসিকায উপকাৰো কতপুব্বো’’তি অত্তমনো হুত্ৱা তস্সা তত্থেৱ চতূসু মগ্গফলেসু পঞ্হং কথেত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযীতি.
অঞ্ঞতৰভিক্খুৱত্থু দুতিযং.
৩. অঞ্ঞতৰউক্কণ্ঠিতভিক্খুৱত্থু
সুদুদ্দসন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.
সত্থৰি কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে একো সেট্ঠিপুত্তো অত্তনো কুলূপগত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অহং দুক্খা মুচ্চিতুকামো, একং মে দুক্খতো মুচ্চনকাৰণং কথেথা’’তি আহ. ‘‘সাধাৱুসো, সচেসি দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সলাকভত্তং দেহি, পক্খিকভত্তং দেহি, ৱস্সাৱাসিকং দেহি, চীৱৰাদযো পচ্চযে দেহি, অত্তনো সাপতেয্যং তযো কোট্ঠাসে কত্ৱা একেন কম্মন্তং পযোজেহি, একেন পুত্তদাৰং পোসেহি, একং বুদ্ধসাসনে দেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৱুত্তপটিপাটিযা সব্বং কত্ৱা পুন থেৰং পুচ্ছি – ‘‘ততো উত্তৰিং অঞ্ঞং কিং কৰোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘আৱুসো, তীণি সৰণানি গণ্হ, পঞ্চ সীলানি গণ্হাহী’’তি. তানিপি পটিগ্গহেত্ৱা ততো উত্তৰিং পুচ্ছি. ‘‘তেন হি দস সীলানি গণ্হাহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি গণ্হি. সো এৱং অনুপুব্বেন পুঞ্ঞকম্মস্স কতত্তা অনুপুব্বসেট্ঠিপুত্তো নাম জাতো. ততো ‘‘উত্তৰিম্পি কত্তব্বং অত্থি, ভন্তে’’তি পুন পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘তেন হি পব্বজাহী’’তি ৱুত্তো নিক্খমিত্ৱা পব্বজি. তস্সেকো আভিধম্মিকভিক্খু আচৰিযো অহোসি. একো ৱিনযধৰো উপজ্ঝাযো. তস্স লদ্ধূপসম্পদস্স আচৰিযো অত্তনো সন্তিকং আগতকালে অভিধম্মে পঞ্হং কথেসি – ‘‘বুদ্ধসাসনে নাম ইদং কাতুং ৱট্টতি, ইদং ন ৱট্টতী’’তি. উপজ্ঝাযোপিস্স অত্তনো সন্তিকং আগতকালে ৱিনযে পঞ্হং কথেসি – ‘‘বুদ্ধসাসনে নাম ইদং কাতুং ৱট্টতি, ইদং ন ৱট্টতি, ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘অহো ভাৰিযং ইদং কম্মং, অহং দুক্খা মুচ্চিতুকামো পব্বজিতো, ইধ চ মম হত্থপসাৰণট্ঠানম্পি ন পঞ্ঞাযতি, গেহে ঠত্ৱাৱ দুক্খা মুচ্চিতুং সক্কা, মযা গিহিনা ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি. সো ততো পট্ঠায উক্কণ্ঠিতো অনভিৰতো দ্ৱত্তিংসাকাৰে সজ্ঝাযং ন কৰোতি, উদ্দেসং ন গণ্হাতি, কিসো লূখো ধমনিসন্থতগত্তো আলস্সিযাভিভূতো কচ্ছুপৰিকিণ্ণো অহোসি.
অথ নং দহৰসামণেৰা, ‘‘আৱুসো, কিং ত্ৱং ঠিতট্ঠানে ঠিতোৱ নিসিন্নট্ঠানে নিসিন্নোৱ অহোসি, পণ্ডুৰোগাভিভূতো কিসো লূখো ধমনিসন্থতগত্তো আলস্সিযাভিভূতো কচ্ছুপৰিকিণ্ণো, কিং তে কত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘উক্কণ্ঠিতোম্হি, আৱুসো’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? সো তং পৱত্তিং আৰোচেসি. তে তস্স আচৰিযুপজ্ঝাযানং আচিক্খিংসু. আচৰিযুপজ্ঝাযা তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু. সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৱে, আগতত্থা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে উক্কণ্ঠিতো’’তি. ‘‘এৱং কিৰ ভিক্খূ’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, দুক্খা মুচ্চিতুকামোৱ পব্বজিতো, তস্স মে আচৰিযো অভিধম্মকথং কথেসি, উপজ্ঝাযো ৱিনযকথং কথেসি, স্ৱাহং ‘ইধ মে হত্থপসাৰণট্ঠানম্পি নত্থি, গিহিনা হুত্ৱা সক্কা দুক্খা মুচ্চিতুং, গিহি ভৱিস্সামী’তি সন্নিট্ঠানমকাসিং, ভন্তে’’তি. ‘‘সচে ত্ৱং, ভিক্খু, একমেৱ ৰক্খিতুং সক্খিস্সসি, অৱসেসানং ৰক্খনকিচ্চং নত্থী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘তৱ চিত্তমেৱ ৰক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘সক্খিস্সামি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি অত্তনো চিত্তমেৱ ৰক্খাহি, সক্কা দুক্খা মুচ্চিতু’’ন্তি ইমং ওৱাদং দত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৩৬. ‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, যত্থকামনিপাতিনং;
চিত্তং ৰক্খেথ মেধাৱী, চিত্তং গুত্তং সুখাৱহ’’ন্তি.
তত্থ সুদুদ্দসন্তি সুট্ঠু দুদ্দসং. সুনিপুণন্তি সুট্ঠু নিপুণং পৰমসণ্হং. যত্থকামনিপাতিনন্তি জাতিআদীনি অনোলোকেত্ৱা লভিতব্বালভিতব্বযুত্তাযুত্তট্ঠানেসু যত্থ কত্থচি নিপতনসীলং. চিত্তং ৰক্খেথ মেধাৱীতি অন্ধবালো দুম্মেধো অত্তনো চিত্তং ৰক্খিতুং সমত্থো নাম নত্থি, চিত্তৱসিকো হুত্ৱা অনযব্যসনং পাপুণাতি. মেধাৱী পন পণ্ডিতোৱ চিত্তং ৰক্খিতুং সক্কোতি, তস্মা ত্ৱম্পি চিত্তমেৱ গোপেহি. ইদঞ্হি চিত্তং গুত্তং সুখাৱহং মগ্গফলনিব্বানসুখানি আৱহতীতি.
দেসনাপৰিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং, দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
অঞ্ঞতৰউক্কণ্ঠিতভিক্খুৱত্থু ততিযং.
৪. সঙ্ঘৰক্খিতভাগিনেয্যত্থেৰৱত্থু
দূৰঙ্গমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো সঙ্ঘৰক্খিতং নাম ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰেকো কুলপুত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতো লদ্ধূপসম্পদো সঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো নাম হুত্ৱা কতিপাহেনেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তস্স কনিট্ঠভগিনী পুত্তং লভিত্ৱা থেৰস্স নামং অকাসি. সো ভাগিনেয্যসঙ্ঘৰক্খিতো নাম হুত্ৱা ৱযপ্পত্তো থেৰস্সেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা লদ্ধূপসম্পদো অঞ্ঞতৰস্মিং গামকাৰামে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা, ‘‘একং সত্তহত্থং, একং অট্ঠহত্থ’’ন্তি দ্ৱে ৱস্সাৱাসিকসাটকে লভিত্ৱা অট্ঠহত্থং ‘‘উপজ্ঝাযস্স মে ভৱিস্সতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা ‘‘সত্তহত্থং ময্হং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱুট্ঠৱস্সো ‘‘উপজ্ঝাযং পস্সিস্সামী’’তি আগচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে পিণ্ডায চৰন্তো আগন্ত্ৱা থেৰে ৱিহাৰং অনাগতেযেৱ ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা থেৰস্স দিৱাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা পাদোদকং উপট্ঠপেত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা আগমনমগ্গং ওলোকেন্তো নিসীদি. অথস্সাগমনভাৱং দিস্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা, ‘‘নিসীদথ, ভন্তে’’তি থেৰং নিসীদাপেত্ৱা তালৱণ্টং আদায বীজিত্ৱা পানীযং দত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা তং সাটকং আনেত্ৱা পাদমূলে ঠপেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইমং পৰিভুঞ্জথা’’তি ৱত্ৱা বীজযমানো অট্ঠাসি.
অথ নং থেৰো আহ – ‘‘সঙ্ঘৰক্খিত, ময্হং চীৱৰং পৰিপুণ্ণং, ত্ৱমেৱ পৰিভুঞ্জা’’তি. ‘‘ভন্তে, মযা লদ্ধকালতো পট্ঠায অযং তুম্হাকমেৱ সল্লক্খিতো, পৰিভোগং কৰোথা’’তি. ‘‘হোতু, সঙ্ঘৰক্খিত, পৰিপুণ্ণং মে চীৱৰং, ত্ৱমেৱ পৰিভুঞ্জা’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৱং কৰোথ, তুম্হেহি পৰিভুত্তে ময্হং মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’’তি. অথ নং তস্স পুনপ্পুনং কথেন্তস্সপি থেৰো ন ইচ্ছিযেৱ.
এৱং সো বীজযমানো ঠিতোৱ চিন্তেসি – ‘‘অহং থেৰস্স গিহিকালে ভাগিনেয্যো, পব্বজিতকালে সদ্ধিৱিহাৰিকো, এৱম্পি মযা সদ্ধিং উপজ্ঝাযো পৰিভোগং ন কত্তুকামো. ইমস্মিং মযা সদ্ধিং পৰিভোগং অকৰোন্তে কিং মে সমণভাৱেন, গিহি ভৱিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘দুস্সণ্ঠাপিতো ঘৰাৱাসো, কিং নু খো কত্ৱা গিহিভূতো জীৱিস্সামী’’তি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অট্ঠহত্থসাটকং ৱিক্কিণিত্ৱা একং এড়িকং গণ্হিস্সামি, এড়িকা নাম খিপ্পং ৱিজাযতি, স্ৱাহং ৱিজাতং ৱিজাতং ৱিক্কিণিত্ৱা মূলং কৰিস্সামি, মূলে বহূ কত্ৱা একং পজাপতিং আনেস্সামি, সা একং পুত্তং ৱিজাযিস্সতি. অথস্স মম মাতুলস্স নামং কত্ৱা চূড়যানকে নিসীদাপেত্ৱা মম পুত্তঞ্চ ভৰিযঞ্চ আদায মাতুলং ৱন্দিতুং আগমিস্সামি, আগচ্ছন্তে অন্তৰামগ্গে মম ভৰিযং এৱং ৱক্খামি – ‘আনেহি তাৱ মে পুত্তং ৱহিস্সামিন’ন্তি. সা ‘কিং তে পুত্তেন, এহি, ইমং যানকং পাজেহী’তি ৱত্ৱা পুত্তং গহেত্ৱা, ‘অহং নেস্সামি ন’ন্তি নেত্ৱা সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তী চক্কপথে ছড্ডেস্সতি. অথস্স সৰীৰং অভিৰুহিত্ৱা চক্কং গমিস্সতি, অথ নং ‘ত্ৱং মম পুত্তং নেৱ ময্হং অদাসি, নং সন্ধাৰেতুং নাসক্খি নাসিতোস্মি তযা’তি ৱত্ৱা পতোদযট্ঠিযা পিট্ঠিযং পহৰিস্সামী’’তি.
সো এৱং চিন্তেন্তোৱ ঠত্ৱা বীজযমানো থেৰস্স সীসে তালৱণ্টেন পহৰি. থেৰো ‘‘কিং নু খো অহং সঙ্ঘৰক্খিতেন সীসে পহতো’’তি উপধাৰেন্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতং সব্বং ঞত্ৱা, ‘‘সঙ্ঘৰক্খিত, মাতুগামস্স পহাৰং দাতুং নাসক্খি, কো এত্থ মহল্লকত্থেৰস্স দোসো’’তি আহ. সো ‘‘অহো নট্ঠোম্হি, ঞাতং কিৰ মে উপজ্ঝাযেন চিন্তিতচিন্তিতং, কিং মে সমণভাৱেনা’’তি তালৱণ্টং ছড্ডেত্ৱা পলাযিতুং আৰদ্ধো.
অথ নং দহৰা চ সামণেৰা চ অনুবন্ধিত্ৱা আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু. সত্থা তে ভিক্খূ দিস্ৱাৱ ‘‘কিং, ভিক্খৱে, আগতত্থ, একো ৱো ভিক্খু লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ইমং দহৰং উক্কণ্ঠিত্ৱা পলাযন্তং গহেত্ৱা তুম্হাকং সন্তিকং আগতম্হা’’তি. ‘‘এৱং কিৰ ভিক্খূ’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিমত্থং তে ভিক্খু এৱং ভাৰিযং কম্মং কতং, ননু ত্ৱং আৰদ্ধৱীৰিযস্স একস্স বুদ্ধস্স পুত্তো, মাদিসস্স নাম বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা অত্তানং দমেত্ৱা সোতাপন্নোতি ৱা সকদাগামীতি ৱা অনাগামীতি ৱা অৰহাতি ৱা ৱদাপেতুং নাসক্খি, কিমত্থং এৱং ভাৰিযং কম্মমকাসী’’তি? ‘‘উক্কণ্ঠিতোস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কাৰণা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি? সো এৱং ৱস্সাৱাসিকসাটকানং লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায যাৱ থেৰস্স তালৱণ্টেন পহাৰা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা, ‘‘ইমিনা কাৰণেন পলাতোস্মি, ভন্তে’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘এহি ভিক্খু, মা চিন্তযি চিত্তং নামেতং দূৰে হোন্তম্পি আৰম্মণং সম্পটিচ্ছনকজাতিকং, ৰাগদোসমোহবন্ধনা মুচ্চনত্থায ৱাযমিতুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৩৭. ‘‘দূৰঙ্গমং একচৰং, অসৰীৰং গুহাসযং;
যে চিত্তং সংযমেস্সন্তি, মোক্খন্তি মাৰবন্ধনা’’তি.
তত্থ দূৰঙ্গমন্তি চিত্তস্স হি মক্কটসুত্তমত্তকম্পি পুৰত্থিমাদিদিসাভাগেন গমনাগমনং নাম নত্থি, দূৰে সন্তম্পি পন আৰম্মণং সম্পটিচ্ছতীতি দূৰঙ্গমং নাম জাতং. সত্তট্ঠচিত্তানি পন একতো কণ্ণিকবদ্ধানি একক্খণে উপ্পজ্জিতুং সমত্থানি নাম নত্থি. উপ্পত্তিকালে একেকমেৱ চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিৰুদ্ধে পুন একেকমেৱ উপ্পজ্জতীতি একচৰং নাম জাতং. চিত্তস্স সৰীৰসণ্ঠানং ৱা নীলাদিপ্পকাৰো ৱণ্ণভেদো ৱা নত্থীতি অসৰীৰং নাম জাতং. গুহা নাম চতুমহাভূতগুহা, ইদঞ্চ হদযৰূপং নিস্সায পৱত্ততীতি গুহাসযং নাম জাতং. যে চিত্তন্তি যে কেচি পুৰিসা ৱা ইত্থিযো ৱা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা অনুপ্পজ্জনককিলেসস্স উপ্পজ্জিতুং অদেন্তা সতিসম্মোসেন উপ্পন্নকিলেসং পজহন্তা চিত্তং সংযমেস্সন্তি সংযতং অৱিক্খিত্তং কৰিস্সন্তি. মোক্খন্তি মাৰবন্ধনাতি সব্বেতে কিলেসবন্ধনাভাৱেন মাৰবন্ধনসঙ্খাতা তেভূমকৱট্টা মুচ্চিস্সন্তীতি.
দেসনাপৰিযোসানে ভাগিনেয্যসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো সোতাপত্তিফলং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো জাতা, মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা অহোসীতি.
সঙ্ঘৰক্খিতভাগিনেয্যত্থেৰৱত্থু চতুত্থং.
৫. চিত্তহত্থত্থেৰৱত্থু
অনৱট্ঠিতচিত্তস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো চিত্তহত্থত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো নট্ঠগোণং পৰিযেসন্তো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝন্হিকে কালে গোণং দিস্ৱা গোযূথে ৱিস্সজ্জেত্ৱা, ‘‘অৱস্সং অয্যানং সন্তিকে আহাৰমত্তং লভিস্সামী’’তি খুপ্পিপাসাপীড়িতো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তস্মিং খো পন সমযে ভিক্খূনং অৱক্কাৰপাতিযং ভুত্তাৱসেসকং ভত্তং হোতি, তে তং ছাতকপীড়িতং দিস্ৱা, ‘‘ইতো ভত্তং গহেত্ৱা ভুঞ্জাহী’’তি ৱদিংসু. বুদ্ধকালে চ পন অনেকসূপব্যঞ্জনং ভত্তং উপ্পজ্জতি, সো ততো যাপনমত্তং গহেত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা, ‘‘কিং, ভন্তে, অজ্জ, অয্যা, নিমন্তনট্ঠানং অগমংসূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, উপাসক, ভিক্খূ ইমিনাৱ নীহাৰেন নিবদ্ধং লভন্তী’’তি. সো ‘‘মযং উট্ঠায সমুট্ঠায ৰত্তিন্দিৱং নিবদ্ধং কম্মং কৰোন্তাপি এৱং মধুৰব্যঞ্জনং ভত্তং ন লভাম, ইমে কিৰ নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি, কিং মে গিহিভাৱেন, ভিক্খু ভৱিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ ‘‘সাধু উপাসকা’’তি পব্বাজেসুং.
সো লদ্ধূপসম্পদো সব্বপ্পকাৰং ৱত্তপটিৱত্তং অকাসি. সো বুদ্ধানং উপ্পন্নেন লাভসক্কাৰেন কতিপাহচ্চযেন থূলসৰীৰো অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং মে ভিক্খায চৰিত্ৱা জীৱিতেন, গিহী ভৱিস্সামী’’তি. সো ৱিব্ভমিত্ৱা গেহং পাৱিসি. তস্স গেহে কম্মং কৰোন্তস্স কতিপাহেনেৱ সৰীৰং মিলাযি. ততো ‘‘কিং মে ইমিনা দুক্খেন, সমণো ভৱিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পুন গন্ত্ৱা পব্বজি. সো কতিপাহং ৱীতিনামেত্ৱা পুন উক্কণ্ঠিত্ৱা ৱিব্ভমি, পব্বজিতকালে পন ভিক্খূনং উপকাৰকো হোতি. সো কতিপাহেনেৱ পুনপি উক্কণ্ঠিত্ৱা, ‘‘কিং মে গিহিভাৱেন, পব্বজিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং ভিক্খূ উপকাৰৱসেন পুন পব্বাজযিংসু. এৱং সো ইমিনা নিযামেনেৱ ছক্খত্তুং পব্বজিত্ৱা উপ্পব্বজিতো. তস্স ভিক্খূ ‘‘এস চিত্তৱসিকো হুত্ৱা ৱিচৰতী’’তি চিত্তহত্থত্থেৰোতি নামং কৰিংসু.
তস্সেৱং অপৰাপৰং ৱিচৰন্তস্সেৱ ভৰিযা গব্ভিনী অহোসি. সো সত্তমে ৱাৰে অৰঞ্ঞতো কসিভণ্ডমাদায গেহং গন্ত্ৱা ভণ্ডকং ঠপেত্ৱা ‘‘অত্তনো কাসাৱং গণ্হিস্সামী’’তি গব্ভং পাৱিসি. তস্মিং খণে তস্স ভৰিযা নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযতি. তস্সা নিৱত্থসাটকো অপগতো হোতি, মুখতো চ লালা পগ্ঘৰতি, নাসা ঘুৰঘুৰাযতি, মুখং ৱিৱট্টং, দন্তং ঘংসতি, সা তস্স উদ্ধুমাতকসৰীৰং ৱিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং ইদ’’ন্তি সঞ্ঞং লভিত্ৱা, ‘‘অহং এত্তকং কালং পব্বজিত্ৱা ইমং নিস্সায ভিক্খুভাৱে সণ্ঠাতুং নাসক্খি’’ন্তি কাসাযকোটিযং গহেত্ৱা উদৰে বন্ধিত্ৱা গেহা নিক্খমি.
অথস্স অনন্তৰগেহে ঠিতা সস্সু তং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৱা, ‘‘অযং পটিউক্কণ্ঠিতো ভৱিস্সতি, ইদানেৱ অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা কাসাৱং উদৰে বন্ধিত্ৱাৱ গেহা নিক্খন্তো ৱিহাৰাভিমুখো গচ্ছতি, কিং নু খো’’তি গেহং পৱিসিত্ৱা নিদ্দাযমানং ধীতৰং পস্সিত্ৱা ‘‘ইমং দিস্ৱা সো ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গতো’’তি ঞত্ৱা ধীতৰং পহৰিত্ৱা ‘‘উট্ঠেহি কাড়কণ্ণি, সামিকো তে তং নিদ্দাযমানং দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গতো, নত্থি সো ইতো পট্ঠায তুয্হ’’ন্তি আহ. ‘‘অপেহি অপেহি, অম্ম, কুতো তস্স গমনং অত্থি, কতিপাহেনেৱ পুনাগমিস্সতী’’তি আহ. সোপি ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তি ৱত্ৱা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোৱ সোতাপত্তিফলং পাপুণি. সো গন্ত্ৱা ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. ‘‘ন সক্খিস্সাম মংযং তং পব্বাজেতুং, কুতো তুয্হং সমণভাৱো, সত্থকনিসানপাসাণসদিসং তৱ সীস’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, ইদানি মং অনুকম্পায একৱাৰং পব্বাজেথা’’তি. তে তং উপকাৰৱসেন পব্বাজযিংসু. সো কতিপাহেনেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি.
তেপি নং আহংসু – ‘‘আৱুসো চিত্তহত্থ, তৱ গমনসমযং ত্ৱমেৱ জানেয্যাসি, ইমস্মিং ৱাৰে তে চিৰাযিত’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, সংসগ্গস্স অত্থিভাৱকালে গতম্হা, সো নো সংসগ্গো ছিন্নো, ইদানি অগমনধম্মা জাতম্হা’’তি. ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু অম্হেহি এৱং ৱুত্তো এৱং নাম কথেসি, অঞ্ঞং ব্যাকৰোতি, অভূতং ৱদতী’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘আম, ভিক্খৱে, মম পুত্তো অত্তনো অনৱট্ঠিতচিত্তকালে সদ্ধম্মং অজাননকালে গমনাগমনং অকাসি, ইদানিস্স পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ পহীন’’ন্তি ৱত্ৱা ইমা দ্ৱে গাথা আহ –
৩৮. ‘‘অনৱট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৱিজানতো;
পৰিপ্লৱপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পৰিপূৰতি.
৩৯. ‘‘অনৱস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৱাহতচেতসো;
পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগৰতো ভয’’ন্তি.
তত্থ অনৱট্ঠিতচিত্তস্সাতি চিত্তং নামেতং কস্সচি নিবদ্ধং ৱা থাৱৰং ৱা নত্থি. যো পন পুগ্গলো অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডং ৱিয চ থুসৰাসিম্হি কোট্টিতখাণুকো ৱিয চ খল্লাটসীসে ঠপিতকদম্বপুপ্ফং ৱিয চ ন কত্থচি সণ্ঠাতি, কদাচি বুদ্ধসাৱকো হোতি, কদাচি আজীৱকো, কদাচি নিগণ্ঠো, কদাচি তাপসো. এৱৰূপো পুগ্গলো অনৱট্ঠিতচিত্তো নাম. তস্স অনৱট্ঠিতচিত্তস্স. সদ্ধম্মং অৱিজানতোতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মভেদং ইমং সদ্ধম্মং অৱিজানন্তস্স পৰিত্তসদ্ধতায ৱা উপ্লৱসদ্ধতায ৱা পৰিপ্লৱপসাদস্স কামাৱচৰৰূপাৱচৰাদিভেদা পঞ্ঞা ন পৰিপূৰতি. কামাৱচৰাযপি অপৰিপূৰযমানায কুতোৱ ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰপঞ্ঞা পৰিপূৰিস্সতীতি দীপেতি. অনৱস্সুতচিত্তস্সাতি ৰাগেন অতিন্তচিত্তস্স. অনন্ৱাহতচেতসোতি ‘‘আহতচিত্তো খিলজাতো’’তি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৱিভ. ৯৪১; ম. নি. ১.১৮৫) আগতট্ঠানে দোসেন চিত্তস্স পহতভাৱো ৱুত্তো, ইধ পন দোসেন অপ্পটিহতচিত্তস্সাতি অত্থো. পুঞ্ঞপাপপহীনস্সাতি চতুত্থমগ্গেন পহীনপুঞ্ঞস্স চেৱ পহীনপাপস্স চ খীণাসৱস্স. নত্থি জাগৰতো ভযন্তি খীণাসৱস্স জাগৰন্তস্সেৱ অভযভাৱো কথিতো ৱিয. সো পন সদ্ধাদীহি পঞ্চহি জাগৰধম্মেহি সমন্নাগতত্তা জাগৰো নাম. তস্মা তস্স জাগৰন্তস্সাপি অজাগৰন্তস্সাপি কিলেসভযং নত্থি কিলেসানং অপচ্ছাৱত্তনতো. ন হি তং কিলেসা অনুবন্ধন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনানং কিলেসানং পুন অনুপগমনতো. তেনেৱাহ – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি, সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).
দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা সফলা অহোসি.
অথেকদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘ভাৰিযা ৱতিমে, আৱুসো, কিলেসা নাম, এৱৰূপস্স অৰহত্তস্স উপনিস্সাযসম্পন্নো কুলপুত্তো কিলেসেহি আলোড়িতো সত্তৱাৰে গিহী হুত্ৱা সত্তৱাৰে পব্বজিতো’’তি. সত্থা তেসং তং কথাপৱত্তিং সুত্ৱা তঙ্খণানুৰূপেন গমনেন ধম্মসভং গন্ত্ৱা বুদ্ধাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে এৱমেৱ, ভিক্খৱে, কিলেসা নাম ভাৰিযা, সচে এতে ৰূপিনো হুত্ৱা কত্থচি পক্খিপিতুং সক্কা ভৱেয্যুং, চক্কৱাড়ং অতিসম্বাধং, ব্ৰহ্মলোকো অতিনীচকোতি ওকাসো নেসং ন ভৱেয্য, মাদিসম্পি নামেতে পঞ্ঞাসম্পন্নং পুৰিসাজানেয্যং আলোড়েন্তি, অৱসেসেসু কা কথা? ‘‘অহঞ্হি অড্ঢনাড়িমত্তং ৱৰকচোৰকং কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায ছ ৱাৰে পব্বজিত্ৱা উপ্পব্বজিতপুব্বো’’তি. ‘‘কদা, ভন্তে, কদা সুগতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি সুণাথা’’তি অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে কুদালপণ্ডিতো নাম বাহিৰকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অট্ঠ মাসে হিমৱন্তে ৱসিত্ৱা ৱস্সাৰত্তসমযে ভূমিযা তিন্তায ‘‘গেহে মে অড্ঢনাড়িমত্তো ৱৰকচোৰকো চ কুণ্ঠকুদালকো চ অত্থি, ৱৰকচোৰকবীজং মা নস্সী’’তি উপ্পব্বজিত্ৱা একং ঠানং কুদালেন কসিত্ৱা তং বীজং ৱপিত্ৱা ৱতিং কত্ৱা পক্ককালে উদ্ধৰিত্ৱা নাড়িমত্তবীজং ঠপেত্ৱা সেসং খাদি. সো ‘‘কিং মে দানি গেহেন, পুন অট্ঠ মাসে পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিক্খমিত্ৱা পব্বজি. ইমিনাৱ নীহাৰেন নাড়িমত্তং ৱৰকচোৰকঞ্চ কুণ্ঠকুদালঞ্চ নিস্সায সত্তৱাৰে গিহী হুত্ৱা সত্তৱাৰে পব্বজিত্ৱা সত্তমে পন ৱাৰে চিন্তেসি – ‘‘অহং ছ ৱাৰে ইমং কুণ্ঠকুদালং নিস্সায গিহী হুত্ৱা পব্বজিতো, কত্থচিদেৱ নং ছড্ডেস্সামী’’তি. সো গঙ্গায তীৰং গন্ত্ৱা, ‘‘পতিতট্ঠানং পস্সন্তো ওতৰিত্ৱা গণ্হেয্যং, যথাস্স পতিতট্ঠানং ন পস্সামি, তথা নং ছড্ডেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নাড়িমত্তং বীজং পিলোতিকায বন্ধিত্ৱা পিলোতিকং কুদালফলকে বন্ধিত্ৱা কুদালং অগ্গদণ্ডকে গহেত্ৱা গঙ্গায তীৰে ঠিতো অক্খীনি নিমীলেত্ৱা উপৰিসীসে তিক্খত্তুং আৱিজ্ঝিত্ৱা গঙ্গাযং খিপিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেন্তো পতিতট্ঠানং অদিস্ৱা ‘‘জিতং মে, জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সদ্দমকাসি.
তস্মিং খণে বাৰাণসিৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা আগন্ত্ৱা নদীতীৰে খন্ধাৱাৰং নিৱাসেত্ৱা ন্হানত্থায নদিং ওতিণ্ণো তং সদ্দং অস্সোসি. ৰাজূনঞ্চ নাম ‘‘জিতং মে’’তি সদ্দো অমনাপো হোতি, সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘অহং ইদানি অমিত্তমদ্দনং কত্ৱা ‘জিতং মে’তি আগতো, ত্ৱং পন ‘জিতং মে, জিতং মে’তি ৱিৰৱসি, কিং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. কুদালপণ্ডিতো ‘‘ত্ৱং বাহিৰকচোৰে জিনি, তযা জিতং পুন অৱজিতমেৱ হোতি, মযা পন অজ্ঝত্তিকো লোভচোৰো জিতো, সো পুন মং ন জিনিস্সতি, তস্সেৱ জযো সাধূ’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৱজীযতি;
তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৱজীযতী’’তি. (জা. ১.১.৭০);
তং খণংযেৱ চ গঙ্গং ওলোকেন্তো আপোকসিণং নিব্বত্তেত্ৱা অধিগতৱিসেসো আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদি. ৰাজা মহাপুৰিসস্স ধম্মকথং সুত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা সদ্ধিং বলকাযেন পব্বজি. যোজনমত্তা পৰিসা অহোসি. অপৰোপি সামন্তৰাজা তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা, ‘‘তস্স ৰজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা তথা সমিদ্ধং নগৰং সুঞ্ঞং দিস্ৱা, ‘‘এৱৰূপং নগৰং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতো ৰাজা ওৰকে ঠানে ন পব্বজিস্সতি, মযাপি পব্বজিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা মহাপুৰিসং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা সপৰিৱাৰো পব্বজি. এতেনেৱ নীহাৰেন সত্ত ৰাজানো পব্বজিংসু. সত্তযোজনিকো অস্সমো অহোসি. সত্ত ৰাজানো ভোগে ছড্ডেত্ৱা এত্তকং জনং গহেত্ৱা পব্বজিংসু. মহাপুৰিসো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসিত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপগো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা, ‘‘অহং, ভিক্খৱে, তদা কুদালপণ্ডিতো অহোসিং, কিলেসা নামেতে এৱং ভাৰিযা’’তি আহ.
চিত্তহত্থত্থেৰৱত্থু পঞ্চমং.
৬. পঞ্চসতভিক্খুৱত্থু
কুম্ভূপমন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো আৰদ্ধৱিপস্সকে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰ পঞ্চসতা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে যাৱ অৰহত্তা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা, ‘‘সমণধম্মং কৰিস্সামা’’তি যোজনসতমগ্গং গন্ত্ৱা একং মহাৱাসগামং অগমংসু. অথ তে মনুস্সা দিস্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৱা পণীতেহি যাগুভত্তাদীহি পৰিৱিসিত্ৱা, ‘‘কহং, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘যথাফাসুকট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘ভন্তে, ইমং তেমাসং ইধেৱ ৱসথ, মযম্পি তুম্হাকং সন্তিকে সৰণেসু পতিট্ঠায পঞ্চ সীলানি ৰক্খিস্সামা’’তি যাচিত্ৱা তেসং অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা, ‘‘অৱিদূৰে ঠানে মহন্তো ৱনসণ্ডো অত্থি, এত্থ ৱসথ, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসুং. ভিক্খূ তং ৱনসণ্ডং পৱিসিংসু. তস্মিং ৱনসণ্ডে অধিৱত্থা দেৱতা ‘‘সীলৱন্তো, অয্যা, ইমং ৱনসণ্ডং অনুপ্পত্তা, অযুত্তং খো পন অস্মাকং অয্যেসু ইধ ৱসন্তেসু পুত্তদাৰে গহেত্ৱা ৰুক্খে অভিৰুয্হ ৱসিতু’’ন্তি ৰুক্খতো ওতৰিত্ৱা ভূমিযং নিসীদিত্ৱা চিন্তযিংসু, ‘‘অয্যা, ইমস্মিং ঠানে অজ্জেকৰত্তিং ৱসিত্ৱা অদ্ধা স্ৱে গমিস্সন্তী’’তি. ভিক্খূপি পুনদিৱসে অন্তোগামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পুন তমেৱ ৱনসণ্ডং আগমিংসু. দেৱতা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো স্ৱাতনায কেনচি নিমন্তিতো ভৱিস্সতি, তস্মা পুনাগচ্ছতি, অজ্জ গমনং ন ভৱিস্সতি, স্ৱে গমিস্সতি মঞ্ঞে’’তি ইমিনা উপাযেন অড্ঢমাসমত্তং ভূমিযমেৱ অচ্ছিংসু.
ততো চিন্তযিংসু – ‘‘ভদন্তা ইমং তেমাসং ইধেৱ মঞ্ঞে ৱসিস্সন্তি, ইধেৱ খো পন ইমেসু ৱসন্তেসু অম্হাকং ৰুক্খে অভিৰুহিত্ৱা নিসীদিতুম্পি ন যুত্তং, তেমাসং পুত্তদাৰে গহেত্ৱা ভূমিযং নিসীদনট্ঠানানিপি দুক্খানি, কিঞ্চি কত্ৱা ইমে ভিক্খূ পলাপেতুং ৱট্টতী’’তি. তা তেসু তেসু ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু চেৱ চঙ্কমনকোটীসু চ ছিন্নসীসানি কবন্ধানি দস্সেতুং অমনুস্সসদ্দঞ্চ ভাৱেতুং আৰভিংসু. ভিক্খূনং খিপিতকাসাদযো ৰোগা পৱত্তিংসু. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং ‘‘তুয্হং, আৱুসো, কিং ৰুজ্জতী’’তি পুচ্ছন্তা, ‘‘ময্হং খিপিতৰোগো, ময্হং কাসো’’তি ৱত্ৱা, ‘‘আৱুসো, অহং অজ্জ চঙ্কমনকোটিযং ছিন্নসীসং অদ্দসং, অহং ৰত্তিট্ঠানে কবন্ধং অদ্দসং, অহং দিৱাট্ঠানে অমনুস্সসদ্দং অস্সোসিং, পৰিৱজ্জেতব্বযুত্তকমিদং ঠানং, অম্হাকং ইধ অফাসুকং অহোসি, সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু.
অথ নে সত্থা আহ – ‘‘কিং, ভিক্খৱে, তস্মিং ঠানে ৱসিতুং ন সক্খিস্সথা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অম্হাকং তস্মিং ঠানে ৱসন্তানং এৱৰূপানি ভেৰৱাৰম্মণানি উপট্ঠহন্তি, এৱৰূপং অফাসুকং হোতি, তেন মযং ‘ৱজ্জেতব্বযুত্তকমিদং ঠান’ন্তি তং ছড্ডেত্ৱা তুম্হাকং সন্তিকং আগতা’’তি. ‘‘ভিক্খৱে, তত্থেৱ তুম্হাকং গন্তুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘ভিক্খৱে, তুম্হে আৱুধং অগ্গহেত্ৱা গতা, ইদানি আৱুধং গহেত্ৱা গচ্ছথা’’তি. ‘‘কতৰাৱুধং, ভন্তে’’তি? সত্থা ‘‘অহং আৱুধং ৱো দস্সামি, মযা দিন্নং আৱুধং গহেত্ৱা গচ্ছথা’’তি ৱত্ৱা –
‘‘কৰণীযমত্থকুসলেন, যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চ;
সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, সুৱচো চস্স মুদু অনতিমানী’’তি. (খু. পা. ৯.১; সু. নি. ১৪৩) –
সকলং মেত্তসুত্তং কথেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ইমং তুম্হে বহি ৱিহাৰস্স ৱনসণ্ডতো পট্ঠায সজ্ঝাযন্তা অন্তোৱিহাৰং পৱিসেয্যাথা’’তি উয্যোজেসি. তে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন তং ঠানং পত্ৱা বহিৱিহাৰে গণসজ্ঝাযং কত্ৱা সজ্ঝাযমানা ৱনসণ্ডং পৱিসিংসু. সকলৱনসণ্ডে দেৱতা মেত্তচিত্তং পটিলভিত্ৱা তেসং পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা পত্তচীৱৰপটিগ্গহণং আপুচ্ছিংসু, হত্থপাদসম্বাহনং আপুচ্ছিংসু, তেসং তত্থ তত্থ আৰক্খং সংৱিদহিংসু, পক্কধূপনতেলং ৱিয সন্নিসিন্না অহেসুং. কত্থচি অমনুস্সসদ্দো নাম নাহোসি. তেসং ভিক্খূনং চিত্তং একগ্গং অহোসি. তে ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্না ৱিপস্সনায চিত্তং ওতাৰেত্ৱা অত্তনি খযৱযং পট্ঠপেত্ৱা, ‘‘অযং অত্তভাৱো নাম ভিজ্জনকট্ঠেন অথাৱৰট্ঠেন কুলালভাজনসদিসো’’তি ৱিপস্সনং ৱড্ঢযিংসু. সম্মাসম্বুদ্ধো গন্ধকুটিযা নিসিন্নোৱ তেসং ৱিপস্সনায আৰদ্ধভাৱং ঞত্ৱা তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা, ‘‘এৱমেৱ, ভিক্খৱে, অযং অত্তভাৱো নাম ভিজ্জনকট্ঠেন অথাৱৰট্ঠেন কুলালভাজনসদিসো এৱা’’তি ৱত্ৱা ওভাসং ফৰিত্ৱা যোজনসতে ঠিতোপি অভিমুখে নিসিন্নো ৱিয ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা দিস্সমানেন ৰূপেন ইমং গাথমাহ –
৪০. ‘‘কুম্ভূপমং কাযমিংম ৱিদিত্ৱা, নগৰূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৱা;
যোধেথ মাৰং পঞ্ঞাৱুধেন, জিতঞ্চ ৰক্খে অনিৱেসনো সিযা’’তি.
তত্থ কুম্ভূপমন্তি অবলদুব্বলট্ঠেন অনদ্ধনিযতাৱকালিকট্ঠেন ইমং কেসাদিসমূহসঙ্খাতং কাযং কুম্ভূপমং কুলালভাজনসদিসং ৱিদিত্ৱা. নগৰূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৱাতি নগৰং নাম বহিদ্ধা থিৰং হোতি, গম্ভীৰপৰিখং পাকাৰপৰিক্খিত্তং দ্ৱাৰট্টালকযুত্তং, অন্তোসুৱিভত্তৱীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকসম্পন্নং অন্তৰাপণং, তং ‘‘ৱিলুম্পিস্সামা’’তি বহিদ্ধা চোৰা আগন্ত্ৱা পৱিসিতুং অসক্কোন্তা পব্বতং আসজ্জ পটিহতা ৱিয গচ্ছন্তি, এৱমেৱ পণ্ডিতো কুলপুত্তো অত্তনো ৱিপস্সনাচিত্তং থিৰং নগৰসদিসং কত্ৱা ঠপেত্ৱা নগৰে ঠিতো একতোধাৰাদিনানপ্পকাৰাৱুধেন চোৰগণং ৱিয ৱিপস্সনামযেন চ অৰিযমগ্গমযেন চ পঞ্ঞাৱুধেন তংতংমগ্গৱজ্ঝং কিলেসমাৰং পটিবাহন্তো তং তং কিলেসমাৰং যোধেথ, পহৰেয্যাথাতি অত্থো. জিতঞ্চ ৰক্খেতি জিতঞ্চ উপ্পাদিতং তৰুণৱিপস্সনং আৱাসসপ্পাযউতুসপ্পাযভোজনসপ্পাযপুগ্গলসপ্পাযধম্মস্সৱনসপ্পাযাদীনি আসেৱন্তো অন্তৰন্তৰা সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায সুদ্ধচিত্তেন সঙ্খাৰে সম্মসন্তো ৰক্খেয্য.
অনিৱেসনো সিযাতি অনালযো ভৱেয্য. যথা নাম যোধো সঙ্গামসীসে বলকোট্ঠকং কত্ৱা অমিত্তেহি সদ্ধিং যুজ্ঝন্তো ছাতো ৱা পিপাসিতো ৱা হুত্ৱা সন্নাহে ৱা সিথিলে আৱুধে ৱা পতিতে বলকোট্ঠকং পৱিসিত্ৱা ৱিস্সমিত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা পিৱিত্ৱা সন্নহিত্ৱা আৱুধং গহেত্ৱা পুন নিক্খমিত্ৱা যুজ্ঝন্তো পৰসেনং মদ্দতি, অজিতং জিনাতি, জিতং ৰক্খতি. সো হি সচে বলকোট্ঠকে ঠিতো এৱং ৱিস্সমন্তো তং অস্সাদেন্তো অচ্ছেয্য, ৰজ্জং পৰহত্থগতং কৰেয্য, এৱমেৱ, ভিক্খু, পটিলদ্ধং তৰুণৱিপস্সনং পুনপ্পুনং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায সুদ্ধচিত্তেন সঙ্খাৰে সম্মসন্তো ৰক্খিতুং সক্কোতি, উত্তৰিমগ্গফলপটিলাভেন কিলেসমাৰং জিনাতি. সচে পন সো সমাপত্তিমেৱ অস্সাদেতি, সুদ্ধচিত্তেন পুনপ্পুনং সঙ্খাৰে ন সম্মসতি, মগ্গফলপটিৱেধং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা ৰক্খিতব্বযুত্তকং ৰক্খন্তো অনিৱেসনো সিযা, সমাপত্তিং নিৱেসনং কত্ৱা তত্থ ন নিৱেসেয্য, আলযং ন কৰেয্যাতি অত্থো. ‘‘অদ্ধা তুম্হেপি এৱং কৰোথা’’তি এৱং সত্থা তেসং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেসি.
দেসনাৱসানে পঞ্চসতা ভিক্খূ নিসিন্নট্ঠানে নিসিন্নাযেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা তথাগতস্স সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং ৱণ্ণযন্তা থোমেন্তা ৱন্দন্তাৱ আগচ্ছিংসূতি.
পঞ্চসতভিক্খুৱত্থু ছট্ঠং.
৭. পূতিগত্ততিস্সত্থেৰৱত্থু
অচিৰং ৱতযং কাযোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো পূতিগত্ততিস্সত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা সাসনে উৰং দত্ৱা পব্বজিতো, সো লদ্ধূপসম্পদো তিস্সত্থেৰো নাম অহোসি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে তস্স সৰীৰে ৰোগো উদপাদি. সাসপমত্তিযো পিড়কা উট্ঠহিংসু. তা অনুপুব্বেন মুগ্গমত্তা কলাযমত্তা কোলট্ঠিমত্তা আমলকমত্তা বেড়ুৱসলাটুমত্তা বেড়ুৱমত্তা হুত্ৱা পভিজ্জিংসু, সকলসৰীৰং ছিদ্দাৱছিদ্দং অহোসি. পূতিগত্ততিস্সত্থেৰোত্ৱেৱস্স নামং উদপাদি. অথস্স অপৰভাগে অট্ঠীনি ভিজ্জিংসু. সো অপ্পটিজগ্গিযো অহোসি. নিৱাসনপাৰুপনং পুব্বলোহিতমক্খিতং জালপূৱসদিসং অহোসি. সদ্ধিৱিহাৰিকাদযো পটিজগ্গিতুং অসক্কোন্তা ছড্ডযিংসু. সো অনাথো হুত্ৱা নিপজ্জি.
বুদ্ধানঞ্চ নাম দ্ৱে ৱাৰে লোকৱোলোকনং অৱিজহিতং হোতি. পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তা চক্কৱাড়মুখৱট্টিতো পট্ঠায গন্ধকুটিঅভিমুখং ঞাণং কত্ৱা ওলোকেন্তি, সাযং ওলোকেন্তা গন্ধকুটিতো পট্ঠায বাহিৰাভিমুখং ঞাণং কত্ৱা ওলোকেন্তি. তস্মিং পন সমযে ভগৱতো ঞাণজালস্স অন্তো পূতিগত্ততিস্সত্থেৰো পঞ্ঞাযি. সত্থা তস্স ভিক্খুনো অৰহত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা, ‘‘অযং সদ্ধিৱিহাৰিকাদীহি ছড্ডিতো, ইদানিস্স মং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং পটিসৰণং নত্থী’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰচাৰিকং চৰমানো ৱিয অগ্গিসালং গন্ত্ৱা উক্খলিং ধোৱিত্ৱা উদকং দত্ৱা উদ্ধনং আৰোপেত্ৱা উদকস্স তত্তভাৱং আগমযমানো অগ্গিসালাযমেৱ অট্ঠাসি. তত্তভাৱং জানিত্ৱা গন্ত্ৱা তস্স ভিক্খুনো নিপন্নমঞ্চকোটিযং গণ্হি, তদা ভিক্খূ ‘‘অপেথ, ভন্তে, মযং গণ্হিস্সামা’’তি মঞ্চকং গহেত্ৱা অগ্গিসালং আনযিংসু. সত্থা অম্বণং আহৰাপেত্ৱা উণ্হোদকং আসিঞ্চিত্ৱা তেহি ভিক্খূহি তস্স পাৰুপনং গাহাপেত্ৱা উণ্হোদকে মদ্দাপেত্ৱা মন্দাতপে ৱিস্সজ্জাপেসি. অথস্স সন্তিকে ঠত্ৱা সৰীৰং উণ্হোদকেন তেমেত্ৱা ঘংসিত্ৱা ন্হাপেসি, তস্স নহানপৰিযোসানে পাৰুপনং সুক্খি. অথ নং তং নিৱাসাপেত্ৱা নিৱত্থকাসাৱং উদকে মদ্দাপেত্ৱা আতপে ৱিস্সজ্জাপেসি. অথস্স গত্তে উদকে ছিন্নমত্তে তম্পি সুক্খি. সো একং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা একং পাৰুপিত্ৱা সল্লহুকসৰীৰো একগ্গচিত্তো মঞ্চকে নিপজ্জি. সত্থা তস্স উস্সীসকে ঠত্ৱা, ‘‘ভিক্খু অযং তৱ কাযো অপেতৱিঞ্ঞাণো নিৰুপকাৰো হুত্ৱা কলিঙ্গৰং ৱিয পথৱিযং সেস্সতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪১. ‘‘অচিৰং ৱতযং কাযো, পথৱিং অধিসেস্সতি;
ছুদ্ধো অপেতৱিঞ্ঞাণো, নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰ’’ন্তি.
তত্থ অচিৰং ৱতাতি ভিক্খু ন চিৰস্সেৱ অযং কাযো পথৱিং অধিসেস্সতি, ইমিস্সা পকতিসযনেন সযিতায পথৱিযা উপৰি সযিস্সতি. ছুদ্ধোতি অপৱিদ্ধো, অপগতৱিঞ্ঞাণতায তুচ্ছো হুত্ৱা সেস্সতীতি দস্সেতি. যথা কিং? নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰং নিৰুপকাৰং নিৰত্থকং কট্ঠখণ্ডং ৱিয. দব্বসম্ভাৰত্থিকা হি মনুস্সা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা উজুকং উজুকসণ্ঠানেন ৱঙ্কং ৱঙ্কসণ্ঠানেন ছিন্দিত্ৱা দব্বসম্ভাৰং গণ্হন্তি, অৱসেসং পন সুসিৰঞ্চ পূতিকঞ্চ অসাৰকঞ্চ গণ্ঠিজাতঞ্চ ছিন্দিত্ৱা তত্থেৱ ছড্ডেন্তি. অঞ্ঞে দব্বসম্ভাৰত্থিকা আগন্ত্ৱা তং গহেতাৰো নাম নত্থি, ওলোকেত্ৱা অত্তনো উপকাৰকমেৱ গণ্হন্তি, ইতৰং পথৱীগতমেৱ হোতি. তং পন তেন তেন উপাযেন মঞ্চপটিপাদকং ৱা পাদকথলিকং ৱা ফলকপীঠং ৱা কাতুং সক্কাপি ভৱেয্য. ইমস্মিং পন অত্তভাৱে দ্ৱত্তিংসায কোট্ঠাসেসু এককোট্ঠাসোপি মঞ্চপটিপাদকাদিৱসেন অঞ্ঞেন ৱা উপকাৰমুখেন গয্হূপগো নাম নত্থি, কেৱলং নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰং অযং কাযো অপগতৱিঞ্ঞাণো কতিপাহেনেৱ পথৱিযং সেস্সতীতি.
দেসনাৱসানে পূতিগত্ততিস্সত্থেৰো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি, অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. থেৰোপি অৰহত্তং পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযি. সত্থা তস্স সৰীৰকিচ্চং কাৰাপেত্ৱা ধাতুযো গহেত্ৱা চেতিযং কাৰাপেসি. ভিক্খূ সত্থাৰং পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, পূতিগত্ততিস্সত্থেৰো কুহিং নিব্বত্তো’’তি. ‘‘পৰিনিব্বুতো, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘ভন্তে, এৱৰূপস্স পন অৰহত্তূপনিস্সযসম্পন্নস্স ভিক্খুনো কিং কাৰণা গত্তং পুতিকং জাতং, কিং কাৰণা অট্ঠীনি ভিন্নানি, কিমস্স কাৰণং অৰহত্তস্স উপনিস্সযভাৱং পত্ত’’ন্তি? ‘‘ভিক্খৱে, সব্বমেতং এতস্স অত্তনা কতকম্মেনেৱ নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘কিং পন তেন, ভন্তে, কত’’ন্তি? ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথা’’তি অতীতং আহৰি –
অযং কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে সাকুণিকো হুত্ৱা বহূ সকুণে ৱধিত্ৱা ইস্সৰজনং উপট্ঠহি. তেসং দিন্নাৱসেসে ৱিক্কিণাতি, ‘‘ৱিক্কিতাৱসেসা মাৰেত্ৱা ঠপিতা পূতিকা ভৱিস্সন্তী’’তি যথা উপ্পতিতুং ন সক্কোন্তি, তথা তেসং জঙ্ঘট্ঠীনি চ পক্খট্ঠীনি চ ভিন্দিত্ৱা ৰাসিং কত্ৱা ঠপেতি, তে পুনদিৱসে ৱিক্কিণাতি. অতিবহূনং পন লদ্ধকালে অত্তনোপি অত্থায পচাপেতি. তস্সেকদিৱসং ৰসভোজনে পক্কে একো খীণাসৱো পিণ্ডায চৰন্তো গেহদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. সো থেৰং দিস্ৱা চিত্তং পসাদেত্ৱা, ‘‘মযা বহূ পাণা মাৰেত্ৱা খাদিতা, অয্যো চ মে গেহদ্ৱাৰে ঠিতো, অন্তোগেহে চ ৰসভোজনং সংৱিজ্জতি, পিণ্ডপাতমস্স দস্সামী’’তি তস্স পত্তং আদায পূৰেত্ৱা ৰসপিণ্ডপাতং দত্ৱা থেৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স মত্থকং পাপুণেয্য’’ন্তি আহ. থেৰো ‘‘এৱং হোতূ’’তি অনুমোদনং অকাসি. ‘‘ভিক্খৱে, তদা কতকম্মৱসেনেতং তিস্সস্স নিপ্ফন্নং, সকুণানং অট্ঠিভেদননিস্সন্দেন তিস্সস্স গত্তঞ্চ পূতিকং জাতং, অট্ঠীনি চ ভিন্নানি, খীণাসৱস্স ৰসপিণ্ডপাতদাননিস্সন্দেন অৰহত্তং পত্তো’’তি.
পূতিগত্ততিস্সত্থেৰৱত্থু সত্তমং.
৮. নন্দগোপালকৱত্থু
দিসো দিসন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা কোসলজনপদে নন্দগোপালকং আৰব্ভ কথেসি.
সাৱত্থিযং কিৰ অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো নন্দো নাম গোপালকো গোযূথং ৰক্খতি অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো. সো কিৰ যথা কেণিযো জটিলো পব্বজ্জাৱেসেন, এৱং গোপালকত্তেন ৰাজবলিং পৰিহৰন্তো অত্তনো কুটুম্বং ৰক্খতি. সো কালেন কালং পঞ্চ গোৰসে আদায অনাথপিণ্ডিকস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা সত্থাৰং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, অত্তনো ৱসনট্ঠানং আগমনত্থায সত্থাৰং যাচতি. সত্থা তস্স ঞাণপৰিপাকং আগমযমানো আগন্ত্ৱা পৰিপক্কভাৱং ঞত্ৱা একদিৱসং মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো চাৰিকং চৰন্তো মগ্গা ওক্কম্ম তস্স ৱসনট্ঠানাসন্নে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি. নন্দো সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং কত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা সত্থাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পণীতং পঞ্চগোৰসদানং অদাসি. সত্তমে দিৱসে সত্থা অনুমোদনং কত্ৱা দানকথাদিভেদং অনুপুব্বিং কথং কথেসি. কথাপৰিযোসানে নন্দগোপালকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সত্থু পত্তং গহেত্ৱা সত্থাৰং অনুগচ্ছন্তো দূৰং গন্ত্ৱা, ‘‘তিট্ঠ, উপাসকা’’তি নিৱত্তিযমানো ৱন্দিত্ৱা নিৱত্তি. অথ নং একো লুদ্দকো ৱিজ্ঝিত্ৱা মাৰেসি. পচ্ছতো আগচ্ছন্তা ভিক্খূ নং দিস্ৱা গন্ত্ৱা সত্থাৰং আহংসু – ‘‘নন্দো, ভন্তে, গোপালকো তুম্হাকং ইধাগতত্তা মহাদানং দত্ৱা অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তেন্তো মাৰিতো, সচে তুম্হে নাগচ্ছিস্সথ, নাস্স মৰণং অভৱিস্সা’’তি. সত্থা, ‘‘ভিক্খৱে, মযি আগতেপি অনাগতেপি তস্স চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসা চ গচ্ছন্তস্সাপি মৰণতো মুচ্চনূপাযো নাম নত্থি. যঞ্হি নেৱ চোৰা, ন ৱেৰিনো কৰোন্তি, তং ইমেসং সত্তানং অন্তোপদুট্ঠং মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তমেৱ কৰোতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪২. ‘‘দিসো দিসং যং তং কযিৰা, ৱেৰী ৱা পন ৱেৰিনং;
মিচ্ছাপণিহিতং চিত্তং, পাপিযো নং ততো কৰে’’তি.
তত্থ দিসো দিসন্তি চোৰো চোৰং. ‘‘দিস্ৱা’’তি পাঠসেসো. যং তং কযিৰাতি যং তং তস্স অনযব্যসনং কৰেয্য. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. ইদং ৱুত্তং হোতি – একো একস্স মিত্তদুব্ভী চোৰো পুত্তদাৰখেত্তৱত্থু গোমহিংসাদীসু অপৰজ্ঝন্তো যস্স অপৰজ্ঝতি, তম্পি তথেৱ অত্তনি অপৰজ্ঝন্তং চোৰং দিস্ৱা, ৱেৰি ৱা পন কেনচিদেৱ কাৰণেন বদ্ধৱেৰং ৱেৰিং দিস্ৱা অত্তনো কক্খড়তায দাৰুণতায যং তং তস্স অনযব্যসনং কৰেয্য, পুত্তদাৰং ৱা পীড়েয্য, খেত্তাদীনি ৱা নাসেয্য, জীৱিতা ৱা পন নং ৱোৰোপেয্য, দসসু অকুসলকম্মপথেসু মিচ্ছাঠপিতত্তা মিচ্ছাপহিণিতং চিত্তং পাপিযো নং ততো কৰে তং পুৰিসং ততো পাপতৰং কৰেয্য. ৱুত্তপ্পকাৰেহি, দিসো দিসস্স ৱা ৱেৰী ৱেৰিনো ৱা ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে দুক্খং ৱা উপ্পাদেয্য, জীৱিতক্খযং ৱা কৰেয্য. ইদং পন অকুসলকম্মপথেসু মিচ্ছাঠপিতং চিত্তং দিট্ঠেৱ ধম্মে অনযব্যসনং পাপেতি, অত্তভাৱসতসহস্সেসুপি চতূসু অপাযেসু খিপিত্ৱা সীসং উক্খিপিতুং ন দেতীতি.
দেসনাপৰিযোসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা দেসনা জাতা. উপাসকেন পন ভৱন্তৰে কতকম্মং ভিক্খূহি ন পুচ্ছিতং, তস্মা সত্থাৰা ন কথিতন্তি.
নন্দগোপালকৱত্থু অট্ঠমং.
৯. সোৰেয্যত্থেৰৱত্থু
ন তং মাতা পিতা কযিৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং জেতৱনে ৱিহৰন্তো সোৰেয্যত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
ৱত্থু সোৰেয্যনগৰে সমুট্ঠিতং, সাৱত্থিযং নিট্ঠাপেসি. সম্মাসম্বুদ্ধে সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে সোৰেয্যনগৰে সোৰেয্যসেট্ঠিপুত্তো একেন সহাযকেন সদ্ধিং সুখযানকে নিসীদিত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন ন্হানত্থায নগৰা নিক্খমি. তস্মিং খণে মহাকচ্চাযনত্থেৰো সোৰেয্যনগৰং পিণ্ডায পৱিসিতুকামো হুত্ৱা বহিনগৰে সঙ্ঘাটিং পাৰুপতি. থেৰস্স চ সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং. সোৰেয্যসেট্ঠিপুত্তো তং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহো ৱত অযং ৱা থেৰো মম ভৰিযা ভৱেয্য, মম ৱা ভৰিযায সৰীৰৱণ্ণো এতস্স সৰীৰৱণ্ণো ৱিয ভৱেয্যা’’তি. তস্স চিন্তিতমত্তেযেৱ পুৰিসলিঙ্গং অন্তৰধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুৰহোসি. সো লজ্জমানো যানকা ওৰুয্হ পলাযি. পৰিজনো তং অসঞ্জানন্তো ‘‘কিমেত’’ন্তি আহ. সাপি তক্কসিলমগ্গং পটিপজ্জি. সহাযকোপিস্সা ইতো চিতো চ ৱিচৰিত্ৱাপি নাদ্দস. সব্বে ন্হাযিত্ৱা গেহং অগমিংসু. ‘‘কহং সেট্ঠিপুত্তো’’তি চ ৱুত্তে, ‘‘ন্হত্ৱা আগতো ভৱিস্সতীতি মঞ্ঞিম্হা’’তি ৱদিংসু. অথস্স মাতাপিতৰো তত্থ তত্থ পৰিযেসিত্ৱা অপস্সন্তা ৰোদিত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা, ‘‘মতো ভৱিস্সতী’’তি মতকভত্তং অদংসু. সা একং তক্কসিলগামিং সত্থৱাহং দিস্ৱা যানকস্স পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধি.
অথ নং মনুস্সা দিস্ৱা, ‘‘অম্হাকং যানকস্স পচ্ছতো পচ্ছতো অনুগচ্ছতি, মযং ‘কস্সেসা দাৰিকা’তি তং ন জানামা’’তি ৱদিংসু. সাপি ‘‘তুম্হে অত্তনো যানকং পাজেথ, অহং পদসা গমিস্সামী’’তি গচ্ছন্তী অঙ্গুলিমুদ্দিকং দত্ৱা একস্মিং যানকে ওকাসং কাৰেসি. মনুস্সা চিন্তযিংসু – ‘‘তক্কসিলনগৰে অম্হাকং সেট্ঠিপুত্তস্স ভৰিযা নত্থি, তস্স আচিক্খিস্সাম, মহাপণ্ণাকাৰো নো ভৱিস্সতী’’তি. তে গেহং গন্ত্ৱা, ‘‘সামি, অম্হেহি তুম্হাকং একং ইত্থিৰতনং আনীত’’ন্তি আহংসু. সো তং সুত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা অত্তনো ৱযানুৰূপং অভিৰূপং পাসাদিকং দিস্ৱা উপ্পন্নসিনেহো গেহে অকাসি. পুৰিসা হি ইত্থিযো, ইত্থিযো ৱা পুৰিসা অভূতপুব্বা নাম নত্থি. পুৰিসা হি পৰস্স দাৰেসু অতিচৰিত্ৱা কালং কত্ৱা বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি নিৰযে পচ্চিত্ৱা মনুস্সজাতিং আগচ্ছন্তা অত্তভাৱসতে ইত্থিভাৱং আপজ্জন্তি.
আনন্দত্থেৰোপি কপ্পসতসহস্সং পূৰিতপাৰমী অৰিযসাৱকো সংসাৰে সংসৰন্তো একস্মিং অত্তভাৱে কম্মাৰকুলে নিব্বত্তো. পৰদাৰকম্মং কত্ৱা নিৰযে পচ্চিত্ৱা পক্কাৱসেসেন চুদ্দসসু অত্তভাৱেসু পুৰিসস্স পাদপৰিচাৰিকা ইত্থী অহোসি, সত্তসু অত্তভাৱেসু বীজুদ্ধৰণং পাপুণি. ইত্থিযো পন দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা ইত্থিভাৱে ছন্দং ৱিৰাজেত্ৱা, ‘‘ইদং নো পুঞ্ঞং পুৰিসত্তভাৱপটিলাভায সংৱত্ততূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠহিত্ৱা কালং কত্ৱা পুৰিসত্তভাৱং পটিলভন্তি, পতিদেৱতা হুত্ৱা সামিকে সম্মাপটিপত্তিৱসেনাপি পুৰিসত্তভাৱং পটিলভন্তেৱ.
অযং পন সেট্ঠিপুত্তো থেৰে অযোনিসো চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ইত্থিভাৱং পটিলভি. তক্কসিলাযং সেট্ঠিপুত্তেন সদ্ধিং সংৱাসমন্ৱায পন তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং লভিত্ৱা তস্স পদসা গমনকালে অপৰম্পি পুত্তং পটিলভি. এৱমস্সা কুচ্ছিযং ৱুত্থা দ্ৱে, সোৰেয্যনগৰে তং পটিচ্চ নিব্বত্তা দ্ৱেতি চত্তাৰো পুত্তা অহেসুং. তস্মিং কালে সোৰেয্যনগৰতো তস্সা সহাযকো সেট্ঠিপুত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি তক্কসিলং গন্ত্ৱা সুখযানকে নিসিন্নো নগৰং পাৱিসি. অথ নং সা উপৰিপাসাদতলে ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তৰৱীথিং ওলোকযমানা ঠিতা দিস্ৱা সঞ্জানিত্ৱা দাসিং পেসেত্ৱা পক্কোসাপেত্ৱা মহাতলে নিসীদাপেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং অকাসি. অথ নং সো আহ – ‘‘ভদ্দে, ত্ৱং ইতো পুব্বে অম্হেহি ন দিট্ঠপুব্বা, অথ চ পন নো মহন্তং সক্কাৰং কৰোসি, জানাসি ত্ৱং অম্হে’’তি. ‘‘আম, সামি, জানামি, ননু তুম্হে সোৰেয্যনগৰৱাসিনো’’তি? ‘‘আম, ভদ্দে’’তি. সা মাতাপিতূনঞ্চ ভৰিযায চ পুত্তানঞ্চ অৰোগভাৱং পুচ্ছি. ইতৰো ‘‘আম, ভদ্দে, অৰোগা’’তি ৱত্ৱা ‘‘জানাসি ত্ৱং এতে’’তি আহ. ‘‘আম সামি, জানামি. তেসং একো পুত্তো অত্থি, সো কহং, সামী’’তি? ‘‘ভদ্দে, মা এতং কথেহি, মযং তেন সদ্ধিং একদিৱসং সুখযানকে নিসীদিত্ৱা ন্হাযিতুং নিক্খন্তা নেৱস্স গতিং জানাম, ইতো চিতো চ ৱিচৰিত্ৱা তং অদিস্ৱা মাতাপিতূনং আৰোচযিম্হা, তেপিস্স ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা পেতকিচ্চং কিৰিংসূ’’তি. ‘‘অহং সো, সামী’’তি. ‘‘অপেহি, ভদ্দে, কিং কথেসি ময্হং সহাযো দেৱকুমাৰো ৱিয একো পুৰিসো’’তি? ‘‘হোতু, সামি, অহং সো’’তি. ‘‘অথ ইদং কিং নামা’’তি? ‘‘তং দিৱসং তে অয্যো মহাকচ্চাযনত্থেৰো দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম, দিট্ঠো’’তি. অহং অয্যং মহাকচ্চাযনত্থেৰং ওলোকেত্ৱা, ‘‘অহো ৱত অযং ৱা থেৰো মম ভৰিযা ভৱেয্য, এতস্স ৱা সৰীৰৱণ্ণো ৱিয মম ভৰিযায সৰীৰৱণ্ণো ভৱেয্যা’’তি চিন্তেসিং. চিন্তিতক্খণেযেৱ মে পুৰিসলিঙ্গং অন্তৰধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৱি. অথাহং লজ্জমানা কস্সচি কিঞ্চি ৱত্তুং অসক্কুণিত্ৱা ততো পলাযিত্ৱা ইধাগতা, সামীতি.
‘‘অহো ৱত তে ভাৰিযং কম্মং কতং, কস্মা ময্হং নাচিক্খি, অপিচ পন তে থেৰো খমাপিতো’’তি? ‘‘ন খমাপিতো, সামি. জানাসি পন ত্ৱং কহং থেৰো’’তি? ‘‘ইমমেৱ নগৰং উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তি. ‘‘সচে পিণ্ডায চৰন্তো ইধাগচ্ছেয্য, অহং মম অয্যস্স ভিক্খাহাৰং দদেয্যং, সামী’’তি. ‘‘তেন হি সীঘং সক্কাৰং কৰোহি, অম্হাকং অয্যং খমাপেস্সামা’’তি সো থেৰস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো, ‘‘ভন্তে, স্ৱে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘ননু ত্ৱং, সেট্ঠিপুত্ত, আগন্তুকোসী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা অম্হাকং আগন্তুকভাৱং পুচ্ছথ, স্ৱে মে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. থেৰো অধিৱাসেসি, গেহেপি থেৰস্স মহাসক্কাৰো পটিযত্তো. থেৰো পুনদিৱসে তং গেহদ্ৱাৰং অগমাসি. অথ নং নিসীদাপেত্ৱা পণীতেনাহাৰেন পৰিৱিসিত্ৱা সেট্ঠিপুত্তো তং ইত্থিং গহেত্ৱা থেৰস্স পাদমূলে নিপজ্জাপেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ময্হং সহাযিকায খমথা’’তি আহ. ‘‘কিমেত’’ন্তি? ‘‘অযং, ভন্তে, পুব্বে ময্হং পিযসহাযকো হুত্ৱা তুম্হে ওলোকেত্ৱা এৱং নাম চিন্তেসি, অথস্স পুৰিসলিঙ্গং অন্তৰধাযি, ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৱি, খমথ, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি উট্ঠহথ, খমামি ৱো অহ’’ন্তি. থেৰেন ‘‘খমামী’’তি ৱুত্তমত্তেযেৱ ইত্থিলিঙ্গং অন্তৰধাযি, পুৰিসলিঙ্গং পাতুভৱি.
পুৰিসলিঙ্গে পাতুভূতমত্তেযেৱ তং তক্কসিলায সেট্ঠিপুত্তো আহ – ‘‘সম্ম সহাযক, ইমে দ্ৱে দাৰকা তৱ কুচ্ছিযং ৱুত্থত্তা মং পটিচ্চ নিব্বত্তত্তা উভিন্নম্পিনো পুত্তা এৱ, ইধেৱ ৱসিস্সাম, মা উক্কণ্ঠী’’তি. ‘‘সম্ম, অহং একেনত্তভাৱেন পঠমং পুৰিসো হুত্ৱা ইত্থিভাৱং পত্ৱা পুন পুৰিসো জাতোতি ৱিপ্পকাৰপ্পত্তো, পঠমং মং পটিচ্চ দ্ৱে পুত্তা নিব্বত্তা, ইদানি মে কুচ্ছিতো দ্ৱে পুত্তা নিক্খন্তা, স্ৱাহং একেনত্তভাৱেন ৱিপ্পকাৰপ্পত্তো, পুন ‘গেহে ৱসিস্সতী’তি সঞ্ঞং মা কৰি, অহং মম অয্যস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামি. ইমে দ্ৱে দাৰকা তৱ ভাৰাতি, ইমেসু মা পমজ্জী’’তি ৱত্ৱা পুত্তে সীসে পৰিচুম্বিত্ৱা পৰিমজ্জিত্ৱা উৰে নিপজ্জাপেত্ৱা পিতু নিয্যাদেত্ৱা নিক্খমিত্ৱা থেৰস্স সন্তিকে পব্বজ্জং যাচি. থেৰোপি নং পব্বাজেত্ৱা উপসম্পাদেত্ৱা গণ্হিত্ৱাৱ চাৰিকং চৰমানো অনুপুব্বেন সাৱত্থিং অগমাসি. তস্স সোৰেয্যত্থেৰোতি নামং অহোসি. জনপদৱাসিনো তং পৱত্তিং ঞত্ৱা সঙ্খুভিত্ৱা কোতূহলজাতা তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিংসু – ‘‘এৱং কিৰ, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, আৱুসো’’তি. ‘‘ভন্তে, এৱৰূপম্পি কাৰণং নাম হোতি’’? ‘‘তুম্হাকং কুচ্ছিযং কিৰ দ্ৱে পুত্তা নিব্বত্তা, তুম্হে পটিচ্চ দ্ৱে জাতা, তেসং ৱো কতৰেসু বলৱসিনেহো হোতী’’তি? ‘‘কুচ্ছিযং ৱুত্থকেসু, আৱুসো’’তি. আগতাগতা নিবদ্ধং তথেৱ পুচ্ছিংসু.
থেৰো ‘‘কুচ্ছিযং ৱুত্তকেসু এৱ সিনেহো বলৱা’’তি পুনপ্পুনং কথেন্তো হৰাযমানো একোৱ নিসীদতি, একোৱ তিট্ঠতি. সো এৱং একত্তূপগতো অত্তভাৱে খযৱযং সমুট্ঠাপেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অথ নং আগতাগতা পুচ্ছন্তি – ‘‘ভন্তে, এৱং কিৰ নাম অহোসী’’তি? ‘‘আমাৱুসো’’তি. ‘‘কতৰেসু সিনেহো বলৱা’’তি? ‘‘ময্হং কত্থচি সিনেহো নাম নত্থী’’তি. ভিক্খূ ‘‘অযং অভূতং কথেসি, পুৰিমদিৱসেসু ‘কুচ্ছিযং ৱুত্থপুত্তেসু সিনেহো বলৱা’তি ৱত্ৱা ইদানি ‘ময্হং কত্থচি সিনেহো নত্থী’তি ৱদতি, অঞ্ঞং ব্যাকৰোতি, ভন্তে’’তি আহংসু. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, মম পুত্তো অঞ্ঞং ব্যাকৰোতি, মম পুত্তস্স সম্মাপণিহিতেন চিত্তেন মগ্গস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায ন কত্থচি সিনেহো জাতো, যং সম্পত্তিং নেৱ মাতা, ন পিতা কাতুং সক্কোতি, তং ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তৰে পৱত্তং সম্মাপণিহিতং চিত্তমেৱ দেতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৪৩. ‘‘ন তং মাতা পিতা কযিৰা, অঞ্ঞে ৱাপি চ ঞাতকা;
সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি.
তত্থন তন্তি তং কাৰণং নেৱ মাতা কৰেয্য, ন পিতা, ন অঞ্ঞে ঞাতকা. সম্মাপণিহিতন্তি দসসু কুসলকম্মপথেসু সম্মা ঠপিতং. সেয্যসো নং ততো কৰেতি ততো কাৰণতো সেয্যসো নং ৱৰতৰং উত্তৰিতৰং কৰেয্য, কৰোতীতি অত্থো. মাতাপিতৰো হি পুত্তানং ধনং দদমানা একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে কম্মং অকত্ৱা সুখেন জীৱিককপ্পনং ধনং দাতুং সক্কোন্তি. ৱিসাখায মাতাপিতৰোপি তাৱ মহদ্ধনা মহাভোগা, তস্সা একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে সুখেন জীৱিককপ্পনং ধনং অদংসু. চতূসু পন দীপেসু চক্কৱত্তিসিৰিং দাতুং সমত্থা মাতাপিতৰোপি নাম পুত্তানং নত্থি, পগেৱ দিব্বসম্পত্তিং ৱা পঠমজ্ঝানাদিসম্পত্তিং ৱা, লোকুত্তৰসম্পত্তিদানে কথাৱ নত্থি, সম্মাপণিহিতং পন চিত্তং সব্বম্পেতং সম্পত্তিং দাতুং সক্কোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি.
দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
সোৰেয্যত্থেৰৱত্থু নৱমং.
চিত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযো ৱগ্গো.