৩. চূড়পন্থকত্থেৰৱত্থু

উট্ঠানেনপ্পমাদেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো চূড়পন্থকত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.

ৰাজগহে কিৰ ধনসেট্ঠিকুলস্স ধীতা ৱযপ্পত্তকালে মাতাপিতূহি সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলে অতিৱিয ৰক্খিযমানা যোব্বনমদমত্ততায পুৰিসলোলা হুত্ৱা অত্তনো দাসেনেৱ সদ্ধিং সন্থৱং কত্ৱা, ‘‘অঞ্ঞেপি মে ইদং কম্মং জানেয্যু’’ন্তি ভীতা এৱমাহ – ‘‘অম্হেহি ইমস্মিং ঠানে ন সক্কা ৱসিতুং. সচে মে মাতাপিতৰো ইমং দোসং জানিস্সন্তি, খণ্ডাখণ্ডিকং মং কৰিস্সন্তি. ৱিদেসং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি. তে হত্থসাৰং গহেত্ৱা অগ্গদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা, ‘‘যত্থ ৱা তত্থ ৱা অঞ্ঞেহি অজাননট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি উভোপি অগমংসু. তেসং একস্মিং ঠানে ৱসন্তানং সংৱাসমন্ৱায তস্সা কুচ্ছিস্মিং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভপৰিপাকং আগম্ম তেন সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘গব্ভো মে পৰিপাকং গতো, ঞাতিবন্ধুৱিৰহিতে ঠানে গব্ভৱুট্ঠানং নাম উভিন্নম্পি অম্হাকং দুক্খাৱহং, কুলগেহমেৱ গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘সচাহং তত্থ গমিস্সামি, জীৱিতং মে নত্থী’’তি ভযেন ‘‘অজ্জ গচ্ছাম, স্ৱে গচ্ছামা’’তি দিৱসে অতিক্কামেসি. সা চিন্তেসি – ‘‘অযং বালো অত্তনো দোসমহন্ততায গন্তুং ন উস্সহতি, মাতাপিতৰো নাম একন্তহিতাৱ, অযং গচ্ছতু ৱা, মা ৱা, অহং গমিস্সামী’’তি. সা তস্মিং গেহা নিক্খন্তে গেহপৰিক্খাৰং পটিসামেত্ৱা অত্তনো কুলঘৰং গতভাৱং অনন্তৰগেহৱাসীনং আৰোচেত্ৱা মগ্গং পটিপজ্জি.

সোপি ঘৰং আগন্ত্ৱা তং অদিস্ৱা পটিৱিস্সকে পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘সা কুলঘৰং গতা’’তি সুত্ৱা ৱেগেন অনুবন্ধিত্ৱা অন্তৰামগ্গে সম্পাপুণি. তস্সাপি তত্থেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদং, ভদ্দে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, মে একো পুত্তো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সামা’’তি? ‘‘যস্সত্থায মযং কুলঘৰং গচ্ছেয্যাম, তং কম্মং অন্তৰামগ্গেৱ নিপ্ফন্নং, তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সাম, নিৱত্তিস্সামা’’তি দ্ৱেপি একচিত্তা হুত্ৱা নিৱত্তিংসু. তস্স চ দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা পন্থকোতি নামং কৰিংসু. তস্সা নচিৰস্সেৱ অপৰোপি গব্ভো পতিট্ঠহি. সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. তস্সপি দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা পঠমজাতস্স মহাপন্থকোতি নামং কত্ৱা ইতৰস্স চূড়পন্থকোতি নামং কৰিংসু. তে দ্ৱেপি দাৰকে গহেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতা. তেসং তত্থ ৱসন্তানং মহাপন্থকদাৰকো অঞ্ঞে দাৰকে ‘‘চূড়পিতা মহাপিতাতি, অয্যকো অয্যিকা’’তি চ ৱদন্তে সুত্ৱা মাতৰং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞে দাৰকা ‘অয্যকো অয্যিকা’তিপি, ‘মহাপিতা চূড়পিতা’তিপি ৱদন্তি, কচ্চি অম্হাকঞ্ঞেৱ ঞাতকা নত্থী’’তি? ‘‘আম, তাত, অম্হাকং এত্থ ঞাতকা নত্থি. ৰাজগহনগৰে পন ৱো ধনসেট্ঠি নাম অয্যকো, তত্থ অম্হাকং বহূ ঞাতকা’’তি. ‘‘কস্মা তত্থ ন গচ্ছথ, অম্মা’’তি? সা অত্তনো অগমনকাৰণং পুত্তস্স অকথেত্ৱা পুত্তেসু পুনপ্পুনং কথেন্তেসু সামিকং আহ – ‘‘ইমে দাৰকা মং অতিৱিয কিলমেন্তি, কিং নো মাতাপিতৰো দিস্ৱা মংসং খাদিস্সন্তি, এহি, দাৰকানং অয্যককুলং দস্সেস্সামা’’তি? ‘‘অহং সম্মুখা ভৱিতুং ন সক্খিস্সামি, তে পন নযিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু যেন কেনচি উপাযেন দাৰকানং অয্যককুলমেৱ দট্ঠুং ৱট্টতী’’তি. দ্ৱেপি জনা দাৰকে আদায অনুপুব্বেন ৰাজগহং পত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে একিস্সা সালায পৱিসিত্ৱা দাৰকমাতা দ্ৱে দাৰকে গহেত্ৱা অত্তনো আগতভাৱং মাতাপিতূনং আৰোচাপেসি. তে তং সাসনং সুত্ৱা, ‘‘সংসাৰে ৱিচৰন্তানং ন পুত্তো ন ধীতা ভূতপুব্বা নাম নত্থি, তে অম্হাকং মহাপৰাধিকা, ন সক্কা তেহি অম্হাকং চক্খুপথে ঠাতুং, এত্তকং নাম ধনং গহেত্ৱা দ্ৱেপি জনা ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা জীৱন্তু, দাৰকে পন ইধ পেসেন্তূ’’তি ধনং দত্ৱা দূতং পাহেসুং.

তেহি পেসিতং ধনং গহেত্ৱা দাৰকে আগতদূতানঞ্ঞেৱ হত্থে দত্ৱা পহিণিংসু. দাৰকা অয্যককুলে ৱড্ঢন্তি. তেসু চূড়পন্থকো অতিদহৰো, মহাপন্থকো পন অয্যকেন সদ্ধিং দসবলস্স ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতি. তস্স নিচ্চং সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো অয্যকং আহ – ‘‘সচে মং অনুজানেয্যাথ, অহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ‘‘কিং ৱদেসি, তাত, সকলস্স লোকস্সপি মে পব্বজ্জাতো তৱ পব্বজ্জা ভদ্দিকা. সচে সক্কোসি পব্বজাহী’’তি. তং সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা, ‘‘কিং, গহপতি, দাৰকো তে লদ্ধো’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, ভন্তে, অযং মে নত্তা তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিতুকামো’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতৰং পিণ্ডপাতচাৰিকং ভিক্খুং ‘‘ইমং দাৰকং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি. থেৰো তস্স তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা পব্বাজেসি. সো বহুং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰিপুণ্ণৱস্সো উপসম্পদং লভিত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰেন কম্মট্ঠানং কৰোন্তো অৰহত্তং পাপুণি. সো ঝানসুখেন ফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা নু খো ইদং সুখং চূড়পন্থকস্স দাতু’’ন্তি! ততো অয্যকসেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱমাহ – ‘‘মহাসেট্ঠি, সচে অনুজানেয্যাথ, অহং চূড়পন্থকং পব্বাজেয্য’’ন্তি. ‘‘পব্বাজেথ, ভন্তে’’তি. সেট্ঠি কিৰ সাসনে চ সুপ্পসন্নো, ‘‘কতৰধীতায ৱো এতে পুত্তা’’তি পুচ্ছিযমানো চ ‘‘পলাতধীতাযা’’তি ৱত্তুং লজ্জতি, তস্মা সুখেনেৱ তেসং পব্বজ্জং অনুজানি. থেৰো চূড়পন্থকং পব্বাজেত্ৱা সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. সো পব্বজিত্ৱাৱ দন্ধো অহোসি.

‘‘পদ্মং যথা কোকনদং সুগন্ধং,

পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;

অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং,

তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১২৩; অ. নি. ৫.১৯৫) –

ইমং একং গাথং চতূহি মাসেহি উগ্গণ্হিতুং নাসক্খি. সো কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পব্বজিত্ৱা পঞ্ঞৱা হুত্ৱা অঞ্ঞতৰস্স দন্ধভিক্খুনো উদ্দেসগ্গহণকালে পৰিহাসকেড়িং অকাসি. সো ভিক্খু তেন পৰিহাসেন লজ্জিতো নেৱ উদ্দেসং গণ্হি, ন সজ্ঝাযমকাসি. তেন কম্মেন অযং পব্বজিত্ৱাৱ দন্ধো জাতো, গহিতগহিতং পদং উপৰূপৰিপদং গণ্হন্তস্স নস্সতি. তস্স ইমমেৱ গাথং উগ্গহেতুং ৱাযমন্তস্স চত্তাৰো মাসা অতিক্কন্তা. অথ নং মহাপন্থকো, ‘‘চূড়পন্থক, ত্ৱং ইমস্মিং সাসনে অভব্বো, চতূহি মাসেহি একং গাথম্পি গণ্হিতুং ন সক্কোসি, পব্বজিতকিচ্চং পন কথং মত্থকং পাপেস্সসি, নিক্খম ইতো’’তি ৱিহাৰা নিক্কড্ঢি. চূড়পন্থকো বুদ্ধসাসনে সিনেহেন গিহিভাৱং ন পত্থেতি.

তস্মিঞ্চ কালে মহাপন্থকো ভত্তুদ্দেসকো অহোসি. জীৱকো কোমাৰভচ্চো বহুং মালাগন্ধৱিলেপনং আদায অত্তনো অম্বৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰং পূজেত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা দসবলং ৱন্দিত্ৱা মহাপন্থকং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘কিত্তকা, ভন্তে, সত্থু সন্তিকে ভিক্খূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানী’’তি. ‘‘স্ৱে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৱেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. ‘‘উপাসক, চূড়পন্থকো নাম ভিক্খু দন্ধো অৱিৰুড়্হিধম্মো, তং ঠপেত্ৱা সেসানং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছামী’’তি থেৰো আহ. তং সুত্ৱা চূড়পন্থকো চিন্তেসি – ‘‘থেৰো এত্তকানং ভিক্খূনং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছন্তো মং বাহিৰং কত্ৱা সম্পটিচ্ছতি, নিস্সংসযং ময্হং ভাতিকস্স মযি চিত্তং ভিন্নং ভৱিস্সতি, কিং দানি ময্হং ইমিনা সাসনেন, গিহী হুত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো জীৱিস্সামী’’তি? সো পুনদিৱসে পাতোৱ ৱিব্ভমিতুং পাযাসি.

সত্থা পচ্চূসকালেযেৱ লোকং ৱোলোকেন্তো ইমং কাৰণং দিস্ৱা পঠমতৰং গন্ত্ৱা চূড়পন্থকস্স গমনমগ্গে দ্ৱাৰকোট্ঠকে চঙ্কমন্তো অট্ঠাসি. চূড়পন্থকো গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা ‘‘কুহিং পন ত্ৱং, চূড়পন্থক, ইমায ৱেলায গচ্ছসী’’তি আহ. ‘‘ভাতা মং, ভন্তে, নিক্কড্ঢতি, তেনাহং ৱিব্ভমিতুং গচ্ছামী’’তি. ‘‘চূড়পন্থক, তৱ পব্বজ্জা নাম মম সন্তকা, ভাতৰা নিক্কড্ঢিতো কস্মা মম সন্তিকং নাগঞ্ছি, এহি, কিং তে গিহিভাৱেন, মম সন্তিকে ভৱিস্সসী’’তি চক্কঙ্কিততলেন পাণিনা তং সিৰসি পৰামসিত্ৱা আদায গন্ত্ৱা গন্ধকুটিপ্পমুখে নিসীদাপেত্ৱা, ‘‘চূড়পন্থক, পুৰত্থাভিমুখো হুত্ৱা ইমং পিলোতিকং ‘ৰজোহৰণং ৰজোহৰণ’ন্তি পৰিমজ্জন্তো ইধেৱ হোহী’’তি ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পৰিসুদ্ধং পিলোতিকং দত্ৱা কালে আৰোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো জীৱকস্স গেহং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. চূড়পন্থকোপি সূৰিযং ওলোকেন্তো তং পিলোতিকং ‘‘ৰজোহৰণং ৰজোহৰণ’’ন্তি পৰিমজ্জন্তো নিসীদি. তস্স তং পিলোতিকখণ্ডং পৰিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘ইদং পিলোতিকখণ্ডং অতিৱিয পৰিসুদ্ধং, ইমং পন অত্তভাৱং নিস্সায পুৰিমপকতিং ৱিজহিত্ৱা এৱং কিলিট্ঠং জাতং, অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি খযৱযং পট্ঠপেন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেসি. সত্থা ‘‘চূড়পন্থকস্স চিত্তং ৱিপস্সনং আৰুড়্হ’’ন্তি ঞত্ৱা, ‘‘চূড়পন্থক, ত্ৱং পিলোতিকখণ্ডমেৱ সংকিলিট্ঠং ‘ৰজং ৰজ’ন্তি মা সঞ্ঞং কৰি, অব্ভন্তৰে পন তে ৰাগৰজাদযো অত্থি, তে হৰাহী’’তি ৱত্ৱা ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুৰতো নিসিন্নো ৱিয পঞ্ঞাযমানৰূপো হুত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –

‘‘ৰাগো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি,

ৰাগস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজ্জং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো,

ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.

‘‘দোসো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি,

দোসস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো,

ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.

‘‘মোহো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি,

মোহস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো,

ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯);

গাথাপৰিযোসানে চূড়পন্থকো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. সহ পটিসম্ভিদাহিযেৱস্স তীণি পিটকানি আগমিংসু.

সো কিৰ পুব্বে ৰাজা হুত্ৱা নগৰং পদক্খিণং কৰোন্তো নলাটতো সেদে মুচ্চন্তে পৰিসুদ্ধেন সাটকেন নলাটন্তং পুঞ্ছি, সাটকো কিলিট্ঠো অহোসি. সো ‘‘ইমং সৰীৰং নিস্সায এৱৰূপো পৰিসুদ্ধো সাটকো পকতিং জহিত্ৱা কিলিট্ঠো জাতো, অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. তে কাৰণেনস্স ৰজোহৰণমেৱ পচ্চযো জাতো.

জীৱকোপি খো কোমাৰভচ্চো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা ‘‘ননু, জীৱক, ৱিহাৰে ভিক্খূ অত্থী’’তি হত্থেন পত্তং পিদহি. মহাপন্থকো ‘‘ননু, ভন্তে, ৱিহাৰে ভিক্খূ নত্থী’’তি আহ. সত্থা ‘‘অত্থি, জীৱকা’’তি আহ. জীৱকো ‘‘তেন হি ভণে গচ্ছ, ৱিহাৰে ভিক্খূনং অত্থিভাৱং ৱা নত্থিভাৱং ৱা ত্ৱঞ্ঞেৱ জানাহী’’তি পুৰিসং পেসেসি. তস্মিং খণে চূড়পন্থকো ‘‘ময্হং ভাতিকো ‘ৱিহাৰে ভিক্খূ নত্থী’তি ভণতি, ৱিহাৰে ভিক্খূনং অত্থিভাৱমস্স পকাসেস্সামী’’তি সকলং অম্বৱনং ভিক্খূনঞ্ঞেৱ পূৰেসি. একচ্চে ভিক্খূ চীৱৰকম্মং কৰোন্তি, একচ্চে ৰজনকম্মং কৰোন্তি, একচ্চে সজ্ঝাযং কৰোন্তি. এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসদিসং ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. সো পুৰিসো ৱিহাৰে বহূ ভিক্খূ দিস্ৱা নিৱত্তিত্ৱা, ‘‘অয্য, সকলং অম্বৱনং ভিক্খূহি পৰিপুণ্ণ’’ন্তি জীৱকস্স আৰোচেসি. থেৰোপি খো তত্থেৱ –

‘‘সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৱান পন্থকো;

নিসীদম্বৱনে ৰম্মে, যাৱ কালপ্পৱেদনা’’তি.

অথ সত্থা তং পুৰিসং আহ – ‘‘ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘সত্থা চূড়পন্থকং নাম পক্কোসতী’তি ৱদেহী’’তি. তেন গন্ত্ৱা তথা ৱুত্তে, ‘‘অহং চূড়পন্থকো, অহং চূড়পন্থকো’’তি মুখসহস্সং উট্ঠহি. সো পুৰিসো পুন গন্ত্ৱা, ‘‘সব্বেপি কিৰ, ভন্তে, চূড়পন্থকাযেৱ নামা’’তি আহ. ‘‘তেন হি গন্ত্ৱা যো ‘অহং চূড়পন্থকো’তি পঠমং ৱদতি, তং হত্থে গণ্হ, অৱসেসা অন্তৰধাযিস্সন্তী’’তি. সো তথা অকাসি. তাৱদেৱ সহস্সমত্তা ভিক্খূ অন্তৰধাযিংসু. থেৰোপি তেন পুৰিসেন সদ্ধিং অগমাসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে জীৱকং আমন্তেসি – ‘‘জীৱক, চূড়পন্থকস্স পত্তং গণ্হাহি, অযং তে অনুমোদনং কৰিস্সতী’’তি. জীৱকো তথা অকাসি. থেৰো সীহনাদং নদন্তো তৰুণসীহো ৱিয তীহি পিটকেহি সঙ্খোভেত্ৱা অনুমোদনমকাসি. সত্থা উট্ঠাযাসনা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভিক্খূহি ৱত্তে দস্সিতে গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুগতোৱাদং দত্ৱা কম্মট্ঠানং কথেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং উয্যোজেত্ৱা সুৰভিগন্ধৱাসিতং গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং উপগতো. অথ সাযন্হসমযে ভিক্খূ ইতো চিতো চ সমোসৰিত্ৱা ৰত্তকম্বলসাণিযা পৰিক্খিত্তা ৱিয নিসীদিত্ৱা সত্থু গুণকথং আৰভিংসু, ‘‘আৱুসো, মহাপন্থকো চূড়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো চতূহি মাসেহি একং গাথং উগ্গণ্হাপেতুং ন সক্কোতি, ‘দন্ধো অয’ন্তি ৱিহাৰা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো অনুত্তৰধম্মৰাজতায একস্মিংযেৱস্স অন্তৰভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং অদাসি, তীণি পিটকানি সহ পটিসম্ভিদাহিযেৱ আগতানি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি.

অথ ভগৱা ধম্মসভাযং ইমং কথাপৱত্তিং ঞত্ৱা, ‘‘অজ্জ মযা গন্তুং ৱট্টতী’’তি বুদ্ধসেয্যায উট্ঠায সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা ৱিজ্জুলতং ৱিয কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা ৰত্তকম্বলসদিসং সুগতমহাচীৱৰং পাৰুপিত্ৱা সুৰভিগন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মত্তৱৰৱাৰণসীহৱিজম্ভিতৱিলাসেন অনন্তায বুদ্ধলীড়ায ধম্মসভং গন্ত্ৱা অলঙ্কতমণ্ডলমাড়মজ্ঝে সুপঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনং অভিৰুয্হ ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তো অণ্ণৱকুচ্ছিং খোভযমানো যুগন্ধৰমত্থকে বালসূৰিযো ৱিয আসনমজ্ঝে নিসীদি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন আগতমত্তে ভিক্খুসঙ্ঘো কথং পচ্ছিন্দিত্ৱা তুণ্হী অহোসি. সত্থা মুদুকেন মেত্তচিত্তেন পৰিসং ওলোকেত্ৱা, ‘‘অযং পৰিসা অতিৱিয সোভতি, একস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৱা পাদকুক্কুচ্চং ৱা উক্কাসিতসদ্দো ৱা খিপিতসদ্দো ৱা নত্থি, সব্বেপি ইমে বুদ্ধগাৰৱেন সগাৰৱা, বুদ্ধতেজেন তজ্জিতা. মযি আযুকপ্পম্পি অকথেত্ৱা নিসিন্নে পঠমং কথং সমুট্ঠাপেত্ৱা ন কথেস্সন্তি. কথাসমুট্ঠাপনৱত্তং নাম মযাৱ জানিতব্বং, অহমেৱ পঠমং কথেস্সামী’’তি মধুৰেন ব্ৰহ্মস্সৰেন ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৱে, চূড়পন্থকো ইদানেৱ দন্ধো, পুব্বেপি দন্ধোযেৱ. ন কেৱলঞ্চস্সাহং ইদানেৱ অৱস্সযো জাতো, পুব্বেপি অৱস্সযো অহোসিমেৱ. পুব্বে পনাহং ইমং লোকিযকুটুম্বস্স সামিকং অকাসিং, ইদানি লোকুত্তৰকুটুম্বস্সা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিত্থাৰতো সোতুকামেহি ভিক্খূহি আযাচিতো অতীতং আহৰি –

‘‘অতীতে, ভিক্খৱে, বাৰাণসিনগৰৱাসী একো মাণৱো তক্কসিলং গন্ত্ৱা সিপ্পুগ্গহণত্থায দিসাপামোক্খস্স আচৰিযস্স ধম্মন্তেৱাসিকো হুত্ৱা পঞ্চন্নং মাণৱকসতানং অন্তৰে অতিৱিয আচৰিযস্স উপকাৰকো অহোসি, পাদপৰিকম্মাদীনি সব্বকিচ্চানি কৰোতি. দন্ধতায পন কিঞ্চি উগ্গণ্হিতুং ন সক্কো’’তি. আচৰিযো ‘‘অযং মম বহূপকাৰো, সিক্খাপেস্সামি ন’’ন্তি ৱাযমন্তোপি কিঞ্চি সিক্খাপেতুং ন সক্কোতি. সো চিৰং ৱসিত্ৱা একগাথম্পি উগ্গণ্হিতুং অসক্কোন্তো উক্কণ্ঠিত্ৱা ‘‘গমিস্সামী’’তি আচৰিযং আপুচ্ছি. আচৰিযো চিন্তেসি – ‘‘অযং ময্হং উপকাৰকো, পণ্ডিতভাৱমস্স পচ্চাসীসামি, ন নং কাতুং সক্কোমি, অৱস্সং মযা ইমস্স পচ্চুপকাৰো কাতব্বো, একমস্স মন্তং বন্ধিত্ৱা দস্সামী’’তি সো তং অৰঞ্ঞং নেত্ৱা ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কাৰণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি ইমং মন্তং বন্ধিত্ৱা উগ্গণ্হাপেন্তো অনেকসতক্খত্তুং পৰিৱত্তাপেত্ৱা, ‘‘পঞ্ঞাযতি তে’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘আম, পঞ্ঞাযতী’’তি ৱুত্তে ‘‘দন্ধেন নাম ৱাযামং কত্ৱা পগুণং কতং সিপ্পং ন পলাযতী’’তি চিন্তেত্ৱা মগ্গপৰিব্বযং দত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, ইমং মন্তং নিস্সায জীৱিস্সসি, অপলাযনত্থায পনস্স নিচ্চং সজ্ঝাযং কৰেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা তং উয্যোজেসি. অথস্স মাতা বাৰাণসিযং সম্পত্তকালে ‘‘পুত্তো মে সিপ্পং সিক্খিত্ৱা আগতো’’তি মহাসক্কাৰসম্মানং অকাসি.

তদা বাৰাণসিৰাজা ‘‘অত্থি নু খো মে কাযকম্মাদীসু কোচি দোসো’’তি পচ্চৱেক্খন্তো অত্তনো অৰুচ্চনকং কিঞ্চি কম্মং অদিস্ৱা ‘‘অত্তনো ৱজ্জং নাম অত্তনো ন পঞ্ঞাযতি, পৰেসং পঞ্ঞাযতি, নাগৰানং পৰিগ্গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা সাযং অঞ্ঞাতকৱেসেন নিক্খমিত্ৱা, ‘‘সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৱা নিসিন্নমনুস্সানং কথাসল্লাপো নাম নানপ্পকাৰকো হোতি, ‘সচাহং অধম্মেন ৰজ্জং কাৰেমি, পাপেন অধম্মিকেন ৰঞ্ঞা দণ্ডবলিআদীহি হতম্হা’তি ৱক্খন্তি. ‘সচে ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেমি, দীঘাযুকো হোতু নো ৰাজা’তিআদীনি ৱত্ৱা মম গুণং কথেস্সন্তী’’তি তেসং তেসং গেহানং ভিত্তিঅনুসাৰেনেৱ ৱিচৰতি.

তস্মিং খণে উমঙ্গচোৰা দ্ৱিন্নং গেহানং অন্তৰে উমঙ্গং ভিন্দন্তি একউমঙ্গেনেৱ দ্ৱে গেহানি পৱিসনত্থায. ৰাজা তে দিস্ৱা গেহচ্ছাযায অট্ঠাসি. তেসং উমঙ্গং ভিন্দিত্ৱা গেহং পৱিসিত্ৱা ভণ্ডকং ওলোকিতকালে মাণৱো পবুজ্ঝিত্ৱা তং মন্তং সজ্ঝাযন্তো ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কাৰণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি আহ. তে তং সুত্ৱা, ‘‘ইমিনা কিৰম্হা ঞাতা, ইদানি নো নাসেস্সতী’’তি নিৱত্থৱত্থানিপি ছড্ডেত্ৱা ভীতা সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৱ পলাযিংসু. ৰাজা তে পলাযন্তে দিস্ৱা ইতৰস্স চ মন্তসজ্ঝাযনসদ্দং সুত্ৱা গেহঞ্ঞেৱ ৱৱত্থপেত্ৱা নাগৰানং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা নিৱেসনং পাৱিসি. সো ৱিভাতায পন ৰত্তিযা পাতোৱেকং পুৰিসং পক্কোসিত্ৱা আহ – ‘‘গচ্ছ ভণে, অসুকৱীথিযং নাম যস্মিং গেহে উমঙ্গো ভিন্নো, তত্থ তক্কসিলতো সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা আগতমাণৱো অত্থি, তং আনেহী’’তি. সো গন্ত্ৱা ‘‘ৰাজা তং পক্কোসতী’’তি ৱত্ৱা মাণৱং আনেসি. অথ নং ৰাজা আহ – ‘‘ত্ৱং, তাত, তক্কসিলতো সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা আগতমাণৱো’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘অম্হাকম্পি তং সিপ্পং দেহী’’তি. ‘‘সাধু, দেৱ, সমানাসনে নিসীদিত্ৱা গণ্হাহী’’তি. ৰাজাপি তথা কত্ৱা মন্তং গহেত্ৱা ‘‘অযং তে আচৰিযভাগো’’তি সহস্সং অদাসি.

তদা সেনাপতি ৰঞ্ঞো কপ্পকং আহ – ‘‘কদা ৰঞ্ঞো মস্সুং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘স্ৱে ৱা পৰসুৱে ৱা’’তি. সো তস্স সহস্সং দত্ৱা ‘‘কিচ্চং মে অত্থী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘কিং, সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ৰঞ্ঞো মস্সুকম্মং কৰোন্তো ৱিয হুত্ৱা খুৰং অতিৱিয পহংসিত্ৱা গলনাড়িং ছিন্দ, ত্ৱং সেনাপতি ভৱিস্সসি, অহং ৰাজা’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৰঞ্ঞো মস্সুকম্মকৰণদিৱসে গন্ধোদকেন মস্সুং তেমেত্ৱা খুৰং পহংসিত্ৱা নলাটন্তে গহেত্ৱা, ‘‘খুৰো থোকং কুণ্ঠধাৰো, একপ্পহাৰেনেৱ গলনাড়িং ছিন্দিতুং ৱট্টতী’’তি পুন একমন্তং ঠত্ৱা খুৰং পহংসি. তস্মিং খণে ৰাজা অত্তনো মন্তং সৰিত্ৱা সজ্ঝাযং কৰোন্তো ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কাৰণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি আহ. ন্হাপিতস্স নলাটতো সেদা মুচ্চিংসু. সো ‘‘জানাতি মম কাৰণং ৰাজা’’তি ভীতো খুৰং ভূমিযং খিপিত্ৱা পাদমূলে উৰেন নিপজ্জি. ৰাজানো নাম ছেকা হোন্তি, তেন তং এৱমাহ – ‘‘অৰে, দুট্ঠ, ন্হাপিত, ‘ন মং ৰাজা জানাতী’তি সঞ্ঞং কৰোসী’’তি. ‘‘অভযং মে দেহি, দেৱা’’তি. ‘‘হোতু, মা ভাযি, কথেহী’’তি. সেনাপতি মে, দেৱ, সহস্সং দত্ৱা, ‘‘ৰঞ্ঞো মস্সুং কৰোন্তো ৱিয গলনাড়িং ছিন্দ, অহং ৰাজা হুত্ৱা তং সেনাপতিং কৰিস্সামী’’তি আহাতি. ৰাজা তং সুত্ৱা ‘‘আচৰিযং মে নিস্সায জীৱিতং লদ্ধ’’ন্তি চিন্তেত্ৱা সেনাপতিং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘অম্ভো, সেনাপতি, কিং নাম তযা মম সন্তিকা ন লদ্ধং, ইদানি তং দট্ঠুং ন সক্কোমি, মম ৰট্ঠা নিক্খমাহী’’তি তং ৰট্ঠা পব্বাজেত্ৱা আচৰিযং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘আচৰিয, তং নিস্সায মযা জীৱিতং লদ্ধ’’ন্তি ৱত্ৱা মহন্তং সক্কাৰং কৰিত্ৱা তস্স সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. ‘‘সো তদা চূড়পন্থকো অহোসি, সত্থা দিসাপামোক্খো আচৰিযো’’তি.

সত্থা ইমং অতীতং আহৰিত্ৱা, ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, পুব্বেপি চূড়পন্থকো দন্ধোযেৱ অহোসি, তদাপিস্সাহং অৱস্সযো হুত্ৱা তং লোকিযকুটুম্বে পতিট্ঠাপেসি’’ন্তি ৱত্ৱা পুন একদিৱসং ‘‘অহো সত্থা চূড়পন্থকস্স অৱস্সযো জাতো’’তি কথায সমুট্ঠিতায চূড়সেট্ঠিজাতকে অতীতৱত্থুং কথেত্ৱা –

‘‘অপ্পকেনাপি মেধাৱী, পাভতেন ৱিচক্খণো;

সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৱ সন্ধম’’ন্তি. (জা. ১.১.৪) –

গাথং ৱত্ৱা, ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱাহং ইমস্স অৱস্সযো জাতো, পুব্বেপি অৱস্সযো অহোসিমেৱ. পুব্বে পনাহং ইমং লোকিযকুটুম্বস্স সামিকং অকাসিং, ইদানি লোকুত্তৰকুটুম্বস্স. তদা হি চূড়ন্তেৱাসিকো চূড়পন্থকো অহোসি, চূড়সেট্ঠি পন পণ্ডিতো ব্যত্তো নক্খত্তকোৱিদো অহমেৱা’’তি জাতকং সমোধানেসি.

পুনেকদিৱসং ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘আৱুসো, চূড়পন্থকো চতূহি মাসেহি চতুপ্পদং গাথং গহেতুং অসক্কোন্তোপি ৱীৰিযং অনোস্সজ্জিত্ৱাৱ অৰহত্তে পতিট্ঠিতো, ইদানি লোকুত্তৰধম্মকুটুম্বস্স সামিকো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, মম সাসনে আৰদ্ধৱীৰিযো ভিক্খু লোকুত্তৰধম্মস্স সামিকো হোতিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৫. ‘‘উট্ঠানেনপ্পমাদেন, সংযমেন দমেন চ;

দীপং কযিৰাথ মেধাৱী, যং ওঘো নাভিকীৰতী’’তি.

তত্থ দীপং কযিৰাথাতি ৱীৰিযসঙ্খাতেন উট্ঠানেন, সতিযা অৱিপ্পৱাসাকাৰসঙ্খাতেন অপ্পমাদেন, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলসঙ্খাতেন সংযমেন, ইন্দ্ৰিযদমেন চাতি ইমেহি কাৰণভূতেহি চতূহি ধম্মেহি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো মেধাৱী ইমস্মিং অতিৱিয দুল্লভপতিট্ঠতায অতিগম্ভীৰে সংসাৰসাগৰে অত্তনো পতিট্ঠানভূতং অৰহত্তফলং দীপং কযিৰাথ কৰেয্য, কাতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. কীদিসং? যং ওঘো নাভিকীৰতীতি যং চতুব্বিধোপি কিলেসোঘো অভিকিৰিতুং ৱিদ্ধংসেতুং ন সক্কোতি. ন হি সক্কা অৰহত্তং ওঘেন অভিকিৰিতুন্তি.

গাথাপৰিযোসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. এৱং দেসনা সম্পত্তপৰিসায সাত্থিকা জাতাতি.

চূড়পন্থকত্থেৰৱত্থু ততিযং.