২. অপ্পমাদৱগ্গো
১. সামাৱতীৱত্থু
অপ্পমাদো অমতপদন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা কোসম্বিং উপনিস্সায ঘোসিতাৰামে ৱিহৰন্তো সামাৱতিপ্পমুখানং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং, মাগণ্ডিযপ্পমুখানঞ্চ এতিস্সা পঞ্চন্নং ঞাতিসতানং মৰণব্যসনং আৰব্ভ কথেসি.
তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – অতীতে অল্লকপ্পৰট্ঠে অল্লকপ্পৰাজা নাম, ৱেঠদীপকৰট্ঠে ৱেঠদীপকৰাজা নামাতি ইমে দ্ৱে দহৰকালতো পট্ঠায সহাযকা হুত্ৱা একাচৰিযকুলে সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা অত্তনো অত্তনো পিতূনং অচ্চযেন ছত্তং উস্সাপেত্ৱা আযামেন দসদসযোজনিকে ৰট্ঠে ৰাজানো অহেসুং. তে কালেন কালং সমাগন্ত্ৱা একতো তিট্ঠন্তা নিসীদন্তা নিপজ্জন্তা মহাজনং জাযমানঞ্চ জীযমানঞ্চ মীযমানঞ্চ দিস্ৱা ‘‘পৰলোকং গচ্ছন্তং অনুগচ্ছন্তো নাম নত্থি, অন্তমসো অত্তনো সৰীৰম্পি নানুগচ্ছতি, সব্বং পহায গন্তব্বং, কিং নো ঘৰাৱাসেন, পব্বজিস্সামা’’তি মন্তেত্ৱা ৰজ্জানি পুত্তদাৰানং নিয্যাদেত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তপ্পদেসে ৱসন্তা মন্তযিংসু – ‘‘মযং ৰজ্জং পহায পব্বজিতা, ন জীৱিতুং অসক্কোন্তা. তে মযং একট্ঠানে ৱসন্তা অপব্বজিতসদিসাযেৱ হোম, তস্মা ৱিসুং ৱসিস্সাম. ত্ৱং এতস্মিং পব্বতে ৱস, অহং ইমস্মিং পব্বতে ৱসিস্সামি. অন্ৱড্ঢমাসং পন উপোসথদিৱসে একতো ভৱিস্সামা’’তি. অথ খো নেসং এতদহোসি – ‘‘এৱম্পি নো গণসঙ্গণিকাৱ ভৱিস্সতি, ত্ৱং পন তৱ পব্বতে অগ্গিং জালেয্যাসি, অহং মম পব্বতে অগ্গিং জালেস্সামি, তায সঞ্ঞায অত্থিভাৱং জানিস্সামা’’তি. তে তথা কৰিংসু.
অথ অপৰভাগে ৱেঠদীপকতাপসো কালং কত্ৱা মহেসক্খো দেৱৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তো. ততো অড্ঢমাসে সম্পত্তে অগ্গিং অদিস্ৱাৱ ইতৰো ‘‘সহাযকো মে কালকতো’’তি অঞ্ঞাসি. ইতৰোপি নিব্বত্তক্খণেযেৱ অত্তনো দেৱসিৰিং ওলোকেত্ৱা কম্মং উপধাৰেন্তো নিক্খমনতো পট্ঠায অত্তনো তপচৰিযং দিস্ৱা ‘‘গন্ত্ৱা মম সহাযকং পস্সিস্সামী’’তি তং অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা মগ্গিকপুৰিসো ৱিয তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথ নং সো আহ – ‘‘কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘মগ্গিকপুৰিসো অহং, ভন্তে, দূৰতোৱ আগতোম্হি. কিং পন, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে এককোৱ ৱসতি, অঞ্ঞোপি কোচি অত্থী’’তি? ‘‘অত্থি মে একো সহাযকো’’তি. ‘‘কুহিং সো’’তি? ‘‘এতস্মিং পব্বতে ৱসতি, উপোসথদিৱসে পন অগ্গিং ন জালেতি, মতো নূন ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘অহং সো, ভন্তে’’তি. ‘‘কুহিং নিব্বত্তোসী’’তি? ‘‘দেৱলোকে মহেসক্খো দেৱৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তোস্মি, ভন্তে, ‘অয্যং পস্সিস্সামী’তি পুন আগতোম্হি. অপি নু খো অয্যানং ইমস্মিং ঠানে ৱসন্তানং কোচি উপদ্দৱো অত্থী’’তি? ‘‘আম, আৱুসো, হত্থী নিস্সায কিলমামী’’তি. ‘‘কিং ৱো, ভন্তে, হত্থী কৰোন্তী’’তি? ‘‘সম্মজ্জনট্ঠানে লণ্ডং পাতেন্তি, পাদেহি ভূমিযং পহৰিত্ৱা পংসুং উদ্ধৰন্তি, স্ৱাহং লণ্ডং ছড্ডেন্তো পংসুং সমং কৰোন্তো কিলমামী’’তি. ‘‘কিং পন তেসং অনাগমনং ইচ্ছথা’’তি? ‘‘আমাৱুসো’’তি. ‘‘তেন হি তেসং অনাগমনং কৰিস্সামী’’তি তাপসস্স হত্থিকন্তৱীণঞ্চেৱ হত্থিকন্তমন্তঞ্চ অদাসি. দদন্তো চ পন ৱীণায তিস্সো তন্তিযো দস্সেত্ৱা তযো মন্তে উগ্গণ্হাপেত্ৱা ‘‘ইমং তন্তিং পহৰিত্ৱা ইমস্মিং মন্তে ৱুত্তে নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেতুম্পি অসক্কোন্তা হত্থী পলাযন্তি, ইমং তন্তিং পহৰিত্ৱা ইমস্মিং মন্তে ৱুত্তে নিৱত্তিত্ৱা পচ্ছতো ওলোকেন্তা ওলোকেন্তা পলাযন্তি, ইমং তন্তিং পহৰিত্ৱা ইমস্মিং মন্তে ৱুত্তে হত্থিযূথপতি পিট্ঠিং উপনামেন্তো আগচ্ছতী’’তি আচিক্খিত্ৱা, ‘‘যং ৱো ৰুচ্চতি, তং কৰেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা তাপসং ৱন্দিত্ৱা পক্কামি. তাপসো পলাযনমন্তং ৱত্ৱা পলাযনতন্তিং পহৰিত্ৱা হত্থী পলাপেত্ৱা ৱসি.
তস্মিং সমযে কোসম্বিযং পূৰন্তপ্পো নাম ৰাজা হোতি. সো একদিৱসং গব্ভিনিযা দেৱিযা সদ্ধিং বালসূৰিযতপং তপ্পমানো অব্ভোকাসতলে নিসীদি. দেৱী ৰঞ্ঞো পাৰুপনং সতসহস্সগ্ঘনিকং ৰত্তকম্বলং পাৰুপিত্ৱা নিসিন্না ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সমুল্লপমানা ৰঞ্ঞো অঙ্গুলিতো সতসহস্সগ্ঘনিকং ৰাজমুদ্দিকং নীহৰিত্ৱা অত্তনো অঙ্গুলিযং পিলন্ধি. তস্মিং সমযে হত্থিলিঙ্গসকুণো আকাসেন গচ্ছন্তো দূৰতো ৰত্তকম্বলপাৰুপনং দেৱিং দিস্ৱা ‘‘মংসপেসী’’তি সঞ্ঞায পক্খে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ওতৰি. ৰাজা তস্স ওতৰণসদ্দেন ভীতো উট্ঠায অন্তোনিৱেসনং পাৱিসি. দেৱী গৰুগব্ভতায চেৱ ভীৰুকজাতিকতায চ ৱেগেন গন্তুং নাসক্খি. অথ নং সো সকুণো অজ্ঝপ্পত্তো নখপঞ্জৰে নিসীদাপেত্ৱা আকাসং পক্খন্দি. তে কিৰ সকুণা পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধাৰেন্তি. তস্মা আকাসেন নেত্ৱা যথাৰুচিতট্ঠানে নিসীদিত্ৱা মংসং খাদন্তি. সাপি তেন নীযমানা মৰণভযভীতা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ৱিৰৱিস্সামি, মনুস্সসদ্দো নাম তিৰচ্ছানগতানং উব্বেজনীযো, তং সুত্ৱা মং ছড্ডেস্সতি. এৱং সন্তে সহ গব্ভেন জীৱিতক্খযং পাপুণিস্সামি, যস্মিং পন ঠানে নিসীদিত্ৱা মং খাদিতুং আৰভিস্সতি, তত্ৰ নং সদ্দং কত্ৱা পলাপেস্সামী’’তি. সা অত্তনো পণ্ডিততায অধিৱাসেসি.
তদা চ হিমৱন্তপদেসে থোকং ৱড্ঢিত্ৱা মণ্ডপাকাৰেন ঠিতো একো মহানিগ্ৰোধো হোতি. সো সকুণো মিগৰূপাদীনি তত্থ নেত্ৱা খাদতি, তস্মা তম্পি তত্থেৱ নেত্ৱা ৱিটপব্ভন্তৰে ঠপেত্ৱা আগতমগ্গং ওলোকেসি. আগতমগ্গোলোকনং কিৰ তেসং ধম্মতা. তস্মিং খণে দেৱী, ‘‘ইদানি ইমং পলাপেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা উভো হত্থে উক্খিপিত্ৱা পাণিসদ্দঞ্চেৱ মুখসদ্দঞ্চ কত্ৱা তং পলাপেসি. অথস্সা সূৰিযত্থঙ্গমনকালে গব্ভে কম্মজৱাতা চলিংসু. সব্বদিসাসু গজ্জন্তো মহামেঘো উট্ঠহি. সুখেধিতায ৰাজমহেসিযা ‘‘মা ভাযি, অয্যে’’তি ৱচনমত্তম্পি অলভমানায দুক্খপৰেতায সব্বৰত্তিং নিদ্দা নাম নাহোসি. ৱিভাতায পন ৰত্তিযা ৱলাহকৱিগমো চ অৰুণুগ্গমনঞ্চ তস্সা গব্ভৱুট্ঠানঞ্চ একক্খণেযেৱ অহোসি. সা মেঘউতুঞ্চ পব্বতউতুঞ্চ অৰুণউতুঞ্চ গহেত্ৱা জাতত্তা পুত্তস্স উতেনোতি নামং অকাসি.
অল্লকপ্পতাপসস্সপি খো ততো অৱিদূৰে ৱসনট্ঠানং হোতি. সো পকতিযাৱ ৱস্সদিৱসে সীতভযেন ফলাফলত্থায ৱনং ন পৱিসতি, তং ৰুক্খমূলং গন্ত্ৱা সকুণেহি খাদিতমংসানং অট্ঠিং আহৰিত্ৱা কোট্টেত্ৱা ৰসং কত্ৱা পিৱতি. তস্মা তং দিৱসং ‘‘অট্ঠিং আহৰিস্সামী’’তি তত্থ গন্ত্ৱা ৰুক্খমূলে অট্ঠিং পৰিযেসেন্তো উপৰি দাৰকসদ্দং সুত্ৱা উল্লোকেন্তো দেৱিং দিস্ৱা ‘‘কাসি ত্ৱ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘মানুসিত্থিম্হী’’তি. ‘‘কথং আগতাসী’’তি? ‘‘হত্থিলিঙ্গসকুণেনানীতাম্হী’’তি ৱুত্তে ‘‘ওতৰাহী’’তি আহ. ‘‘জাতিসম্ভেদতো ভাযামি, অয্যা’’তি. ‘‘কাসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘খত্তিযাম্হী’’তি. ‘‘অহম্পি খত্তিযোযেৱা’’তি. ‘‘তেন হি খত্তিযমাযং কথেহী’’তি. সো খত্তিযমাযং কথেসি. ‘‘তেন হি আৰুয্হ পুত্তং মে ওতাৰেহী’’তি. সো একেন পস্সেন অভিৰুহনমগ্গং কত্ৱা অভিৰুহিত্ৱা দাৰকং গণ্হি. ‘‘মা মং হত্থেন ছুপী’’তি চ ৱুত্তে তং অছুপিত্ৱাৱ দাৰকং ওতাৰেসি. দেৱীপি ওতৰি. অথ নং অস্সমপদং নেত্ৱা সীলভেদং অকত্ৱাৱ অনুকম্পায পটিজগ্গি, নিম্মক্খিকমধুং আহৰিত্ৱা সযংজাতসালিং আহৰিত্ৱা যাগুং পচিত্ৱা অদাসি. এৱং তস্মিং পটিজগ্গন্তে সা অপৰভাগে চিন্তেসি – ‘‘অহং নেৱ আগতমগ্গং জানামি, ন গমনমগ্গং জানামি, ইমিনাপি মে সদ্ধিং ৱিস্সাসমত্তম্পি নত্থি. সচে পনাযং অম্হে পহায কত্থচি গমিস্সতি, উভোপি ইধেৱ মৰণং পাপুণিস্সাম, যংকিঞ্চি কত্ৱা ইমস্স সীলং ভিন্দিত্ৱা যথা মং ন মুঞ্চতি, তথা তং কাতুং ৱট্টতী’’তি. অথ নং দুন্নিৱত্থদুপ্পাৰুতদস্সনেন পলোভেত্ৱা সীলৱিনাসং পাপেসি. ততো পট্ঠায দ্ৱেপি সমগ্গৱাসং ৱসিংসু.
অথেকদিৱসং তাপসো নক্খত্তযোগং উল্লোকেন্তো পূৰন্তপ্পস্স নক্খত্তমিলাযনং দিস্ৱা ‘‘ভদ্দে কোসম্বিযং পূৰন্তপ্পৰাজা মতো’’তি আহ. ‘‘কস্মা, অয্য, এৱং ৱদেসি? কিং তে তেন সদ্ধিং আঘাতো অত্থী’’তি? ‘‘নত্থি, ভদ্দে, নক্খত্তমিলাযনমস্স দিস্ৱা এৱং ৱদামী’’তি, সা পৰোদি. অথ নং ‘‘কস্মা ৰোদসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তায তস্স অত্তনো সামিকভাৱে অক্খাতে আহ – ‘‘মা, ভদ্দে, ৰোদি, জাতস্স নাম নিযতো মচ্চূ’’তি. ‘‘জানামি, অয্যা’’তি ৱুত্তে ‘‘অথ কস্মা ৰোদসী’’তি? ‘‘পুত্তো মে কুলসন্তকস্স ৰজ্জস্স অনুচ্ছৱিকো, ‘সচে তত্ৰ অভৱিস্স, সেতচ্ছত্তং উস্সাপযিস্স. ইদানি মহাজানিকো ৱত জাতো’তি সোকেন ৰোদামি, অয্যা’’তি. ‘‘হোতু, ভদ্দে, মা চিন্তযি, সচস্স ৰজ্জং পত্থেসি, অহমস্স ৰজ্জলভনাকাৰং কৰিস্সামী’’তি. অথস্স হত্থিকন্তৱীণঞ্চেৱ হত্থিকন্তমন্তে চ অদাসি. তদা অনেকানি হত্থিসহস্সানি আগন্ত্ৱা ৱটৰুক্খমূলে নিসীদন্তি. অথ নং আহ – ‘‘হত্থীসু অনাগতেসুযেৱ ৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা তেসু আগতেসু ইমং মন্তং ৱত্ৱা ইমং তন্তিং পহৰ, সব্বে নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেতুম্পি অসক্কোন্তা পলাযিস্সন্তি, অথ ওতৰিত্ৱা আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সো তথা কত্ৱা আগন্ত্ৱা তং পৱত্তিং আৰোচেসি. অথ নং দুতিযদিৱসে আহ – ‘‘অজ্জ ইমং মন্তং ৱত্ৱা ইমং তন্তিং পহৰেয্যাসি, সব্বে নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেন্তা পলাযিস্সন্তী’’তি. তদাপি তথা কত্ৱা আগন্ত্ৱা আৰোচেসি. অথ নং ততিযদিৱসে আহ – ‘‘অজ্জ ইমং মন্তং ৱত্ৱা ইমং তন্তিং পহৰেয্যাসি, যূথপতি পিট্ঠিং উপনামেন্তো আগমিস্সতী’’তি. তদাপি তথা কত্ৱা আৰোচেসি.
অথস্স মাতৰং আমন্তেত্ৱা, ‘‘ভদ্দে, পুত্তস্স তে সাসনং ৱদেহি, এত্তোৱ গন্ত্ৱা ৰাজা ভৱিস্সতী’’তি আহ. সা পুত্তং আমন্তেত্ৱা, ‘‘তাত, ত্ৱং কোসম্বিযং পূৰন্তপ্পৰঞ্ঞো পুত্তো, মং সগব্ভং হত্থিলিঙ্গসকুণো আনেসী’’তি ৱত্ৱা সেনাপতিআদীনং নামানি আচিক্খিত্ৱা ‘‘অসদ্দহন্তানং ইমং পিতু পাৰুপনকম্বলঞ্চেৱ পিলন্ধনমুদ্দিকঞ্চ দস্সেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. কুমাৰো তাপসং ‘‘ইদানি কিং কৰোমী’’তি আহ. ‘‘ৰুক্খস্স হেট্ঠিমসাখায নিসীদিত্ৱা ইমং মন্তং ৱত্ৱা ইমং তন্তিং পহৰ, জেট্ঠকহত্থী তে পিট্ঠিং উপনাপেত্ৱা উপসঙ্কমিস্সতি, তস্স পিট্ঠিযং নিসিন্নোৱ ৰট্ঠং গন্ত্ৱা ৰজ্জং গণ্হাহী’’তি. সো মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা তথা কত্ৱা আগতস্স হত্থিনো পিট্ঠিযং নিসীদিত্ৱা কণ্ণে মন্তযি – ‘‘অহং কোসম্বিযং পূৰন্তপ্পৰঞ্ঞো পুত্তো, পেত্তিকং মে ৰজ্জং গণ্হিত্ৱা দেহি সামী’’তি. সো তং সুত্ৱা ‘‘অনেকানি হত্থিসহস্সানি সন্নিপতন্তূ’’তি হত্থিৰৱং ৰৱি, অনেকানি হত্থিসহস্সানি সন্নিপতিংসু. পুন ‘‘জিণ্ণা হত্থী পটিক্কমন্তূ’’তি হত্থিৰৱং ৰৱি, জিণ্ণা হত্থী পটিক্কমিংসু. পুন ‘‘অতিতৰুণা হত্থী নিৱত্তন্তূ’’তি হত্থিৰৱং ৰৱি, তেপি নিৱত্তিংসু. সো অনেকেহি যূথহত্থিসহস্সেহেৱ পৰিৱুতো পচ্চন্তগামং পত্ৱা ‘‘অহং ৰঞ্ঞো পুত্তো, সম্পত্তিং পত্থযমানা মযা সদ্ধিং আগচ্ছন্তূ’’তি আহ. ‘‘ততো পট্ঠায মনুস্সানং সঙ্গহং কৰোন্তো গন্ত্ৱা নগৰং পৰিৱাৰেত্ৱা ‘যুদ্ধং ৱা মে দেতু, ৰজ্জং ৱা’’’তি সাসনং পেসেসি. নাগৰা আহংসু – ‘‘মযং দ্ৱেপি ন দস্সাম. অম্হাকঞ্হি দেৱী গৰুগব্ভা হত্থিলিঙ্গসকুণেন নীতা, তস্সা অত্থিভাৱং ৱা নত্থিভাৱং ৱা মযং ন জানাম. যাৱ তস্সা পৱত্তিং ন সুণাম. তাৱ নেৱ যুদ্ধং দস্সাম, ন ৰজ্জ’’ন্তি. তদা কিৰ তং পৱেণিৰজ্জং অহোসি. ততো কুমাৰো ‘‘অহং তস্সা পুত্তো’’তি ৱত্ৱা সেনাপতিআদীনং নামানি কথেত্ৱা তথাপি অসদ্দহন্তানং কম্বলঞ্চ মুদ্দিকঞ্চ দস্সেসি. তে কম্বলঞ্চ মুদ্দিকঞ্চ সঞ্জানিত্ৱা নিক্কঙ্খা হুত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা তং ৰজ্জে অভিসিঞ্চিংসু. অযং তাৱ উতেনস্স উপ্পত্তি.
অল্লকপ্পৰট্ঠে পন দুব্ভিক্খে জীৱিতুং অসক্কোন্তো একো কোতুহলিকো নাম মনুস্সো কাপিং নাম তৰুণপুত্তঞ্চ কাড়িং নাম ভৰিযঞ্চ আদায ‘‘কোসম্বিং গন্ত্ৱা জীৱিস্সামী’’তি পাথেয্যং গহেত্ৱা নিক্খমি. ‘‘অহিৱাতৰোগেন মহাজনে মৰন্তে দিস্ৱা নিক্খমী’’তিপি ৱদন্তিযেৱ. তে গচ্ছন্তা পাথেয্যে পৰিক্খীণে খুদাভিভূতা দাৰকং ৱহিতুং নাসক্খিংসু. অথ সামিকো পজাপতিং আহ – ‘‘ভদ্দে, মযং জীৱন্তা পুন পুত্তং লভিস্সাম, ছড্ডেত্ৱা নং গচ্ছামা’’তি. মাতু হদযং নাম মুদুকং হোতি. তস্মা সা আহ – ‘‘নাহং জীৱন্তমেৱ পুত্তং ছড্ডেতুং সক্খিস্সামী’’তি. ‘‘অথ কিং কৰোমা’’তি? ‘‘ৱাৰেন নং ৱহামা’’তি. মাতা অত্তনো ৱাৰে পুপ্ফদামং ৱিয নং উক্খিপিত্ৱা উৰে নিপজ্জাপেত্ৱা অঙ্কেন ৱহিত্ৱা পিতুনো দেতি. তস্স তং গহেত্ৱা গমনকালে ছাতকতোপি বলৱতৰা ৱেদনা উপ্পজ্জি. সো পুনপ্পুনং আহ – ‘‘ভদ্দে, মযং জীৱন্তা পুত্তং লভিস্সাম, ছড্ডেম ন’’ন্তি. সাপি পুনপ্পুনং পটিক্খিপিত্ৱা পটিৱচনং নাদাসি. দাৰকো ৱাৰেন পৰিৱত্তিযমানো কিলন্তো পিতু হত্থে নিদ্দাযি. সো তস্স নিদ্দাযনভাৱং ঞত্ৱা মাতৰং পুৰতো কত্ৱা একস্স গচ্ছস্স হেট্ঠা পণ্ণসন্থৰে তং নিপজ্জাপেত্ৱা পাযাসি. মাতা নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেন্তী পুত্তং অদিস্ৱা, ‘‘সামি, কুহিং মে পুত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘একস্স মে গচ্ছস্স হেট্ঠা নিপজ্জাপিতো’’তি. ‘‘সামি, মা মং নাসযি, পুত্তং ৱিনা জীৱিতুং ন সক্খিস্সামি, আনেহি মে পুত্ত’’ন্তি উৰং পহৰিত্ৱা পৰিদেৱি. অথ নং নিৱত্তিত্ৱা আনেসি. পুত্তোপি অন্তৰামগ্গে মতো হোতি. ইতি সো এত্তকে ঠানে পুত্তং ছড্ডেত্ৱা তস্স নিস্সন্দেন ভৱন্তৰে সত্ত ৱাৰে ছড্ডিতো. ‘‘পাপকম্মং নামেতং অপ্পক’’ন্তি ন অৱমঞ্ঞিতব্বং.
তে গচ্ছন্তা একং গোপালকুলং পাপুণিংসু. তং দিৱসঞ্চ গোপালকস্স ধেনুমঙ্গলং হোতি. গোপালকস্স গেহে নিবদ্ধং একো পচ্চেকবুদ্ধো ভুঞ্জতি. সো তং ভোজেত্ৱা মঙ্গলমকাসি. বহু পাযাসো পটিযত্তো হোতি. গোপালকো তে আগতে দিস্ৱা, ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৱা সব্বং পৱত্তিং সুত্ৱা মুদুজাতিকো কুলপুত্তো তেসু অনুকম্পং কত্ৱা বহুকেন সপ্পিনা পাযাসং দাপেসি. ভৰিযা ‘‘সামি, তযি জীৱন্তে অহম্পি জীৱামি নাম, দীঘৰত্তং ঊনোদৰোসি, যাৱদত্থং ভুঞ্জাহী’’তি সপ্পিঞ্চ দধিঞ্চ তদভিমুখঞ্ঞেৱ কত্ৱা অত্তনা মন্দসপ্পিনা থোকমেৱ ভুঞ্জি. ইতৰো বহুং ভুঞ্জিত্ৱা সত্তট্ঠদিৱসে ছাততায আহাৰতণ্হং ছিন্দিতুং নাসক্খি. গোপালকো তেসং পাযাসং দাপেত্ৱা সযং ভুঞ্জিতুং আৰভি. কোতুহলিকো তং ওলোকেন্তো নিসীদিত্ৱা হেট্ঠাপীঠে নিপন্নায সুনখিযা গোপালকেন ৱড্ঢেত্ৱা দিয্যমানং পাযাসপিণ্ডং দিস্ৱা ‘‘পুঞ্ঞা ৱতাযং সুনখী, নিবদ্ধং এৱৰূপং ভোজনং লভতী’’তি চিন্তেসি. সো ৰত্তিভাগে তং পাযাসং জীৰাপেতুং অসক্কোন্তো কালং কত্ৱা তস্সা সুনখিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি.
অথস্স ভৰিযা সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা তস্মিংযেৱ গেহে ভতিং কত্ৱা তণ্ডুলনাড়িং লভিত্ৱা পচিত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা, ‘‘দাসস্স ৱো পাপুণাতূ’’তি ৱত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মযা ইধেৱ ৱসিতুং ৱট্টতি, নিবদ্ধং, অয্যো, ইধাগচ্ছতি, দেয্যধম্মো হোতু ৱা, মা ৱা, দেৱসিকং ৱন্দন্তী ৱেয্যাৱচ্চং কৰোন্তী চিত্তং পসাদেন্তী বহুং পুঞ্ঞং পসৱিস্সামী’’তি. সা তত্থেৱ ভতিং কৰোন্তী ৱসি. সাপি সুনখী ছট্ঠে ৱা সত্তমে ৱা মাসে একমেৱ কুক্কুৰং ৱিজাযি. গোপালকো তস্স একধেনুযা খীৰং দাপেসি. সো ন চিৰস্সেৱ ৱড্ঢি. অথস্স পচ্চেকবুদ্ধো ভুঞ্জন্তো নিবদ্ধং একং ভত্তপিণ্ডং দেতি. সো ভত্তপিণ্ডং নিস্সায পচ্চেকবুদ্ধে সিনেহমকাসি. গোপালকোপি নিবদ্ধং দ্ৱে ৱাৰে পচ্চেকবুদ্ধস্সুপট্ঠানং যাতি. গচ্ছন্তোপি অন্তৰামগ্গে ৱাড়মিগট্ঠানে দণ্ডেন গচ্ছে চ ভূমিঞ্চ পহৰিত্ৱা ‘‘সুসূ’’তি তিক্খত্তুং সদ্দং কত্ৱা ৱাড়মিগে পলাপেতি. সুনখোপি তেন সদ্ধিং গচ্ছতি.
সো একদিৱসং পচ্চেকবুদ্ধং আহ – ‘‘ভন্তে, যদা মে ওকাসো ন ভৱিস্সতি, তদা ইমং সুনখং পেসেস্সামি, তেন সঞ্ঞাণেন আগচ্ছেয্যাথা’’তি. ততো পট্ঠায অনোকাসদিৱসে, ‘‘গচ্ছ, তাত, অয্যং আনেহী’’তি সুনখং পেসেসি. সো একৱচনেনেৱ পক্খন্দিত্ৱা সামিকস্স গচ্ছপোথনভূমিপোথনট্ঠানে তিক্খত্তুং ভুস্সিত্ৱা তেন সদ্দেন ৱাড়মিগানং পলাতভাৱং ঞত্ৱা পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা পণ্ণসালদ্ৱাৰে তিক্খত্তুং ভুস্সিত্ৱা অত্তনো আগতভাৱং জানাপেত্ৱা একমন্তে নিপজ্জতি, পচ্চেকবুদ্ধে ৱেলং সল্লক্খেত্ৱা নিক্খন্তে ভুস্সন্তো পুৰতো গচ্ছতি. অন্তৰন্তৰা পচ্চেকবুদ্ধো তং ৱীমংসন্তো অঞ্ঞং মগ্গং পটিপজ্জতি. অথস্স পুৰতো তিৰিযং ঠত্ৱা ভুস্সিত্ৱা ইতৰমগ্গমেৱ নং আৰোপেতি. অথেকদিৱসং অঞ্ঞং মগ্গং পটিপজ্জিত্ৱা তেন পুৰতো তিৰিযং ঠত্ৱা ৱাৰিযমানোপি অনিৱত্তিত্ৱা সুনখং পাদেন পহৰিত্ৱা পাযাসি. সুনখো তস্স অনিৱত্তনভাৱং ঞত্ৱা নিৱাসনকণ্ণে ডংসিত্ৱা আকড্ঢন্তো ইতৰমগ্গমেৱ নং আৰোপেসি. এৱং সো তস্মিং বলৱসিনেহং উপ্পাদেসি.
ততো অপৰভাগে পচ্চেকবুদ্ধস্স চীৱৰং জীৰি. অথস্স গোপালকো চীৱৰৱত্থানি অদাসি. তমেনং পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘আৱুসো, চীৱৰং নাম এককেন কাতুং দুক্কৰং, ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা কাৰেস্সামী’’তি. ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, কৰোথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, আৱুসো’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, মা চিৰং বহি ৱসিত্থা’’তি. সুনখো তেসং কথং সুণন্তোৱ অট্ঠাসি, পচ্চেকবুদ্ধোপি ‘‘তিট্ঠ, উপাসকা’’তি গোপালকং নিৱত্তাপেত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা গন্ধমাদনাভিমুখো পাযাসি. সুনখস্স তং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা ভুক্কৰিত্ৱা ঠিতস্স তস্মিং চক্খুপথং ৱিজহন্তে হদযং ফলিত্ৱা মতো. তিৰচ্ছানা কিৰ নামেতে উজুজাতিকা হোন্তি অকুটিলা. মনুস্সা পন অঞ্ঞং হদযেন চিন্তেন্তি, অঞ্ঞং মুখেন কথেন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘গহনঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং মনুস্সা, উত্তানকঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং পসৱো’’তি (ম. নি. ২.৩).
ইতি সো তায উজুচিত্ততায অকুটিলতায কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তো অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱুতো মহাসম্পত্তিং অনুভোসি. তস্স কণ্ণমূলে মন্তযন্তস্স সদ্দো সোড়সযোজনট্ঠানং ফৰতি, পকতিকথাসদ্দো পন সকলং দসযোজনসহস্সং দেৱনগৰং ছাদেতি. তেনেৱস্স ‘‘ঘোসকদেৱপুত্তো’’তি নামং অহোসি. ‘‘কিস্স পনেস নিস্সন্দো’’তি. পচ্চেকবুদ্ধে পেমেন ভুক্কৰণস্স নিস্সন্দো. সো তত্থ ন চিৰং ঠত্ৱা চৱি. দেৱলোকতো হি দেৱপুত্তা আযুক্খযেন পুঞ্ঞক্খযেন আহাৰক্খযেন কোপেনাতি চতূহি কাৰণেহি চৱন্তি.
তত্থ যেন বহুং পুঞ্ঞকম্মং কতং হোতি, সো দেৱলোকে উপ্পজ্জিত্ৱা যাৱতাযুকং ঠত্ৱা উপৰূপৰি নিব্বত্ততি. এৱং আযুক্খযেন চৱতি নাম. যেন পৰিত্তং পুঞ্ঞং কতং হোতি, তস্স ৰাজকোট্ঠাগাৰে পক্খিত্তং তিচতুনাড়িমত্তং ধঞ্ঞং ৱিয অন্তৰাৱ তং পুঞ্ঞংখীযতি, অন্তৰাৱ কালং কৰোতি. এৱং পুঞ্ঞক্খযেন চৱতি নাম. অপৰোপি কামগুণে পৰিভুঞ্জমানো সতিসম্মোসেন আহাৰং অপৰিভুঞ্জিত্ৱা কিলন্তকাযো কালং কৰোতি. এৱং আহাৰক্খযেন চৱতি নাম. অপৰোপি পৰস্স সম্পত্তিং অসহন্তো কুজ্ঝিত্ৱা কালং কৰোতি. এৱং কোপেন চৱতি নাম.
অযং পন কামগুণে পৰিভুঞ্জন্তো মুট্ঠস্সতি হুত্ৱা আহাৰক্খযেন চৱি, চৱিত্ৱা চ পন কোসম্বিযং নগৰসোভিনিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. সাপি জাতদিৱসে ‘‘কিং এত’’ন্তি দাসিং পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘পুত্তো, অয্যে’’তি ৱুত্তে – ‘‘হন্দ, জে, ইমং দাৰকং কত্তৰসুপ্পে আৰোপেত্ৱা সঙ্কাৰকূটে ছড্ডেহী’’তি ছড্ডাপেসি. নগৰসোভিনিযো হি ধীতৰং পটিজগ্গন্তি, ন পুত্তং. ধীতৰা হি তাসং পৱেণী ঘটীযতি. দাৰকং কাকাপি সুনখাপি পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. পচ্চেকবুদ্ধে সিনেহপ্পভৱস্স ভুক্কৰণস্স নিস্সন্দেন একোপি উপগন্তুং ন ৱিসহি. তস্মিং খণে একো মনুস্সো বহি নিক্খন্তো তং কাকসুনখসন্নিপাতং দিস্ৱা, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি গন্ত্ৱা দাৰকং দিস্ৱা পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৱা ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি. তদা কোসম্বকসেট্ঠি ৰাজকুলং গচ্ছন্তো ৰাজনিৱেসনতো আগচ্ছন্তং পুৰোহিতং দিস্ৱা, ‘‘কিং, আচৰিয, অজ্জ তে তিথিকৰণনক্খত্তযোগো ওলোকিতো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহাসেট্ঠি, অম্হাকং কিং অঞ্ঞং কিচ্চন্তি? জনপদস্স কিং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘অঞ্ঞং নত্থি, ইমস্মিং পন নগৰে অজ্জ জাতদাৰকো জেট্ঠকসেট্ঠি ভৱিস্সতী’’তি. তদা সেট্ঠিনো ভৰিযা গৰুগব্ভা হোতি. তস্মা সো সীঘং গেহং পুৰিসং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ ভণে, জানাহি নং ৱিজাতা ৱা, নো ৱা’’তি. ‘‘ন ৱিজাযতী’’তি সুত্ৱা ৰাজানং দিস্ৱাৱ ৱেগেন গেহং গন্ত্ৱা কাড়িং নাম দাসিং পক্কোসিত্ৱা সহস্সং দত্ৱা, ‘‘গচ্ছ জে, ইমস্মিং নগৰে উপধাৰেত্ৱা সহস্সং দত্ৱা অজ্জ জাতদাৰকং গণ্হিত্ৱা এহী’’তি. সা উপধাৰেন্তী তং গেহং গন্ত্ৱা দাৰকং দিস্ৱা, ‘‘অযং দাৰকো কদা জাতো’’তি গহপতানিং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অজ্জ জাতো’’তি ৱুত্তে, ‘‘ইমং ময্হং দেহী’’তি এককহাপণং আদিং কত্ৱা মূলং ৱড্ঢেন্তী সহস্সং দত্ৱা তং আনেত্ৱা সেট্ঠিনো দস্সেসি. সেট্ঠি ‘‘সচে মে ধীতা ৱিজাযিস্সতি, তায নং সদ্ধিং নিৱেসেত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানস্স সামিকং কৰিস্সামি. সচে মে পুত্তো ৱিজাযিস্সতি, মাৰেস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তং গেহে কাৰেসি.
অথস্স ভৰিযা কতিপাহচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযি. সেট্ঠি ‘‘ইমস্মিং অসতি মম পুত্তোৱ সেট্ঠিট্ঠানং লভিস্সতি, ইদানেৱ তং মাৰেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা কাড়িং আমন্তেত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, জে, ৱজতো গুন্নং নিক্খমনৱেলায ৱজদ্ৱাৰমজ্ঝে ইমং তিৰিযং নিপজ্জাপেহি, গাৱিযো নং মদ্দিত্ৱা মাৰেস্সন্তি, মদ্দিতামদ্দিতভাৱং পনস্স ঞত্ৱা এহী’’তি আহ. সা গন্ত্ৱা গোপালকেন ৱজদ্ৱাৰে ৱিৱটমত্তেযেৱ তং তথা নিপজ্জাপেসি. গোগণজেট্ঠকো উসভো অঞ্ঞস্মিং কালে সব্বপচ্ছা নিক্খমন্তোপি তং দিৱসং সব্বপঠমং নিক্খমিত্ৱা দাৰকং চতুন্নং পাদানং অন্তৰে কত্ৱা অট্ঠাসি. অনেকসতগাৱিযো উসভস্স দ্ৱে পস্সানি ঘংসন্তিযো নিক্খমিংসু. গোপালকোপি ‘‘অযং উসভো পুব্বে সব্বপচ্ছা নিক্খমতি, অজ্জ পন সব্বপঠমং নিক্খমিত্ৱা ৱজদ্ৱাৰমজ্ঝে নিচ্চলোৱ ঠিতো, কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা গন্ত্ৱা তস্স হেট্ঠা নিপন্নং দাৰকং দিস্ৱা পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৱা, ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি গেহং নেসি.
কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তমত্থং আৰোচেত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা সহস্সং দত্ৱা পুন আনেত্ৱা অদাসি. অথ নং আহ – ‘‘অম্ম, কাড়ি ইমস্মিং নগৰে পঞ্চ সকটসতানি পচ্চূসকালে উট্ঠায ৱাণিজ্জায গচ্ছন্তি, ত্ৱং ইমং নেত্ৱা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেহি, গোণা ৱা নং মদ্দিস্সন্তি, চক্কা ৱা ছিন্দিস্সন্তি, পৱত্তিং চস্স ঞত্ৱাৱ আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং নেত্ৱা চক্কমগ্গে নিপজ্জাপেসি. তদা সাকটিকজেট্ঠকো পুৰতো অহোসি. অথস্স গোণা তং ঠানং পত্ৱা ধুৰং ছড্ডেসুং, পুনপ্পুনং আৰোপেত্ৱা পাজিযমানাপি পুৰতো ন গচ্ছিংসু. এৱং তস্স তেহি সদ্ধিং ৱাযমন্তস্সেৱ অৰুণং উট্ঠহি. সো ‘‘কিং নামেতং গোণা কৰিংসূ’’তি মগ্গং ওলোকেন্তো দাৰকং দিস্ৱা, ‘‘ভাৰিযং ৱত মে কম্ম’’ন্তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো তং গেহং নেসি.
কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি. অথ নং সো আহ – ‘‘ইদানি নং আমকসুসানং নেত্ৱা গচ্ছন্তৰে নিপজ্জাপেহি, তত্থ সুনখাদীহি ৱা খাদিতো, অমনুস্সেহি ৱা পহটো মৰিস্সতি, মাতামতভাৱঞ্চস্স জানিত্ৱাৱ আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং নেত্ৱা তত্থ নিপজ্জাপেত্ৱা একমন্তে অট্ঠাসি. তং সুনখো ৱা কাকো ৱা অমনুস্সো ৱা উপসঙ্কমিতুং নাসক্খি. ‘‘ননু চস্স নেৱ মাতা ন পিতা ন ভাতিকাদীসু কোচি ৰক্খিতা নাম অত্থি, কো তং ৰক্খতী’’তি? সুনখকালে পচ্চেকবুদ্ধে সিনেহেন পৱত্তিতভুক্কৰণমত্তমেৱ তং ৰক্খতি. অথেকো অজপালকো অনেকসহস্সা অজা গোচৰং নেন্তো সুসানপস্সেন গচ্ছতি. একা অজা পণ্ণানি খাদমানা গচ্ছন্তৰং পৱিট্ঠা দাৰকং দিস্ৱা জণ্ণুকেহি ঠত্ৱা দাৰকস্স থনং অদাসি, অজপালকেন ‘‘হে হে’’তি সদ্দে কতেপি ন নিক্খমি. সো ‘‘যট্ঠিযা নং পহৰিত্ৱা নীহৰিস্সামী’’তি গচ্ছন্তৰং পৱিট্ঠো জণ্ণুকেহি ঠত্ৱা দাৰকং খীৰং পাযন্তিং অজিং দিস্ৱা দাৰকে পুত্তসিনেহং পটিলভিত্ৱা, ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি আদায পক্কামি.
কাড়ী গন্ত্ৱা সেট্ঠিনা পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, তং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি. অথ নং আহ – ‘‘অম্ম কাড়ি, ইমং আদায চোৰপপাতপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা পপাতে খিপ, পব্বতকুচ্ছিযং পটিহঞ্ঞমানো খণ্ডাখণ্ডিকো হুত্ৱা ভূমিযং পতিস্সতি, মতামতভাৱঞ্চস্স ঞত্ৱাৱ আগচ্ছেয্যাসী’’তি. সা তং তত্থ নেত্ৱা পব্বতমত্থকে ঠত্ৱা খিপি. তং খো পন পব্বতকুচ্ছিং নিস্সায মহাৱেড়ুগুম্বো পব্বতানুসাৰেনেৱ ৱড্ঢি, তস্স মত্থকং ঘনজাতো জিঞ্জুকগুম্বো অৱত্থৰি. দাৰকো পতন্তো কোজৱকে ৱিয তস্মিং পতি. তং দিৱসঞ্চ নড়কাৰজেট্ঠকস্স ৱেড়ুবলি পত্তো হোতি. সো পুত্তেন সদ্ধিং গন্ত্ৱা তং ৱেড়ুগুম্বং ছিন্দিতুং আৰভি. তস্মিং চলন্তে দাৰকো সদ্দমকাসি. সো ‘‘দাৰকসদ্দো ৱিযা’’তি একেন পস্সেন অভিৰুহিত্ৱা তং দিস্ৱা, ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি তুট্ঠচিত্তো আদায গতো.
কাড়ী সেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তেন পুচ্ছিতা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা, ‘‘গচ্ছ, নং পুন সহস্সং দত্ৱা আনেহী’’তি ৱুত্তা তথা অকাসি. সেট্ঠিনো ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোন্তস্সেৱ দাৰকো ৱড্ঢিতো ‘‘ঘোসকো’’ত্ৱেৱস্স নামং অহোসি. সো সেট্ঠিনো অক্খিম্হি কণ্টকো ৱিয খাযি, উজুকং তং ওলোকেতুম্পি ন ৱিসতি. অথস্স মাৰণূপাযং চিন্তেন্তো অত্তনো সহাযকস্স কুম্ভকাৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘কদা ত্ৱং আৱাপং আলিম্পেস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা – ‘‘স্ৱে’’তি ৱুত্তে, ‘‘তেন হি ইদং সহস্সং গহেত্ৱা মম একং কম্মং কৰোহী’’তি আহ. ‘‘কিং, সামী’’তি? ‘‘একো মে অৱজাতপুত্তো অত্থি, তং তৱ সন্তিকং পেসেস্সামি, অথ নং গহেত্ৱা গব্ভং পৱেসেত্ৱা তিখিণায ৱাসিযা খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৱা চাটিযং পক্খিপিত্ৱা আৱাপে পচেয্যাসি, ইদং তে সহস্সং সচ্চকাৰসদিসং. উত্তৰিং পন তে কত্তব্বযুত্তকং পচ্ছা কৰিস্সামী’’তি. কুম্ভকাৰো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. সেট্ঠি পুনদিৱসে ঘোসকং পক্কোসিত্ৱা, ‘‘হিয্যো মযা কুম্ভকাৰো একং কম্মং আণত্তো, এহি, ত্ৱং তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱং ৱদেহি – ‘হিয্যো কিৰ মে পিতৰা আণত্তং কম্মং নিপ্ফাদেহী’’’তি পহিণি. সো ‘‘সাধূ’’তি অগমাসি. তং তত্থ গচ্ছন্তং ইতৰো সেট্ঠিনো পুত্তো দাৰকেহি সদ্ধিং গুড়ং কীড়ন্তো দিস্ৱা তং পক্কোসিত্ৱা, ‘‘কুহিং গচ্ছসি ভাতিকা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘পিতু সাসনং গহেত্ৱা কুম্ভকাৰস্স সন্তিক’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অহং তত্থ গমিস্সামি. ইমে মং দাৰকা বহুং লক্খং জিনিংসু, তং মে পটিজিনিত্ৱা দেহী’’তি আহ. ‘‘অহং পিতু ভাযামী’’তি. ‘‘মা ভাযি, ভাতিক, অহং তং সাসনং হৰিস্সামি. বহূহি জিতো, যাৱাহং আগচ্ছামি, তাৱ মে লক্খং পটিজিনা’’তি.
ঘোসকো কিৰ গুড়কীড়ায ছেকো, তেন নং এৱং নিবন্ধি. সোপি তং ‘‘তেন হি গন্ত্ৱা কুম্ভকাৰং ৱদেহি – ‘পিতৰা কিৰ মে হিয্যো একং কম্মং আণত্তং, তং নিপ্ফাদেহী’’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. সো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তথা অৱচ. অথ নং কুম্ভকাৰো সেট্ঠিনা ৱুত্তনিযামেনেৱ মাৰেত্ৱা আৱাপে খিপি. ঘোসকোপি দিৱসভাগং কীড়িত্ৱা সাযন্হসমযে গেহং গন্ত্ৱা ‘‘কিং, তাত, ন গতোসী’’তি ৱুত্তে অত্তনো অগতকাৰণঞ্চ কনিট্ঠস্স গতকাৰণঞ্চ আৰোচেসি. তং সুত্ৱা সেট্ঠি ‘‘অহং ধী’’তি মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিত্ৱা সকলসৰীৰে পক্কুথিতলোহিতো ৱিয হুত্ৱা, ‘‘অম্ভো, কুম্ভকাৰ, মা মং নাসযি, মা মং নাসযী’’তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো তস্স সন্তিকং অগমাসি. কুম্ভকাৰো তং তথা আগচ্ছন্তং দিস্ৱা, ‘‘সামি, মা সদ্দং কৰি, কম্মং তে নিপ্ফন্ন’’ন্তি আহ. সো পব্বতেন ৱিয মহন্তেন সোকেন অৱত্থটো হুত্ৱা অনপ্পকং দোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. যথা তং অপ্পদুট্ঠস্স পদুস্সমানো. তেনাহ ভগৱা –
‘‘যো দণ্ডেন অদণ্ডেসু, অপ্পদুট্ঠেসু দুস্সতি;
দসন্নমঞ্ঞতৰং ঠানং, খিপ্পমেৱ নিগচ্ছতি.
‘‘ৱেদনং ফৰুসং জানিং, সৰীৰস্স চ ভেদনং;
গৰুকং ৱাপি আবাধং, চিত্তক্খেপঞ্চ পাপুণে.
‘‘ৰাজতো ৱা উপসগ্গং, অব্ভক্খানঞ্চ দাৰুণং;
পৰিক্খযঞ্চ ঞাতীনং, ভোগানঞ্চ পভঙ্গুৰং.
‘‘অথ ৱাস্স অগাৰানি, অগ্গি ডহতি পাৱকো;
কাযস্স ভেদা দুপ্পঞ্ঞো, নিৰযং সোপপজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৭-১৪০);
এৱং সন্তেপি পুন নং সেট্ঠি উজুকং ওলোকেতুং ন সক্কোতি. ‘‘কিন্তি নং মাৰেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো, ‘‘মম গামসতে আযুত্তকস্স সন্তিকং পেসেত্ৱা মাৰেস্সামী’’তি উপাযং দিস্ৱা, ‘‘অযং মে অৱজাতপুত্তো, ইমং মাৰেত্ৱা ৱচ্চকূপে খিপতু, এৱং কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং পচ্ছা জানিস্সামী’’তি তস্স পণ্ণং লিখিত্ৱা, ‘‘তাত ঘোসক, অম্হাকং গামসতে আযুত্তকো অত্থি, ইমং পণ্ণং হৰিত্ৱা তস্স দেহী’’তি ৱত্ৱা পণ্ণং তস্স দুস্সন্তে বন্ধি. সো পন অক্খৰসমযং ন জানাতি. দহৰকালতো পট্ঠায হি নং মাৰাপেন্তোৱ সেট্ঠি মাৰেতুং নাসক্খি, কিং অক্খৰসমযং সিক্খাপেস্সতি? ইতি সো অত্তনো মাৰাপনপণ্ণমেৱ দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা নিক্খমন্তো আহ – ‘‘পাথেয্যং মে, তাত, নত্থী’’তি. ‘‘পাথেয্যেন তে কম্মং নত্থি, অন্তৰামগ্গে ‘অসুকগামে নাম মমসহাযকো সেট্ঠি অত্থি, তস্স ঘৰে পাতৰাসং কত্ৱা পুৰতো গচ্ছাহী’’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তো তং গামং পত্ৱা সেট্ঠিস্স ঘৰং পুচ্ছিত্ৱা গন্ত্ৱা সেট্ঠিজাযং পস্সি. ‘‘ত্ৱং কুতো আগতোসী’’তি চ ৱুত্তে, ‘‘অন্তোনগৰতো’’তি আহ. ‘‘কস্স পুত্তোসী’’তি? ‘‘তুম্হাকং সহাযকসেট্ঠিনো, অম্মা’’তি. ‘‘ত্ৱংসি ঘোসকো নামা’’তি? ‘‘আম, অম্মা’’তি. তস্সা সহ দস্সনেনেৱ তস্মিং পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি. সেট্ঠিনো পনেকা ধীতা অত্থি পন্নৰসসোড়সৱস্সুদ্দেসিকা অভিৰূপা পাসাদিকা, তং ৰক্খিতুং একমেৱ পেসনকাৰিকং দাসিং দত্ৱা সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলে সিৰিগব্ভে ৱসাপেন্তি. সেট্ঠিধীতা তস্মিং খণে তং দাসিং অন্তৰাপণং পেসেসি. অথ নং সেট্ঠিজাযা দিস্ৱা, ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘অয্যধীতায পেসনেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘ইতো তাৱ এহি, তিট্ঠতু পেসনং, পুত্তস্স মে পীঠকং অত্থৰিত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা তেলং মক্খিত্ৱা সযনং অত্থৰিত্ৱা দেহি, পচ্ছা পেসনং কৰিস্সসী’’তি আহ. সা তথা অকাসি.
অথ নং চিৰেনাগতং সেট্ঠিধীতা সন্তজ্জেসি. অথ নং সা আহ – ‘‘মা মে কুজ্ঝি, সেট্ঠিপুত্তো ঘোসকো আগতো, তস্স ইদঞ্চিদঞ্চ কত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা আগতাম্হী’’তি. সেট্ঠিধীতায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ঘোসকো’’তি নামং সুত্ৱাৱ পেমং ছৱিযাদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠিতং. কোতুহলকালস্মিঞ্হি সা তস্স পজাপতী হুত্ৱা নাড়িকোদনং পচ্চেকবুদ্ধস্স অদাসি, তস্সানুভাৱেনাগন্ত্ৱা ইমস্মিং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তা. ইতি তং সো পুব্বসিনেহো অৱত্থৰিত্ৱা গণ্হি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘পুব্বেৱ সন্নিৱাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৱা;
এৱং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৱ যথোদকে’’তি. (জা. ১.২.১৭৪);
অথ নং পুচ্ছি – ‘‘কুহিং সো, অম্মা’’তি? ‘‘সযনে নিপন্নো নিদ্দাযতী’’তি. ‘‘অত্থি পনস্স হত্থে কিঞ্চী’’তি? ‘‘দুস্সন্তে পণ্ণং অত্থী’’তি. সা ‘‘কিং পণ্ণং নু খো এত’’ন্তি তস্মিং নিদ্দাযন্তে মাতাপিতূনং অঞ্ঞৱিহিততায অপস্সন্তানং ওতৰিত্ৱা সমীপং গন্ত্ৱা তং পণ্ণং মোচেত্ৱা আদায অত্তনো গব্ভং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা অক্খৰসমযে কুসলতায পণ্ণং ৱাচেত্ৱা, ‘‘অহো ৱত বালো, অত্তনো মৰণপণ্ণং দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা ৱিচৰতি, সচে মযা ন দিট্ঠং অস্স, নত্থিস্স জীৱিত’’ন্তি তং পণ্ণং ফালেত্ৱা সেট্ঠিস্স ৱচনেন অপৰং পণ্ণং লিখি – ‘‘অযং মম পুত্তো ঘোসকো নাম, গামসততো পণ্ণাকাৰং আহৰাপেত্ৱা ইমস্স জনপদসেট্ঠিনো ধীতৰা সদ্ধিং মঙ্গলং কত্ৱা অত্তনো ৱসনগামস্স মজ্ঝে দ্ৱিভূমকং গেহং কাৰেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপেন চেৱ পুৰিসগুত্তিযা চ সুসংৱিহিতাৰক্খং কৰোতু, ময্হঞ্চ ‘ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কত’ন্তি সাসনং পেসেতু, এৱং কতে অহং মাতুলস্স কত্তব্বযুত্তকং পচ্ছা জানিস্সামী’’তি, লিখিত্ৱা চ পন সঙ্ঘৰিত্ৱা ওতৰিত্ৱা দুস্সন্তেযেৱস্স বন্ধি.
সো দিৱসভাগং নিদ্দাযিত্ৱা উট্ঠায ভুঞ্জিত্ৱা পক্কামি. পুনদিৱসে পাতোৱ তং গামং গন্ত্ৱা আযুত্তকং গামকিচ্চং কৰোন্তংযেৱ পস্সি. সো তং দিস্ৱা, ‘‘কিং, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘পিতৰা মে তুম্হাকং পণ্ণং পেসিত’’ন্তি. ‘‘কিং পণ্ণং, তাত, আহৰা’’তি পণ্ণং গহেত্ৱা ৱাচেত্ৱা তুট্ঠমানসো ‘‘পস্সথ, ভো, মম সামিনো মযি সিনেহং কত্ৱা জেট্ঠপুত্তস্স মে মঙ্গলং কৰোতূ’’তি মম সন্তিকং পহিণি. ‘‘সীঘং দাৰুআদীনি আহৰথা’’তি গহপতিকে ৱত্ৱা গামমজ্ঝে ৱুত্তপকাৰং গেহং কাৰাপেত্ৱা গামসততো পণ্ণাকাৰং আহৰাপেত্ৱা জনপদসেট্ঠিনো সন্তিকা ধীতৰং আনেত্ৱা মঙ্গলং কত্ৱা সেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ মযা কত’’ন্তি.
তং সুত্ৱা সেট্ঠিনো ‘‘যং কাৰেমি, তং ন হোতি; যং ন কাৰেমি, তদেৱ হোতী’’তি মহন্তং দোমনস্সং উপ্পজ্জি. পুত্তসোকেন সদ্ধিং সো সোকো একতো হুত্ৱা কুচ্ছিডাহং উপ্পাদেত্ৱা অতিসাৰং জনেসি. সেট্ঠিধীতাপি ‘‘সচে কোচি সেট্ঠিনো সন্তিকা আগচ্ছতি, মম অকথেত্ৱা সেট্ঠিপুত্তস্স পঠমতৰং মা কথযিত্থা’’তি জনে আণাপেসি. সেট্ঠিপি খো ‘‘দানি তং দুট্ঠপুত্তং মম সাপতেয্যস্স সামিকং ন কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা একং আযুত্তকং আহ – ‘‘মাতুল, পুত্তং মে দট্ঠুকামোম্হি, একং পাদমূলিকং পেসেত্ৱা মম পুত্তং পক্কোসাপেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা পণ্ণং দত্ৱা একং পুৰিসং পেসেসি. সেট্ঠিধীতাপি তস্স আগন্ত্ৱা দ্ৱাৰে ঠিতভাৱং সুত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘কিং, তাতা’’তি পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘সেট্ঠি গিলানো, পুত্তং পস্সিতুং পক্কোসাপেসি, অয্যে’’তি. ‘‘কিং, তাত, বলৱা, দুব্বলো’’তি? ‘‘বলৱা তাৱ, আহাৰং ভুঞ্জতিযেৱ, অয্যে’’তি. সা সেট্ঠিপুত্তং অজানাপেত্ৱাৱ তস্স নিৱেসনঞ্চ পৰিব্বযঞ্চ দাপেত্ৱা ‘‘মযা পেসিতকালে গমিস্সসি, অচ্ছস্সু তাৱা’’তি আহ. সেট্ঠি পুন আযুত্তকং অৱচ, ‘‘কিং, মাতুল, ন তে মম পুত্তস্স সন্তিকং পহিত’’ন্তি? ‘‘পহিতং, সামি, গতপুৰিসো ন তাৱ এতী’’তি. ‘‘তেন হি পুন অপৰং পেসেহী’’তি. সো পেসেসি. সেট্ঠিধীতা তস্মিম্পি তথেৱ পটিপজ্জি. অথ সেট্ঠিনো ৰোগো বলৱা জাতো, একং ভাজনং পৱিসতি, একং নিক্খমতি. পুন সেট্ঠি আযুত্তকং পুচ্ছি – ‘‘কিং, মাতুল, ন তে মম পুত্তস্স সন্তিকং পহিত’’ন্তি? ‘‘পহিতং, সামি, গতপুৰিসো ন তাৱ এতী’’তি. ‘‘তেন হি পুন অপৰং পেসেহী’’তি. সো পেসেসি. সেট্ঠিধীতা ততিযৱাৰে আগতম্পি তং পৱত্তিং পুচ্ছি. সো ‘‘বাড়্হগিলানো, অয্যে, সেট্ঠি আহাৰং পচ্ছিন্দিত্ৱা মচ্চুপৰাযণো জাতো, একং ভাজনং নিক্খমতি, একং পৱিসতী’’তি আহ. সেট্ঠিধীতা ‘‘ইদানি গন্তুং কালো’’তি সেট্ঠিপুত্তস্স ‘‘পিতা তে কিৰ গিলানো’’তি আৰোচেত্ৱা ‘‘কিং ৱদেসি ভদ্দে’’তি ৱুত্তে ‘‘অফাসুকমস্স, সামী’’তি আহ. ‘‘ইদানি কিং কাতব্ব’’ন্তি. সামি? ‘‘গামসততো ৱুট্ঠানকপণ্ণাকাৰং আদায গন্ত্ৱা পস্সিস্সাম ন’’ন্তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পণ্ণাকাৰং আহৰাপেত্ৱা সকটেহি আদায পক্কামি.
অথ নং সা ‘‘পিতা তে দুব্বলো, এত্তকং পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা গচ্ছন্তানং পপঞ্চো ভৱিস্সতি, এতং নিৱত্তাপেহী’’তি ৱত্ৱা তং সব্বং অত্তনো কুলগেহং পেসেত্ৱা পুন তং আহ – ‘‘সামি, ত্ৱং অত্তনো পিতু পাদপস্সে তিট্ঠেয্যাসি, অহং উস্সীসকপস্সে ঠস্সামী’’তি. গেহং পৱিসমানাযেৱ চ ‘‘গেহস্স পুৰতো চ পচ্ছতো চ আৰক্খং গণ্হথা’’তি অত্তনো পুৰিসে আণাপেসি. পৱিট্ঠকালে পন সেট্ঠিপুত্তো পিতু পাদপস্সে অট্ঠাসি, ইতৰা উস্সীসকপস্সে.
তস্মিং খণে সেট্ঠি উত্তানকো নিপন্নো হোতি. আযুত্তকো পন তস্স পাদে পৰিমজ্জন্তো ‘‘পুত্তো তে, সামি, আগতো’’তি আহ. ‘‘কুহিং সো’’তি? ‘‘এস পাদমূলে ঠিতো’’তি. অথ নং দিস্ৱা আযকম্মিকং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘মম গেহে কিত্তকং ধন’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, ধনস্সেৱ চত্তালীসকোটিযো, উপভোগপৰিভোগভণ্ডানং পন ৱনগামক্খেত্তদ্ৱিপদচতুপ্পদযানৱাহনানঞ্চ অযঞ্চ অযঞ্চ পৰিচ্ছেদো’’তি ৱুত্তে, ‘‘অহং এত্তকং ধনং মম পুত্তস্স ঘোসকস্স ন দেমী’’তি ৱত্তুকামো ‘‘দেমী’’তি আহ. তং সুত্ৱা সেট্ঠিধীতা ‘‘অযং পুন কথেন্তো অঞ্ঞং কিঞ্চি কথেয্যা’’তি চিন্তেত্ৱা সোকাতুৰা ৱিয কেসে ৱিকিৰিত্ৱা ৰোদমানা ‘‘কিং নামেতং, তাত, ৱদেথ, ইদম্পি নাম ৱো ৱচনং সুণোম, অলক্খিকা ৱতম্হা’’তি ৱত্ৱা মত্থকেন নং উৰমজ্ঝে পহৰন্তী পতিত্ৱা যথা পুন ৱত্তুং ন সক্কোতি, তথাস্স উৰমজ্ঝে মত্থকেন ঘংসেন্তী আৰোদনং দস্সেসি. সেট্ঠি তংখণঞ্ঞেৱ কালমকাসি. ‘‘সেট্ঠি মতো’’তি গন্ত্ৱা উতেনস্স ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা তস্স সৰীৰকিচ্চং কাৰাপেত্ৱা, ‘‘অত্থি পনস্স পুত্তো ৱা ধীতা ৱা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৱ, ঘোসকো নাম তস্স পুত্তো, সব্বং সাপতেয্যং তস্স নিয্যাদেত্ৱাৱ মতো, দেৱা’’তি.
ৰাজা অপৰভাগে সেট্ঠিপুত্তং পক্কোসাপেসি. তস্মিঞ্চ দিৱসে দেৱো ৱস্সি. ৰাজঙ্গণে তত্থ তত্থ উদকং সণ্ঠাতি. সেট্ঠিপুত্তো ‘‘ৰাজানং পস্সিস্সামী’’তি পাযাসি. ৰাজা ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা তং আগচ্ছন্তং ওলোকেন্তো ৰাজঙ্গণে উদকং লঙ্ঘিত্ৱা আগচ্ছন্তং দিস্ৱা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ঠিতং ‘‘ত্ৱং ঘোসকো নাম, তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম, দেৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘পিতা মে মতোতি মা সোচি, তৱ পেত্তিকং সেট্ঠিট্ঠানং তুয্হমেৱ দস্সামী’’তি তং সমস্সাসেত্ৱা ‘‘গচ্ছ, তাতা’’তি উয্যোজেসি. ৰাজা গচ্ছন্তঞ্চ নং ওলোকেন্তোৱ অট্ঠাসি. সো আগমনকালে লঙ্ঘিতং উদকং গমনকালে ওতৰিত্ৱা সণিকং অগমাসি. অথ নং ৰাজা ততোৱ পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘কিং নু খো, তাত, ত্ৱং মম সন্তিকং আগচ্ছন্তো উদকং লঙ্ঘিত্ৱা আগম্ম গচ্ছন্তো ওতৰিত্ৱা সণিকং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, দেৱ, অহং তস্মিং খণে কুমাৰকো, কীড়নকালো নাম, সো ইদানি পন মে দেৱেন ঠানন্তৰং পটিস্সুতং. তস্মা যথা পুৰে অচৰিত্ৱা ইদানি সন্নিসিন্নেন হুত্ৱা চৰিতুং ৱট্টতী’’তি. তং সুত্ৱা ৰাজা ‘‘ধিতিমাযং পুৰিসো, ইদানেৱস্স ঠানন্তৰং দস্সামী’’তি পিতৰা ভুত্তং ভোগং দত্ৱা সব্বসতেন সেট্ঠিট্ঠানং অদাসি.
সো ৰথে ঠত্ৱা নগৰং পদক্খিণং অকাসি. ওলোকিতোলোকিতট্ঠানং কম্পতি. সেট্ঠিধীতা কাড়িদাসিযা সদ্ধিং মন্তযমানা নিসিন্না ‘‘অম্ম কাড়ি, পুত্তস্স তে এত্তিকা সম্পত্তি মং নিস্সায উপ্পন্না’’তি আহ. ‘‘কিং কাৰণা, অম্মা’’তি? ‘‘অযঞ্হি অত্তনো মৰণপণ্ণং দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা অম্হাকং ঘৰং আগতো, অথস্স মযা তং পণ্ণং ফালেত্ৱা মযা সদ্ধিং মঙ্গলকৰণত্থায অঞ্ঞং পণ্ণং লিখিত্ৱা এত্তকং কালং তত্থ আৰক্খো কতো’’তি. ‘‘অম্ম, ত্ৱং এত্তকং পস্সসি, ইমং পন সেট্ঠি দহৰকালতো পট্ঠায মাৰেতুকামো মাৰেতুং নাসক্খি, কেৱলং ইমং নিস্সায বহুং ধনং খীযী’’তি. ‘‘অম্ম, অতিভাৰিযং ৱত সেট্ঠিনা কত’’ন্তি. নগৰং পদক্খিণং কত্ৱা গেহং পৱিসন্তং পন নং দিস্ৱা, ‘‘অযং এত্তিকা সম্পত্তি মং নিস্সায উপ্পন্না’’তি হসিতং অকাসি. অথ নং সেট্ঠিপুত্তো দিস্ৱা, ‘‘কিং কাৰণা হসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘একং কাৰণং নিস্সাযা’’তি. ‘‘কথেহি ন’’ন্তি? ‘‘সা ন কথেসি’’. সো ‘‘সচে ন কথেস্সসি, দ্ৱিধা তং ছিন্দিস্সামী’’তি তজ্জেত্ৱা অসিং নিক্কড্ঢি. সা ‘‘অযং এত্তিকা সম্পত্তি তযা মং নিস্সায লদ্ধাতি চিন্তেত্ৱা হসিত’’ন্তি আহ. ‘‘যদি মম পিতৰা অত্তনো সন্তকং ময্হং নিয্যাদিতং, ত্ৱং এত্থ কিং হোসী’’তি? সো কিৰ এত্তকং কালং কিঞ্চি ন জানাতি, তেনস্সা ৱচনং ন সদ্দহি. অথস্স সা ‘‘তুম্হাকং পিতৰা মৰণপণ্ণং দত্ৱা পেসিতা, তুম্হে মযা ইদঞ্চিদঞ্চ কত্ৱা ৰক্খিতা’’তি সব্বং কথেসি. ‘‘ত্ৱং অভূতং কথেসী’’তি অসদ্দহন্তো ‘‘মাতৰং কাড়িং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘এৱং কিৰ, অম্মা’’তি. ‘‘আম, তাত, দহৰকালতো পট্ঠায তং মাৰেতুকামো মাৰেতুং অসক্কোন্তো তং নিস্সায বহুং ধনং খীযি, সত্তসু ঠানেসু ত্ৱং মৰণতো মুত্তো, ইদানি ভোগগামতো আগম্ম সব্বসতেন সদ্ধিং সেট্ঠিট্ঠানং পত্তো’’তি. সো তং সুত্ৱা ‘‘ভাৰিযং ৱত কম্মং, এৱৰূপা খো পন মৰণা মুত্তস্স মম পমাদজীৱিতং জীৱিতুং অযুত্তং, অপ্পমত্তো ভৱিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দেৱসিকং সহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অদ্ধিককপণাদীনং দানং পট্ঠপেসি. মিত্তো নামস্স কুটুম্বিকো দানব্যাৱটো অহোসি. অযং ঘোসকসেট্ঠিনো উপ্পত্তি.
তস্মিং পন কালে ভদ্দৱতীনগৰে ভদ্দৱতিযসেট্ঠি নাম ঘোসকসেট্ঠিনো অদিট্ঠপুব্বসহাযকো অহোসি. ভদ্দৱতীনগৰতো আগতানং ৱাণিজানং সন্তিকে ঘোসকসেট্ঠি ভদ্দৱতিযসেট্ঠিনো সম্পত্তিঞ্চ ৱযপ্পদেসঞ্চ সুত্ৱা তেন সদ্ধিং সহাযকভাৱং ইচ্ছন্তো পণ্ণাকাৰং পেসেসি. ভদ্দৱতিযসেট্ঠিপি কোসম্বিতো আগতানং ৱাণিজানং সন্তিকে ঘোসকসেট্ঠিনো সম্পত্তিঞ্চ ৱযপ্পদেসঞ্চ সুত্ৱা তেন সদ্ধিং সহাযকভাৱং ইচ্ছন্তো পণ্ণাকাৰং পেসেসি. এৱং তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিট্ঠপুব্বসহাযকা হুত্ৱা ৱসিংসু. অপৰভাগে ভদ্দৱতিযসেট্ঠিনো গেহে অহিৱাতৰোগো পতিতো. তস্মিং পতিতে পঠমং মক্খিকা মৰন্তি, ততো অনুক্কমেনেৱ কীটা মূসিকা কুক্কুটা সূকৰা গাৱো দাসী দাসা সব্বপচ্ছা ঘৰমানুসকাপি মৰন্তি. তেসু যে ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা পলাযন্তি, তে জীৱিতং লভন্তি, তদা পন সেট্ঠি চ ভৰিযা চ ধীতা চস্স তথা পলাযিত্ৱা ঘোসকসেট্ঠিং পস্সিতুং পত্থেন্তা কোসম্বিমগ্গং পটিপজ্জিংসু. তে অন্তৰামগ্গেযেৱ খীণপাথেয্যা ৱাতাতপেন চেৱ খুপ্পিপাসাহি চ কিলন্তসৰীৰা কিচ্ছেন কোসম্বিং পত্ৱা উদকফাসুকট্ঠানে ঠত্ৱা ন্হত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে একং সালং পৱিসিংসু.
ততো সেট্ঠি ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, ইমিনা নীহাৰেন গচ্ছন্তা ৱিজাতমাতুযাপি অমনাপা হোন্তি, সহাযকো কিৰ মে অদ্ধিককপণাদীনং দেৱসিকং সহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা দানং দাপেসি. তত্থ ধীতৰং পেসেত্ৱা আহাৰং আহৰাপেত্ৱা একাহং দ্ৱীহং ইধেৱ সৰীৰং সন্তপ্পেত্ৱা সহাযকং পস্সিস্সামা’’তি. সা ‘‘সাধু, সামী’’তি. তে সালাযমেৱ ৱসিংসু. পুনদিৱসে কালে আৰোচিতে কপণদ্ধিকাদীসু আহাৰত্থায গচ্ছন্তেসু মাতাপিতৰো, ‘‘অম্ম, গন্ত্ৱা অম্হাকং আহাৰং আহৰা’’তি ধীতৰং পেসযিংসু. মহাভোগকুলস্স ধীতা ৱিপত্তিযা অচ্ছিন্নলজ্জিতায অলজ্জমানা পাতিং গহেত্ৱা কপণজনেন সদ্ধিং আহাৰত্থায গন্ত্ৱা ‘‘কতি পটিৱীসে গণ্হিস্সসি, অম্মা’’তি পুট্ঠা চ পন ‘‘তযো’’তি আহ. অথস্সা তযো পটিৱীসে অদাসি. তায ভত্তে আহটে তযোপি একতো ভুঞ্জিতুং নিসীদিংসু.
অথ মাতাধীতৰো সেট্ঠিং আহংসু – ‘‘সামি, ৱিপত্তি নাম মহাকুলানম্পি উপ্পজ্জতি, মা অম্হে ওলোকেত্ৱা ভুঞ্জ, মা চিন্তযী’’তি. ইতি নং নানপ্পকাৰেহি যাচিত্ৱা ভোজেসুং. সো ভুঞ্জিত্ৱা আহাৰং জীৰাপেতুং অসক্কোন্তো অৰুণে উগ্গচ্ছন্তে কালমকাসি. মাতাধীতৰো নানপ্পকাৰেহি পৰিদেৱিত্ৱা ৰোদিংসু. কুমাৰিকা পুনদিৱসে ৰোদমানা আহাৰত্থায গন্ত্ৱা, ‘‘কতি পটিৱীসে গণ্হিস্সসী’’তি ৱুত্তা, ‘‘দ্ৱে’’তি ৱত্ৱা আহাৰং আহৰিত্ৱা মাতৰং যাচিত্ৱা ভোজেসি. সাপি তায যাচিযমানা ভুঞ্জিত্ৱা আহাৰং জীৰাপেতুং অসক্কোন্তী তং দিৱসমেৱ কালমকাসি. কুমাৰিকা একিকাৱ ৰোদিত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা তায দুক্খুপ্পত্তিযা অতিৱিয সঞ্জাতছাতকদুক্খা পুনদিৱসে যাচকেহি সদ্ধিং ৰোদন্তী আহাৰত্থায গন্ত্ৱা, ‘‘কতি পটিৱীসে গণ্হিস্সসি, অম্মা’’তি ৱুত্তা ‘‘এক’’ন্তি আহ. মিত্তকুটুম্বিকো তং তযো দিৱসে ভত্তং গণ্হন্তিং সঞ্জানাতি, তেন তং ‘‘অপেহি নস্স, ৱসলি, অজ্জ তৱ কুচ্ছিপ্পমাণং অঞ্ঞাসী’’তি আহ. হিৰোত্তপ্পসম্পন্না কুলধীতা পচ্চোৰস্মিং সত্তিপহাৰং ৱিয ৱণে খাৰোদকসেচনকং ৱিয চ পত্ৱা ‘‘কিং, সামী’’তি আহ. ‘‘তযা পুৰে তযো কোট্ঠাসা গহিতা, হিয্যো দ্ৱে, অজ্জ একং গণ্হাসি. অজ্জ তে অত্তনো কুচ্ছিপ্পমাণং ঞাত’’ন্তি. ‘‘মা মং, সামি, ‘অত্তনোৱ অত্থায গণ্হী’তি মঞ্ঞিত্থা’’তি. ‘‘অথ কস্মা এৱং গণ্হী’’তি? ‘‘পুৰে তযো জনা অহুম্হ, সামি, হিয্যো দ্ৱে, অজ্জ একিকাৱ জাতাম্হী’’তি. সো ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি পুচ্ছিত্ৱা আদিতো পট্ঠায তায কথিতং সব্বং পৱত্তিং সুত্ৱা অস্সূনি সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো সঞ্জাতবলৱদোমনস্সো হুত্ৱা, ‘‘অম্ম, এৱং সন্তে মা চিন্তযি, ত্ৱং ভদ্দৱতিযসেট্ঠিনো ধীতা অজ্জকালতো পট্ঠায মম ধীতাযেৱ নামা’’তি ৱত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা ঘৰং নেত্ৱা অত্তনো জেট্ঠধীতুট্ঠানে ঠপেসি.
সা দানগ্গে উচ্চাসদ্দং মহাসদ্দং সুত্ৱা, ‘‘তাত, কস্মা এতং জনং নিস্সদ্দং কত্ৱা দানং ন দেথা’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা কাতুং, অম্মা’’তি. ‘‘সক্কা, তাতা’’তি. ‘‘কথং সক্কা, অম্মা’’তি? ‘‘তাত দানগ্গং পৰিক্খিপিত্ৱা একেকস্সেৱ পৱেসনপ্পমাণেন দ্ৱে দ্ৱাৰানি যোজেত্ৱা, ‘একেন দ্ৱাৰেন পৱিসিত্ৱা একেন নিক্খমথা’তি ৱদেথ, এৱং নিস্সদ্দা হুত্ৱাৱ গণ্হিস্সন্তী’’তি. সো তং সুত্ৱা, ‘‘ভদ্দকোৱ, অম্ম, উপাযো’’তি তথা কাৰেসি. সাপি পুব্বে সামা নাম. ৱতিযা পন কাৰিতত্তা সামাৱতী নাম জাতা. ততো পট্ঠায দানগ্গে কোলাহলং পচ্ছিন্দী. ঘোসকসেট্ঠি পুব্বে তং সদ্দং সুণন্তো ‘‘ময্হং দানগ্গে সদ্দো’’তি তুস্সতি. দ্ৱীহতীহং পন সদ্দং অসুণন্তো মিত্তকুটুম্বিকং অত্তনো উপট্ঠানং আগতং পুচ্ছি – ‘‘দিয্যতি কপণদ্ধিকাদীনং দান’’ন্তি? ‘‘আম, সামী’’তি. ‘‘অথ কিং দ্ৱীহতীহং সদ্দো ন সুয্যতী’’তি? ‘‘যথা নিস্সদ্দা হুত্ৱা গণ্হন্তি, তথা মে উপাযো কতো’’তি. ‘‘অথ পুব্বেৱ কস্মা নাকাসী’’তি? ‘‘অজাননতায, সামী’’তি. ‘‘ইদানি কথং তে ঞাতো’’তি? ‘‘ধীতৰা মে অক্খাতো, সামী’’তি. ময্হং অৱিদিতা ‘‘তৱ ধীতা নাম অত্থী’’তি. সো অহিৱাতৰোগুপ্পত্তিতো পট্ঠায সব্বং ভদ্দৱতিযসেট্ঠিনো পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা তস্সা অত্তনো জেট্ঠধীতুট্ঠানে ঠপিতভাৱং আৰোচেসি. অথ নং সেট্ঠি ‘‘এৱং সন্তে মম কস্মা ন কথেসি, মম সহাযকস্স ধীতা মম ধীতা নামা’’তি তং পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, সেট্ঠিনো ধীতাসী’’তি? ‘‘আম, তাতা’’তি. ‘‘তেন হি মা চিন্তযি, ত্ৱং মম ধীতাসী’’তি তং সীসে চুম্বিত্ৱা পৰিৱাৰত্থায তস্সা পঞ্চ ইত্থিসতানি দত্ৱা তং অত্তনো জেট্ঠধীতুট্ঠানে ঠপেসি.
অথেকদিৱসং তস্মিং নগৰে নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং হোতি. তস্মিং পন নক্খত্তে বহি অনিক্খমনকা কুলধীতৰোপি অত্তনো পৰিৱাৰেন সদ্ধিং পদসাৱ নদিং গন্ত্ৱা ন্হাযন্তি. তস্মা তং দিৱসং সামাৱতীপি পঞ্চহি ইত্থিসতেহি পৰিৱাৰিতা ৰাজঙ্গণেনেৱ ন্হাযিতুং অগমাসি. উতেনো সীহপঞ্জৰে ঠিতো তং দিস্ৱা ‘‘কস্সিমা নাটকিত্থিযো’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কস্সচি নাটকিত্থিযো, দেৱা’’তি. ‘‘অথ কস্স ধীতৰো’’তি? ‘‘ঘোসকসেট্ঠিনো ধীতা দেৱ, সামাৱতী নামেসা’’তি. সো দিস্ৱাৱ উপ্পন্নসিনেহো সেট্ঠিনো সাসনং পাহেসি – ‘‘ধীতৰং কিৰ মে পেসেতূ’’তি. ‘‘ন পেসেমি, দেৱা’’তি. ‘‘মা কিৰ এৱং কৰোতু, পেসেতুযেৱা’’তি. ‘‘মযং গহপতিকা নাম কুমাৰিকানং পোথেত্ৱা ৱিহেঠেত্ৱা কড্ঢনভযেন ন দেম, দেৱা’’তি. ৰাজা কুজ্ঝিত্ৱা গেহং লঞ্ছাপেত্ৱা সেট্ঠিঞ্চ ভৰিযঞ্চ হত্থে গহেত্ৱা বহি কাৰাপেসি. সামাৱতী, ন্হাযিত্ৱা আগন্ত্ৱা গেহং পৱিসিতুং ওকাসং অলভন্তী, ‘‘কিং এতং, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অম্ম, ৰাজা তৱ কাৰণা পহিণি. অথ ‘ন মযং দস্সামা’তি ৱুত্তে ঘৰং লঞ্ছাপেত্ৱা অম্হে বহি কাৰাপেসী’’তি. ‘‘তাত, ভাৰিযং ৱো কম্মং কতং, ৰঞ্ঞা নাম পহিতে ‘ন, দেমা’তি অৱত্ৱা ‘সচে মে ধীতৰং সপৰিৱাৰং গণ্হথ, দেমা’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, তাতা’’তি. ‘‘সাধু, অম্ম, তৱ ৰুচিযা সতি এৱং কৰিস্সামী’’তি ৰঞ্ঞো তথা সাসনং পাহেসি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তং সপৰিৱাৰং আনেত্ৱা অভিসিঞ্চিত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সেসা তস্সাযেৱ পৰিৱাৰিত্থিযো অহেসুং. অযং সামাৱতিযা উপ্পত্তি.
উতেনস্স পন অপৰাপি ৱাসুলদত্তা নাম দেৱী অহোসি চণ্ডপজ্জোতস্স ধীতা. উজ্জেনিযঞ্হি চণ্ডপজ্জোতো নাম ৰাজা অহোসি. সো একদিৱসং উয্যানতো আগচ্ছন্তো অত্তনো সম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা, ‘‘অত্থি নু খো অঞ্ঞস্সপি কস্সচি এৱৰূপা সম্পত্তী’’তি ৱত্ৱা তং সুত্ৱা মনুস্সেহি ‘‘কিং সম্পত্তি নামেসা, কোসম্বিযং উতেনস্স ৰঞ্ঞো অতিমহতী সম্পতী’’তি ৱুত্তে ৰাজা আহ – ‘‘তেন হি গণ্হিস্সাম ন’’ন্তি? ‘‘ন সক্কা সো গহেতু’’ন্তি. ‘‘কিঞ্চি কত্ৱা গণ্হিস্সামযেৱা’’তি? ‘‘ন সক্কা দেৱা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘সো হত্থিকন্তং নাম সিপ্পং জানাতি, মন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা হত্থিকন্তৱীণং ৱাদেন্তো নাগে পলাপেতিপি গণ্হাতিপি. হত্থিৱাহনসম্পন্নো তেন সদিসো নাম নত্থী’’তি. ‘‘ন সক্কা মযা সো গহেতু’’ন্তি. ‘‘সচে তে, দেৱ, একন্তেন অযং নিচ্ছযো, তেন হি দাৰুহত্থিং কাৰেত্ৱা তস্সাসন্নট্ঠানং পেসেহি. সো হত্থিৱাহনং ৱা অস্সৱাহনং ৱা সুত্ৱা দূৰম্পি গচ্ছতি. তত্থ নং আগতং গহেতুং সক্কা ভৱিস্সতী’’তি.
ৰাজা ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি দাৰুমযং যন্তহত্থিং কাৰাপেত্ৱা বহি পিলোতিকাহি ৱেঠেত্ৱা কতচিত্তকম্মং কত্ৱা তস্স ৱিজিতে আসন্নট্ঠানে একস্মিং সৰতীৰে ৱিস্সজ্জাপেসি. হত্থিনো অন্তোকুচ্ছিযং সট্ঠি পুৰিসা অপৰাপৰং চঙ্কমন্তি, হত্থিলণ্ডং আহৰিত্ৱা তত্থ তত্থ ছড্ডেসুং. একো ৱনচৰকো হত্থিং দিস্ৱা, ‘‘অম্হাকং ৰঞ্ঞো অনুচ্ছৱিকো’’তি চিন্তেত্ৱা, গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘দেৱ, মযা সব্বসেতো কেলাসকূটপটিভাগো তুম্হাকঞ্ঞেৱ অনুচ্ছৱিকো ৱৰৱাৰণো দিট্ঠো’’তি. উতেনো তমেৱ মগ্গদেসকং কত্ৱা হত্থিং অভিৰুয্হ সপৰিৱাৰো নিক্খমি. তস্স আগমনং ঞত্ৱা চৰপুৰিসা গন্ত্ৱা চণ্ডপজ্জোতস্স আৰোচেসুং. সো আগন্ত্ৱা মজ্ঝে তুচ্ছং কত্ৱা উভোসু পস্সেসু বলকাযং পযোজেসি. উতেনো তস্সাগমনং অজানন্তো হত্থিং অনুবন্ধি. অন্তো ঠিতমনুস্সা ৱেগেন পলাপেসুং. কট্ঠহত্থী ৰঞ্ঞো মন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা ৱীণং ৱাদেন্তস্স তন্তিসদ্দং অসুণন্তো ৱিয পলাযতিযেৱ. ৰাজা হত্থিনাগং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো অস্সং আৰুয্হ অনুবন্ধি. তস্মিং ৱেগেন অনুবন্ধন্তে বলকাযো ওহীযি. ৰাজা এককোৱ অহোসি. অথ নং উভোসু পস্সেসু পযুত্তা চণ্ডপজ্জোতস্স পুৰিসা গণ্হিত্ৱা অত্তনো ৰঞ্ঞো অদংসু. অথস্স বলকাযো অমিত্তৱসং গতভাৱং ঞত্ৱা বহিনগৰেৱ খন্ধাৱাৰং নিৱেসেত্ৱা অচ্ছি.
চণ্ডপজ্জোতোপি উতেনং জীৱগ্গাহমেৱ গাহাপেত্ৱা একস্মিং চোৰগেহে পক্খিপিত্ৱা দ্ৱাৰং পিদহাপেত্ৱা তযো দিৱসে জযপানং পিৱি. উতেনো ততিযদিৱসে আৰক্খকে পুচ্ছি – ‘‘কহং ৱো, তাত, ৰাজা’’তি? ‘‘‘পচ্চামিত্তো মে গহিতো’তি জযপানং পিৱতী’’তি. ‘‘কা নামেসা মাতুগামস্স ৱিয তুম্হাকং ৰঞ্ঞো কিৰিযা, ননু পটিৰাজূনং গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জেতুং ৱা মাৰেতুং ৱা ৱট্টতি, অম্হে দুক্খং নিসীদাপেত্ৱা জযপানং কিৰ পিৱতী’’তি. তে গন্ত্ৱা তমত্থং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. সো আগন্ত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং এৱং ৱদসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু তং ৱিস্সজ্জেস্সামি, এৱৰূপো কিৰ তে মন্তো অত্থি, তং ময্হং দস্সসী’’তি. ‘‘সাধু দস্সামি, গহণসমযে মং ৱন্দিত্ৱা তং গণ্হাহি. কিং পন ত্ৱং ৱন্দিস্সসী’’তি? ‘‘ক্যাহং তং ৱন্দিস্সামি, ন ৱন্দিস্সামী’’তি? ‘‘অহম্পি তে ন দস্সামী’’তি. ‘‘এৱং সন্তে ৰাজাণং তে কৰিস্সামী’’তি. ‘‘কৰোহি, সৰীৰস্স মে ইস্সৰো, ন পন চিত্তস্সা’’তি. ৰাজা তস্স সূৰগজ্জিতং সুত্ৱা, ‘‘কথং নু খো ইমং মন্তং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ইমং মন্তং অঞ্ঞং জানাপেতুং ন সক্কা, মম ধীতৰং এতস্স সন্তিকে উগ্গণ্হাপেত্ৱা অহং তস্সা সন্তিকে গণ্হিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘অঞ্ঞস্স ৱন্দিত্ৱা গণ্হন্তস্স দস্সসী’’তি. ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি অম্হাকং ঘৰে একা খুজ্জা অত্থি তস্সা অন্তোসাণিযং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নায ত্ৱং বহিসাণিযং ঠিতোৱ মন্তং ৱাচেহী’’তি. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, খুজ্জা ৱা হোতু পীঠসপ্পি ৱা, ৱন্দন্তিযা দস্সামী’’তি. ততো ৰাজা গন্ত্ৱা ধীতৰং ৱাসুলদত্তং আহ – ‘‘অম্ম, একো সঙ্খকুট্ঠী অনগ্ঘমন্তং জানাতি, তং অঞ্ঞং জানাপেতুং ন সক্কা. ত্ৱং অন্তোসাণিযং নিসীদিত্ৱা তং ৱন্দিত্ৱা মন্তং গণ্হ, সো বহিসাণিযং ঠত্ৱা তুয্হং ৱাচেস্সতি. তৱ সন্তিকা অহং তং গণ্হিস্সামী’’তি.
এৱং সো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্থৱকৰণভযেন ধীতৰং খুজ্জং, ইতৰং সঙ্খকুট্ঠিং কত্ৱা কথেসি. সো তস্সা অন্তোসাণিযং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নায বহি ঠিতো মন্তং ৱাচেসি. অথ নং একদিৱসং পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানম্পি মন্তপদং ৱত্তুং অসক্কোন্তিং ‘‘অৰে খুজ্জে অতিবহলোট্ঠকপোলং তে মুখং, এৱং নাম ৱদেহী’’তি আহ. ‘‘সা কুজ্ঝিত্ৱা অৰে দুট্ঠসঙ্খকুট্ঠি কিং ৱদেসি, কিং মাদিসা খুজ্জা নাম হোতী’’তি? সাণিকণ্ণং উক্খিপিত্ৱা ‘‘কাসি ত্ৱ’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘ৰঞ্ঞো ধীতা ৱাসুলদত্তা নামাহ’’ন্তি আহ. ‘‘পিতা তে তং ময্হং কথেন্তো ‘খুজ্জা’তি কথেসী’’তি. ‘‘ময্হম্পি কথেন্তো তং সঙ্খকুট্ঠিং কত্ৱা কথেসী’’তি. তে উভোপি ‘‘তেন হি অম্হাকং সন্থৱকৰণভযেন কথিতং ভৱিস্সতী’’তি অন্তোসাণিযঞ্ঞেৱ সন্থৱং কৰিংসু.
ততো পট্ঠায মন্তগ্গহণং ৱা সিপ্পগ্গহণং ৱা নত্থি. ৰাজাপি ধীতৰং নিচ্চং পুচ্ছতি – ‘‘সিপ্পং গণ্হসি, অম্মা’’তি? ‘‘গণ্হামি, তাতা’’তি. অথ নং একদিৱসং উতেনো আহ – ‘‘ভদ্দে, সামিকেন কত্তব্বং নাম নেৱ মাতাপিতৰো ন ভাতুভগিনিযো কাতুং সক্কোন্তি, সচে ময্হং জীৱিতং দস্সসি, পঞ্চ তে ইত্থিসতানি পৰিৱাৰং দত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানং দস্সামী’’তি. ‘‘সচে ইমস্মিং ৱচনে পতিট্ঠাতুং সক্খিস্সথ, দস্সামি ৱো জীৱিত’’ন্তি. ‘‘সক্খিস্সামি, ভদ্দে’’তি. সা ‘‘সাধু, সামী’’তি পিতু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথ নং সো পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, নিট্ঠিতং সিপ্প’’ন্তি? ‘‘ন তাৱ নিট্ঠিতং, তাত, সিপ্প’’ন্তি. অথ নং সো পুচ্ছি – ‘‘কিং, অম্মা’’তি? ‘‘অম্হাকং একং দ্ৱাৰঞ্চ একং ৱাহনঞ্চ লদ্ধুং ৱট্টতি, তাতা’’তি. ‘‘ইদং কিং, অম্মা’’তি? ‘‘তাত, ৰত্তিং কিৰ তাৰকসঞ্ঞায মন্তস্স উপচাৰত্থায একং ওসধং গহেতব্বং অত্থি. তস্মা অম্হাকং ৱেলায ৱা অৱেলায ৱা নিক্খমনকালে একং দ্ৱাৰঞ্চেৱ একং ৱাহনঞ্চ লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. তে অত্তনো অভিৰুচিতং একং দ্ৱাৰং হত্থগতং কৰিংসু. ৰঞ্ঞো পন পঞ্চ ৱাহনানি অহেসুং. ভদ্দৱতী নাম কৰেণুকা একদিৱসং পঞ্ঞাস যোজনানি গচ্ছতি, কাকো নাম দাসো সট্ঠি যোজনানি গচ্ছতি, চেলকট্ঠি চ মুঞ্চকেসী চাতি দ্ৱে অস্সা যোজনসতং গচ্ছন্তি, নাড়াগিৰি হত্থী ৱীসতি যোজনসতন্তি.
সো কিৰ ৰাজা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে একস্স ইস্সৰস্স উপট্ঠাকো অহোসি. অথেকদিৱসং ইস্সৰে বহিনগৰং গন্ত্ৱা ন্হত্ৱা আগচ্ছন্তে একো পচ্চেকবুদ্ধো নগৰং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা সকলনগৰৱাসীনং মাৰেন আৱট্টিতত্তা একং ভিক্খাম্পি অলভিত্ৱা যথাধোতেন পত্তেন নিক্খমি. অথ নং নগৰদ্ৱাৰং পত্তকালে মাৰো অঞ্ঞাতকৱেসেন উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘অপি, ভন্তে, ৱো কিঞ্চি লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘কিং পন মে ত্ৱং অলভনাকাৰং কৰী’’তি? ‘‘তেন হি নিৱত্তিত্ৱা পুন পৱিসথ, ইদানি ন কৰিস্সামী’’তি. ‘‘নাহং পুন নিৱত্তিস্সামী’’তি. সচে হি নিৱত্তেয্য, পুন সো সকলনগৰৱাসীনং সৰীৰে অধিমুঞ্চিত্ৱা পাণিং পহৰিত্ৱা হসনকেড়িং কৰেয্য. পচ্চেকবুদ্ধে অনিৱত্তিত্ৱা গতে মাৰো তত্থেৱ অন্তৰধাযি. অথ সো ইস্সৰো যথাধোতেনেৱ পত্তেন আগচ্ছন্তং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘অপি, ভন্তে, কিঞ্চি লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘চৰিত্ৱা নিক্খন্তম্হাৱুসো’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘অয্যো, মযা পুচ্ছিতং অকথেত্ৱা অঞ্ঞং ৱদতি, ন কিঞ্চি লদ্ধং ভৱিস্সতী’’তি. অথস্স পত্তং ওলোকেন্তো তুচ্ছং দিস্ৱা গেহে ভত্তস্স নিট্ঠিতানিট্ঠিতভাৱং অজাননতায সূৰো হুত্ৱা পত্তং গহেতুং অৱিসহন্তো ‘‘থোকং, ভন্তে, অধিৱাসেথা’’তি ৱত্ৱা ৱেগেন ঘৰং গন্ত্ৱা ‘‘অম্হাকং ভত্তং নিট্ঠিত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘নিট্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তে তং উপট্ঠাকং আহ – ‘‘তাত, অঞ্ঞো তযা সম্পন্নৱেগতৰো নাম নত্থি, সীঘেন জৱেন ভদন্তং পত্ৱা ‘পত্তং মে, ভন্তে, দেথা’তি ৱত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা ৱেগেন এহী’’তি. সো একৱচনেনেৱ পক্খন্দিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা আহৰি. ইস্সৰোপি অত্তনো ভোজনস্স পত্তং পূৰেত্ৱা ‘‘ইমং সীঘং গন্ত্ৱা অয্যস্স সম্পাদেহি, অহং তে ইতো পত্তিং দম্মী’’তি আহ.
সোপি তং গহেত্ৱা জৱেন গন্ত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তং দত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ‘ৱেলা উপকট্ঠা’তি অহং অতিসীঘেন জৱেন আগতো চ গতো চ, এতস্স মে জৱস্স ফলেন যোজনানং পণ্ণাসসট্ঠিসতৱীসসতগমনসমত্থানি পঞ্চ ৱাহনানি নিব্বত্তন্তু, আগচ্ছন্তস্স চ মে গচ্ছন্তস্স চ সৰীৰং সূৰিযতেজেন তত্থং, তস্স মে ফলেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে আণা সূৰিযতেজসদিসা হোতু, ইমস্মিং মে পিণ্ডপাতে সামিনা পত্তি দিন্না, তস্সা মে নিস্সন্দেন তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স ভাগী হোমী’’তি আহ. পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘এৱং হোতূ’’তি ৱত্ৱা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নৰসো যথা. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১. ১৯২);
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, মণিজোতিৰসো যথা’’তি. –
অনুমোদনং অকাসি. পচ্চেকবুদ্ধানং কিৰ ইধাৱ দ্ৱে গাথা অনুমোদনগাথা নাম হোন্তি. তত্থ জোতিৰসোতি সব্বকামদদং মণিৰতনং ৱুচ্চতি. ইদং তস্স পুব্বচৰিতং. সো এতৰহি চণ্ডপজ্জোতো অহোসি. তস্স চ কম্মস্স নিস্সন্দেন ইমানি পঞ্চ ৱাহনানি নিব্বত্তিংসু. অথেকদিৱসং ৰাজা উয্যানকীড়ায নিক্খমি. উতেনো ‘‘অজ্জ পলাযিতব্ব’’ন্তি মহন্তামহন্তে চম্মপসিব্বকে হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণস্স পূৰেত্ৱা কৰেণুকাপিট্ঠে ঠপেত্ৱা ৱাসুলদত্তং আদায পলাযি. অন্তেপুৰপালকা পলাযন্তং তং দিস্ৱা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা ‘‘সীঘং গচ্ছথা’’তি বলং পহিণি. উতেনো বলস্স পক্খন্দভাৱং ঞত্ৱা কহাপণপসিব্বকং মোচেত্ৱা পাতেসি, মনুস্সা কহাপণে উচ্চিনিত্ৱা পুন পক্খন্দিংসু. ইতৰো সুৱণ্ণপসিব্বকং মোচেত্ৱা পাতেত্ৱা নেসং সুৱণ্ণলোভেন পপঞ্চেন্তানঞ্ঞেৱ বহি নিৱুট্ঠং অত্তনো খন্ধাৱাৰং পাপুণি. অথ নং আগচ্ছন্তং দিস্ৱাৱ অত্তনো বলকাযো পৰিৱাৰেত্ৱা নগৰং পৱেসেসি. সো পত্ৱাৱ ৱাসুলদত্তং অভিসিঞ্চিত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসীতি. অযং ৱাসুলদত্তায উপ্পত্তি.
অপৰা পন মাগণ্ডিযা নাম ৰঞ্ঞো সন্তিকা অগ্গমহেসিট্ঠানং লভি. সা কিৰ কুৰুৰট্ঠে মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স ধীতা. মাতাপিস্সা মাগণ্ডিযাযেৱ নামং. চূড়পিতাপিস্সা মাগণ্ডিযোৱ, সা অভিৰূপা অহোসি দেৱচ্ছৰপটিভাগা. পিতা পনস্সা অনুচ্ছৱিকং সামিকং অলভন্তো মহন্তেহি মহন্তেহি কুলেহি যাচিতোপি ‘‘ন ময্হং ধীতু তুম্হে অনুচ্ছৱিকা’’তি তজ্জেত্ৱা উয্যোজেসি. অথেকদিৱসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৱোলোকেন্তো মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স সপজাপতিকস্স অনাগামিফলূপনিস্সযং দিস্ৱা অত্তনো পত্তচীৱৰমাদায তস্স বহিনিগমে অগ্গিপৰিচৰণট্ঠানং অগমাসি. সো তথাগতস্স ৰূপসোভগ্গপ্পত্তং অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা, ‘‘ইমস্মিং লোকে ইমিনা পুৰিসেন সদিসো অঞ্ঞো পুৰিসো নাম নত্থি, অযং ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকো, ইমস্স পোসাপনত্থায ধীতৰং দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘সমণ, একা মে ধীতা অত্থি, অহং এত্তকং কালং তস্সা অনুচ্ছৱিকং পুৰিসং ন পস্সামি, তুম্হে তস্সা অনুচ্ছৱিকা, সা চ তুম্হাকঞ্ঞেৱ অনুচ্ছৱিকা. তুম্হাকঞ্হি পাদপৰিচাৰিকা, তস্সা চ ভত্তা লদ্ধুং ৱট্টতি, তং ৱো অহং দস্সামি, যাৱ মমাগমনা ইধেৱ তিট্ঠথা’’তি আহ. সত্থা কিঞ্চি অৱত্ৱা তুণ্হী অহোসি. ব্ৰাহ্মণো ৱেগেন ঘৰং গন্ত্ৱা, ‘‘ভোতি, ভোতি ধীতু মে অনুচ্ছৱিকো পুৰিসো দিট্ঠো, সীঘং সীঘং নং অলঙ্কৰোহী’’তি তং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা সদ্ধিং ব্ৰাহ্মণিযা আদায সত্থু সন্তিকং পাযাসি. সকলনগৰং সঙ্খুভি. অযং ‘‘এত্তকং কালং ময্হং ধীতু অনুচ্ছৱিকো নত্থী’’তি কস্সচি অদত্ৱা ‘‘অজ্জ মে ধীতু অনুচ্ছৱিকো দিট্ঠো’’তি কিৰ ৱদেতি, ‘‘কীদিসো নু খো সো পুৰিসো, পস্সিস্সাম ন’’ন্তি মহাজনো তেনেৱ সদ্ধিং নিক্খমি.
তস্মিং ধীতৰং গহেত্ৱা আগচ্ছন্তে সত্থা তেন ৱুত্তট্ঠানে অট্ঠত্ৱা তত্থ পদচেতিযং দস্সেত্ৱা গন্ত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে অট্ঠাসি. বুদ্ধানঞ্হি পদচেতিযং অধিট্ঠহিত্ৱা অক্কন্তট্ঠানেযেৱ পঞ্ঞাযতি, ন অঞ্ঞত্থ. যেসঞ্চত্থায অধিট্ঠিতং হোতি, তেযেৱ নং পস্সন্তি. তেসং পন অদস্সনকৰণত্থং হত্থিআদযো ৱা অক্কমন্তু, মহামেঘো ৱা পৱস্সতু, ৱেৰম্ভৱাতা ৱা পহৰন্তু, ন তং কোচি মক্খেতুং সক্কোতি. অথ ব্ৰাহ্মণী ব্ৰাহ্মণং আহ – ‘‘কুহিং সো পুৰিসো’’তি. ‘‘‘ইমস্মিং ঠানে তিট্ঠাহী’তি নং অৱচং, কুহিং নু খো সো গতো’’তি ইতো চিতো ওলোকেন্তো পদচেতিযং দিস্ৱা ‘‘অযমস্স পদৱলঞ্জো’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণী সলক্খণমন্তানং তিণ্ণং ৱেদানং পগুণতায লক্খণমন্তে পৰিৱত্তেত্ৱা পদলক্খণং উপধাৰেত্ৱা, ‘‘নযিদং, ব্ৰাহ্মণ, পঞ্চকামগুণসেৱিনো পদ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি সহসানুপীড়িতং;
মূড়্হস্স হোতি অৱকড্ঢিতং পদং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ৱিসুদ্ধি. ১.৪৫);
অথ নং ব্ৰাহ্মণো এৱমাহ – ‘‘ভোতি ত্ৱং উদকপাতিযং কুম্ভীলং, গেহমজ্ঝে চ পন চোৰং ৱিয মন্তে পস্সনসীলা, তুণ্হী হোহী’’তি. ব্ৰাহ্মণ, যং ইচ্ছসি, তং ৱদেহি, নযিদং পঞ্চকামগুণসেৱিনো পদন্তি. ততো ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা, ‘‘অযং সো পুৰিসো’’তি ৱত্ৱা ব্ৰাহ্মণো গন্ত্ৱা, ‘‘সমণ, ধীতৰং মে তৱ পোসাপনত্থায দেমী’’তি আহ. সত্থা ‘‘ধীতৰা তে ময্হং অত্থো অত্থি ৱা নত্থি ৱা’’তি অৱত্ৱাৱ, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, একং তে কাৰণং কথেমী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘কথেহি সমণা’’তি ৱুত্তে মহাভিনিক্খমনতো পট্ঠায যাৱ অজপালনিগ্ৰোধমূলা মাৰেন অনুবদ্ধভাৱং অজপালনিগ্ৰোধমূলে চ পন ‘‘অতীতো দানি মে এস ৱিসয’’ন্তি তস্স সোকাতুৰস্স সোকৱূপসমনত্থং আগতাহি মাৰধীতাহি কুমাৰিকৱণ্ণাদিৱসেন পযোজিতং পলোভনং আচিক্খিত্ৱা, ‘‘তদাপি ময্হং ছন্দো নাহোসী’’তি ৱত্ৱা –
‘‘দিস্ৱান তণ্হং অৰতিং ৰগঞ্চ,
নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;
কিমেৱিদং মুত্তকৰীসপুণ্ণং,
পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; সু. নি. ৮৪১) –
ইমং গাথমাহ. গাথাপৰিযোসানে ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসু. মাগণ্ডিযাপি খো ‘‘সচস্স মযা অত্থো নত্থি, অনত্থিকভাৱোৱ ৱত্তব্বো, অযং পন মং মুত্তকৰীসপুণ্ণং কৰোতি, পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছেতি, হোতু, অত্তনো জাতিকুলপদেসভোগযসৱযসম্পত্তিং আগম্ম তথাৰূপং ভত্তাৰং লভিত্ৱা সমণস্স গোতমস্স কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি সত্থৰি আঘাতং বন্ধি. ‘‘কিং পন সত্থা তায অত্তনি আঘাতুপ্পত্তিং জানাতি, নো’’তি? ‘‘জানাতিযেৱ. জানন্তো কস্মা গাথমাহা’’তি? ইতৰেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন. বুদ্ধা হি আঘাতং অগণেত্ৱা মগ্গফলাধিগমাৰহানং ৱসেন ধম্মং দেসেন্তিযেৱ. মাতাপিতৰো তং নেত্ৱা চূড়মাগণ্ডিযং কনিট্ঠং পটিচ্ছাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসু. চূড়মাগণ্ডিযোপি চিন্তেসি – ‘‘মম ধীতা ওমকসত্তস্স ন অনুচ্ছৱিকা, একস্স ৰঞ্ঞোৱ অনুচ্ছৱিকা’’তি. তং আদায কোসম্বিং গন্ত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা, ‘‘ইমং ইত্থিৰতনং দেৱস্স অনুচ্ছৱিক’’ন্তি উতেনস্স ৰঞ্ঞো অদাসি. সো তং দিস্ৱাৱ উপ্পন্নবলৱসিনেহো অভিসেকং কত্ৱা পঞ্চসতমাতুগামপৰিৱাৰং দত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. অযং মাগণ্ডিযায উপ্পত্তি.
এৱমস্স দিযড্ঢসহস্সনাটকিত্থিপৰিৱাৰা তিস্সো অগ্গমহেসিযো অহেসুং. তস্মিং খো পন সমযে ঘোসকসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৱাৰিকসেট্ঠীতি কোসম্বিযং তযো সেট্ঠিনো হোন্তি. তে উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায পঞ্চসততাপসে হিমৱন্ততো আগন্ত্ৱা নগৰে ভিক্খায চৰন্তে দিস্ৱা পসীদিত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা ভোজেত্ৱা পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা চত্তাৰো মাসে অত্তনো সন্তিকে ৱসাপেত্ৱা পুন ৱস্সাৰত্তে আগমনত্থায পটিজানাপেত্ৱা উয্যোজেসুং. তাপসাপি ততো পট্ঠায অট্ঠ মাসে হিমৱন্তে ৱসিত্ৱা চত্তাৰো মাসে তেসং সন্তিকে ৱসিংসু. তে অপৰভাগে হিমৱন্ততো আগচ্ছন্তা অৰঞ্ঞাযতনে একং মহানিগ্ৰোধং দিস্ৱা তস্স মূলে নিসীদিংসু. তেসু জেট্ঠকতাপসো চিন্তেসি – ‘‘ইমস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা ওৰমত্তিকা ন ভৱিস্সতি, মহেসক্খেনেৱেত্থ দেৱৰাজেন ভৱিতব্বং, সাধু ৱত সচাযং ইসিগণস্স পানীযং দদেয্যা’’তি. সোপি পানীযং অদাসি. তাপসো ন্হানোদকং চিন্তেসি, তম্পি অদাসি. ততো ভোজনং চিন্তেসি, তম্পি অদাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অযং দেৱৰাজা অম্হেহি চিন্তিতং চিন্তিতং সব্বং দেতি, অহো ৱত নং পস্সেয্যামা’’তি. সো ৰুক্খক্খন্ধং পদালেত্ৱা অত্তানং দস্সেসি. অথ নং তাপসা, ‘‘দেৱৰাজ, মহতী তে সম্পত্তি, কিং নু খো কত্ৱা অযং তে লদ্ধা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘মা পুচ্ছথ, অয্যা’’তি. ‘‘আচিক্খ, দেৱৰাজা’’তি. সো অত্তনা কতকম্মস্স পৰিত্তকত্তা লজ্জমানো কথেতুং ন ৱিসহি. তেহি পুনপ্পুনং নিপ্পীড়িযমানো পন ‘‘তেন হি সুণাথা’’তি ৱত্ৱা কথেসি.
সো কিৰেকো দুগ্গতমনুস্সো হুত্ৱা ভতিং পৰিযেসন্তো অনাথপিণ্ডিকস্স সন্তিকে ভতিকম্মং লভিত্ৱা তং নিস্সায জীৱিকং কপ্পেসি. অথেকস্মিং উপোসথদিৱসে সম্পত্তে অনাথপিণ্ডিকো ৱিহাৰতো আগন্ত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘তস্স ভতিকস্স অজ্জুপোসথদিৱসভাৱো কেনচি কথিতো’’তি? ‘‘ন কথিতো, সামী’’তি. ‘‘তেন হিস্স সাযমাসং পচথা’’তি. অথস্স পত্থোদনং পচিংসু. সো দিৱসং অৰঞ্ঞে কম্মং কত্ৱা সাযং আগন্ত্ৱা ভত্তে ৱড্ঢেত্ৱা দিন্নে ‘‘ছাতোম্হী’’তি সহসা অভুঞ্জিত্ৱাৱ ‘‘অঞ্ঞেসু দিৱসেসু ইমস্মিং গেহে ‘ভত্তং দেথ, সূপং দেথ, ব্যঞ্জনং দেথা’তি মহাকোলাহলং অহোসি, অজ্জ তে সব্বে নিস্সদ্দা নিপজ্জিংসু, ময্হমেৱ একস্সাহাৰং ৱড্ঢযিংসু, কিং নু খো এত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘অৱসেসা ভুঞ্জিংসু, ন ভুঞ্জিংসূ’’তি? ‘‘ন ভুঞ্জিংসু, তাতা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ইমস্মিং গেহে উপোসথদিৱসেসু সাযমাসং ন ভুঞ্জন্তি, সব্বেৱ উপোসথিকা হোন্তি. অন্তমসো থনপাযিনোপি দাৰকে মুখং ৱিক্খালাপেত্ৱা চতুমধুৰং মুখে পক্খিপাপেত্ৱা মহাসেট্ঠি উপোসথিকে কাৰেতি. গন্ধতেলপ্পদীপে জালন্তে খুদ্দকমহল্লকদাৰকা সযনগতা দ্ৱত্তিংসাকাৰং সজ্ঝাযন্তি. তুয্হং পন উপোসথদিৱসভাৱং কথেতুং সতিং ন কৰিম্হা. তস্মা তৱেৱ ভত্তং পক্কং, নং ভুঞ্জস্সূতি. সচে ইদানি উপোসথিকেন ভৱিতুং ৱট্টতি, অহম্পি ভৱেয্যন্তি. ‘‘ইদং সেট্ঠি জানাতী’’তি. ‘‘তেন হি নং পুচ্ছথা’’তি. তে গন্ত্ৱা সেট্ঠিং পুচ্ছিংসু. সো এৱমাহ – ‘‘ইদানি পন অভুঞ্জিত্ৱা মুখং ৱিক্খালেত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠহন্তো উপড্ঢং উপোসথকম্মং লভিস্সতী’’তি. ইতৰো তং সুত্ৱা তথা অকাসি.
তস্স সকলদিৱসং কম্মং কত্ৱা ছাতস্স সৰীৰে ৱাতা কুপ্পিংসু. সো যোত্তেন উৰং বন্ধিত্ৱা যোত্তকোটিযং গহেত্ৱা পৰিৱত্ততি. সেট্ঠি তং পৱত্তিং সুত্ৱা উক্কাহি ধাৰিযমানাহি চতুমধুৰং গাহাপেত্ৱা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা, ‘‘কিং, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, ৱাতা মে কুপ্পিতা’’তি. ‘‘তেন হি উট্ঠায ইদং ভেসজ্জং খাদাহী’’তি. ‘‘তুম্হেপি খাদথ, সামী’’তি. ‘‘অম্হাকং অফাসুকং নত্থি, ত্ৱং খাদাহী’’তি. ‘‘সামি, অহং উপোসথকম্মং কৰোন্তো সকলং কাতুং নাসক্খিং, উপড্ঢকম্মম্পি মে ৱিকলং মা অহোসী’’তি ন ইচ্ছি. ‘‘মা এৱং কৰি, তাতা’’তি ৱুচ্চমানোপি অনিচ্ছিত্ৱা অৰুণে উট্ঠহন্তে মিলাতমালা ৱিয কালং কত্ৱা তস্মিং নিগ্ৰোধৰুক্খে দেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্মা ইমমত্থং কথেত্ৱা ‘‘সো সেট্ঠি বুদ্ধমামকো, ধম্মমামকো, সঙ্ঘমামকো, তং নিস্সায কতস্স উপড্ঢুপোসথকম্মস্স নিস্সন্দেনেসা সম্পত্তি মযা লদ্ধা’’তি আহ.
‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনং সুত্ৱাৱ পঞ্চসতা তাপসা উট্ঠায দেৱতায অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘বুদ্ধোতি ৱদেসি, বুদ্ধোতি ৱদেসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘বুদ্ধোতি ৱদামি, বুদ্ধোতি ৱদামী’’তি তিক্খত্তুং পটিজানাপেত্ৱা ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মি’’ন্তি উদানং উদানেত্ৱা ‘‘দেৱতে অনেকেসু কপ্পসতসহস্সেসু অসুতপুব্বং সদ্দং তযা সুণাপিতম্হা’’তি আহংসু. অথ অন্তেৱাসিনো আচৰিযং এতদৱোচুং – ‘‘তেন হি সত্থু সন্তিকং গচ্ছামা’’তি. ‘‘তাতা, তযো সেট্ঠিনো অম্হাকং বহূপকাৰা, স্ৱে তেসং নিৱেসনে ভিক্খং গণ্হিত্ৱা তেসম্পি আচিক্খিত্ৱা গমিস্সাম, অধিৱাসেথ, তাতা’’তি. তে অধিৱাসযিংসু. পুনদিৱসে সেট্ঠিনো যাগুভত্তং সম্পাদেত্ৱা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা ‘‘অজ্জ নো অয্যানং আগমনদিৱসো’’তি ঞত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা তে আদায নিৱেসনং গন্ত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা ভিক্খং অদংসু. তে কতভত্তকিচ্চা মহাসেট্ঠিনো ‘‘মযং গমিস্সামা’’তি ৱদিংসু. ‘‘ননু, ভন্তে, তুম্হেহি চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে অম্হাকং গহিতাৱ পটিঞ্ঞা, ইদানি কুহিং গচ্ছথা’’তি? ‘‘লোকে কিৰ বুদ্ধো উপ্পন্নো, ধম্মো উপ্পন্নো, সঙ্ঘো উপ্পন্নো, তস্মা সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. ‘‘কিং পন তস্স সত্থুনো সন্তিকং তুম্হাকঞ্ঞেৱ গন্তুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘অঞ্ঞেসম্পি অৱাৰিতং, আৱুসো’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, আগমেথ, মযম্পি গমনপৰিৱচ্ছং কত্ৱা গচ্ছামা’’তি. ‘‘তুম্হেসু পৰিৱচ্ছং কৰোন্তেসু অম্হাকং পপঞ্চো হোতি, মযং পুৰতো গচ্ছাম, তুম্হে পচ্ছা আগচ্ছেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা তে পুৰেতৰং গন্ত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৱা অভিত্থৱিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. অথ নেসং সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেত্ৱা ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বেপি সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি ৱচনসমনন্তৰংযেৱ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা এহিভিক্খূ অহেসুং.
তেপি খো তযো সেট্ঠিনো পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি ভত্তচ্ছাদনসপ্পিমধুফাণিতাদীনি দানূপকৰণানি আদায সাৱত্থিং পত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা কথাপৰিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অদ্ধমাসমত্তম্পি দানং দদমানা সত্থু সন্তিকে ৱসিত্ৱা কোসম্বিং আগমনত্থায সত্থাৰং যাচিত্ৱা সত্থাৰা পটিঞ্ঞং দদন্তেন ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো গহপতযো তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি ৱুত্তে, ‘‘অঞ্ঞাতং, ভন্তে, অম্হেহি পহিতসাসনেন আগন্তুং ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা কোসম্বিং গন্ত্ৱা ঘোসকসেট্ঠি ঘোসিতাৰামং, কুক্কুটসেট্ঠি কুক্কুটাৰামং, পাৱাৰিকসেট্ঠি পাৱাৰিকাৰামন্তি তযো মহাৱিহাৰে কাৰেত্ৱা সত্থু আগমনত্থায সাসনং পহিণিংসু. সত্থা তেসং সাসনং সুত্ৱা তত্থ অগমাসি. তে পচ্চুগ্গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱিহাৰং পৱেসেত্ৱা ৱাৰেন ৱাৰেন পটিজগ্গন্তি. সত্থা দেৱসিকং একেকস্মিং ৱিহাৰে ৱসতি. যস্স ৱিহাৰে ৱুট্ঠো হোতি, তস্সেৱ ঘৰদ্ৱাৰে পিণ্ডায চৰতি. তেসং পন তিণ্ণং সেট্ঠীনং উপট্ঠাকো সুমনো নাম মালাকাৰো অহোসি. সো তে সেট্ঠিনো এৱমাহ – ‘‘অহং তুম্হাকং দীঘৰত্তং উপকাৰকো, সত্থাৰং ভোজেতুকামোম্হি, ময্হম্পি একদিৱসং সত্থাৰং দেথা’’তি. ‘‘তেন হি ভণে স্ৱে ভোজেহী’’তি. ‘‘সাধু, সামী’’তি সো সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা সক্কাৰং পটিযাদেসি.
তদা ৰাজা সামাৱতিযা দেৱসিকং পুপ্ফমূলে অট্ঠ কহাপণে দেতি. তস্সা খুজ্জুত্তৰা নাম দাসী সুমনমালাকাৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা নিবদ্ধং পুপ্ফানি গণ্হাতি. অথ নং তস্মিং দিৱসে আগতং মালাকাৰো আহ – ‘‘মযা সত্থা নিমন্তিতো, অজ্জ পুপ্ফেহি সত্থাৰং পূজেস্সামি, তিট্ঠ তাৱ, ত্ৱং পৰিৱেসনায সহাযিকা হুত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা অৱসেসানি পুপ্ফানি গহেত্ৱা গমিস্সসী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি অধিৱাসেসি. সুমনো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসিত্ৱা অনুমোদনকৰণত্থায পত্তং অগ্গহেসি. সত্থা অনুমোদনধম্মদেসনং আৰভি. খুজ্জুত্তৰাপি সত্থু ধম্মকথং সুণন্তীযেৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সা অঞ্ঞেসু দিৱসেসু চত্তাৰো কহাপণে অত্তনো গহেত্ৱা চতূহি পুপ্ফানি গহেত্ৱা গচ্ছতি, তং দিৱসং অট্ঠহিপি পুপ্ফানি গহেত্ৱা গতা. অথ নং সামাৱতী আহ – ‘‘কিং নু খো, অম্ম, অজ্জ অম্হাকং ৰঞ্ঞা দ্ৱিগুণং পুপ্ফমূলং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘নো, অয্যে’’তি. ‘‘অথ কস্মা বহূনি পুপ্ফানী’’তি? ‘‘অঞ্ঞেসু দিৱসেসু অহং চত্তাৰো কহাপণে অত্তনো গহেত্ৱা চতূহি পুপ্ফানি আহৰামী’’তি. ‘‘অজ্জ কস্মা ন গণ্হী’’তি? ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মকথং সুত্ৱা ধম্মস্স অধিগতত্তা’’তি. অথ নং ‘‘অৰে, দুট্ঠদাসি এত্তকং কালং তযা গহিতকহাপণে মে দেহী’’তি অতজ্জেত্ৱা, ‘‘অম্ম, তযা পিৱিতং অমতং অম্হেপি পাযেহী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তেন হি মং ন্হাপেহী’’তি ৱুত্তে সোড়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হাপেত্ৱা দ্ৱে মট্ঠসাটকে দাপেসি. সা একং নিৱাসেত্ৱা একং একংসং পাৰুপিত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা একং বীজনিং আহৰাপেত্ৱা আসনে নিসীদিত্ৱা চিত্ৰবীজনিং আদায পঞ্চ মাতুগামসতানি আমন্তেত্ৱা তাসং সত্থাৰা দেসিতনিযামেনেৱ ধম্মং দেসেসি. তস্সা ধম্মকথং সুত্ৱা তা সব্বাপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু.
তা সব্বাপি খুজ্জুত্তৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘অম্ম, অজ্জতো পট্ঠায ত্ৱং কিলিট্ঠকম্মং মা কৰি, অম্হাকং মাতুট্ঠানে চ আচৰিযট্ঠানে চ ঠত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰা দেসিতং ধম্মং সুত্ৱা অম্হাকং কথেহী’’তি ৱদিংসু. সা তথা কৰোন্তী অপৰভাগে তিপিটকধৰা জাতা. অথ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱিকানং উপাসিকানং বহুস্সুতানং ধম্মকথিকানং যদিদং খুজ্জুত্তৰা’’তি এতদগ্গে ঠপেসি. তাপি খো পঞ্চসতা ইত্থিযো তং এৱমাহংসু – ‘‘অম্ম, সত্থাৰং দট্ঠুকামাম্হা, তং নো দস্সেহি, গন্ধমালাদীহি তং পূজেস্সামা’’তি. ‘‘অয্যে, ৰাজকুলং নাম ভাৰিযং, তুম্হে গহেত্ৱা বহি গন্তুং ন সক্কা’’তি. ‘‘অম্ম, নো মা নাসেহি, দস্সেহেৱ অম্হাকং সত্থাৰ’’ন্তি. ‘‘তেন হি তুম্হাকং ৱসনগব্ভানং ভিত্তীসু যত্তকেন ওলোকেতুং সক্কা হোতি, তত্তকং ছিদ্দং কত্ৱা গন্ধমালাদীনি আহৰাপেত্ৱা সত্থাৰং তিণ্ণং সেট্ঠীনং ঘৰদ্ৱাৰং গচ্ছন্তং তুম্হে তেসু তেসু ঠানেসু ঠত্ৱা ওলোকেথ চেৱ, হত্থে চ পসাৰেত্ৱা ৱন্দথ, পূজেথ চা’’তি. তা তথা কত্ৱা সত্থাৰং গচ্ছন্তঞ্চ আগচ্ছন্তঞ্চ ওলোকেত্ৱা ৱন্দিংসু চেৱ পূজেসুঞ্চ.
অথেকদিৱসং মাগণ্ডিযা অত্তনো পাসাদতলতো নিক্খমিত্ৱা চঙ্কমমানা তাসং ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা গব্ভেসু ছিদ্দং দিস্ৱা, ‘‘ইদং কি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা, তাহি তস্সা সত্থৰি আঘাতবদ্ধভাৱং অজানন্তীহি ‘‘সত্থা ইমং নগৰং আগতো, মযং এত্থ ঠত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দাম চেৱ পূজেম চা’’তি ৱুত্তে, ‘‘আগতো নাম ইমং নগৰং সমণো গোতমো, ইদানিস্স কত্তব্বং জানিস্সামি, ইমাপি তস্স উপট্ঠাযিকা, ইমাসম্পি কত্তব্বং জানিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘মহাৰাজ, সামাৱতিমিস্সিকানং বহিদ্ধা পত্থনা অত্থি, কতিপাহেনেৱ তে জীৱিতং মাৰেস্সন্তী’’তি. ৰাজা ‘‘ন তা এৱৰূপং কৰিস্সন্তী’’তি ন সদ্দহি. পুনপ্পুনং ৱুত্তেপি ন সদ্দহি এৱ. অথ নং এৱং তিক্খত্তুং ৱুত্তেপি অসদ্দহন্তং ‘‘সচে মে ন সদ্দহসি, তাসং ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা উপচাৰেহি, মহাৰাজা’’তি আহ. ৰাজা গন্ত্ৱা গব্ভেসু ছিদ্দং দিস্ৱা, ‘‘ইদং কি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা, তস্মিং অত্থে আৰোচিতে তাসং অকুজ্ঝিত্ৱা, কিঞ্চি অৱত্ৱাৱ ছিদ্দানি পিদহাপেত্ৱা সব্বগব্ভেসু উদ্ধচ্ছিদ্দকৱাতপানানি কাৰেসি. উদ্ধচ্ছিদ্দকৱাতপানানি কিৰ তস্মিং কালে উপ্পন্নানি. মাগণ্ডিযা তাসং কিঞ্চি কাতুং অসক্কুণিত্ৱা, ‘‘সমণস্স গোতমস্সেৱ কত্তব্বং কৰিস্সামী’’তি নাগৰানং লঞ্জং দত্ৱা, ‘‘সমণং গোতমং অন্তোনগৰং পৱিসিত্ৱা ৱিচৰন্তং দাসকম্মকৰপোৰিসেহি অক্কোসেত্ৱা পৰিভাসেত্ৱা পলাপেথা’’তি আণাপেসি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা তীসু ৰতনেসু অপ্পসন্না অন্তোনগৰং পৱিট্ঠং সত্থাৰং অনুবন্ধিত্ৱা, ‘‘চোৰোসি, বালোসি, মূড়্হোসি, ওট্ঠোসি, গোণোসি, গদ্ৰভোসি, নেৰযিকোসি, তিৰচ্ছানগতোসি, নত্থি তুয্হং সুগতি, দুগ্গতিযেৱ তুয্হং পাটিকঙ্খা’’তি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি.
তং সুত্ৱা আযস্মা আনন্দো সত্থাৰং এতদৱোচ – ‘‘ভন্তে, ইমে নাগৰা অম্হে অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি, ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি. ‘‘কুহিং, আনন্দোতি’’? ‘‘অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থ মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু পুন কত্থ গমিস্সাম, আনন্দো’’তি? ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘তত্থাপি মনুস্সেসু অক্কোসন্তেসু কুহিং গমিস্সামা’’তি? ‘‘ততোপি অঞ্ঞং নগৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘আনন্দ, এৱং কাতুং ন ৱট্টতি. যত্থ অধিকৰণং উপ্পন্নং, তত্থেৱ তস্মিং ৱূপসন্তে অঞ্ঞত্থ গন্তুং ৱট্টতি. কে পন তে, আনন্দ, অক্কোসন্তী’’তি? ‘‘ভন্তে, দাসকম্মকৰে উপাদায সব্বে অক্কোসন্তী’’তি. ‘‘অহং, আনন্দ, সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিসদিসো, সঙ্গামং ওতিণ্ণহত্থিনো হি চতূহি দিসাহি আগতে সৰে সহিতুং ভাৰো, তথেৱ বহূহি দুস্সীলেহি কথিতকথানং সহনং নাম ময্হং ভাৰো’’তি ৱত্ৱা অত্তানং আৰব্ভ ধম্মং দেসেন্তো ইমা নাগৱগ্গে তিস্সো গাথা অভাসি –
‘‘অহং নাগোৱ সঙ্গামে, চাপতো পতিতং সৰং;
অতিৱাক্যং তিতিক্খিস্সং, দুস্সীলো হি বহুজ্জনো.
‘‘দন্তং নযন্তি সমিতিং, দন্তং ৰাজাভিৰূহতি;
দন্তো সেট্ঠো মনুস্সেসু, যোতিৱাক্যং তিতিক্খতি.
‘‘ৱৰমস্সতৰা দন্তা, আজানীযা চ সিন্ধৱা;
কুঞ্জৰা চ মহানাগা, অত্তদন্তো ততো ৱৰ’’ন্তি. (ধ. প. ৩২০-৩২২);
ধম্মকথা সম্পত্তমহাজনস্স সাত্থিকা অহোসি. এৱং ধম্মং দেসেত্ৱা মা চিন্তযি, আনন্দ, এতে সত্তাহমত্তমেৱ অক্কোসিস্সন্তি, অট্ঠমে দিৱসে তুণ্হী ভৱিস্সন্তি, বুদ্ধানঞ্হি উপ্পন্নং অধিকৰণং সত্তাহতো উত্তৰি ন গচ্ছতি. মাগণ্ডিযা সত্থাৰং অক্কোসাপেত্ৱা পলাপেতুং অসক্কোন্তী, ‘‘কিং নু খো কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ইমা এতস্স উপত্থম্ভভূতা, এতাসম্পি ব্যসনং কৰিস্সামী’’তি একদিৱসং ৰঞ্ঞো সুৰাপানট্ঠানে উপট্ঠানং কৰোন্তী চূড়পিতু সাসনং পহিণি ‘‘অত্থো মে কিৰ কুক্কুটেহি, অট্ঠ মতকুক্কুটে, অট্ঠ সজীৱকুক্কুটে চ গহেত্ৱা আগচ্ছতু, আগন্ত্ৱা চ সোপানমত্থকে ঠত্ৱা আগতভাৱং নিৱেদেত্ৱা ‘পৱিসতূ’তি ৱুত্তেপি অপৱিসিত্ৱা পঠমং অট্ঠ সজীৱকুক্কুটে পহিণতু, ‘পচ্ছা ইতৰে’’’তি. চূড়াপট্ঠাকস্স চ ‘‘মম ৱচনং কৰেয্যাসী’’তি লঞ্জং অদাসি. মাগণ্ডিযো আগন্ত্ৱা, ৰঞ্ঞো নিৱেদাপেত্ৱা, ‘‘পৱিসতূ’’তি ৱুত্তে, ‘‘ৰঞ্ঞো আপানভূমিং ন পৱিসিস্সামী’’তি আহ. ইতৰা চূড়ুপট্ঠাকং পহিণি – ‘‘গচ্ছ, তাত, মম চূড়পিতু সন্তিক’’ন্তি. সো গন্ত্ৱা তেন দিন্নে অট্ঠ সজীৱকুক্কুটে আনেত্ৱা, ‘‘দেৱ, পুৰোহিতেন পণ্ণাকাৰো পহিতো’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ভদ্দকো ৱত নো উত্তৰিভঙ্গো উপ্পন্নো, কো নু খো পচেয্যা’’তি আহ. মাগণ্ডিযা, ‘‘মহাৰাজ, সামাৱতিপ্পমুখা পঞ্চসতা ইত্থিযো নিক্কম্মিকা ৱিচৰন্তি, তাসং পেসেহি, তা পচিত্ৱা আহৰিস্সন্তী’’তি আহ. ৰাজা ‘‘গচ্ছ, তাসং দত্ৱা অঞ্ঞস্স কিৰ হত্থে অদত্ৱা সযমেৱ মাৰেত্ৱা পচন্তূ’’তি পেসেসি. চূড়ুপট্ঠাকো ‘‘সাধু দেৱা’’তি গন্ত্ৱা তথা ৱত্ৱা তাহি ‘‘মযং পাণাতিপাতং ন কৰোমা’’তি পটিক্খিত্তো আগন্ত্ৱা তমত্থং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. মাগণ্ডিযা ‘‘দিট্ঠং তে, মহাৰাজ, ইদানি তাসং পাণাতিপাতস্স কৰণং ৱা অকৰণং ৱা জানিস্সসি, ‘সমণস্স গোতমস্স পচিত্ৱা পেসেন্তূ’তি ৱদেহি দেৱা’’তি আহ. ৰাজা তথা ৱত্ৱা পেসেসি. ইতৰো তে গহেত্ৱা গচ্ছন্তো ৱিয হুত্ৱা গন্ত্ৱা তে কুক্কুটে পুৰোহিতস্স দত্ৱা মতকুক্কুটে তাসং সন্তিকং নেত্ৱা, ‘‘ইমে কিৰ কুক্কুটে পচিত্ৱা সত্থু সন্তিকং পহিণথা’’তি আহ. তা, ‘‘সামি, আহৰ, ইদং নাম অম্হাকং কিচ্চ’’ন্তি পচ্চুগ্গন্ত্ৱা গণ্হিংসু. সো ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘কিং, তাতা’’তি পুট্ঠো, ‘‘সমণস্স গোতমস্স পচিত্ৱা পেসেথাতি ৱুত্তমত্তেযেৱ পটিমগ্গং আগন্ত্ৱা গণ্হিংসূ’’তি আচিক্খি. মাগণ্ডিযা ‘‘পস্স, মহাৰাজ, ন তা তুম্হাদিসানং কৰোন্তি, বহিদ্ধা পত্থনা তাসং অত্থীতি ৱুত্তে ন সদ্দহসী’’তি আহ. ৰাজা তং সুত্ৱাপি অধিৱাসেত্ৱা তুণ্হীযেৱ অহোসি. মাগণ্ডিযা ‘‘কিং নু খো কৰিস্সামী’’তি চিন্তেসি.
তদা পন ৰাজা ‘‘সামাৱতিযা ৱাসুলদত্তায মাগণ্ডিযায চা’’তি তিস্সন্নম্পি এতাসং পাসাদতলে ৱাৰেন ৱাৰেন সত্তাহং সত্তাহং ৱীতিনামেতি. অথ নং ‘‘স্ৱে ৱা পৰসুৱে ৱা সামাৱতিযা পাসাদতলং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৱা মাগণ্ডিযা চূড়পিতু সাসনং পহিণি – ‘‘অগদেন কিৰ দাঠা ধোৱিত্ৱা একং সপ্পং পেসেতূ’’তি. সো তথা কত্ৱা পেসেসি. ৰাজা অত্তনো গমনট্ঠানং হত্থিকন্তৱীণং আদাযযেৱ গচ্ছতি, তস্সা পোক্খৰে একং ছিদ্দং অত্থি. মাগণ্ডিযা তেন ছিদ্দেন সপ্পং পৱেসেত্ৱা ছিদ্দং মালাগুড়েন থকেসি. সপ্পো দ্ৱীহতীহং অন্তোৱীণাযমেৱ অহোসি. মাগণ্ডিযা ৰঞ্ঞো গমনদিৱসে ‘‘অজ্জ কতৰিস্সিত্থিযা পাসাদং গমিস্সসি দেৱা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সামাৱতিযা’’তি ৱুত্তে, ‘‘অজ্জ মযা, মহাৰাজ, অমনাপো সুপিনো দিট্ঠো. ন সক্কা তত্থ গন্তুং, দেৱা’’তি? ‘‘গচ্ছামেৱা’’তি. সা যাৱ ততিযং ৱাৰেত্ৱা, ‘‘এৱং সন্তে অহম্পি তুম্হেহি সদ্ধিং গমিস্সামি, দেৱা’’তি ৱত্ৱা নিৱত্তিযমানাপি অনিৱত্তিত্ৱা, ‘‘ন জানামি, কিং ভৱিস্সতি দেৱা’’তি ৰঞ্ঞা সদ্ধিংযেৱ অগমাসি.
ৰাজা সামাৱতিমিস্সিকাহি দিন্নানি ৱত্থপুপ্ফগন্ধাভৰণানি ধাৰেত্ৱা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৱীণং উস্সীসকে ঠপেত্ৱা সযনে নিপজ্জি. মাগণ্ডিযা অপৰাপৰং ৱিচৰন্তী ৱিয হুত্ৱা ৱীণাছিদ্দতো পুপ্ফগুড়ং অপনেসি. সপ্পো দ্ৱীহতীহং নিৰাহাৰো তেন ছিদ্দেন নিক্খমিত্ৱা পস্সসন্তো ফণং কত্ৱা সযনপিট্ঠে নিপজ্জি. মাগণ্ডিযা তং দিস্ৱা, ‘‘ধী ধী, দেৱ, সপ্পো’’তি মহাসদ্দং কত্ৱা ৰাজানঞ্চ তা চ অক্কোসন্তী, ‘‘অযং অন্ধবালৰাজা অলক্খিকো ময্হং ৱচনং ন সুণাতি, ইমাপি নিস্সিৰীকা দুব্বিনীতা, কিং নাম ৰঞ্ঞো সন্তিকা ন লভন্তি, কিং নু তুম্হে ইমস্মিং মতেযেৱ সুখং জীৱিস্সথ, জীৱন্তে দুক্খং জীৱথ, ‘অজ্জ মযা পাপসুপিনো দিট্ঠো, সামাৱতিযা পাসাদং গন্তুং ন ৱট্টতী’তি ৱাৰেন্তিযাপি মে ৱচনং ন সুণসি, দেৱা’’তি আহ. ৰাজা সপ্পং দিস্ৱা মৰণভযতজ্জিতো ‘‘এৱৰূপম্পি নাম ইমা কৰিস্সন্তি, অহো পাপা, অহং ইমাসং পাপভাৱং আচিক্খন্তিযাপি ইমিস্সা ৱচনং ন সদ্দহিং, পঠমং অত্তনো গব্ভেসু ছিদ্দানি কত্ৱা নিসিন্না, পুন মযা পেসিতে কুক্কুটে পটিপহিণিংসু, অজ্জ সযনে সপ্পং ৱিস্সজ্জিংসূ’’তি কোধেন সম্পজ্জলিতো ৱিয অহোসি.
সামাৱতীপি পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং ওৱাদং অদাসি – ‘‘অম্মা, অম্হাকং অঞ্ঞং পটিসৰণং নত্থি, নৰিন্দে চ দেৱিযা চ অত্তনি চ সমমেৱ মেত্তচিত্তং পৱত্তেথ, মা কস্সচি কোপং কৰিত্থা’’তি. ৰাজা সহস্সথামং সিঙ্গধনুং আদায জিযং পোথেত্ৱা ৱিসপীতং সৰং সন্নয্হিত্ৱা সামাৱতিং ধুৰে কত্ৱা সব্বা তা পটিপাটিযা ঠপাপেত্ৱা সামাৱতিযা উৰে সৰং ৱিস্সজ্জেসি. সো তস্সা মেত্তানুভাৱেন পটিনিৱত্তিত্ৱা আগতমগ্গাভিমুখোৱ হুত্ৱা ৰঞ্ঞো হদযং পৱিসন্তো ৱিয অট্ঠাসি. ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘মযা খিত্তো সৰো সিলম্পি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গচ্ছতি, আকাসে পটিহননকট্ঠানং নত্থি, অথ চ পনেস নিৱত্তিত্ৱা মম হদযাভিমুখো জাতো, অযঞ্হি নাম নিস্সত্তো নিজ্জীৱো সৰোপি এতিস্সা গুণং জানাতি, অহং মনুস্সভূতোপি ন জানামী’’তি, সো ধনুং ছড্ডেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ সামাৱতিযা পাদমূলে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘সম্মুয্হামি পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা;
সামাৱতি মং তাযস্সু, ত্ৱঞ্চ মে সৰণং ভৱা’’তি.
সা তস্স ৱচনং সুত্ৱা, ‘‘সাধু, দেৱ, মং সৰণং গচ্ছা’’তি অৱত্ৱা, ‘‘যমহং, মহাৰাজ, সৰণং গতা, তমেৱ ত্ৱম্পি সৰণং গচ্ছাহী’’তি ইদং ৱত্ৱা সামাৱতী সম্মাসম্বুদ্ধসাৱিকা –
‘‘মা মং ত্ৱং সৰণং গচ্ছ, যমহং সৰণং গতা;
এস বুদ্ধো মহাৰাজ, এস বুদ্ধো অনুত্তৰো;
সৰণং গচ্ছ তং বুদ্ধং, ত্ৱঞ্চ মে সৰণং ভৱা’’তি. –
আহ. ৰাজা তস্স ৱচনং সুত্ৱা, ‘‘ইদানাহং অতিৰেকতৰং ভাযামী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘এস ভিয্যো পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা;
সামাৱতি মং তাযস্সু, ত্ৱঞ্চ মে সৰণং ভৱা’’তি.
অথ নং সা পুৰিমনযেনেৱ পুন পটিক্খিপিত্ৱা, ‘‘তেন হি ত্ৱঞ্চ সৰণং গচ্ছামি, সত্থাৰঞ্চ সৰণং গচ্ছামি, ৱৰঞ্চ তে দম্মী’’তি ৱুত্তে, ‘‘ৱৰো গহিতো হোতু, মহাৰাজা’’তি আহ. সো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা সৰণং গন্ত্ৱা নিমন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা সামাৱতিং আমন্তেত্ৱা, ‘‘উট্ঠেহি, ৱৰং গণ্হা’’তি আহ. ‘‘মহাৰাজ, ময্হং হিৰঞ্ঞাদীহি অত্থো নত্থি, ইমং পন মে ৱৰং দেহি, তথা কৰোহি, যথা সত্থা নিবদ্ধং পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ইধাগচ্ছতি, ধম্মং সুণিস্সামী’’তি. ৰাজা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ইধাগচ্ছথ, সামাৱতিমিস্সিকা ‘ধম্মং সুণিস্সামা’তি ৱদন্তী’’তি আহ. ‘‘মহাৰাজ, বুদ্ধানং নাম একস্মিং ঠানে নিবদ্ধং গন্তুং ন ৱট্টতি, মহাজনো সত্থাৰং আগমনত্থায পচ্চাসীসতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, একং ভিক্খুং আণাপেথা’’তি. সত্থা আনন্দত্থেৰং আণাপেসি. সো ততো পট্ঠায পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায নিবদ্ধং ৰাজকুলং গচ্ছতি. তাপি দেৱিযো নিবদ্ধং থেৰং সপৰিৱাৰং ভোজেন্তি, ধম্মং সুণন্তি. তা একদিৱসং থেৰস্স ধম্মকথং সুত্ৱা পসীদিত্ৱা, পঞ্চহি উত্তৰাসঙ্গসতেহি ধম্মপূজং অকংসু. একেকো উত্তৰাসঙ্গো পঞ্চ সতানি পঞ্চ সতানি অগ্ঘতি.
তা একৱত্থা দিস্ৱা ৰাজা পুচ্ছি – ‘‘কুহিং ৱো উত্তৰাসঙ্গো’’তি. ‘‘অয্যস্স নো দিন্না’’তি. ‘‘তেন সব্বে গহিতা’’তি? ‘‘আম, গহিতা’’তি. ৰাজা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তাহি উত্তৰাসঙ্গানং দিন্নভাৱং পুচ্ছিত্ৱা তাহি দিন্নভাৱঞ্চ থেৰেন গহিতভাৱঞ্চ সুত্ৱা, ‘‘ননু, ভন্তে, অতিবহূনি ৱত্থানি, এত্তকেহি কিং কৰিস্সথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অম্হাকং পহোনকানি ৱত্থানি গণ্হিত্ৱা সেসানি জিণ্ণচীৱৰিকানং ভিক্খূনং দস্সামি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তে অত্তনো জিণ্ণচীৱৰানি কিং কৰিস্সন্তী’’তি? ‘‘জিণ্ণতৰচীৱৰিকানং দস্সন্তী’’তি. ‘‘তে অত্তনো জিণ্ণতৰচীৱৰানি কিং কৰিস্সন্তী’’তি? ‘‘পচ্চত্থৰণানি কৰিস্সন্তী’’তি. ‘‘পুৰাণপচ্চত্থৰণানি কিং কৰিস্সন্তী’’তি? ‘‘ভূমত্থৰণানি কৰিস্সন্তী’’তি. ‘‘পুৰাণভূমত্থৰণানি কিং কৰিস্সন্তী’’তি? ‘‘পাদপুঞ্ছনানি কৰিস্সন্তি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘পুৰাণপাদপুঞ্ছনানি কিং কৰিস্সন্তী’’তি? ‘‘খণ্ডাখণ্ডিকং কোট্টেত্ৱা মত্তিকায মদ্দিত্ৱা ভিত্তিং লিম্পিস্সন্তী’’তি. ‘‘ভন্তে, এত্তকানি কত্ৱাপি অয্যানং দিন্নানি ন নস্সন্তী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ৰাজা পসন্নো অপৰানিপি পঞ্চ ৱত্থসতানি আহৰাপেত্ৱা থেৰস্স পাদমূলে ঠপাপেসি. থেৰো কিৰ পঞ্চসতগ্ঘনকানেৱ ৱত্থানি পঞ্চসতভাগেন পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নানি পঞ্চসতক্খত্তুং লভি, সহস্সগ্ঘনকানি সহস্সভাগেন পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নানি সহস্সক্খত্তুং লভি, সতসহস্সগ্ঘনকানি সতসহস্সভাগেন পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নানি সতসহস্সক্খত্তুং লভি. একং দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ দসাতিআদিনা নযেন লদ্ধানং পন গণনা নাম নত্থি. তথাগতে কিৰ পৰিনিব্বুতে থেৰো সকলজম্বুদীপং ৱিচৰিত্ৱা সব্বৱিহাৰেসু ভিক্খূনং অত্তনো সন্তকানেৱ পত্তচীৱৰানি অদাসি.
তদা মাগণ্ডিযাপি ‘‘যমহং কৰোমি. তং তথা অহুত্ৱা অঞ্ঞথাৱ হোতি, ইদানি কিং নু খো কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি ৰঞ্ঞে উয্যানকীড়ং গচ্ছন্তে চূড়পিতু সাসনং পহিণি – ‘‘সামাৱতিযা পাসাদং গন্ত্ৱা, দুস্সকোট্ঠাগাৰানি চ তেলকোট্ঠাগাৰানি চ ৱিৱৰাপেত্ৱা, দুস্সানি তেলচাটীসু তেমেত্ৱা তেমেত্ৱা থম্ভে ৱেঠেত্ৱা তা সব্বাপি একতো কত্ৱা দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা বহি যন্তকং দত্ৱা দণ্ডদীপিকাহি গেহে অগ্গিং দদমানো ওতৰিত্ৱা গচ্ছতূ’’তি. সো পাসাদং অভিৰুয্হ কোট্ঠাগাৰানি ৱিৱৰিত্ৱা ৱত্থানি তেলচাটীসু তেমেত্ৱা তেমেত্ৱা থম্ভে ৱেঠেতুং আৰভি. অথ নং সামাৱতিপ্পমুখা ইত্থিযো ‘‘কিং এতং চূড়পিতা’’তি ৱদন্তিযো উপসঙ্কমিংসু. ‘‘অম্মা, ৰাজা দড়্হিকম্মত্থায ইমে থম্ভে তেলপিলোতিকাহি ৱেঠাপেতি, ৰাজগেহে নাম সুযুত্তং দুযুত্তং দুজ্জানং, মা মে সন্তিকে হোথ, অম্মা’’তি এৱং ৱত্ৱা তা আগতা গব্ভে পৱেসেত্ৱা দ্ৱাৰানি পিদহিত্ৱা বহি যন্তকং দত্ৱা আদিতো পট্ঠায অগ্গিং দেন্তো ওতৰি. সামাৱতী তাসং ওৱাদং অদাসি – ‘‘অম্হাকং অনমতগ্গে সংসাৰে ৱিচৰন্তীনং এৱমেৱ অগ্গিনা ঝাযমানানং অত্তভাৱানং পৰিচ্ছেদো বুদ্ধঞাণেনপি ন সুকৰো, অপ্পমত্তা হোথা’’তি. তা গেহে ঝাযন্তে ৱেদনাপৰিগ্গহকম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তিযো কাচি দুতিযফলং, কাচি ততিযফলং পাপুণিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু, একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘ইধ, ভন্তে, ৰঞ্ঞো উতেনস্স উয্যানগতস্স অন্তেপুৰং দড্ঢং, পঞ্চ চ ইত্থিসতানি কালকতানি সামাৱতিপ্পমুখানি. তাসং, ভন্তে, উপাসিকানং কা গতি, কো অভিসম্পৰাযো’তি? সন্তেত্থ, ভিক্খৱে, উপাসিকাযো সোতাপন্না, সন্তি সকদাগামিযো, সন্তি অনাগামিযো, সব্বা তা, ভিক্খৱে, উপাসিকাযো অনিপ্ফলা কালকতা’’তি. অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বৰূপোৱ দিস্সতি;
উপধীবন্ধনো বালো, তমসা পৰিৱাৰিতো;
সস্সতোৰিৱ খাযতি, পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি. (উদা. ৭০);
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, সত্তা নাম ৱট্টে ৱিচৰন্তা নিচ্চকালং অপ্পমত্তা হুত্ৱা পুঞ্ঞকম্মমেৱ ন কৰোন্তি, পমাদিনো হুত্ৱা পাপকম্মম্পি কৰোন্তি. তস্মা ৱট্টে ৱিচৰন্তা সুখম্পি দুক্খম্পি অনুভৱন্তী’’তি ধম্মং দেসেসি.
ৰাজা ‘‘সামাৱতিযা গেহং কিৰ ঝাযতী’’তি সুত্ৱা ৱেগেনাগচ্ছন্তোপি অদড্ঢে সম্পাপুণিতুং নাসক্খি. আগন্ত্ৱা পন গেহং নিব্বাপেন্তো উপ্পন্নবলৱদোমনস্সো অমচ্চগণপৰিৱুতো নিসীদিত্ৱা সামাৱতিযা গুণে অনুস্সৰন্তো, ‘‘কস্স নু খো ইদং কম্ম’’ন্তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘মাগণ্ডিযায কাৰিতং ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা, ‘‘তাসেত্ৱা পুচ্ছিযমানা ন কথেস্সতি, সণিকং উপাযেন পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা অমচ্চে আহ – ‘‘অম্ভো, অহং ইতো পুব্বে উট্ঠায সমুট্ঠায আসঙ্কিতপৰিসঙ্কিতোৱ হোমি, সামাৱতী মে নিচ্চং ওতাৰমেৱ গৱেসতি, ইদানি পন মে চিত্তং নিব্বুতং ভৱিস্সতি, সুখেন চ ৱসিতুং লভিস্সামী’’তি, তে ‘‘কেন নু খো, দেৱ, ইদং কত’’ন্তি আহংসু. ‘‘মযি সিনেহেন কেনচি কতং ভৱিস্সতী’’তি. মাগণ্ডিযাপি সমীপে ঠিতা তং সুত্ৱা, ‘‘নাঞ্ঞো কোচি কাতুং সক্খিস্সতি, মযা কতং, দেৱ, অহং চূড়পিতৰং আণাপেত্ৱা কাৰেসি’’ন্তি আহ. ‘‘তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞো মযি সিনেহো সত্তো নাম নত্থি, পসন্নোস্মি, ৱৰং তে দম্মি, অত্তনো ঞাতিগণং পক্কোসাপেহী’’তি. সা ঞাতকানং সাসনং পহিণি – ‘‘ৰাজা মে পসন্নো ৱৰং দেতি, সীঘং আগচ্ছন্তূ’’তি. ৰাজা আগতাগতানং মহন্তং সক্কাৰং কাৰেসি. তং দিস্ৱা তস্সা অঞ্ঞাতকাপি লঞ্জং দত্ৱা ‘‘মযং মাগণ্ডিযায ঞাতকা’’তি আগচ্ছিংসু. ৰাজা তে সব্বে গাহাপেত্ৱা ৰাজঙ্গণে নাভিপ্পমাণে আৱাটে খণাপেত্ৱা তে তত্থ নিসীদাপেত্ৱা পংসূহি পূৰেত্ৱা উপৰি পলালে ৱিকিৰাপেত্ৱা অগ্গিং দাপেসি. চম্মস্স দড্ঢকালে অযনঙ্গলেন কসাপেত্ৱা খণ্ডাখণ্ডং হীৰাহীৰং কাৰেসি. মাগণ্ডিযায সৰীৰতোপি তিখিণেন সত্থেন ঘনঘনট্ঠানেসু মংসং উপ্পাটেত্ৱা তেলকপালং উদ্ধনং আৰোপেত্ৱা পূৱে ৱিয পচাপেত্ৱা তমেৱ খাদাপেসি.
ধম্মসভাযম্পি ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘অননুচ্ছৱিকং ৱত, আৱুসো, এৱৰূপায সদ্ধায পসন্নায উপাসিকায এৱৰূপং মৰণ’’ন্তি. সত্থা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱে সামাৱতিপ্পমুখানং ইত্থীনং এতং অযুত্তং সম্পত্তং. পুব্বে কতকম্মস্স পন যুত্তমেৱ এতাহি লদ্ধ’’ন্তি ৱত্ৱা, ‘‘কিং, ভন্তে, এতাহি পুব্বে কতং, তং আচিক্খথা’’তি তেহি যাচিতো অতীতং আহৰি –
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে ৰাজগেহে নিবদ্ধং অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধা ভুঞ্জন্তি. পঞ্চসতা ইত্থিযো তে উপট্ঠহন্তি. তেসু সত্ত পচ্চেকবুদ্ধা হিমৱন্তং গচ্ছন্তি, একো নদীতীৰে একং তিণগহনং অত্থি, তত্থ ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. অথেকদিৱসং ৰাজা পচ্চেকবুদ্ধেসু গতেসু তা ইত্থিযো আদায নদিযং উদককীড়ং কীড়িতুং গতো. তত্থ তা ইত্থিযো দিৱসভাগং উদকে কীড়িত্ৱা উত্তৰিত্ৱা সীতপীড়িতা অগ্গিং ৱিসিব্বেতুকামা ‘‘অম্হাকং অগ্গিকৰণট্ঠানং ওলোকেথা’’তি অপৰাপৰং ৱিচৰন্তিযো তং তিণগহনং দিস্ৱা, ‘‘তিণৰাসী’’তি সঞ্ঞায তং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা অগ্গিং অদংসু. তিণেসু ঝাযিত্ৱা পতন্তেসু পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা, ‘‘নট্ঠাম্হা, অম্হাকং ৰঞ্ঞো পচ্চেকবুদ্ধো ঝাযতি, ৰাজা ঞত্ৱা অম্হে নাসেস্সতি, সুদড্ঢং নং কৰিস্সামা’’তি সব্বা তা ইত্থিযো ইতো চিতো চ দাৰূনি আহৰিত্ৱা তস্স উপৰি দাৰুৰাসিং কৰিংসু. মহাদাৰুৰাসি অহোসি. অথ নং আলিম্পেত্ৱা, ‘‘ইদানি ঝাযিস্সতী’’তি পক্কমিংসু. তা পঠমং অসঞ্চেতনিকা হুত্ৱা কম্মুনা ন বজ্ঝিংসু, ইদানি পচ্ছা সঞ্চেতনায কম্মুনা বজ্ঝিংসু. পচ্চেকবুদ্ধং পন অন্তোসমাপত্তিযং সকটসহস্সেহি দাৰূনি আহৰিত্ৱা আলিম্পেন্তাপি উস্মাকাৰমত্তম্পি গহেতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা সো সত্তমে দিৱসে উট্ঠায যথাসুখং অগমাসি. তা তস্স কম্মস্স কতত্তা বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি নিৰযে পচ্চিত্ৱা তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেন অত্তভাৱসতে ইমিনাৱ নিযামেন গেহে ঝাযমানে ঝাযিংসু. ইদং এতাসং পুব্বকম্মন্তি.
এৱং ৱুত্তে ভিক্খূ সত্থাৰং পটিপুচ্ছিংসু – ‘‘খুজ্জুত্তৰা পন, ভন্তে, কেন কম্মেন খুজ্জা জাতা, কেন কম্মেন মহাপঞ্ঞা, কেন কম্মেন সোতাপত্তিফলং অধিগতা, কেন কম্মেন পৰেসং পেসনকাৰিতা জাতা’’তি? ভিক্খৱে, তস্সেৱ ৰঞ্ঞো বাৰাণসিযং ৰজ্জং কৰণকালে স্ৱেৱ পচ্চেকবুদ্ধো থোকং খুজ্জধাতুকো অহোসি. অথেকা উপট্ঠাযিকা ইত্থী কম্বলং পাৰুপিত্ৱা সুৱণ্ণসৰণং গহেত্ৱা, ‘‘অম্হাকং পচ্চেকবুদ্ধো এৱঞ্চ এৱঞ্চ ৱিচৰতী’’তি খুজ্জা হুত্ৱা তস্স ৱিচৰণাকাৰং দস্সেসি. তস্স নিস্সন্দেন খুজ্জা জাতা. তে পন পচ্চেকবুদ্ধে পঠমদিৱসে ৰাজগেহে নিসীদাপেত্ৱা পত্তে গাহাপেত্ৱা পাযাসস্স পূৰেত্ৱা দাপেসি. উণ্হপাযাসস্স পূৰে পত্তে পচ্চেকবুদ্ধা পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তি. সা ইত্থী তে তথা কৰোন্তে দিস্ৱা অত্তনো সন্তকানি অট্ঠ দন্তৱলযানি দত্ৱা, ‘‘ইধ ঠপেত্ৱা গণ্হথা’’তি আহ. তেসু তথা কত্ৱা তং ওলোকেত্ৱা ঠিতেসু তেসং অধিপ্পাযং ঞত্ৱা, ‘‘নত্থি, ভন্তে, অম্হাকং এতেহি অত্থো. তুম্হাকঞ্ঞেৱ এতানি পৰিচ্চত্তানি, গহেত্ৱা গচ্ছথা’’তি আহ. তে গহেত্ৱা নন্দমূলকপব্ভাৰং অগমংসু. অজ্জতনাপি তানি ৱলযানি অৰোগানেৱ. সা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন ইদানি তিপিটকধৰা মহাপঞ্ঞা জাতা. পচ্চেকবুদ্ধানং কতউপট্ঠানস্স নিস্সন্দেন পন সোতাপত্তিফলং পত্তা. ইদমস্সা বুদ্ধন্তৰে পুব্বকম্মং.
কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পন একা বাৰাণসিসেট্ঠিনো ধীতা ৱড্ঢমানকচ্ছাযায আদাসং গহেত্ৱা অত্তানং অলঙ্কৰোন্তী নিসীদি. অথস্সা ৱিস্সাসিকা একা খীণাসৱা ভিক্খুনী তং দট্ঠুং অগমাসি. ভিক্খুনিযো হি খীণাসৱাপি সাযন্হসমযে উপট্ঠাককুলানি দট্ঠুকামা হোন্তি. তস্মিং পন খণে সেট্ঠিধীতায সন্তিকে কাচি পেসনকাৰিকা নত্থি, সা ‘‘ৱন্দামি, অয্যে, এতং তাৱ মে পসাধনপেড়কং গহেত্ৱা দেথা’’তি আহ. থেৰী চিন্তেসি – ‘‘সচস্সা ইমং গণ্হিত্ৱা ন দস্সামি, মযি আঘাতং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি. সচে পন দস্সামি, পৰস্স পেসনকাৰিকা হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতি. নিৰযসন্তাপতো খো পন পৰস্স পেসনভাৱোৱ সেয্যো’’তি. ‘‘সা অনুদযং পটিচ্চ তং গহেত্ৱা তস্সা অদাসি. তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন পৰেসং পেসনকাৰিকা জাতা’’তি.
অথ পুনেকদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘সামাৱতিপ্পমুখা পঞ্চসতা ইত্থিযো গেহে অগ্গিনা ঝাযিংসু, মাগণ্ডিযায ঞাতকা উপৰি পলালগ্গিং দত্ৱা অযনঙ্গলেহি ভিন্না, মাগণ্ডিযা পক্কুথিততেলে পক্কা, কে নু খো এত্থ জীৱন্তি নাম, কে মতা নামা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, যে কেচি পমত্তা, তে ৱস্সসতং জীৱন্তাপি মতাযেৱ নাম. যে অপ্পমত্তা, তে মতাপি জীৱন্তিযেৱ. তস্মা মাগণ্ডিযা জীৱন্তীপি মতাযেৱ নাম, সামাৱতিপ্পমুখা পঞ্চসতা ইত্থিযো মতাপি জীৱন্তিযেৱ নাম. ন হি, ভিক্খৱে, অপ্পমত্তা মৰন্তি নামা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
২১. ‘‘অপ্পমাদো অমতপদং, পমাদো মচ্চুনো পদং;
অপ্পমত্তা ন মীযন্তি, যে পমত্তা যথা মতা.
২২. ‘‘এৱং ৱিসেসতো ঞত্ৱা, অপ্পমাদম্হি পণ্ডিতা;
অপ্পমাদে পমোদন্তি, অৰিযানং গোচৰে ৰতা.
২৩. ‘‘তে ঝাযিনো সাততিকা, নিচ্চং দড়্হপৰক্কমা;
ফুসন্তি ধীৰা নিব্বানং, যোগক্খেমং অনুত্তৰ’’ন্তি.
তত্থ অপ্পমাদোতি পদং মহন্তং অত্থং দীপেতি, মহন্তং অত্থং গহেত্ৱা তিট্ঠতি. সকলম্পি হি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং আহৰিত্ৱা কথিযমানং অপ্পমাদপদমেৱ ওতৰতি. তেন ৱুত্তং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যানি কানিচি জঙ্গলানং পাণানং পদজাতানি, সব্বানি তানি হত্থিপদে সমোধানং গচ্ছন্তি, হত্থিপদং তেসং অগ্গমক্খাযতি যদিদং মহন্তত্তেন. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বেতে অপ্পমাদমূলকা অপ্পমাদসমোসৰণা, অপ্পমাদো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (সং. নি. ৫.১৪০).
সো পনেস অত্থতো সতিযা অৱিপ্পৱাসো নাম. নিচ্চং উপট্ঠিতায সতিযা চেতং নামং. অমতপদন্তি অমতং ৱুচ্চতি নিব্বানং. তঞ্হি অজাতত্তা নু জীযতি ন মীযতি, তস্মা অমতন্তি ৱুচ্চতি. পজ্জন্তি ইমিনাতি পদং, অমতং পাপুণন্তীতি অত্থো. অমতস্স পদং অমতপদং, অমতস্স অধিগমূপাযোতি ৱুত্তং হোতি, পমাদোতি পমজ্জনভাৱো, মুট্ঠস্সতিসঙ্খাতস্স সতিযা ৱোসগ্গস্সেতং নামং. মচ্চুনোতি মৰণস্স. পদন্তি উপাযো মগ্গো. পমত্তো হি জাতিং নাতিৱত্ততি, জাতো জীযতি চেৱ মীযতি চাতি পমাদো মচ্চুনো পদং নাম হোতি, মৰণং উপেতি. অপ্পমত্তা ন মীযন্তীতি সতিযা সমন্নাগতা হি অপ্পমত্তা ন মৰন্তি. অজৰা অমৰা হোন্তীতি ন সল্লক্খেতব্বং. ন হি কোচি সত্তো অজৰো অমৰো নাম অত্থি, পমত্তস্স পন ৱট্টং নাম অপৰিচ্ছিন্নং, অপ্পমত্তস্স পৰিচ্ছিন্নং. তস্মা পমত্তা জাতিআদীহি অপৰিমুত্তত্তা জীৱন্তাপি মতাযেৱ নাম. অপ্পমত্তা পন অপ্পমাদলক্খণং ৱড্ঢেত্ৱা খিপ্পং মগ্গফলানি সচ্ছিকত্ৱা দুতিযততিযঅত্তভাৱেসু ন নিব্বত্তন্তি. তস্মা তে জীৱন্তাপি মতাপি ন মীযন্তিযেৱ নাম. যে পমত্তা যথা মতাতি যে পন সত্তা পমত্তা, তে পমাদমৰণেন মতত্তা, যথা হি জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদেন মতা দাৰুক্খন্ধসদিসা অপগতৱিঞ্ঞাণা, তথেৱ হোন্তি. তেসম্পি হি মতানং ৱিয গহট্ঠানং তাৱ ‘‘দানং দস্সাম, সীলং ৰক্খিস্সাম, উপোসথকম্মং কৰিস্সামা’’তি একচিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতি, পব্বজিতানম্পি ‘‘আচৰিযুপজ্ঝাযৱত্তাদীনি পূৰেস্সাম, ধুতঙ্গানি সমাদিযিস্সাম, ভাৱনং ৱড্ঢেস্সামা’’তি ন উপ্পজ্জতীতি মতেন তে কিং নানাকৰণাৱ হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যে পমত্তা যথা মতা’’তি.
এৱং ৱিসেসতো ঞত্ৱাতি পমত্তস্স ৱট্টতো নিস্সৰণং নত্থি, অপ্পমত্তস্স অত্থীতি এৱং ৱিসেসতোৱ জানিত্ৱা. কে পনেতং ৱিসেসং জানন্তীতি? অপ্পমাদম্হি পণ্ডিতাতি যে পণ্ডিতা মেধাৱিনো সপ্পঞ্ঞা অত্তনো অপ্পমাদে ঠত্ৱা অপ্পমাদং ৱড্ঢেন্তি, তে এৱং ৱিসেসকাৰণং জানন্তি. অপ্পমাদে পমোদন্তীতি তে এৱং ঞত্ৱা তস্মিং অত্তনো অপ্পমাদে পমোদন্তি, পহংসিতমুখা তুট্ঠপহট্ঠা হোন্তি. অৰিযানং গোচৰে ৰতাতি তে এৱং অপ্পমাদে পমোদন্তা তং অপ্পমাদং ৱড্ঢেত্ৱা অৰিযানং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং গোচৰসঙ্খাতে চতুসতিপট্ঠানাদিভেদে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মে চ ৰতা নিৰতা, অভিৰতা হোন্তীতি অত্থো.
তে ঝাযিনোতি তে অপ্পমত্তা পণ্ডিতা অট্ঠসমাপত্তিসঙ্খাতেন আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন ৱিপস্সনামগ্গফলসঙ্খাতেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চাতি দুৱিধেনপি ঝানেন ঝাযিনো. সাততিকাতি অভিনিক্খমনকালতো পট্ঠায যাৱ অৰহত্তমগ্গা সততং পৱত্তকাযিকচেতসিকৱীৰিযা. নিচ্চং দড়্হপৰক্কমাতি যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতীতি এৱৰূপেন ৱীৰিযেন অন্তৰা অনোসক্কিত্ৱা নিচ্চপ্পৱত্তেন দড়্হপৰক্কমেন সমন্নাগতা. ফুসন্তীতি এত্থ দ্ৱে ফুসনা ঞাণফুসনা চ, ৱিপাকফুসনা চ. তত্থ চত্তাৰো মগ্গা ঞাণফুসনা নাম, চত্তাৰি ফলানি ৱিপাকফুসনা নাম. তেসু ইধ ৱিপাকফুসনা অধিপ্পেতা. অৰিযফলেন নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তো ধীৰা পণ্ডিতা তায ৱিপাকফুসনায ফুসন্তি, নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি. যোগক্খেমং অনুত্তৰন্তি যে চত্তাৰো যোগা মহাজনং ৱট্টে ওসীদাপেন্তি, তেহি খেমং নিব্ভযং সব্বেহি লোকিযলোকুত্তৰধম্মেহি সেট্ঠত্তা অনুত্তৰন্তি.
দেসনাপৰিযোসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
সামাৱতীৱত্থু পঠমং.
২. কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৱত্থু
উট্ঠানৱতোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো কুম্ভঘোসকং আৰব্ভ কথেসি. ৰাজগহনগৰস্মিঞ্হি ৰাজগহসেট্ঠিনো গেহে অহিৱাতৰোগো উপ্পজ্জি, তস্মিং উপ্পন্নে মক্খিকা আদিং কত্ৱা যাৱ গাৱা পঠমং তিৰচ্ছানগতা মৰন্তি, ততো দাসকম্মকৰো, সব্বপচ্ছা গেহসামিকা, তস্মা সো ৰোগো সব্বপচ্ছা সেট্ঠিঞ্চ জাযঞ্চ গণ্হি. তে ৰোগেন ফুট্ঠা পুত্তং সন্তিকে ঠিতং ওলোকেত্ৱা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং আহংসু – ‘‘তাত, ইমস্মিং কিৰ ৰোগে উপ্পন্নে ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা পলাযন্তাৱ জীৱিতং লভন্তি, ত্ৱং অম্হে অনোলোকেত্ৱা পলাযিত্ৱা জীৱন্তো পুনাগন্ত্ৱা অম্হাকং অসুকট্ঠানে নাম চত্তালীস ধনকোটিযো নিদহিত্ৱা ঠপিতা, তা উদ্ধৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেয্যাসী’’তি. সো তেসং ৱচনং সুত্ৱা ৰুদমানো মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা মৰণভযভীতো ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা পলাযিত্ৱা পব্বতগহনং গন্ত্ৱা দ্ৱাদস ৱস্সানি তত্থ ৱসিত্ৱা মাতাপিতুৱসনট্ঠানং পচ্চাগঞ্ছি.
অথ নং দহৰকালে গন্ত্ৱা পৰূড়্হকেসমস্সুকালে আগতত্তা ন কোচি সঞ্জানি. সো মাতাপিতূহি দিন্নসঞ্ঞাৱসেন ধনট্ঠানং গন্ত্ৱা ধনস্স অৰোগভাৱং ঞত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মং ন কোচি সঞ্জানাতি, সচাহং ধনং উদ্ধৰিত্ৱা ৱলঞ্জিস্সামি, ‘একেন দুগ্গতেন নিধি উদ্ধটো’তি মং গহেত্ৱা ৱিহেঠেয্যুং, যংনূনাহং ভতিং কত্ৱা জীৱেয্য’’ন্তি. অথেকং পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা, ‘‘অত্থি কোচি ভতকেন অত্থিকো’’তি পুচ্ছন্তো ভতকৱীথিং পাপুণি. অথ নং ভতকা দিস্ৱা, ‘‘সচে অম্হাকং একং কম্মং কৰিস্সসি, ভত্তৱেতনং তে দস্সামা’’তি আহংসু. ‘‘কিং কম্মং নামা’’তি? ‘‘পবোধনচোদনকম্মং. সচে উস্সহসি, পাতোৱ উট্ঠায ‘তাতা, উট্ঠহথ, সকটানি সন্নয্হথ, গোণে যোজেথ, হত্থিঅস্সানং তিণত্থায গমনৱেলা; অম্মা, তুম্হেপি উট্ঠহথ, যাগুং পচথ, ভত্তং পচথা’তি ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. অথস্স ৱসনত্থায একং ঘৰং অদংসু. সো দেৱসিকং তং কম্মং অকাসি.
অথস্স একদিৱসং ৰাজা বিম্বিসাৰো সদ্দমস্সোসি. সো পন সব্বৰৱঞ্ঞূ অহোসি. তস্মা ‘‘মহাধনস্স পুৰিসস্সেস সদ্দো’’তি আহ. অথস্স সন্তিকে ঠিতা একা পৰিচাৰিকা ‘‘ৰাজা যং ৱা তং ৱা ন কথেস্সতি, ইদং মযা ঞাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘গচ্ছ, তাত, এতং জানাহী’’তি একং পুৰিসং পহিণি. সো ৱেগেন গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা আগন্ত্ৱা, ‘‘একো ভতকানং ভতিকাৰকো কপণমনুস্সো এসো’’তি আৰোচেসি. ৰাজা তস্স ৱচনং সুত্ৱা তুণ্হী হুত্ৱা দুতিযদিৱসেপি ততিযদিৱসেপি তং তস্স সদ্দং সুত্ৱা তথেৱ আহ. সাপি পৰিচাৰিকা তথেৱ চিন্তেত্ৱা পুনপ্পুনং পেসেত্ৱা, ‘‘কপণমনুস্সো এসো’’তি ৱুত্তে চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা ‘কপণমনুস্সো এসো’তি ৱচনং সুত্ৱাপি ন সদ্দহতি, পুনপ্পুনং ‘মহাধনস্স পুৰিসস্সেস সদ্দো’তি ৱদতি, ভৱিতব্বমেত্থ কাৰণেন, যথাসভাৱতো এতং ঞাতুং ৱট্টতী’’তি. সা ৰাজানং আহ, ‘‘দেৱ, অহং সহস্সং লভমানা ধীতৰং আদায গন্ত্ৱা এতং ধনং ৰাজকুলং পৱেসেস্সামী’’তি. ৰাজা তস্সা সহস্সং দাপেসি.
সা তং গহেত্ৱা ধীতৰং একং মলিনধাতুকং ৱত্থং নিৱাসাপেত্ৱা তায সদ্ধিং ৰাজগেহতো নিক্খমিত্ৱা মগ্গপটিপন্না ৱিয ভতকৱীথিং গন্ত্ৱা একং ঘৰং পৱিসিত্ৱা, ‘‘অম্ম, মযং মগ্গপটিপন্না, একাহদ্ৱীহং ইধ ৱিস্সমিত্ৱা গমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘অম্ম, বহূনি ঘৰমানুসকানি, ন সক্কা ইধ ৱসিতুং, এতং কুম্ভঘোসকস্স গেহং তুচ্ছং, তত্থ গচ্ছথা’’তি. সা তত্থ গন্ত্ৱা, ‘‘সামি, মযং মগ্গপটিপন্নকা, একাহদ্ৱীহং ইধ ৱসিস্সামা’’তি ৱত্ৱা তেন পুনপ্পুনং পটিক্খিত্তাপি, ‘‘সামি, অজ্জেকদিৱসমত্তং ৱসিত্ৱা পাতোৱ গমিস্সামা’’তি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছি. সা তত্থেৱ ৱসিত্ৱা পুনদিৱসে তস্স অৰঞ্ঞগমনৱেলায, ‘‘সামি, তৱ নিৱাপং দত্ৱা যাহি, আহাৰং তে পচিস্সামী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘অলং, অম্ম, অহমেৱ পচিত্ৱা ভুঞ্জিস্সামী’’তি ৱুত্তে পুনপ্পুনং নিবন্ধিত্ৱা তেন দিন্নে গহিতমত্তকেযেৱ কত্ৱা অন্তৰাপণতো ভাজনানি চেৱ পৰিসুদ্ধতণ্ডুলাদীনি চ আহৰাপেত্ৱা ৰাজকুলে পচননিযামেন সুপৰিসুদ্ধং ওদনং, সাধুৰসানি চ দ্ৱে তীণি সূপব্যঞ্জনানি পচিত্ৱা তস্স অৰঞ্ঞতো আগতস্স অদাসি. অথ নং ভুঞ্জিত্ৱা মুদুচিত্ততং আপন্নং ঞত্ৱা, ‘‘সামি, কিলন্তম্হ, একাহদ্ৱীহং ইধেৱ হোমা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
অথস্স সাযম্পি পুনদিৱসেপি মধুৰভত্তং পচিত্ৱা অদাসি. অথ মুদুচিত্ততং তস্স ঞত্ৱা ‘‘সামি, কতিপাহং ইধেৱ ৱসিস্সামা’’তি. তত্থ ৱসমানা তিখিণেন সত্থেন তস্স মঞ্চৱাণং হেট্ঠাঅটনিযং তহং তহং ছিন্দি. মঞ্চো তস্মিং আগন্ত্ৱা নিসিন্নমত্তেযেৱ হেট্ঠা ওলম্বি. সো ‘‘কস্মা অযং মঞ্চো এৱং ছিজ্জিত্ৱা গতো’’তি আহ. ‘‘সামি, দহৰদাৰকে ৱাৰেতুং ন সক্কোমি, এত্থেৱ সন্নিপতন্তী’’তি. ‘‘অম্ম, ইদং মে দুক্খং তুম্হে নিস্সায জাতং. অহঞ্হি পুব্বে কত্থচি গচ্ছন্তো দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা গচ্ছামী’’তি. ‘‘কিং কৰোমি, তাত, ৱাৰেতুং ন সক্কোমী’’তি. সা ইমিনাৱ নিযামেন দ্ৱে তযো দিৱসে ছিন্দিত্ৱা তেন উজ্ঝাযিত্ৱা খীযিত্ৱা ৱুচ্চমানাপি তথেৱ ৱত্ৱা পুন একং দ্ৱে ৰজ্জুকে ঠপেত্ৱা সেসে ছিন্দি. তং দিৱসং তস্মিং নিসিন্নমত্তেযেৱ সব্বং ৱাণং ভূমিযং পতি, সীসং জণ্ণুকেহি সদ্ধিং একতো অহোসি, সো উট্ঠায, ‘‘কিং কৰোমি, ইদানি কুহিং গমিস্সামি, নিপজ্জনমঞ্চস্সপি তুম্হেহি অসামিকো ৱিয কতোম্হী’’তি আহ. ‘‘তাত, কিং কৰোমি, পটিৱিস্সকদাৰকে ৱাৰেতুং ন সক্কোমি, হোতু, মা চিন্তযি, ইমায নাম ৱেলায কুহিং গমিস্সসী’’তি ধীতৰং আমন্তেত্ৱা, ‘‘অম্ম, তৱ ভাতিকস্স নিপজ্জনোকাসং কৰোহী’’তি আহ. সা একপস্সে সযিত্ৱা ‘‘ইধাগচ্ছ, সামী’’তি আহ. ইতৰোপি নং ‘‘গচ্ছ, তাত, ভগিনিযা সদ্ধিং নিপজ্জা’’তি ৱদেসি. সো তায সদ্ধিং একমঞ্চে নিপজ্জিত্ৱা তং দিৱসঞ্ঞেৱ সন্থৱং অকাসি, কুমাৰিকা পৰোদি. অথ নং মাতা পুচ্ছি – ‘‘কিং, অম্ম, ৰোদসী’’তি? ‘‘অম্ম, ইদং নাম জাত’’ন্তি. ‘‘হোতু, অম্ম, কিং সক্কা কাতুং, তযাপি একং ভত্তাৰং ইমিনাপেকং পাদপৰিচাৰিকং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি তং জামাতৰং অকাসি. তে সমগ্গৱাসং ৱসিংসু.
সা কতিপাহচ্চযেন ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ভতকৱীথিযং ছণং কৰোন্তু. যস্স পন ঘৰে ছণো ন কৰীযতি, তস্স এত্তকো নাম দণ্ডোতি ঘোসনং কাৰেতূ’’তি. ৰাজা তথা কাৰেসি. অথ নং সস্সু আহ – ‘‘তাত, ভতকৱীথিযং ৰাজাণায ছণো কত্তব্বো জাতো, কিং কৰোমা’’তি? ‘‘অম্ম, অহং ভতিং কৰোন্তোপি জীৱিতুং ন সক্কোমি, কিং কৰিস্সামী’’তি? ‘‘তাত, ঘৰাৱাসং ৱসন্তা নাম ইণম্পি গণ্হন্তি, ৰঞ্ঞো আণা অকাতুং ন লব্ভা. ইণতো নাম যেন কেনচি উপাযেন মুচ্চিতুং সক্কা, গচ্ছ, কুতোচি একং ৱা দ্ৱে ৱা কহাপণে আহৰা’’তি আহ. সো উজ্ঝাযন্তো খীযন্তো গন্ত্ৱা চত্তালীসকোটিধনট্ঠানতো একমেৱ কহাপণং আহৰি. সা তং কহাপণং ৰঞ্ঞো পেসেত্ৱা অত্তনো কহাপণেন ছণং কত্ৱা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৱ সাসনং পহিণি. পুন ৰাজা তথেৱ ‘‘ছণং কৰোন্তু, অকৰোন্তানং এত্তকো দণ্ডো’’তি আণাপেসি. পুনপি সো তায তথেৱ ৱত্ৱা নিপ্পীড়িযমানো গন্ত্ৱা তযো কহাপণে আহৰি. সা তেপি কহাপণে ৰঞ্ঞো পেসেত্ৱা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৱ সাসনং পহিণি – ‘‘ইদানি পুৰিসে পেসেত্ৱা ইমং পক্কোসাপেতূ’’তি. ৰাজা পেসেসি. পুৰিসা গন্ত্ৱা, ‘‘কুম্ভঘোসকো নাম কতৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা পৰিযেসন্তা তং দিস্ৱা ‘‘এহি, ভো ৰাজা, তং পক্কোসতী’’তি আহংসু. সো ভীতো ‘‘ন মং ৰাজা জানাতী’’তিআদীনি ৱত্ৱা গন্তুং ন ইচ্ছি. অথ নং বলক্কাৰেন হত্থাদীসু গহেত্ৱা আকড্ঢিংসু. সা ইত্থী তে দিস্ৱা, ‘‘অৰে, দুব্বিনীতা, তুম্হে মম জামাতৰং হত্থাদীসু গহেতুং অননুচ্ছৱিকা’’তি তজ্জেত্ৱা, ‘‘এহি, তাত, মা ভাযি, ৰাজানং দিস্ৱা তৱ হত্থাদিগাহকানং হত্থেযেৱ ছিন্দাপেস্সামী’’তি ধীতৰং আদায পুৰতো হুত্ৱা ৰাজগেহং পত্ৱা ৱেসং পৰিৱত্তেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা একমন্তং অট্ঠাসি. ইতৰম্পি পৰিকড্ঢিত্ৱা আনযিংসুযেৱ.
অথ নং ৱন্দিত্ৱা ঠিতং ৰাজা আহ – ‘‘ত্ৱং কুম্ভঘোসকো নামা’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা মহাধনং ৱঞ্চেত্ৱা খাদসী’’তি? ‘‘কুতো মে, দেৱ, ধনং ভতিং কত্ৱা জীৱন্তস্সা’’তি? ‘‘মা এৱং কৰি, কিং অম্হে ৱঞ্চেসী’’তি? ‘‘ন ৱঞ্চেমি, দেৱ, নত্থি মে ধন’’ন্তি. অথস্স ৰাজা তে কহাপণে দস্সেত্ৱা, ‘‘ইমে কস্স কহাপণা’’তি আহ. সো সঞ্জানিত্ৱা, ‘‘অহো বালোম্হি, কথং নু খো ইমে ৰঞ্ঞো হত্থং পত্তা’’তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তা দ্ৱেপি পটিমণ্ডিতপসাধনা গব্ভদ্ৱাৰমূলে ঠিতা দিস্ৱা, ‘‘ভাৰিযং ৱতিদং কম্মং, ইমাহি ৰঞ্ঞা পযোজিতাহি ভৱিতব্ব’’ন্তি চিন্তেসি. অথ নং ৰাজা ‘‘ৱদেহি, ভো, কস্মা এৱং কৰোসী’’তি আহ. ‘‘নিস্সযো মে নত্থি, দেৱা’’তি. ‘‘মাদিসো নিস্সযো ভৱিতুং ন ৱট্টতী’’তি. ‘‘কল্যাণং, দেৱ, সচে মে দেৱো অৱস্সযো হোতী’’তি. ‘‘হোমি, ভো, কিত্তকং তে ধন’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো, দেৱা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সকটানি দেৱা’’তি? ৰাজা অনেকসতানি সকটানি যোজাপেত্ৱা পহিণিত্ৱা তং ধনং আহৰাপেত্ৱা ৰাজঙ্গণে ৰাসিং কাৰাপেত্ৱা ৰাজগহৱাসিনো সন্নিপাতাপেত্ৱা, ‘‘অত্থি কস্সচি ইমস্মিং নগৰে ‘‘এত্তকং ধন’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘নত্থি, দেৱা’’তি. ‘‘কিং পনস্স কাতুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সক্কাৰং, দেৱা’’তি ৱুত্তে মহন্তেন সক্কাৰেন তং সেট্ঠিট্ঠানে ঠপেত্ৱা ধীতৰং তস্সেৱ দত্ৱা তেন সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, পস্সথিমং পুৰিসং, এৱৰূপো ধিতিমা নাম নত্থি, চত্তালীসকোটিৱিভৱো হোন্তোপি উপ্পিলাৱিতাকাৰং ৱা অস্মিমানমত্তং ৱা ন কৰোতি, কপণো ৱিয পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা ভতকৱীথিযং ভতিং কত্ৱা জীৱন্তো মযা ইমিনা নাম উপাযেন ঞাতো. জানিত্ৱা চ পন পক্কোসাপেত্ৱা সধনভাৱং সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা তং ধনং আহৰাপেত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানে ঠপিতো, ধীতা চস্স মযা দিন্না. ভন্তে, মযা চ এৱৰূপো ধিতিমা ন দিট্ঠপুব্বো’’তি আহ.
তং সুত্ৱা সত্থা ‘‘এৱং জীৱন্তস্স জীৱিকং ধম্মিকজীৱিকং নাম, মহাৰাজ, চোৰিকাদিকম্মং পন ইধলোকে চেৱ পীড়েতি হিংসেতি, পৰলোকে চ, ততোনিদানং সুখং নাম নত্থি. পুৰিসস্স হি ধনপাৰিজুঞ্ঞকালে কসিং ৱা ভতিং ৱা কত্ৱা জীৱিকমেৱ ধম্মিকজীৱিকং নাম. এৱৰূপস্স হি ৱীৰিযসম্পন্নস্স সতিসম্পন্নস্স কাযৱাচাহি পৰিসুদ্ধকম্মস্স পঞ্ঞায নিসম্মকাৰিনো কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৱিকং জীৱন্তস্স সতিঅৱিপ্পৱাসে ঠিতস্স ইস্সৰিযং ৱড্ঢতিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
২৪. ‘‘উট্ঠানৱতো সতীমতো,
সুচিকম্মস্স নিসম্মকাৰিনো;
সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৱিনো,
অপ্পমত্তস্স যসোভিৱড্ঢতী’’তি.
তত্থ উট্ঠানৱতোতি উট্ঠানৱীৰিযৱন্তস্স. সতিমতোতি সতিসম্পন্নস্স. সুচিকম্মস্সাতি নিদ্দোসেহি নিৰপৰাধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতস্স. নিসম্মকাৰিনোতি এৱঞ্চে ভৱিস্সতি, এৱং কৰিস্সামীতি ৱা, ইমস্মিং কম্মে এৱং কতে ইদং নাম ভৱিস্সতীতি ৱা এৱং নিদানং সল্লক্খেত্ৱা ৰোগতিকিচ্ছনং ৱিয সব্বকম্মানি নিসামেত্ৱা উপধাৰেত্ৱা কৰোন্তস্স. সঞ্ঞতস্সাতি কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স নিচ্ছিদ্দস্স. ধম্মজীৱিনোতি অগাৰিকস্স তুলাকূটাদীনি ৱজ্জেত্ৱা কসিগোৰক্খাদীহি, অনগাৰিকস্স ৱেজ্জকম্মদূতকম্মাদীনি ৱজ্জেত্ৱা ধম্মেন সমেন ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তস্স. অপ্পমত্তস্সাতি অৱিপ্পৱুত্থসতিনো. যসোভিৱড্ঢতীতি ইস্সৰিযভোগসম্পন্নসঙ্খাতো চেৱ কিত্তিৱণ্ণভণনসঙ্খাতো চ যসো অভিৱড্ঢতীতি.
গাথাপৰিযোসানে কুম্ভঘোসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু. এৱং মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৱত্থু দুতিযং.
৩. চূড়পন্থকত্থেৰৱত্থু
উট্ঠানেনপ্পমাদেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো চূড়পন্থকত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.
ৰাজগহে কিৰ ধনসেট্ঠিকুলস্স ধীতা ৱযপ্পত্তকালে মাতাপিতূহি সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপৰিমতলে অতিৱিয ৰক্খিযমানা যোব্বনমদমত্ততায পুৰিসলোলা হুত্ৱা অত্তনো দাসেনেৱ সদ্ধিং সন্থৱং কত্ৱা, ‘‘অঞ্ঞেপি মে ইদং কম্মং জানেয্যু’’ন্তি ভীতা এৱমাহ – ‘‘অম্হেহি ইমস্মিং ঠানে ন সক্কা ৱসিতুং. সচে মে মাতাপিতৰো ইমং দোসং জানিস্সন্তি, খণ্ডাখণ্ডিকং মং কৰিস্সন্তি. ৱিদেসং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি. তে হত্থসাৰং গহেত্ৱা অগ্গদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা, ‘‘যত্থ ৱা তত্থ ৱা অঞ্ঞেহি অজাননট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি উভোপি অগমংসু. তেসং একস্মিং ঠানে ৱসন্তানং সংৱাসমন্ৱায তস্সা কুচ্ছিস্মিং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভপৰিপাকং আগম্ম তেন সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘গব্ভো মে পৰিপাকং গতো, ঞাতিবন্ধুৱিৰহিতে ঠানে গব্ভৱুট্ঠানং নাম উভিন্নম্পি অম্হাকং দুক্খাৱহং, কুলগেহমেৱ গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘সচাহং তত্থ গমিস্সামি, জীৱিতং মে নত্থী’’তি ভযেন ‘‘অজ্জ গচ্ছাম, স্ৱে গচ্ছামা’’তি দিৱসে অতিক্কামেসি. সা চিন্তেসি – ‘‘অযং বালো অত্তনো দোসমহন্ততায গন্তুং ন উস্সহতি, মাতাপিতৰো নাম একন্তহিতাৱ, অযং গচ্ছতু ৱা, মা ৱা, অহং গমিস্সামী’’তি. সা তস্মিং গেহা নিক্খন্তে গেহপৰিক্খাৰং পটিসামেত্ৱা অত্তনো কুলঘৰং গতভাৱং অনন্তৰগেহৱাসীনং আৰোচেত্ৱা মগ্গং পটিপজ্জি.
সোপি ঘৰং আগন্ত্ৱা তং অদিস্ৱা পটিৱিস্সকে পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘সা কুলঘৰং গতা’’তি সুত্ৱা ৱেগেন অনুবন্ধিত্ৱা অন্তৰামগ্গে সম্পাপুণি. তস্সাপি তত্থেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদং, ভদ্দে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, মে একো পুত্তো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সামা’’তি? ‘‘যস্সত্থায মযং কুলঘৰং গচ্ছেয্যাম, তং কম্মং অন্তৰামগ্গেৱ নিপ্ফন্নং, তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সাম, নিৱত্তিস্সামা’’তি দ্ৱেপি একচিত্তা হুত্ৱা নিৱত্তিংসু. তস্স চ দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা পন্থকোতি নামং কৰিংসু. তস্সা নচিৰস্সেৱ অপৰোপি গব্ভো পতিট্ঠহি. সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. তস্সপি দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা পঠমজাতস্স মহাপন্থকোতি নামং কত্ৱা ইতৰস্স চূড়পন্থকোতি নামং কৰিংসু. তে দ্ৱেপি দাৰকে গহেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতা. তেসং তত্থ ৱসন্তানং মহাপন্থকদাৰকো অঞ্ঞে দাৰকে ‘‘চূড়পিতা মহাপিতাতি, অয্যকো অয্যিকা’’তি চ ৱদন্তে সুত্ৱা মাতৰং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞে দাৰকা ‘অয্যকো অয্যিকা’তিপি, ‘মহাপিতা চূড়পিতা’তিপি ৱদন্তি, কচ্চি অম্হাকঞ্ঞেৱ ঞাতকা নত্থী’’তি? ‘‘আম, তাত, অম্হাকং এত্থ ঞাতকা নত্থি. ৰাজগহনগৰে পন ৱো ধনসেট্ঠি নাম অয্যকো, তত্থ অম্হাকং বহূ ঞাতকা’’তি. ‘‘কস্মা তত্থ ন গচ্ছথ, অম্মা’’তি? সা অত্তনো অগমনকাৰণং পুত্তস্স অকথেত্ৱা পুত্তেসু পুনপ্পুনং কথেন্তেসু সামিকং আহ – ‘‘ইমে দাৰকা মং অতিৱিয কিলমেন্তি, কিং নো মাতাপিতৰো দিস্ৱা মংসং খাদিস্সন্তি, এহি, দাৰকানং অয্যককুলং দস্সেস্সামা’’তি? ‘‘অহং সম্মুখা ভৱিতুং ন সক্খিস্সামি, তে পন নযিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু যেন কেনচি উপাযেন দাৰকানং অয্যককুলমেৱ দট্ঠুং ৱট্টতী’’তি. দ্ৱেপি জনা দাৰকে আদায অনুপুব্বেন ৰাজগহং পত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে একিস্সা সালায পৱিসিত্ৱা দাৰকমাতা দ্ৱে দাৰকে গহেত্ৱা অত্তনো আগতভাৱং মাতাপিতূনং আৰোচাপেসি. তে তং সাসনং সুত্ৱা, ‘‘সংসাৰে ৱিচৰন্তানং ন পুত্তো ন ধীতা ভূতপুব্বা নাম নত্থি, তে অম্হাকং মহাপৰাধিকা, ন সক্কা তেহি অম্হাকং চক্খুপথে ঠাতুং, এত্তকং নাম ধনং গহেত্ৱা দ্ৱেপি জনা ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা জীৱন্তু, দাৰকে পন ইধ পেসেন্তূ’’তি ধনং দত্ৱা দূতং পাহেসুং.
তেহি পেসিতং ধনং গহেত্ৱা দাৰকে আগতদূতানঞ্ঞেৱ হত্থে দত্ৱা পহিণিংসু. দাৰকা অয্যককুলে ৱড্ঢন্তি. তেসু চূড়পন্থকো অতিদহৰো, মহাপন্থকো পন অয্যকেন সদ্ধিং দসবলস্স ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতি. তস্স নিচ্চং সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো অয্যকং আহ – ‘‘সচে মং অনুজানেয্যাথ, অহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ‘‘কিং ৱদেসি, তাত, সকলস্স লোকস্সপি মে পব্বজ্জাতো তৱ পব্বজ্জা ভদ্দিকা. সচে সক্কোসি পব্বজাহী’’তি. তং সত্থু সন্তিকং নেত্ৱা, ‘‘কিং, গহপতি, দাৰকো তে লদ্ধো’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, ভন্তে, অযং মে নত্তা তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিতুকামো’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতৰং পিণ্ডপাতচাৰিকং ভিক্খুং ‘‘ইমং দাৰকং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি. থেৰো তস্স তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা পব্বাজেসি. সো বহুং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰিপুণ্ণৱস্সো উপসম্পদং লভিত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰেন কম্মট্ঠানং কৰোন্তো অৰহত্তং পাপুণি. সো ঝানসুখেন ফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা নু খো ইদং সুখং চূড়পন্থকস্স দাতু’’ন্তি! ততো অয্যকসেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱমাহ – ‘‘মহাসেট্ঠি, সচে অনুজানেয্যাথ, অহং চূড়পন্থকং পব্বাজেয্য’’ন্তি. ‘‘পব্বাজেথ, ভন্তে’’তি. সেট্ঠি কিৰ সাসনে চ সুপ্পসন্নো, ‘‘কতৰধীতায ৱো এতে পুত্তা’’তি পুচ্ছিযমানো চ ‘‘পলাতধীতাযা’’তি ৱত্তুং লজ্জতি, তস্মা সুখেনেৱ তেসং পব্বজ্জং অনুজানি. থেৰো চূড়পন্থকং পব্বাজেত্ৱা সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. সো পব্বজিত্ৱাৱ দন্ধো অহোসি.
‘‘পদ্মং যথা কোকনদং সুগন্ধং,
পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;
অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং,