২. কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৱত্থু

উট্ঠানৱতোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো কুম্ভঘোসকং আৰব্ভ কথেসি. ৰাজগহনগৰস্মিঞ্হি ৰাজগহসেট্ঠিনো গেহে অহিৱাতৰোগো উপ্পজ্জি, তস্মিং উপ্পন্নে মক্খিকা আদিং কত্ৱা যাৱ গাৱা পঠমং তিৰচ্ছানগতা মৰন্তি, ততো দাসকম্মকৰো, সব্বপচ্ছা গেহসামিকা, তস্মা সো ৰোগো সব্বপচ্ছা সেট্ঠিঞ্চ জাযঞ্চ গণ্হি. তে ৰোগেন ফুট্ঠা পুত্তং সন্তিকে ঠিতং ওলোকেত্ৱা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং আহংসু – ‘‘তাত, ইমস্মিং কিৰ ৰোগে উপ্পন্নে ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা পলাযন্তাৱ জীৱিতং লভন্তি, ত্ৱং অম্হে অনোলোকেত্ৱা পলাযিত্ৱা জীৱন্তো পুনাগন্ত্ৱা অম্হাকং অসুকট্ঠানে নাম চত্তালীস ধনকোটিযো নিদহিত্ৱা ঠপিতা, তা উদ্ধৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেয্যাসী’’তি. সো তেসং ৱচনং সুত্ৱা ৰুদমানো মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা মৰণভযভীতো ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱা পলাযিত্ৱা পব্বতগহনং গন্ত্ৱা দ্ৱাদস ৱস্সানি তত্থ ৱসিত্ৱা মাতাপিতুৱসনট্ঠানং পচ্চাগঞ্ছি.

অথ নং দহৰকালে গন্ত্ৱা পৰূড়্হকেসমস্সুকালে আগতত্তা ন কোচি সঞ্জানি. সো মাতাপিতূহি দিন্নসঞ্ঞাৱসেন ধনট্ঠানং গন্ত্ৱা ধনস্স অৰোগভাৱং ঞত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মং ন কোচি সঞ্জানাতি, সচাহং ধনং উদ্ধৰিত্ৱা ৱলঞ্জিস্সামি, ‘একেন দুগ্গতেন নিধি উদ্ধটো’তি মং গহেত্ৱা ৱিহেঠেয্যুং, যংনূনাহং ভতিং কত্ৱা জীৱেয্য’’ন্তি. অথেকং পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা, ‘‘অত্থি কোচি ভতকেন অত্থিকো’’তি পুচ্ছন্তো ভতকৱীথিং পাপুণি. অথ নং ভতকা দিস্ৱা, ‘‘সচে অম্হাকং একং কম্মং কৰিস্সসি, ভত্তৱেতনং তে দস্সামা’’তি আহংসু. ‘‘কিং কম্মং নামা’’তি? ‘‘পবোধনচোদনকম্মং. সচে উস্সহসি, পাতোৱ উট্ঠায ‘তাতা, উট্ঠহথ, সকটানি সন্নয্হথ, গোণে যোজেথ, হত্থিঅস্সানং তিণত্থায গমনৱেলা; অম্মা, তুম্হেপি উট্ঠহথ, যাগুং পচথ, ভত্তং পচথা’তি ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. অথস্স ৱসনত্থায একং ঘৰং অদংসু. সো দেৱসিকং তং কম্মং অকাসি.

অথস্স একদিৱসং ৰাজা বিম্বিসাৰো সদ্দমস্সোসি. সো পন সব্বৰৱঞ্ঞূ অহোসি. তস্মা ‘‘মহাধনস্স পুৰিসস্সেস সদ্দো’’তি আহ. অথস্স সন্তিকে ঠিতা একা পৰিচাৰিকা ‘‘ৰাজা যং ৱা তং ৱা ন কথেস্সতি, ইদং মযা ঞাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘গচ্ছ, তাত, এতং জানাহী’’তি একং পুৰিসং পহিণি. সো ৱেগেন গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা আগন্ত্ৱা, ‘‘একো ভতকানং ভতিকাৰকো কপণমনুস্সো এসো’’তি আৰোচেসি. ৰাজা তস্স ৱচনং সুত্ৱা তুণ্হী হুত্ৱা দুতিযদিৱসেপি ততিযদিৱসেপি তং তস্স সদ্দং সুত্ৱা তথেৱ আহ. সাপি পৰিচাৰিকা তথেৱ চিন্তেত্ৱা পুনপ্পুনং পেসেত্ৱা, ‘‘কপণমনুস্সো এসো’’তি ৱুত্তে চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা ‘কপণমনুস্সো এসো’তি ৱচনং সুত্ৱাপি ন সদ্দহতি, পুনপ্পুনং ‘মহাধনস্স পুৰিসস্সেস সদ্দো’তি ৱদতি, ভৱিতব্বমেত্থ কাৰণেন, যথাসভাৱতো এতং ঞাতুং ৱট্টতী’’তি. সা ৰাজানং আহ, ‘‘দেৱ, অহং সহস্সং লভমানা ধীতৰং আদায গন্ত্ৱা এতং ধনং ৰাজকুলং পৱেসেস্সামী’’তি. ৰাজা তস্সা সহস্সং দাপেসি.

সা তং গহেত্ৱা ধীতৰং একং মলিনধাতুকং ৱত্থং নিৱাসাপেত্ৱা তায সদ্ধিং ৰাজগেহতো নিক্খমিত্ৱা মগ্গপটিপন্না ৱিয ভতকৱীথিং গন্ত্ৱা একং ঘৰং পৱিসিত্ৱা, ‘‘অম্ম, মযং মগ্গপটিপন্না, একাহদ্ৱীহং ইধ ৱিস্সমিত্ৱা গমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘অম্ম, বহূনি ঘৰমানুসকানি, ন সক্কা ইধ ৱসিতুং, এতং কুম্ভঘোসকস্স গেহং তুচ্ছং, তত্থ গচ্ছথা’’তি. সা তত্থ গন্ত্ৱা, ‘‘সামি, মযং মগ্গপটিপন্নকা, একাহদ্ৱীহং ইধ ৱসিস্সামা’’তি ৱত্ৱা তেন পুনপ্পুনং পটিক্খিত্তাপি, ‘‘সামি, অজ্জেকদিৱসমত্তং ৱসিত্ৱা পাতোৱ গমিস্সামা’’তি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছি. সা তত্থেৱ ৱসিত্ৱা পুনদিৱসে তস্স অৰঞ্ঞগমনৱেলায, ‘‘সামি, তৱ নিৱাপং দত্ৱা যাহি, আহাৰং তে পচিস্সামী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘অলং, অম্ম, অহমেৱ পচিত্ৱা ভুঞ্জিস্সামী’’তি ৱুত্তে পুনপ্পুনং নিবন্ধিত্ৱা তেন দিন্নে গহিতমত্তকেযেৱ কত্ৱা অন্তৰাপণতো ভাজনানি চেৱ পৰিসুদ্ধতণ্ডুলাদীনি চ আহৰাপেত্ৱা ৰাজকুলে পচননিযামেন সুপৰিসুদ্ধং ওদনং, সাধুৰসানি চ দ্ৱে তীণি সূপব্যঞ্জনানি পচিত্ৱা তস্স অৰঞ্ঞতো আগতস্স অদাসি. অথ নং ভুঞ্জিত্ৱা মুদুচিত্ততং আপন্নং ঞত্ৱা, ‘‘সামি, কিলন্তম্হ, একাহদ্ৱীহং ইধেৱ হোমা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.

অথস্স সাযম্পি পুনদিৱসেপি মধুৰভত্তং পচিত্ৱা অদাসি. অথ মুদুচিত্ততং তস্স ঞত্ৱা ‘‘সামি, কতিপাহং ইধেৱ ৱসিস্সামা’’তি. তত্থ ৱসমানা তিখিণেন সত্থেন তস্স মঞ্চৱাণং হেট্ঠাঅটনিযং তহং তহং ছিন্দি. মঞ্চো তস্মিং আগন্ত্ৱা নিসিন্নমত্তেযেৱ হেট্ঠা ওলম্বি. সো ‘‘কস্মা অযং মঞ্চো এৱং ছিজ্জিত্ৱা গতো’’তি আহ. ‘‘সামি, দহৰদাৰকে ৱাৰেতুং ন সক্কোমি, এত্থেৱ সন্নিপতন্তী’’তি. ‘‘অম্ম, ইদং মে দুক্খং তুম্হে নিস্সায জাতং. অহঞ্হি পুব্বে কত্থচি গচ্ছন্তো দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা গচ্ছামী’’তি. ‘‘কিং কৰোমি, তাত, ৱাৰেতুং ন সক্কোমী’’তি. সা ইমিনাৱ নিযামেন দ্ৱে তযো দিৱসে ছিন্দিত্ৱা তেন উজ্ঝাযিত্ৱা খীযিত্ৱা ৱুচ্চমানাপি তথেৱ ৱত্ৱা পুন একং দ্ৱে ৰজ্জুকে ঠপেত্ৱা সেসে ছিন্দি. তং দিৱসং তস্মিং নিসিন্নমত্তেযেৱ সব্বং ৱাণং ভূমিযং পতি, সীসং জণ্ণুকেহি সদ্ধিং একতো অহোসি, সো উট্ঠায, ‘‘কিং কৰোমি, ইদানি কুহিং গমিস্সামি, নিপজ্জনমঞ্চস্সপি তুম্হেহি অসামিকো ৱিয কতোম্হী’’তি আহ. ‘‘তাত, কিং কৰোমি, পটিৱিস্সকদাৰকে ৱাৰেতুং ন সক্কোমি, হোতু, মা চিন্তযি, ইমায নাম ৱেলায কুহিং গমিস্সসী’’তি ধীতৰং আমন্তেত্ৱা, ‘‘অম্ম, তৱ ভাতিকস্স নিপজ্জনোকাসং কৰোহী’’তি আহ. সা একপস্সে সযিত্ৱা ‘‘ইধাগচ্ছ, সামী’’তি আহ. ইতৰোপি নং ‘‘গচ্ছ, তাত, ভগিনিযা সদ্ধিং নিপজ্জা’’তি ৱদেসি. সো তায সদ্ধিং একমঞ্চে নিপজ্জিত্ৱা তং দিৱসঞ্ঞেৱ সন্থৱং অকাসি, কুমাৰিকা পৰোদি. অথ নং মাতা পুচ্ছি – ‘‘কিং, অম্ম, ৰোদসী’’তি? ‘‘অম্ম, ইদং নাম জাত’’ন্তি. ‘‘হোতু, অম্ম, কিং সক্কা কাতুং, তযাপি একং ভত্তাৰং ইমিনাপেকং পাদপৰিচাৰিকং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি তং জামাতৰং অকাসি. তে সমগ্গৱাসং ৱসিংসু.

সা কতিপাহচ্চযেন ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ভতকৱীথিযং ছণং কৰোন্তু. যস্স পন ঘৰে ছণো ন কৰীযতি, তস্স এত্তকো নাম দণ্ডোতি ঘোসনং কাৰেতূ’’তি. ৰাজা তথা কাৰেসি. অথ নং সস্সু আহ – ‘‘তাত, ভতকৱীথিযং ৰাজাণায ছণো কত্তব্বো জাতো, কিং কৰোমা’’তি? ‘‘অম্ম, অহং ভতিং কৰোন্তোপি জীৱিতুং ন সক্কোমি, কিং কৰিস্সামী’’তি? ‘‘তাত, ঘৰাৱাসং ৱসন্তা নাম ইণম্পি গণ্হন্তি, ৰঞ্ঞো আণা অকাতুং ন লব্ভা. ইণতো নাম যেন কেনচি উপাযেন মুচ্চিতুং সক্কা, গচ্ছ, কুতোচি একং ৱা দ্ৱে ৱা কহাপণে আহৰা’’তি আহ. সো উজ্ঝাযন্তো খীযন্তো গন্ত্ৱা চত্তালীসকোটিধনট্ঠানতো একমেৱ কহাপণং আহৰি. সা তং কহাপণং ৰঞ্ঞো পেসেত্ৱা অত্তনো কহাপণেন ছণং কত্ৱা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৱ সাসনং পহিণি. পুন ৰাজা তথেৱ ‘‘ছণং কৰোন্তু, অকৰোন্তানং এত্তকো দণ্ডো’’তি আণাপেসি. পুনপি সো তায তথেৱ ৱত্ৱা নিপ্পীড়িযমানো গন্ত্ৱা তযো কহাপণে আহৰি. সা তেপি কহাপণে ৰঞ্ঞো পেসেত্ৱা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৱ সাসনং পহিণি – ‘‘ইদানি পুৰিসে পেসেত্ৱা ইমং পক্কোসাপেতূ’’তি. ৰাজা পেসেসি. পুৰিসা গন্ত্ৱা, ‘‘কুম্ভঘোসকো নাম কতৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা পৰিযেসন্তা তং দিস্ৱা ‘‘এহি, ভো ৰাজা, তং পক্কোসতী’’তি আহংসু. সো ভীতো ‘‘ন মং ৰাজা জানাতী’’তিআদীনি ৱত্ৱা গন্তুং ন ইচ্ছি. অথ নং বলক্কাৰেন হত্থাদীসু গহেত্ৱা আকড্ঢিংসু. সা ইত্থী তে দিস্ৱা, ‘‘অৰে, দুব্বিনীতা, তুম্হে মম জামাতৰং হত্থাদীসু গহেতুং অননুচ্ছৱিকা’’তি তজ্জেত্ৱা, ‘‘এহি, তাত, মা ভাযি, ৰাজানং দিস্ৱা তৱ হত্থাদিগাহকানং হত্থেযেৱ ছিন্দাপেস্সামী’’তি ধীতৰং আদায পুৰতো হুত্ৱা ৰাজগেহং পত্ৱা ৱেসং পৰিৱত্তেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা একমন্তং অট্ঠাসি. ইতৰম্পি পৰিকড্ঢিত্ৱা আনযিংসুযেৱ.

অথ নং ৱন্দিত্ৱা ঠিতং ৰাজা আহ – ‘‘ত্ৱং কুম্ভঘোসকো নামা’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা মহাধনং ৱঞ্চেত্ৱা খাদসী’’তি? ‘‘কুতো মে, দেৱ, ধনং ভতিং কত্ৱা জীৱন্তস্সা’’তি? ‘‘মা এৱং কৰি, কিং অম্হে ৱঞ্চেসী’’তি? ‘‘ন ৱঞ্চেমি, দেৱ, নত্থি মে ধন’’ন্তি. অথস্স ৰাজা তে কহাপণে দস্সেত্ৱা, ‘‘ইমে কস্স কহাপণা’’তি আহ. সো সঞ্জানিত্ৱা, ‘‘অহো বালোম্হি, কথং নু খো ইমে ৰঞ্ঞো হত্থং পত্তা’’তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তা দ্ৱেপি পটিমণ্ডিতপসাধনা গব্ভদ্ৱাৰমূলে ঠিতা দিস্ৱা, ‘‘ভাৰিযং ৱতিদং কম্মং, ইমাহি ৰঞ্ঞা পযোজিতাহি ভৱিতব্ব’’ন্তি চিন্তেসি. অথ নং ৰাজা ‘‘ৱদেহি, ভো, কস্মা এৱং কৰোসী’’তি আহ. ‘‘নিস্সযো মে নত্থি, দেৱা’’তি. ‘‘মাদিসো নিস্সযো ভৱিতুং ন ৱট্টতী’’তি. ‘‘কল্যাণং, দেৱ, সচে মে দেৱো অৱস্সযো হোতী’’তি. ‘‘হোমি, ভো, কিত্তকং তে ধন’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো, দেৱা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সকটানি দেৱা’’তি? ৰাজা অনেকসতানি সকটানি যোজাপেত্ৱা পহিণিত্ৱা তং ধনং আহৰাপেত্ৱা ৰাজঙ্গণে ৰাসিং কাৰাপেত্ৱা ৰাজগহৱাসিনো সন্নিপাতাপেত্ৱা, ‘‘অত্থি কস্সচি ইমস্মিং নগৰে ‘‘এত্তকং ধন’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘নত্থি, দেৱা’’তি. ‘‘কিং পনস্স কাতুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সক্কাৰং, দেৱা’’তি ৱুত্তে মহন্তেন সক্কাৰেন তং সেট্ঠিট্ঠানে ঠপেত্ৱা ধীতৰং তস্সেৱ দত্ৱা তেন সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, পস্সথিমং পুৰিসং, এৱৰূপো ধিতিমা নাম নত্থি, চত্তালীসকোটিৱিভৱো হোন্তোপি উপ্পিলাৱিতাকাৰং ৱা অস্মিমানমত্তং ৱা ন কৰোতি, কপণো ৱিয পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা ভতকৱীথিযং ভতিং কত্ৱা জীৱন্তো মযা ইমিনা নাম উপাযেন ঞাতো. জানিত্ৱা চ পন পক্কোসাপেত্ৱা সধনভাৱং সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা তং ধনং আহৰাপেত্ৱা সেট্ঠিট্ঠানে ঠপিতো, ধীতা চস্স মযা দিন্না. ভন্তে, মযা চ এৱৰূপো ধিতিমা ন দিট্ঠপুব্বো’’তি আহ.

তং সুত্ৱা সত্থা ‘‘এৱং জীৱন্তস্স জীৱিকং ধম্মিকজীৱিকং নাম, মহাৰাজ, চোৰিকাদিকম্মং পন ইধলোকে চেৱ পীড়েতি হিংসেতি, পৰলোকে চ, ততোনিদানং সুখং নাম নত্থি. পুৰিসস্স হি ধনপাৰিজুঞ্ঞকালে কসিং ৱা ভতিং ৱা কত্ৱা জীৱিকমেৱ ধম্মিকজীৱিকং নাম. এৱৰূপস্স হি ৱীৰিযসম্পন্নস্স সতিসম্পন্নস্স কাযৱাচাহি পৰিসুদ্ধকম্মস্স পঞ্ঞায নিসম্মকাৰিনো কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৱিকং জীৱন্তস্স সতিঅৱিপ্পৱাসে ঠিতস্স ইস্সৰিযং ৱড্ঢতিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৪. ‘‘উট্ঠানৱতো সতীমতো,

সুচিকম্মস্স নিসম্মকাৰিনো;

সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৱিনো,

অপ্পমত্তস্স যসোভিৱড্ঢতী’’তি.

তত্থ উট্ঠানৱতোতি উট্ঠানৱীৰিযৱন্তস্স. সতিমতোতি সতিসম্পন্নস্স. সুচিকম্মস্সাতি নিদ্দোসেহি নিৰপৰাধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতস্স. নিসম্মকাৰিনোতি এৱঞ্চে ভৱিস্সতি, এৱং কৰিস্সামীতি ৱা, ইমস্মিং কম্মে এৱং কতে ইদং নাম ভৱিস্সতীতি ৱা এৱং নিদানং সল্লক্খেত্ৱা ৰোগতিকিচ্ছনং ৱিয সব্বকম্মানি নিসামেত্ৱা উপধাৰেত্ৱা কৰোন্তস্স. সঞ্ঞতস্সাতি কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স নিচ্ছিদ্দস্স. ধম্মজীৱিনোতি অগাৰিকস্স তুলাকূটাদীনি ৱজ্জেত্ৱা কসিগোৰক্খাদীহি, অনগাৰিকস্স ৱেজ্জকম্মদূতকম্মাদীনি ৱজ্জেত্ৱা ধম্মেন সমেন ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তস্স. অপ্পমত্তস্সাতি অৱিপ্পৱুত্থসতিনো. যসোভিৱড্ঢতীতি ইস্সৰিযভোগসম্পন্নসঙ্খাতো চেৱ কিত্তিৱণ্ণভণনসঙ্খাতো চ যসো অভিৱড্ঢতীতি.

গাথাপৰিযোসানে কুম্ভঘোসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু. এৱং মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.

কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৱত্থু দুতিযং.