৭. কপিৰাজচৰিযাৱণ্ণনা
৬৭. সত্তমে যদা অহং কপি আসিন্তি যস্মিং কালে অহং কপিযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৱুদ্ধিমন্ৱায নাগবলো থামসম্পন্নো অস্সপোতকপ্পমাণো মহাসৰীৰো কপি হোমি. নদীকূলে দৰীসযেতি একিস্সা নদিযা তীৰে একস্মিং দৰীভাগে যদা ৱাসং কপ্পেমীতি অত্থো.
তদা কিৰ বোধিসত্তো যূথপৰিহৰণং অকত্ৱা একচৰো হুত্ৱা ৱিহাসি. তস্সা পন নদিযা ৱেমজ্ঝে একো দীপকো নানপ্পকাৰেহি অম্বপনসাদীহি ফলৰুক্খেহি সম্পন্নো. বোধিসত্তো থামজৱসম্পন্নতায নদিযা ওৰিমতীৰতো উপ্পতিত্ৱা দীপকস্স পন নদিযা চ মজ্ঝে একো পিট্ঠিপাসাণো অত্থি, তস্মিং পততি. ততো উপ্পতিত্ৱা তস্মিং দীপকে পততি. সো তত্থ নানপ্পকাৰানি ফলাফলানি খাদিত্ৱা সাযং তেনেৱ উপাযেন পচ্চাগন্ত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানে ৱসিত্ৱা পুনদিৱসেপি তথেৱ কৰোতি. ইমিনা নিযামেন ৱাসং কপ্পেসি.
তস্মিং পন কালে একো কুম্ভীলো সপজাপতিকো তস্সং নদিযং ৱসতি. তস্স ভৰিযা বোধিসত্তং অপৰাপৰং গচ্ছন্তং দিস্ৱা তস্স হদযমংসে দোহড়ং উপ্পাদেত্ৱা কুম্ভীলং আহ – ‘‘ময্হং খো, অয্যপুত্ত, ইমস্স ৱানৰস্স হদযমংসে দোহড়ো উপ্পন্নো’’তি. সো ‘‘সাধু, ভদ্দে, লচ্ছসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘অজ্জ তং সাযং দীপকতো আগচ্ছন্তমেৱ গণ্হিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা পিট্ঠিপাসাণে নিপজ্জি. বোধিসত্তো তং দিৱসং গোচৰং চৰিত্ৱা সাযন্হসমযে দীপকে ঠিতোৱ পাসাণং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং পাসাণো ইদানি উচ্চতৰো খাযতি, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি চিন্তেসি. মহাসত্তস্স হি উদকপ্পমাণঞ্চ পাসাণপ্পমাণঞ্চ সুৱৱত্থাপিতমেৱ হোতি. তেনস্স এতদহোসি – ‘‘অজ্জ ইমিস্সা নদিযা উদকং নেৱ হাযতি, অথ চ পনাযং পাসাণো মহা হুত্ৱা পঞ্ঞাযতি, কচ্চি নু খো এত্থ ময্হং গহণত্থায কুম্ভীলো নিপন্নো’’তি?
সো ‘‘ৱীমংসিস্সামি তাৱ ন’’ন্তি তত্থেৱ ঠত্ৱা পাসাণেন সদ্ধিং কথেন্তো ৱিয ‘‘ভো, পাসাণা’’তি ৱত্ৱা পটিৱচনং অলভন্তো যাৱততিযং ‘‘ভো, পাসাণা’’তি আহ. পাসাণো পটিৱচনং ন দেতি. পুনপি বোধিসত্তো ‘‘কিং, ভো পাসাণ, অজ্জ ময্হং পটিৱচনং ন দেসী’’তি আহ. কুম্ভীলো ‘‘অদ্ধা অযং পাসাণো অঞ্ঞেসু দিৱসেসু ৱানৰিন্দস্স পটিৱচনং দেতি মঞ্ঞে, অজ্জ পন মযা ওত্থৰিতত্তা ন দেতি, হন্দাহং দস্সামিস্স পটিৱচন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘কিং ৱানৰিন্দা’’তি আহ. ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘অহং কুম্ভীলো’’তি. ‘‘কিমত্থং এত্থ নিপন্নোসী’’তি? ‘‘তৱ হদযং পত্থযমানো’’তি. বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞো মে গমনমগ্গো নত্থি, পটিৰুদ্ধং ৱত মে গমন’’ন্তি. তেন ৱুত্তং –
‘‘পীড়িতো সুসুমাৰেন, গমনং ন লভামহং’’.
৬৮. ‘‘যম্হোকাসে অহং ঠত্ৱা, ওৰা পাৰং পতামহং;
তত্থচ্ছি সত্তুৱধকো, কুম্ভীলো লুদ্দদস্সনো’’তি.
তত্থ ‘‘পীড়িতো সুসুমাৰেনা’’তি অদ্ধগাথায ৱুত্তমেৱত্থং. ‘‘যম্হোকাসে’’তি গাথায পাকটং কৰোতি. তত্থ যম্হোকাসেতি যস্মিং নদীমজ্ঝে ঠিতপিট্ঠিপাসাণসঙ্খাতে পদেসে ঠত্ৱা. ওৰাতি দীপকসঙ্খাতা ওৰতীৰা. পাৰন্তি তদা মম ৱসনট্ঠানভূতং নদিযা পৰতীৰং. পতামহন্তি উপ্পতিত্ৱা পতামি অহং. তত্থচ্ছীতি তস্মিং পিট্ঠিপাসাণপ্পদেসে সত্তুভূতো ৱধকো একন্তেনেৱ ঘাতকো পচ্চত্থিকো লুদ্দদস্সনো ঘোৰৰূপো ভযানকদস্সনো নিসীদি.
অথ মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞো মে গমনমগ্গো নত্থি, অজ্জ মযা কুম্ভীলো ৱঞ্চেতব্বো, এৱঞ্হি অযঞ্চ মহতা পাপতো মযা পৰিমোচিতো সিযা, ময্হঞ্চ জীৱিতং লদ্ধ’’ন্তি. সো কুম্ভীলং আহ – ‘‘সম্ম, কুম্ভীল, অহং তুয্হং উপৰি পতিস্সামী’’তি. কুম্ভীলো ‘‘ৱানৰিন্দ, পপঞ্চং অকত্ৱা ইতো আগচ্ছাহী’’তি আহ. মহাসত্তো ‘‘অহং আগচ্ছামি, ত্ৱং পন অত্তনো মুখং ৱিৱৰিত্ৱা মং তৱ সন্তিকং আগতকালে গণ্হাহী’’তি অৱোচ. কুম্ভীলানঞ্চ মুখে ৱিৱটে অক্খীনি নিম্মীলন্তি. সো তং কাৰণং অসল্লক্খেন্তো মুখং ৱিৱৰি. অথস্স অক্খীনি নিম্মীলিংসু. সো মুখং ৱিৱৰিত্ৱা সব্বসো নিম্মীলিতক্খী হুত্ৱা নিপজ্জি. মহাসত্তো তস্স তথাভাৱং ঞত্ৱা দীপকতো উপ্পতিতো গন্ত্ৱা কুম্ভীলস্স মত্থকং অক্কমিত্ৱা ততো উপ্পতন্তো ৱিজ্জুলতা ৱিয ৱিজ্জোতমানো পৰতীৰে অট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং –
৬৯. ‘‘সো মং অসংসি এহীতি, অহম্পেমীতি তং ৱদিং;
তস্স মত্থকমক্কম্ম, পৰকূলে পতিট্ঠহি’’ন্তি.
তত্থ অসংসীতি অভাসি. অহম্পেমীতি অহম্পি আগচ্ছামীতি তং কথেসিং.
যস্মা পন তং দীপকং অম্বজম্বুপনসাদিফলৰুক্খসণ্ডমণ্ডিতং ৰমণীযং নিৱাসযোগ্গঞ্চ, ‘‘আগচ্ছামী’’তি পন পটিঞ্ঞায দিন্নত্তা সচ্চং অনুৰক্খন্তো মহাসত্তোপি ‘‘আগমিস্সামেৱা’’তি তথা অকাসি. তেন ৱুত্তং –
৭০. ‘‘ন তস্স অলিকং ভণিতং, যথা ৱাচং অকাসহ’’ন্তি.
যস্মা চেতং সচ্চানুৰক্খণং অত্তনো জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা কতং, তস্মা আহ –
‘‘সচ্চেন মে সমো নত্থি, এসা মে সচ্চপাৰমী’’তি.
কুম্ভীলো পন তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ‘‘ইমিনা ৱানৰিন্দেন অতিঅচ্ছেৰকং কত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ভো ৱানৰিন্দ, ইমস্মিং লোকে চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো অমিত্তে অভিভৱতি, তে সব্বেপি তুয্হং অব্ভন্তৰে অত্থি মঞ্ঞে’’তি আহ –
‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, ৱানৰিন্দ, যথা তৱ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৱত্ততী’’তি. (জা. ১.২.১৪৭);
তত্থ যস্সাতি যস্স কস্সচি পুগ্গলস্স. এতেতি ইদানি ৱত্তব্বে পচ্চক্খতো দস্সেতি. চতুৰো ধম্মাতি চত্তাৰো গুণা. সচ্চন্তি ৱচীসচ্চং, ‘‘মম সন্তিকং আগমিস্সামী’’তি ৱত্ৱা মুসাৱাদং অকত্ৱা আগতো এৱাতি এতং তে ৱচীসচ্চং. ধম্মোতি ৱিচাৰণপঞ্ঞা, ‘‘এৱং কতে ইদং নাম ভৱিস্সতী’’তি পৱত্তা তে এসা ৱিচাৰণপঞ্ঞা. ধিতীতি অব্বোচ্ছিন্নং ৱীৰিযং ৱুচ্চতি, এতম্পি তে অত্থি. চাগোতি অত্তপৰিচ্চাগো, ত্ৱং অত্তানং পৰিচ্চজিত্ৱা মম সন্তিকং আগতো, যং পনাহং গণ্হিতুং নাসক্খিং, ময্হমেৱেস দোসো. দিট্ঠন্তি পচ্চামিত্তং. সো অতিৱত্ততীতি যস্স পুগ্গলস্স যথা তৱ এৱং এতে চত্তাৰো ধম্মা অত্থি, সো যথা মং ত্ৱং অজ্জ অতিক্কন্তো, তথেৱ অত্তনো পচ্চামিত্তং অতিক্কমতি অভিভৱতীতি.
এৱং কুম্ভীলো বোধিসত্তং পসংসিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং গতো. তদা কুম্ভীলো দেৱদত্তো অহোসি, তস্স ভৰিযা চিঞ্চমাণৱিকা, কপিৰাজা পন লোকনাথো.
তস্স ইধাপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা উদকস্স পাসাণস্স চ পমাণৱৱত্থানেন ইদানি পাসাণো উচ্চতৰো খাযতীতি পৰিগ্গণ্হনৱসেন পাসাণস্স উপৰি সুসুমাৰস্স নিপন্নভাৱজাননং, পাসাণেন কথনাপদেসেন তস্সত্থস্স নিচ্ছযগমনং, সুসুমাৰস্স উপৰি অক্কমিত্ৱা সহসা পৰতীৰে পতিট্ঠানৱসেন সীঘকাৰিতায তস্স মহতা পাপতো পৰিমোচনং, অত্তনো জীৱিতৰক্খণং, সচ্চৱাচানুৰক্খণঞ্চাতি এৱমাদযো গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বাতি.
কপিৰাজচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.