নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
চৰিযাপিটক-অট্ঠকথা
গন্থাৰম্ভকথা
চৰিযা সব্বলোকস্স, হিতা যস্স মহেসিনো;
অচিন্তেয্যানুভাৱং তং, ৱন্দে লোকগ্গনাযকং.
ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন নীযন্তি লোকতো;
ৱন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.
ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;
হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.
ইমস্মিং ভদ্দকপ্পস্মিং, সম্ভতা যা সুদুক্কৰা;
উক্কংসপাৰমিপ্পত্তা, দানপাৰমিতাদযো.
তাসং সম্বোধিচৰিযানং, আনুভাৱৱিভাৱনং;
সক্কেসু নিগ্ৰোধাৰামে, ৱসন্তেন মহেসিনা.
যং ধম্মসেনাপতিনো, সব্বসাৱককেতুনো;
লোকনাথেন চৰিযা-পিটকং নাম দেসিতং.
যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো;
ধম্মসঙ্গাহকা সত্থু, হেতুসম্পত্তিদীপনং.
তস্স সম্বোধিসম্ভাৰ-ৱিভাগনযযোগতো;
কিঞ্চাপি দুক্কৰা কাতুং, অত্থসংৱণ্ণনা মযা.
সহ সংৱণ্ণনং যস্মা, ধৰতে সত্থু সাসনং;
পুব্বাচৰিযসীহানং, তিট্ঠতেৱ ৱিনিচ্ছযো.
তস্মা তং অৱলম্বিত্ৱা, ওগাহিত্ৱা চ সব্বসো;
জাতকানুপনিস্সায, পোৰাণট্ঠকথানযং.
নিস্সিতং ৱাচনামগ্গং, সুৱিসুদ্ধমনাকুলং;
মহাৱিহাৰৱাসীনং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং.
নীতনেয্যত্থভেদা চ, পাৰমী পৰিদীপযং;
কৰিস্সামি তং চৰিযা-পিটকস্সত্থৱণ্ণনং.
ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিং;
ৱিভজন্তস্স তস্সত্থং, নিসামযথ সাধৱোতি.
তত্থ চৰিযাপিটকন্তি কেনট্ঠেন চৰিযাপিটকং? অতীতাসু জাতীসু সত্থু চৰিযানুভাৱপ্পকাসিনী পৰিযত্তীতি কত্ৱা, পৰিযত্তিঅত্থো হি অযং পিটকসদ্দো, ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) ৱিয. অথ ৱা যস্মা সা পৰিযত্তি তস্সেৱ সত্থু পুৰিমজাতীসু চৰিযানং আনুভাৱপ্পকাসনেন ভাজনভূতা, তস্মাপি ‘‘চৰিযাপিটক’’ন্তি ৱুচ্চতি, ভাজনত্থোপি হি পিটকসদ্দো নিদ্দিট্ঠো ‘‘অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য, কুদালপিটকং আদাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৮; অ. নি. ৩.৭০) ৱিয. তং পনেতং চৰিযাপিটকং ৱিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নং. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্নং. সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথা, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লন্তি নৱসু সাসনঙ্গেসু গাথাসঙ্গহং.
‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –
এৱং ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং. ৱগ্গতো অকিত্তিৱগ্গো, হত্থিনাগৱগ্গো, যুধঞ্জযৱগ্গোতি ৱগ্গত্তযসঙ্গহং. চৰিযতো অকিত্তিৱগ্গে দস, হত্থিনাগৱগ্গে দস, যুধঞ্জযৱগ্গে পঞ্চদসাতি পঞ্চতিংসচৰিযাসঙ্গহং. তীসু ৱগ্গেসু অকিত্তিৱগ্গো আদি, চৰিযাসু অকিত্তিচৰিযা. তস্সাপি –
‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে;
এত্থন্তৰে যং চৰিতং, সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি. –
অযং গাথা আদি. তস্স ইতো পভুতি অনুক্কমেন অত্থসংৱণ্ণনা হোতি.
গন্থাৰম্ভকথা নিট্ঠিতা.
নিদানকথা
সা পনাযং অত্থসংৱণ্ণনা যস্মা দূৰেনিদানং, অৱিদূৰেনিদানং, সন্তিকেনিদানন্তি ইমানি তীণি নিদানানি দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানা সুণন্তেহি সমুদাগমতো পট্ঠায সুট্ঠু ৱিঞ্ঞাতা নাম হোতি. তস্মা তেসং নিদানানং অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলস্মিঞ্হি কতাভিনীহাৰস্স মহাবোধিসত্তস্স যাৱ তুসিতভৱনে নিব্বত্তি, তাৱ পৱত্তো কথামগ্গো দূৰেনিদানং নাম. তুসিতভৱনতো পট্ঠায যাৱ বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তি, তাৱ পৱত্তো কথামগ্গো অৱিদূৰেনিদানং নাম. মহাবোধিমণ্ডতো পন পট্ঠায যাৱ পচ্চুপ্পন্নৱত্থু, তাৱ পৱত্তো কথামগ্গো সন্তিকেনিদানং নাম. ইমেসু তীসু নিদানেসু যস্মা দূৰেনিদানঅৱিদূৰেনিদানানি সব্বসাধাৰণানি, তস্মা তানি জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা) ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বানি. সন্তিকেনিদানে পন অত্থি ৱিসেসোতি তিণ্ণম্পি নিদানানং অযমাদিতো পট্ঠায সঙ্খেপকথা.
দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো পাদমূলে কতাভিনীহাৰো বোধিসত্তভূতো লোকনাথো অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপং সমত্তিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসম্ভাৰং মত্থকং পাপেত্ৱা, তুসিতভৱনে নিব্বত্তো বুদ্ধভাৱায উপ্পত্তিকালং আগমযমানো, তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চুতো সক্যৰাজকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অনন্তেন পৰিহাৰেন মহন্তেন সিৰিসোভগ্গেন ৱড্ঢমানো অনুক্কমেন যোব্বনং পত্ৱা একূনতিংসে ৱযস্মিং কতমহাভিনিক্খমনো, ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহিত্ৱা, ৱেসাখপুণ্ণমাযং বোধিৰুক্খমূলে নিসিন্নো সূৰিযে অনত্থঙ্গমিতেযেৱ মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা পুৰিমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা, পচ্ছিমযামে দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিমভিসম্বুজ্ঝি.
ততো তত্থেৱ সত্তসত্তাহে ৱীতিনামেত্ৱা, আসাড়্হিপুণ্ণমাযং বাৰাণসিং গন্ত্ৱা ইসিপতনে মিগদাযে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠাৰস ব্ৰহ্মকোটিযো ধম্মামতং পাযেন্তো, ধম্মচক্কং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) পৱত্তেত্ৱা, যসাদিকে ৱেনেয্যে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা, তে সব্বেৱ সট্ঠি অৰহন্তে লোকানুগ্গহায ৱিস্সজ্জেত্ৱা, উৰুৱেলং গচ্ছন্তো কপ্পাসিকৱনসণ্ডে তিংস ভদ্দৱগ্গিযে সোতাপত্তিফলাদীসু পতিট্ঠাপেত্ৱা, উৰুৱেলং গন্ত্ৱা অড্ঢুড্ঢানি পাটিহাৰিযসহস্সানি দস্সেত্ৱা উৰুৱেলকস্সপাদযো সহস্সজটিলপৰিৱাৰে তেভাতিকজটিলে ৱিনেত্ৱা, তেহি পৰিৱুতো ৰাজগহনগৰূপচাৰে লট্ঠিৱনুয্যানে নিসিন্নো বিম্বিসাৰপ্পমুখে দ্ৱাদসনহুতে ব্ৰাহ্মণগহপতিকে সাসনে ওতাৰেত্ৱা, মগধৰাজেন কাৰিতে ৱেড়ুৱনৱিহাৰে ৱিহৰতি.
অথেৱং ভগৱতি ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু অগ্গসাৱকট্ঠানে ঠপিতেসু সাৱকসন্নিপাতে জাতে, সুদ্ধোদনমহাৰাজা ‘‘পুত্তো কিৰ মে ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং চৰিত্ৱা পৰমাভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো ৰাজগহং নিস্সায ৱেড়ুৱনে ৱিহৰতী’’তি সুত্ৱা দসপুৰিসসহস্সপৰিৱাৰে, অনুক্কমেন দস অমচ্চে পেসেসি ‘‘পুত্তং মে ইধানেত্ৱা দস্সেথা’’তি. তেসু ৰাজগহং গন্ত্ৱা সত্থু ধম্মদেসনায অৰহত্তে পতিট্ঠিতেসু কাড়ুদাযিত্থেৰেন ৰঞ্ঞো অধিপ্পাযে আৰোচিতে ভগৱা ৱীসতিসহস্সখীণাসৱপৰিৱুতো ৰাজগহতো নিক্খমিত্ৱা সট্ঠিযোজনং কপিলৱত্থুং দ্ৱীহি মাসেহি সম্পাপুণি. সক্যৰাজানো ‘‘অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠং পস্সিস্সামা’’তি সন্নিপতিত্ৱা নিগ্ৰোধাৰামং ভগৱতো চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৱসনযোগ্গং কাৰেত্ৱা, গন্ধপুপ্ফাদিহত্থা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা, সত্থাৰং নিগ্ৰোধাৰামং পৱেসেসুং. তত্ৰ ভগৱা ৱীসতিসহস্সখীণাসৱপৰিৱুতো পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদি. সাকিযা মানত্থদ্ধা সত্থু পণিপাতং নাকংসু. ভগৱা তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা মানং ভঞ্জিত্ৱা তে ধম্মদেসনায ভাজনে কাতুং অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা তেসং সীসে পাদপংসুং ওকিৰমানো ৱিয, কণ্ডম্বৰুক্খমূলে কতপাটিহাৰিযসদিসং যমকপাটিহাৰিযং অকাসি. ৰাজা তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ‘‘অযং লোকে অগ্গপুগ্গলো’’তি ৱন্দি. ৰঞ্ঞা পন ৱন্দিতে তে ঠাতুং নাম ন সক্কোন্তি, সব্বেপি সাকিযা ৱন্দিংসু.
তদা কিৰ ভগৱা যমকপাটিহাৰিযং কৰোন্তো লোকৱিৱৰণপাটিহাৰিযম্পি অকাসি – যস্মিং ৱত্তমানে মনুস্সা মনুস্সলোকে যথাঠিতা যথানিসিন্নাৱ চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ অকনিট্ঠভৱনা সব্বে দেৱে তত্থ তত্থ অত্তনো ভৱনে কীড়ন্তে দিব্বানুভাৱেন জোতন্তে মহতিং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তে সন্তানি সমাপত্তিসুখানি অনুভৱন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং ধম্মং সাকচ্ছন্তে চ বুদ্ধানুভাৱেন অত্তনো মংসচক্খুনাৱ পস্সন্তি. তথা হেট্ঠাপথৱিযং অট্ঠসু মহানিৰযেসু, সোড়সসু চ উস্সদনিৰযেসু, লোকন্তৰনিৰযে চাতি তত্থ তত্থ মহাদুক্খং অনুভৱমানে সত্তে পস্সন্তি. দসসহস্সিলোকধাতুযং দেৱা মহচ্চদেৱানুভাৱেন তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতা পঞ্জলিকা নমস্সমানা পযিৰুপাসন্তি, বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তা গাথাযো উদাহৰন্তা থোমেন্তি অপ্ফোটেন্তি হসন্তি পীতিসোমনস্সং পৱেদেন্তি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘ভুম্মা মহাৰাজিকা তাৱতিংসা, যামা চ দেৱা তুসিতা চ নিম্মিতা;
পৰনিম্মিতা যেপি চ ব্ৰহ্মকাযিকা, আনন্দিতা ৱিপুলমকংসু ঘোস’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬)
তদা হি দসবলো ‘‘অতুলং অত্তনো বুদ্ধবলং দস্সেস্সামী’’তি মহাকৰুণায সমুস্সাহিতো আকাসে দসসহস্সচক্কৱাড়সমাগমে চঙ্কমং মাপেত্ৱা, দ্ৱাদসযোজনৱিত্থতে সব্বৰতনমযে চঙ্কমে ঠিতো যথাৱুত্তং দেৱমনুস্সনযনৱিহঙ্গানং একনিপাতভূতমচ্ছৰিযং অনঞ্ঞসাধাৰণং বুদ্ধানং সমাধিঞাণানুভাৱদীপনং পাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা, পুন তস্মিং চঙ্কমে চঙ্কমন্তো ৱেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুৰূপং অচিন্তেয্যানুভাৱায অনোপমায বুদ্ধলীড়ায ধম্মং দেসেসি. তেন ৱুত্তং –
‘‘ন হেতে জানন্তি সদেৱমানুসা, বুদ্ধো অযং কীদিসকো নৰুত্তমো;
ইদ্ধিবলং পঞ্ঞাবলঞ্চ কীদিসং, বুদ্ধবলং লোকহিতস্স কীদিসং.
‘‘ন হেতে জানন্তি সদেৱমানুসা, বুদ্ধো অযং এদিসকো নৰুত্তমো;
ইদ্ধিবলং পঞ্ঞাবলঞ্চ এদিসং, বুদ্ধবলং লোকহিতস্স এদিসং.
‘‘হন্দাহং দস্সযিস্সামি, বুদ্ধবলমনুত্তৰং;
চঙ্কমং মাপযিস্সামি, নভে ৰতনমণ্ডিত’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৩-৫);
এৱং তথাগতে অত্তনো বুদ্ধানুভাৱদীপনং পাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তে আযস্মা ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তো ৰাজগহে গিজ্ঝকূটপব্বতে ঠিতো দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৱা, তেন বুদ্ধানুভাৱসন্দস্সনেন অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো ‘‘হন্দাহং ভিয্যোসোমত্তায বুদ্ধানুভাৱং লোকস্স পাকটং কৰিস্সামী’’তি সঞ্জাতপৰিৱিতক্কো অত্তনো পৰিৱাৰভূতানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং তমত্থং আৰোচেত্ৱা ইদ্ধিযা আকাসেন তাৱদেৱ আগন্ত্ৱা সপৰিৱাৰো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলমঞ্জলিং সিৰসি পগ্গয্হ তথাগতস্স মহাভিনীহাৰং পাৰমিপৰিপূৰণঞ্চ পুচ্ছি. ভগৱা তং কাযসক্খিং কত্ৱা তত্থ সন্নিপতিতমনুস্সানঞ্চেৱ দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱব্ৰহ্মানঞ্চ অত্তনো বুদ্ধানুভাৱং পৰিদীপযন্তো বুদ্ধৱংসং দেসেসি. তেন ৱুত্তং –
‘‘সাৰিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সমাধিজ্ঝানকোৱিদো;
পঞ্ঞায পাৰমিপ্পত্তো, পুচ্ছতি লোকনাযকং.
‘‘কীদিসো তে মহাৱীৰ, অভিনীহাৰো নৰুত্তম;
কম্হি কালে তযা ধীৰ, পত্থিতা বোধিমুত্তমা.
‘‘দানং সীলঞ্চ নেক্খম্মং, পঞ্ঞা ৱীৰিযঞ্চ কীদিসং;
খন্তি সচ্চমধিট্ঠানং, মেত্তুপেক্খা চ কীদিসা.
‘‘দস পাৰমী তযা ধীৰ, কীদিসী লোকনাযক;
কথং উপপাৰমী পুণ্ণা, পৰমত্থপাৰমী কথং.
‘‘তস্স পুট্ঠো ৱিযাকাসি, কৰৱীকমধুৰগিৰো;
নিব্বাপযন্তো হদযং, হাসযন্তো সদেৱক’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৭৪-৭৮);
এৱং ভগৱতা বুদ্ধৱংসে দেসিতে আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘অহো বুদ্ধানং হেতুসম্পদা, অহো সমুদাগমসম্পত্তি, অহো মহাভিনীহাৰসমিজ্ঝনা, দুক্কৰং ৱত ভগৱতা কতং এত্তকং কালং এৱং পাৰমিযো পূৰেন্তেন, এৱংৱিধস্স বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণস্স অনুচ্ছৱিকমেৱ চেতং ফলং, যদিদং সব্বঞ্ঞুতা বলেসু চ ৱসীভাৱো এৱংমহিদ্ধিকতা এৱংমহানুভাৱতা’’তি বুদ্ধগুণাৰম্মণং ঞাণং পেসেসি. সো অনঞ্ঞসাধাৰণং ভগৱতো সীলং সমাধি পঞ্ঞা ৱিমুত্তি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং হিৰিওত্তপ্পং সদ্ধাৱীৰিযং সতিসম্পজঞ্ঞং সীলৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি সমথৱিপস্সনা তীণি কুসলমূলানি তীণি সুচৰিতানি তযো সম্মাৱিতক্কা তিস্সো অনৱজ্জসঞ্ঞাযো তিস্সো ধাতুযো চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা চত্তাৰো অৰিযমগ্গা চত্তাৰি অৰিযফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদা চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণানি চত্তাৰো অৰিযৱংসা চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জঞাণানি পঞ্চ পধানিযঙ্গানি পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি পঞ্চ নিস্সৰণিযা ধাতুযো পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনঞাণানি পঞ্চ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা ছ সাৰণীযা ধম্মা ছ অনুস্সতিট্ঠানানি ছ গাৰৱা ছ নিস্সৰণিযা ধাতুযো ছ সততৱিহাৰা ছ অনুত্তৰিযানি ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা ছ অভিঞ্ঞা ছ অসাধাৰণঞাণানি সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা সত্ত অৰিযধনানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা সত্ত নিদ্দসৱত্থূনি সত্ত সঞ্ঞা সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা সত্ত খীণাসৱবলদেসনা অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা অট্ঠ সম্মত্তানি অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি অট্ঠ অক্খণদেসনা অট্ঠ মহাপুৰিসৱিতক্কা অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা অট্ঠ ৱিমোক্খা নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা নৱ পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি নৱ সত্তাৱাসদেসনা নৱ আঘাতপ্পটিৱিনযা নৱ পঞ্ঞা নৱ নানত্তদেসনা নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা দস নাথকৰণা ধম্মা দস কসিণাযতনানি দস কুসলকম্মপথা দস সম্মত্তানি দস অৰিযৱাসা দস অসেক্খা ধম্মা দস ৰতনানি দস তথাগতবলানি একাদস মেত্তানিসংসা দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা তেৰস ধুতঙ্গগুণা চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সোড়সৱিধা আনাপানস্সতী সোড়স অপৰম্পৰিযা ধম্মা অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিতমহাৱজিৰঞাণং অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযপচ্চৱেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনঞাণানি চাতি এৱমাদিকে অচিন্তেয্যানুভাৱে বুদ্ধগুণে ধম্মন্ৱযতো অনুগচ্ছন্তো অনুস্সৰন্তো নেৱ অন্তং, ন পমাণং পস্সি. থেৰো হি অত্তনোপি নাম গুণানং অন্তং ৱা পমাণং ৱা আৱজ্জেন্তো ন পস্সতি, সো ভগৱতো গুণানং পমাণং কিং পস্সিস্সতি? যস্স যস্স হি পঞ্ঞা মহতী ঞাণং ৱিসদং, সো সো বুদ্ধগুণে মহন্ততো সদ্দহতি, ইতি থেৰো ভগৱতো গুণানং পমাণং ৱা পৰিচ্ছেদং ৱা অপস্সন্তো ‘‘মাদিসস্স নাম সাৱকপাৰমিঞাণে ঠিতস্স বুদ্ধগুণা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিতুং ন সক্কা, পগেৱ ইতৰেসং. অহো অচিন্তেয্যা অপৰিমেয্যভেদা মহানুভাৱা সব্বঞ্ঞুগুণা, কেৱলং পনেতে একস্স বুদ্ধঞাণস্সেৱ সব্বসো গোচৰা, নাঞ্ঞেসং. কথেতুং পন সম্মাসম্বুদ্ধেহিপি ৱিত্থাৰতো ন সক্কাযেৱা’’তি নিট্ঠমগমাসি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং, কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে, ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; উদা. অট্ঠ. ৫৩);
এৱং বুদ্ধানং গুণমহন্ততং নিস্সায উপ্পন্নবলৱপীতিসোমনস্সো পুন চিন্তেসি – ‘‘এৱৰূপানং নাম বুদ্ধগুণানং হেতুভূতা বুদ্ধকাৰকা ধম্মা পাৰমিযো অহো মহানুভাৱা. কতমাসু নু খো জাতীসু পাৰমিতা পৰিপাচিতা, কথং ৱা পৰিপাকং গতা, হন্দাহং ইমমত্থং পুচ্ছন্তো এৱম্পি সমুদাগমতো পট্ঠায বুদ্ধানুভাৱং ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স পাকটতৰং কৰিস্সামী’’তি. সো এৱং চিন্তেত্ৱা ভগৱন্তং ইমং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘কতমাসু নু খো, ভন্তে, জাতীসু ইমে বুদ্ধকাৰকা ধম্মা পৰিপাচিতা, কথং ৱা পৰিপাকং গতা’’তি? অথস্স ভগৱা তস্মিং ৰতনচঙ্কমে তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা যুগন্ধৰপব্বতে বালসূৰিযো ৱিয ৱিৰোচমানো নিসিন্নো ‘‘সাৰিপুত্ত, ময্হং বুদ্ধকাৰকা ধম্মা সমাদানতো পট্ঠায নিৰন্তৰং সক্কচ্চকাৰিতায ৱীৰিযূপত্থম্ভেন চ সব্বেসু কপ্পেসু ভৱতো ভৱং জাতিতো জাতিং পৰিপচ্চন্তাযেৱ অহেসুং, ইমস্মিং পন ভদ্দকপ্পে ইমাসু জাতীসু তে পৰিপক্কা জাতা’’তি দস্সেন্তো ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তিআদিনা চৰিযাপিটকং বুদ্ধাপদানিযন্তি দুতিযাভিধানং ধম্মপৰিযাযং অভাসি. অপৰে পন ‘‘ৰতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো দেৱাতিদেৱো দেৱব্ৰহ্মাদীহি পূজিযমানো নিগ্ৰোধাৰামে ওতৰিত্ৱা ৱীসতিসহস্সখীণাসৱপৰিৱুতো পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো ভগৱা ৱুত্তনযেনেৱ আযস্মতা সাৰিপুত্তেন পুচ্ছিতো চৰিযাপিটকং দেসেসী’’তি ৱদন্তি. এত্তাৱতা দূৰেনিদানঅৱিদূৰেনিদানানি সঙ্খেপতো দস্সেত্ৱা চৰিযাপিটকস্স সন্তিকেনিদানং ৱিত্থাৰতো নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. দূৰেনিদানং পন অসঙ্খ্যেয্যৱিভাৱনাযং আৱি ভৱিস্সতীতি.
১. ইদানি ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তিআদিনযপ্পৱত্তায চৰিযাপিটকপাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনা হোতি. তত্ৰাযং কপ্প-সদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৱিতক্কৱিধানপটিভাগপঞ্ঞত্তিকালপৰমাযুসমণৱোহাৰসমন্তভাৱাভিসদ্দহন- ছেদনৱিনিযোগৱিনযকিৰিযালেসন্তৰকপ্পতণ্হাদিট্ঠিঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পমহাকপ্পাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পো অব্যাপাদসঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৩৭) ৱিতক্কে আগতো. ‘‘চীৱৰে ৱিকপ্পং আপজ্জেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬৪২) ৱিধানে, অধিকৱিধানং আপজ্জেয্যাতি অত্থো. ‘‘সত্থুকপ্পেন ৱত কিৰ, ভো, সাৱকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬০) পটিভাগে. সত্থুসদিসেনাতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. ‘‘ইধাযস্মা, কপ্পো’’তিআদীসু (সু. নি. ১০৯৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে. ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৮; উদা. ৫১) পৰমাযুম্হি. আযুকপ্পো হি ইধ কপ্পোতি অধিপ্পেতো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তিআদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) সমণৱোহাৰে. ‘‘কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা’’তিআদীসু (খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) সমন্তভাৱে. ‘‘সদ্ধা সদ্দহনা ওকপ্পনা অভিপ্পসাদো’’তিআদীসু (ধ. স. ১২) অভিসদ্দহনে, সদ্ধাযন্তি অত্থো. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তিআদীসু (ৱি. ৱ. ১০৯৪; জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনে. ‘‘এৱমেৱ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতী’’তিআদীসু (খু. পা. ৭.৭; পে. ৱ. ২০) ৱিনিযোগে. ‘‘কপ্পকতেন অকপ্পকতং সংসিব্বিতং হোতী’’তিআদীসু (পাচি. ৩৭১) ৱিনযকিৰিযাযং. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতুং, হন্দাহং নিপজ্জামী’’তিআদীসু লেসে. ‘‘আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো সঙ্ঘভেদকো…পে… কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতী’’তি (ইতিৱু. ১৮; চূড়ৱ. ৩৫৪; কথা. ৬৫৭, ৮৬২) চ আদীসু অন্তৰকপ্পে.
‘‘ন কপ্পযন্তি ন পুৰেক্খৰোন্তি, ধম্মাপি তেসং ন পটিচ্ছিতাসে;
ন ব্ৰাহ্মণো সীলৱতেন নেয্যো, পাৰঙ্গতো ন পচ্চেতি তাদী’’তি. –
আদীসু (সু. নি. ৮০৯) তণ্হাদিট্ঠীসু. তথা হি ৱুত্তং নিদ্দেসে ‘‘কপ্পাতি উদ্দানতো দ্ৱে কপ্পা তণ্হাকপ্পো দিট্ঠিকপ্পো’’তি (মহানি. ২৮). ‘‘অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৪; ম. নি. ১.৬৮) অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৫৬) মহাকপ্পে. ইধাপি মহাকপ্পেযেৱ দট্ঠব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৯; ৩.২৭৫; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.১২৮; খু. পা. অট্ঠ. ৫.এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা).
তত্ৰাযং পদসিদ্ধি – কপ্পীযতীতি কপ্পো, এত্তকানি ৱস্সানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসতানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসতসহস্সানীতি ৱা সংৱচ্ছৰৱসেন গণেতুং অসক্কুণেয্যত্তা কেৱলং সাসপৰাসিউপমাদীহি কপ্পেতব্বো পৰিকপ্পেতব্বপৰিমাণোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কীৱ দীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পোতি? দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো, সো ন সুকৰো সঙ্খাতুং ‘এত্তকানি ৱস্সানী’তি ৱা ‘এত্তকানি ৱস্সসতানী’তি ৱা ‘এত্তকানি ৱস্সসহস্সানী’তি ৱা ‘এত্তকানি ৱস্সসতসহস্সানী’তি ৱা. সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতুন্তি? ‘সক্কা, ভিক্খূ’তি ভগৱা অৱোচ. সেয্যথাপি, ভিক্খু, যোজনং আযামেন যোজনং ৱিত্থাৰেন যোজনং উব্বেধেন মহাসাসপৰাসি. ততো ৱস্সসতস্স ৱস্সসহস্সস্স অচ্চযেন একমেকং সাসপং উদ্ধৰেয্য, খিপ্পতৰং খো সো, ভিক্খু, মহাসাসপৰাসি ইমিনা উপক্কমেন পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৱেৱ কপ্পো, এৱং দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো’’তি (সং. নি. ২.১২৮).
স্ৱাযং মহাকপ্পো সংৱট্টাদিৱসেন চতুঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্গহো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তাৰি? সংৱট্টো, সংৱট্টট্ঠাযী, ৱিৱট্টো, ৱিৱট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬).
তত্থ তযো সংৱট্টা – তেজোসংৱট্টো, আপোসংৱট্টো, ৱাযোসংৱট্টোতি. তিস্সো সংৱট্টসীমা – আভস্সৰা, সুভকিণ্হা, ৱেহপ্ফলাতি. যদা হি কপ্পো তেজেন সংৱট্টতি, আভস্সৰতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৱট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৱিলীযতি. যদা ৱাযুনা সংৱট্টতি, ৱেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৱাতেন ৱিদ্ধংসতি. ৱিত্থাৰতো পন কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং ৱিনস্সতি, যং বুদ্ধানং আণাক্খেত্তন্তি ৱুচ্চতি. তেসু তীসু সংৱট্টেসু যথাক্কমং কপ্পৱিনাসকমহামেঘতো যাৱ জালায ৱা উদকস্স ৱা ৱাতস্স ৱা উপচ্ছেদো ইদং একং অসঙ্খ্যেয্যং সংৱট্টো নাম. কপ্পৱিনাসকজালাদিপচ্ছেদতো যাৱ কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়পৰিপূৰকো সম্পত্তিমহামেঘো উট্ঠহতি, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং সংৱট্টট্ঠাযী নাম.
সম্পত্তিমহামেঘতো যাৱ চন্দিমসূৰিযপাতুভাৱো, ইদং ততিযং অসঙ্খ্যেয্যং ৱিৱট্টো নাম. চন্দিমসূৰিযপাতুভাৱতো যাৱ পুন কপ্পৱিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যং ৱিৱট্টট্ঠাযী নাম. ইমেসু চতুসট্ঠিঅন্তৰকপ্পসঙ্গহং ৱিৱট্টট্ঠাযী. তেন সমানকালপৰিচ্ছেদা ৱিৱট্টাদযো ৱেদিতব্বা. ‘‘ৱীসতিঅন্তৰকপ্পসঙ্গহ’’ন্তি একে. ইতি ইমানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘স্ৱাযং মহাকপ্পো সংৱট্টাদিৱসেন চতুঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্গহো’’তি.
কপ্পেতি চ অচ্চন্তসংযোগৱসেন উপযোগবহুৱচনং. সতসহস্সেতি কপ্পসদ্দসম্বন্ধেন চাযং পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো, ইধাপি অচ্চন্তসংযোগৱসেনেৱ বহুৱচনং. সমানাধিকৰণঞ্হেতং পদদ্ৱযং. চতুৰো চ অসঙ্খিযেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. কস্স পন অসঙ্খিযেতি অঞ্ঞস্স অৱুত্তত্তা কপ্পস্স চ ৱুত্তত্তা পকৰণতো কপ্পানন্তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতেৱ. ন হি ৱুত্তং ৱজ্জেত্ৱা অৱুত্তস্স কস্সচি গহণং যুত্তন্তি. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, মহাকপ্পানং চতুৰো অসঙ্খ্যেয্যে সতসহস্সে চ মহাকপ্পেতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অসঙ্খিযেতি এত্থ সঙ্খাতুং ন সক্কাতি অসঙ্খিযা, গণনং অতিক্কন্তাতি অত্থো. ‘‘অসঙ্খ্যেয্যন্তি একো গণনৱিসেসো’’তি একে. তে হি একতো পট্ঠায মহাবলক্খপৰিযোসানানি একূনসট্ঠিট্ঠানানি ৱজ্জেত্ৱা দসমহাবলক্খানি অসঙ্খ্যেয্যং নাম, সট্ঠিমট্ঠানন্তৰন্তি ৱদন্তি. তং ন যুজ্জতি, সঙ্খ্যাঠানন্তৰং নাম গণনৱিসেসো, তস্স অসঙ্খ্যেয্যভাৱাভাৱতো একং ঠানন্তৰং অসঙ্খ্যেয্যঞ্চাতি ৱিৰুদ্ধমেতং. ননু চ অসঙ্খ্যভাৱেন অসঙ্খ্যেয্যত্তেপি তস্স চতুব্বিধভাৱো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি. চতূসু ঠানেসু অসঙ্খ্যেয্যভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা. তত্ৰাযমাদিতো পট্ঠায ৱিভাৱনা –
অতীতে কিৰ একস্মিং কপ্পে তণ্হঙ্কৰো মেধঙ্কৰো সৰণঙ্কৰো দীপঙ্কৰোতি চত্তাৰো সম্মাসম্বুদ্ধা অনুক্কমেন লোকে উপ্পজ্জিংসু. তেসু দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো কালে অমৰৱতী নাম নগৰং অহোসি. তত্থ সুমেধো নাম ব্ৰাহ্মণো পটিৱসতি উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন, অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো. সো অঞ্ঞং কম্মং অকত্ৱা ব্ৰাহ্মণসিপ্পমেৱ উগ্গণ্হি. তস্স দহৰকালেযেৱ মাতাপিতৰো কালমকংসু. অথস্স ৰাসিৱড্ঢকো অমচ্চো আযপোত্থকং আহৰিত্ৱা সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিভৰিতে সাৰগব্ভে ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘এত্তকং তে, কুমাৰ, মাতুসন্তকং, এত্তকং তে পিতুসন্তকং, এত্তকং তে অয্যকপয্যকান’’ন্তি যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা ধনং আচিক্খিত্ৱা ‘‘এতং ধনং পটিপজ্জাহী’’তি আহ. সুমেধপণ্ডিতো চিন্তেসি – ‘‘ইমং এৱং বহুং ধনং সংহৰিত্ৱা ময্হং মাতাপিতাদযো পৰলোকং গচ্ছন্তা এককহাপণম্পি গহেত্ৱা ন গতা, মযা পন গহেত্ৱা গমনকাৰণং কাতুং ৱট্টতী’’তি. সো ৰঞ্ঞো আৰোচেত্ৱা নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা মহাজনস্স দানং দত্ৱা হিমৱন্তপ্পদেসং গন্ত্ৱা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা সত্তাহেনেৱ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা সমাপত্তিৱিহাৰেহি ৱিহৰতি.
তস্মিঞ্চ কালে দীপঙ্কৰদসবলো পৰমাভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো চতূহি খীণাসৱসতসহস্সেহি পৰিৱুতো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো ৰম্মৱতীনগৰং নাম পত্ৱা তস্স অৱিদূৰে সুদস্সনমহাৱিহাৰে পটিৱসতি. ৰম্মৱতীনগৰৱাসিনো ‘‘সত্থা কিৰ অম্হাকং নগৰং পত্ৱা সুদস্সনমহাৱিহাৰে পটিৱসতী’’তি সুত্ৱা গন্ধমালাদিহত্থা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা একমন্তং নিসিন্না ধম্মদেসনং সুত্ৱা স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. তে পুনদিৱসে মহাদানং সজ্জেত্ৱা নগৰং অলঙ্কৰিত্ৱা দসবলস্স আগমনমগ্গং হট্ঠতুট্ঠা সোধেন্তি.
তস্মিঞ্চ কালে সুমেধতাপসো আকাসেন গচ্ছন্তো তে হট্ঠতুট্ঠে মনুস্সে দিস্ৱা ‘‘অম্ভো, কস্স তুম্হে ইমং মগ্গং সোধেথা’’তি পুচ্ছি? তেহি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স আগমনমগ্গং সোধেমা’’তি ৱুত্তে অতীতেসু বুদ্ধেসু কতাধিকাৰত্তা ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনং সুত্ৱা উপ্পন্নপীতিসোমনস্সো তাৱদেৱ আকাসতো ওৰুয্হ ‘‘ময্হম্পি ওকাসং দেথ, অহম্পি সোধেস্সামী’’তি তেহি দস্সিতং ওকাসং ‘‘কিঞ্চাপি অহং ইমং ইদ্ধিযা সত্তৰতনৱিচিত্তং কত্ৱা অলঙ্কৰিতুং পহোমি, অজ্জ পন মযা কাযৱেয্যাৱচ্চং কাতুং ৱট্টতি, কাযাৰহং পুঞ্ঞং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তিণকচৱৰাদযো নীহৰিত্ৱা পংসুং আহৰিত্ৱা সমং কৰোন্তো সোধেতি. অনিট্ঠিতেযেৱ পন তস্স পদেসস্স সোধনে দীপঙ্কৰো ভগৱা মহানুভাৱানং ছড়ভিঞ্ঞানং খীণাসৱানং চতূহি সতসহস্সেহি পৰিৱুতো তং মগ্গং পটিপজ্জি. সুমেধপণ্ডিতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো বুদ্ধসাৱকা চ মা চিক্খল্লং অক্কমন্তূ’’তি অত্তনো ৱাকচীৰঞ্চ চম্মখণ্ডঞ্চ জটাকলাপঞ্চ পসাৰেত্ৱা সযঞ্চ যেন ভগৱা তেন সীসং কত্ৱা অৱকুজ্জো নিপজ্জি. এৱঞ্চ চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইচ্ছিস্সামি, ইমস্স ভগৱতো সাৱকো হুত্ৱা অজ্জেৱ কিলেসে ঘাতেস্সামি. কিং ময্হং এককেনেৱ সংসাৰমহোঘতো নিত্থৰণেন? যংনূনাহম্পি এৱৰূপো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৱা সদেৱকং লোকং সংসাৰমহণ্ণৱতো তাৰেয্য’’ন্তি. ইতি সো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতমহাভিনীহাৰৱসেন চিত্তং পণিধেসি. অথ ভগৱা আগন্ত্ৱা তস্স উস্সীসকে ঠত্ৱা চিত্তাচাৰং সমিজ্ঝনভাৱঞ্চস্স ঞত্ৱা ‘‘অযং ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে গোতমো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি সব্বং ইমং ভগৱতো পৱত্তিং ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি.
ততো অপৰেপি কোণ্ডঞ্ঞভগৱন্তং আদিং কত্ৱা অনুক্কমেন উপ্পন্না যাৱ কস্সপদসবলপৰিযোসানা সম্মাসম্বুদ্ধা মহাসত্তং ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিংসু. ইতি অম্হাকং বোধিসত্তস্স পাৰমিযো পূৰেন্তস্সেৱ চতুৱীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা উপ্পন্না. যস্মিং পন কপ্পে দীপঙ্কৰদসবলো উদপাদি, তস্মিং অঞ্ঞেপি তযো বুদ্ধা অহেসুং. তেসং সন্তিকে বোধিসত্তস্স ব্যাকৰণং নাহোসি, তস্মা তে ইধ ন গহিতা. পোৰাণট্ঠকথাযং পন তম্হা কপ্পা পট্ঠায সব্ববুদ্ধে দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং –
‘‘তণ্হঙ্কৰো মেধঙ্কৰো, অথোপি সৰণঙ্কৰো;
দীপঙ্কৰো চ সম্বুদ্ধো, কোণ্ডঞ্ঞো দ্ৱিপদুত্তমো.
‘‘মঙ্গলো চ সুমনো চ, ৰেৱতো সোভিতো মুনি;
অনোমদস্সী পদুমো, নাৰদো পদুমুত্তৰো.
‘‘সুমেধো চ সুজাতো চ, পিযদস্সী মহাযসো;
অত্থদস্সী ধম্মদস্সী, সিদ্ধত্থো লোকনাযকো.
‘‘তিস্সো ফুস্সো চ সম্বুদ্ধো, ৱিপস্সী সিখি ৱেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো, কস্সপো চাপি নাযকো.
‘‘এতে অহেসুং সম্বুদ্ধা, ৱীতৰাগা সমাহিতা;
সতৰংসীৱ উপ্পন্না, মহাতমৱিনোদনা;
জলিত্ৱা অগ্গিক্খন্ধাৱ, নিব্বুতা তে সসাৱকা’’তি. (জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা);
তত্থ দীপঙ্কৰদসবলস্স চ কোণ্ডঞ্ঞদসবলস্স চ অন্তৰে মহাকপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞো লোকো অহোসি, তথা ভগৱতো কোণ্ডঞ্ঞস্স চ ভগৱতো মঙ্গলস্স চ অন্তৰে, তথা ভগৱতো সোভিতস্স চ ভগৱতো অনোমদস্সিস্স চ অন্তৰে, তথা ভগৱতো নাৰদস্স চ ভগৱতো পদুমুত্তৰস্স চ অন্তৰে. ৱুত্তঞ্হেতং বুদ্ধৱংসে (বু. ৱং. ২৮.৩, ৪, ৬, ৯) –
‘‘দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো, কোণ্ডঞ্ঞস্স চ সত্থুনো;
এতেসং অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘কোণ্ডঞ্ঞস্স অপৰেন, মঙ্গলো নাম নাযকো;
তেসম্পি অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘সোভিতস্স অপৰেন, অনোমদস্সী মহাযসো;
তেসম্পি অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা.
‘‘নাৰদস্স ভগৱতো, পদুমুত্তৰস্স সত্থুনো;
তেসম্পি অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা’’তি.
এৱং গণনাতীততায অসঙ্খ্যেয্যত্তেপি চতূসু ঠানেসু মহাকপ্পানং গণনাতিক্কমেন ‘‘চতুৰো চ অসঙ্খিযে’’তি ৱুত্তং, ন সঙ্খ্যাৱিসেসেনাতি ৱেদিতব্বং. যস্মা পন পদুমুত্তৰদসবলস্স চ সুমেধদসবলস্স চ অন্তৰে তিংসকপ্পসহস্সানি, সুজাতদসবলস্স চ পিযদস্সীদসবলস্স চ অন্তৰে নৱসহস্সাধিকানং কপ্পানং সট্ঠিসহস্সানি দ্ৱাসীতুত্তৰানি অট্ঠ চ সতানি, ধম্মদস্সীদসবলস্স চ সিদ্ধত্থদসবলস্স চ অন্তৰে ৱীসতি কপ্পা, সিদ্ধত্থদসবলস্স চ তিস্সদসবলস্স চ অন্তৰে একো কপ্পো, ভগৱতো ৱিপস্সিস্স চ ভগৱতো সিখিস্স চ অন্তৰে সট্ঠি কপ্পা, ভগৱতো চ ৱেস্সভুস্স ভগৱতো চ ককুসন্ধস্স অন্তৰে তিংস কপ্পা, ইতি পদুমুত্তৰদসবলস্স উপ্পন্নকপ্পতো পট্ঠায হেট্ঠা তেসং তেসং বুদ্ধানং উপ্পন্নকপ্পেহি ইমিনা চ ভদ্দকপ্পেন সদ্ধিং সতসহস্সমহাকপ্পা. তে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে’’তি. ইমস্মিং পনত্থে ৱিত্থাৰিযমানে সব্বং বুদ্ধৱংসপাড়িং আহৰিত্ৱা সংৱণ্ণেতব্বং হোতীতি অতিৱিত্থাৰভীৰুকস্স মহাজনস্স চিত্তং অনুৰক্খন্তা ন ৱিত্থাৰযিম্হ. অত্থিকেহি বুদ্ধৱংসতো (বু. ৱং. ১.১ আদযো) গহেতব্বো. যোপি চেত্থ ৱত্তব্বো কথামগ্গো, সোপি অট্ঠসালিনিযা (ধ. স. অট্ঠ. সুমেধকথা) ধম্মসঙ্গহৱণ্ণনায জাতকট্ঠকথায (জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা) চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
এত্থন্তৰেতি এত্থ অন্তৰসদ্দো –
‘‘নদীতীৰেসু সণ্ঠানে, সভাসু ৰথিযাসু চ;
জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তি. (সং. নি. ১.২২৮) –
আদীসু কাৰণে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো মং, ভন্তে, অঞ্ঞতৰা ইত্থী ৱিজ্জন্তৰিকায ভাজনং ধোৱন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে, ৱিজ্জুনিচ্ছৰণক্খণেতি অত্থো. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তৰা চ গযং অন্তৰা চ বোধি’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৱ. ১১) ৱিৱৰে. ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তৰন্তৰা কথা ওপাতেতব্বা’’তিআদীসু (মহাৱ. ৬৬) ৱেমজ্ঝে. ইধাপি ৱেমজ্ঝেযেৱ দট্ঠব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩৬), তস্মা এতস্মিং অন্তৰে ৱেমজ্ঝেতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মিং মহাকপ্পে অম্হাকং ভগৱা সুমেধপণ্ডিতো হুত্ৱা দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –
এৱং ৱুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং মহাভিনীহাৰং অকাসি, সমত্তিংস পাৰমিযো পৱিচিনি সমাদিযি, সব্বেপি বুদ্ধকাৰকে ধম্মে সম্পাদেতুং আৰভি, যম্হি চেতস্মিং ভদ্দকপ্পে সব্বসো পূৰিতপাৰমী হুত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. ইমেসং দ্ৱিন্নং মহাকপ্পানং অন্তৰে যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদে কালৱিসেসেতি. কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে’’তি ইদঞ্হি মহাকপ্পানং পৰিচ্ছেদতো অপৰিচ্ছেদতো চ সঙ্খ্যাদস্সনং. সা খো পনাযং সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যস্স আদিপৰিযোসানগ্গহণং ৱিনা ন সম্ভৱতীতি যত্থ বোধিসম্ভাৰানমাৰম্ভো যত্থ চ তে পৰিযোসিতা তদুভযম্পি অৱধিভাৱেন ‘‘এত্থন্তৰে’’তি এত্থ অত্থতো দস্সিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. অৱধি চ পনাযং অভিৱিধিৱসেন ৱেদিতব্বো, ন মৰিযাদাৱসেন, আৰম্ভোসানকপ্পানং একদেসেন অন্তোগধত্তা. ননু চ নিপ্পদেসেন তেসং অপৰিযাদানতো অভিৱিধি চ ইধ ন সম্ভৱতীতি? ন ইদমেৱং তদেকদেসেপি তব্বোহাৰতো. যো হি তদেকদেসভূতো কপ্পো, সো নিপ্পদেসতো পৰিযাদিন্নোতি.
যং চৰিতং, সব্বং তং বোধিপাচনন্তি এত্থ চৰিতন্তি চৰিযা, সমত্তিংসপাৰমিসঙ্গহা দানসীলাদিপটিপত্তি, ঞাতত্থচৰিযালোকত্থচৰিযাবুদ্ধত্থচৰিযানং তদন্তোগধত্তা. তথা যা চিমা অট্ঠ চৰিযা, সেয্যথিদং – পণিধিসম্পন্নানং চতূসু ইৰিযাপথেসু ইৰিযাপথচৰিযা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু আযতনচৰিযা, অপ্পমাদৱিহাৰীনং চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিচৰিযা, অধিচিত্তমনুযুত্তানং চতূসু ঝানেসু সমাধিচৰিযা, বুদ্ধিসম্পন্নানং চতূসু অৰিযসচ্চেসু ঞাণচৰিযা, সম্মা পটিপন্নানং চতূসু অৰিযমগ্গেসু মগ্গচৰিযা, অধিগতফলানং চতূসু সামঞ্ঞফলেসু পত্তিচৰিযা, তিণ্ণং বুদ্ধানং সব্বসত্তেসু লোকত্থচৰিযাতি. তত্থ পদেসতো দ্ৱিন্নং বোধিসত্তানং পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানঞ্চ লোকত্থচৰিযা, মহাবোধিসত্তানং পন সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্চ নিপ্পদেসতো. ৱুত্তঞ্হেতং নিদ্দেসে (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি. ম. ১.১৯৭) ‘‘চৰিযাতি অট্ঠ চৰিযাযো ইৰিযাপথচৰিযা আযতনচৰিযা’’তি ৱিত্থাৰো. ‘‘অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চৰতি, পগ্গণ্হন্তো ৱীৰিযেন চৰতি, উপট্ঠহন্তো সতিযা চৰতি, অৱিক্খিপন্তো সমাধিনা চৰতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চৰতি, ৱিজানন্তো ৱিঞ্ঞাণেন চৰতি, এৱম্পি পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযতন্তীতি আযতনচৰিযায চৰতি, এৱম্পি পটিপন্নো ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিসেসচৰিযায চৰতী’’তি যা ইমা অপৰাপি অট্ঠ চৰিযা ৱুত্তা, তাসং সব্বাসং পাৰমিতাস্ৱেৱ সমোৰোধো ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘চৰিতন্তি চৰিযা, সমত্তিংসপাৰমিসঙ্গহা দানসীলাদিপটিপত্তী’’তি. হেতুচৰিযায এৱ পন ইধাধিপ্পেতত্তা মগ্গচৰিযাপত্তিচৰিযানং ইধ অনৱৰোধো ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বং তং বোধিপাচন’’ন্তি.
তত্থ সব্ব-সদ্দো সব্বসব্বং আযতনসব্বং সক্কাযসব্বং পদেসসব্বন্তি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) সব্বসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি তং সুণাথ, কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং চক্খুঞ্চেৱ ৰূপা চ…পে… মনো চেৱ ধম্মা চা’’তি (সং. নি. ৪.২৩) এত্থ আযতনসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং সব্বতো সঞ্জানাতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৬) সক্কাযসব্বস্মিং. ‘‘সব্বেসম্পি ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিতং পৰিযাযেনা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) পদেসসব্বস্মিং. ইধাপি পদেসসব্বস্মিং এৱ ৱেদিতব্বো, বোধিসম্ভাৰভূতস্স চৰিতস্স অধিপ্পেতত্তা.
বোধীতি ৰুক্খোপি অৰিযমগ্গোপি নিব্বানম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি. ‘‘বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি (মহাৱ. ১; উদা. ১) চ ‘‘অন্তৰা চ গযং অন্তৰা চ বোধি’’ন্তি (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৱ. ১১) চ আগতট্ঠানে বুজ্ঝতি এত্থাতি ৰুক্খো বোধি. ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) আগতট্ঠানে চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি বুজ্ঝতি এতেনাতি অৰিযমগ্গো বোধি. ‘‘পত্ৱান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে বুজ্ঝতি এতস্মিং নিমিত্তভূতেতি নিব্বানং বোধি. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৱৰভূৰিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) আগতট্ঠানে সব্বে ধম্মে সব্বাকাৰেন বুজ্ঝতি এতেনাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বোধি. ইধাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং. অৰহত্তমগ্গসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানি ৱা ইধ বোধীতি ৱেদিতব্বানি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১১), মহাবোধিযা অধিপ্পেতত্তা ভগৱতো. আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৱক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতি. এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যথাৱুত্তকালপৰিচ্ছেদে যং মম দানাসীলাদিপটিপত্তিসঙ্খাতং চৰিতং, তং সব্বং অনৱসেসং মহাবোধিযা পাচনং সাধকং নিব্বত্তকন্তি. এতেন বোধিসম্ভাৰানং নিৰন্তৰভাৱনং দস্সেতি. অথ ৱা সব্বন্তি এত্থন্তৰে যথাৱুত্তকালপৰিচ্ছেদে যং চৰিতং, তং সব্বং সকলমেৱ অনৱসেসং বোধিসম্ভাৰভূতমেৱ. এতেন সব্বসম্ভাৰভাৱনং দস্সেতি.
তস্সো হি বোধিসম্ভাৰেসু ভাৱনা সব্বসম্ভাৰভাৱনা নিৰন্তৰভাৱনা চিৰকালভাৱনা সক্কচ্চভাৱনা চাতি. তাসু ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে’’তি ইমিনা চিৰকালভাৱনা ৱুত্তা. যো চেত্থ অচ্চন্তসংযোগো, তেন পঠমে অত্থৱিকপ্পে সব্বগ্গহণেন চ নিৰন্তৰভাৱনা, দুতিযে অত্থৱিকপ্পে সব্বং চৰিত’’ন্তি ইমিনা সব্বসম্ভাৰভাৱনা, বোধিপাচন’’ন্তি ইমিনা সক্কচ্চভাৱনা ৱুত্তা হোতি, যথা তং চৰিতং সম্মাসম্বোধিং পাচেতি এৱংভূতভাৱদীপনতো. তথা হি তং ‘‘বোধিপাচন’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন অঞ্ঞথাতি. কথং পনেত্থ বোধিচৰিযায নিৰন্তৰভাৱো ৱেদিতব্বো? যদি চিত্তনিৰন্তৰতায তং ন যুজ্জতি, ন হি মহাবোধিসত্তানং মহাভিনীহাৰতো উদ্ধং বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণচিত্ততো অঞ্ঞং চিত্তং নপ্পৱত্ততীতি সক্কা ৱত্তুং. অথ কিৰিযমযচিত্তপ্পৱত্তিং সন্ধায ৱুচ্চেয্য, এৱম্পি ন যুজ্জতি, ন হি সব্বানি তেসং কিৰিযমযচিত্তানি বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণৱসেনেৱ পৱত্তন্তি. এতেনেৱ পযোগনিৰন্তৰতাপি পটিক্খিত্তাতি দট্ঠব্বা. জাতিনিৰন্তৰতায পন নিৰন্তৰভাৱনা ৱেদিতব্বা. যস্সঞ্হি জাতিযং মহাবোধিসত্তেন মহাপণিধানং নিব্বত্তিতং, ততো পট্ঠায যাৱ চৰিমত্তভাৱা ন সা নাম জাতি উপলব্ভতি, যা সব্বেন সব্বং বোধিসম্ভাৰসম্ভতা ন সিযা অন্তমসো দানপাৰমিমত্তং উপাদায. অযঞ্হি নিযতিপত্থিতানং বোধিসত্তানং ধম্মতা. যাৱ চ তে কম্মাদীসু ৱসীভাৱং ন পাপুণন্তি, তাৱ সপ্পদেসম্পি সম্ভাৰেসু পযোগমাপজ্জন্তি. যদা পন সব্বসো কম্মাদীসু ৱসীভাৱপ্পত্তা হোন্তি, অথ ততো পট্ঠায নিপ্পদেসতো এৱ বোধিসম্ভাৰেসু সমীহনং সাতচ্চকিৰিযা চ সম্পজ্জতি. সক্কচ্চকাৰিতা পন সব্বকালং হোতি, এৱং যেন যেন বোধিসত্তানং তত্থ তত্থ যথাধিপ্পাযং সমিজ্ঝনং সম্পজ্জতীতি. এৱমেতায গাথায বোধিসম্ভাৰেসু সব্বসম্ভাৰভাৱনা চিৰকালভাৱনা নিৰন্তৰভাৱনা সক্কচ্চভাৱনা চাতি চতস্সোপি ভাৱনা পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.
তত্ৰ যস্মা বোধিসত্তচৰিতং বোধিসম্ভাৰা বোধিচৰিযা অগ্গযানং পাৰমিযোতি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱ নানং, যস্মা চ পৰতো ৱিভাগেন ৱক্খমানানং দানপাৰমিআদীনং চৰিতন্তি ইদং অৱিসেসৱচনং, তস্মা সব্ববোধিসম্ভাৰেসু কোসল্লজননত্থং পাৰমিযো ইধ সংৱণ্ণেতব্বা. তা পৰতো পকিণ্ণককথাযং সব্বাকাৰেন সংৱণ্ণযিস্সাম.
২. ইতি ভগৱা অত্তনো বোধিসত্তভূমিযং চৰিতং আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা মহাবোধিযা পৰিপাচনমেৱাতি অৱিসেসতো দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স পৰমুক্কংসগমনেন অতিসযতো বোধিপৰিপাচনভাৱং দস্সেতুং ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কতিপযা পুব্বচৰিযা ৱিভাগতো ৱিভাৱেন্তো ‘‘অতীতকপ্পে’’তিআদিমাহ.
তত্থ অতীতকপ্পেতি ইতো পুৰিমে পুৰিমতৰে ৱা সব্বস্মিং অতিক্কন্তে যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদে মহাকপ্পে, কপ্পানং সতসহস্সাধিকেসু চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসূতি অত্থো. চৰিতন্তি চিণ্ণং দানাদিপটিপত্তিং. ঠপযিত্ৱাতি মুঞ্চিত্ৱা অগ্গহেত্ৱা, অৱত্ৱাতি অত্থো. ভৱাভৱেতি ভৱে চ অভৱে চ, ‘‘ইতিভৱাভৱকথ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৭) এত্থ হি ৱুদ্ধিহানিযো ভৱাভৱাতি ৱুত্তা. ‘‘ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তো’’তি (উদা. ২০) এত্থ সম্পত্তিৱিপত্তিৱুদ্ধিহানিসস্সতুচ্ছেদপুঞ্ঞপাপানিভৱাভৱাতি অধিপ্পেতানি. ‘‘ইতিভৱাভৱহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (অ. নি. ৪.৯; ইতিৱু. ১০৫) এত্থ পন পণীতপণীততৰানি সপ্পিনৱনীতাদিভেসজ্জানি ভৱাভৱাতি অধিপ্পেতানি. সম্পত্তিভৱেসু পণীততৰা পণীততমা ভৱাভৱাতিপি ৱদন্তি এৱ, তস্মা ইধাপি সো এৱ অত্থো ৱেদিতব্বো, খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱস্মিন্তি ৱুত্তং হোতি. ইমম্হি কপ্পেতি ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে. পৱক্খিস্সন্তি কথযিস্সং. সুণোহীতি ধম্মসেনাপতিং সৱনে নিযোজেতি. মেতি মম সন্তিকে, মম ভাসতোতি অত্থো.
নিদানকথা নিট্ঠিতা.
১. অকিত্তিৱগ্গো
১. অকিত্তিচৰিযাৱণ্ণনা
৩. এৱং ভগৱা আযস্মতো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সদেৱমনুস্সায চ পৰিসায অত্তনো পুব্বচৰিযায সৱনে উস্সাহং জনেত্ৱা ইদানি তং পুব্বচৰিতং ভৱন্তৰপটিচ্ছন্নং হত্থতলে আমলকং ৱিয পচ্চক্খং কৰোন্তো ‘‘যদা অহং ব্ৰহাৰঞ্ঞে’’তিআদিমাহ.
তত্থ যদাতি যস্মিং কালে. ব্ৰহাৰঞ্ঞেতি মহাঅৰঞ্ঞে, অৰঞ্ঞানিযং, মহন্তে ৱনেতি অত্থো. সুঞ্ঞেতি জনৱিৱিত্তে. ৱিপিনকাননেতি ৱিপিনভূতে কাননে, পদদ্ৱযেনাপি তস্স অৰঞ্ঞস্স গহনভাৱমেৱ দীপেতি, সব্বমেতং কাৰদীপং সন্ধায ৱুত্তং. অজ্ঝোগাহেত্ৱাতি অনুপৱিসিত্ৱা. ৱিহৰামীতি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযআনেঞ্জৱিহাৰেহি সমুপ্পাদিতসুখৱিসেসেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন সৰীৰদুক্খং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা হৰামি অত্তভাৱং পৱত্তেমি. অকিত্তি নাম তাপসোতি এৱংনামকো তাপসো হুত্ৱা যদা অহং তস্মিং অৰঞ্ঞে ৱিহৰামীতি অত্থো. সত্থা তদা অত্তনো অকিত্তিতাপসভাৱং ধম্মসেনাপতিস্স ৱদতি. তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে কিৰ ইমস্মিংযেৱ ভদ্দকপ্পে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে নাম ৰাজিনি ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো অসীতিকোটিৱিভৱস্স ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স কুলে নিব্বত্তি, ‘‘অকিত্তী’’তিস্স নামং কৰিংসু. তস্স পদসা গমনকালে ভগিনীপি জাযি. ‘‘যসৱতী’’তিস্সা নামং কৰিংসু. সো সোড়সৱস্সকালে তক্কসিলং গন্ত্ৱা সব্বসিপ্পানি উগ্গহেত্ৱা পচ্চাগমাসি. অথস্স মাতাপিতৰো কালমকংসু. সো তেসং পেতকিচ্চানি কাৰেত্ৱা কতিপযদিৱসাতিক্কমেন ৰতনাৱলোকনং আযুত্তকপুৰিসেহি কাৰযমানো ‘‘এত্তকং মত্তিকং, এত্তকং পেত্তিকং, এত্তকং পিতামহ’’ন্তি সুত্ৱা সংৱিগ্গমানসো হুত্ৱা ‘‘ইদং ধনমেৱ পঞ্ঞাযতি, ন ধনস্স সংহাৰকা, সব্বে ইমং ধনং পহাযেৱ গতা, অহং পন নং আদায গমিস্সামী’’তি ৰাজানং আপুচ্ছিত্ৱা ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘ধনেন অত্থিকা অকিত্তিপণ্ডিতস্স গেহং আগচ্ছন্তূ’’তি.
সো সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা ধনে অখীযমানে ‘‘কিং মে ইমায ধনকীড়ায, অত্থিকা গণ্হিস্সন্তী’’তি নিৱেসনদ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিভৰিতে সাৰগব্ভে ৱিৱৰাপেত্ৱা ‘‘দিন্নংযেৱ হৰন্তূ’’তি গেহং পহায ঞাতিপৰিৱট্টস্স পৰিদেৱন্তস্স ভগিনিং গহেত্ৱা বাৰাণসিতো নিক্খমিত্ৱা নদিং উত্তৰিত্ৱা দ্ৱে তীণি যোজনানি গন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৰমণীযে ভূমিভাগে পণ্ণসালং কৰিত্ৱা ৱসতি. যেন পন দ্ৱাৰেন তদা নিক্খমি, তং অকিত্তিদ্ৱাৰং নাম জাতং. যেন তিত্থেন নদিং ওতিণ্ণো, তং অকিত্তিতিত্থং নাম জাতং. তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা বহূ মনুস্সা গামনিগমৰাজধানিৱাসিনো তস্স গুণেহি আকড্ঢিযমানহদযা অনুপব্বজিংসু. মহাপৰিৱাৰো অহোসি, মহালাভসক্কাৰো নিব্বত্তি, বুদ্ধুপ্পাদো ৱিয অহোসি. অথ মহাসত্তো ‘‘অযং লাভসক্কাৰো মহা, পৰিৱাৰোপি মহন্তো, কাযৱিৱেকমত্তম্পি ইধ ন লভতি, মযা একাকিনা ৱিহৰিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা পৰমপ্পিচ্ছভাৱতো ৱিৱেকনিন্নতায চ কস্সচি অজানাপেত্ৱা এককোৱ নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন দমিড়ৰট্ঠং পত্ৱা কাৱীৰপট্টনসমীপে উয্যানে ৱিহৰন্তো ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. তত্ৰাপিস্স মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি. সো তং জিগুচ্ছন্তো ছড্ডেত্ৱা আকাসেন গন্ত্ৱা কাৰদীপে ওতৰি. তদা কাৰদীপো অহিদীপো নাম. সো তত্থ মহন্তং কাৰৰুক্খং উপনিস্সায পণ্ণসালং মাপেত্ৱা ৱাসং কপ্পেসি. অপ্পিচ্ছতায পন কত্থচি অগন্ত্ৱা তস্স ৰুক্খস্স ফলকালে ফলানি খাদন্তো ফলে অসতি পত্তানি উদকসিত্তানি খাদন্তো ঝানসমাপত্তীহি ৱীতিনামেসি.
তস্স সীলতেজেন সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৱেতুকামো’’তি আৱজ্জেন্তো পণ্ডিতং দিস্ৱা ‘‘কিমত্থং নু খো অযং তাপসো এৱং দুক্কৰং তপং চৰতি, সক্কত্তং নু খো পত্থেতি, উদাহু অঞ্ঞং, ৱীমংসিস্সামি নং. অযঞ্হি সুৱিসুদ্ধকাযৱচীমনোসমাচাৰো জীৱিতে নিৰপেক্খো উদকসিত্তানি কাৰপত্তানি খাদতি, সচে সক্কত্তং পত্থেতি অত্তনো সিত্তানি কাৰপত্তানি ময্হং দস্সতি, নো চে, ন দস্সতী’’তি ব্ৰাহ্মণৱণ্ণেন তস্স সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তোপি কাৰপত্তানি সেদেত্ৱা ‘‘সীতলীভূতানি খাদিস্সামী’’তি পণ্ণসালদ্ৱাৰে নিসীদি. অথস্স পুৰতো সক্কো ব্ৰাহ্মণৰূপেন ভিক্খায অত্থিকো হুত্ৱা অট্ঠাসি. মহাসত্তো তং দিস্ৱা ‘‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, চিৰস্সং ৱত মে যাচকো দিট্ঠো’’তি সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৱা ‘‘অজ্জ মম মনোৰথং মত্থকং পাপেত্ৱা দানং দস্সামী’’তি পক্কভাজনেনেৱ আদায গন্ত্ৱা দানপাৰমিং আৱজ্জেত্ৱা অত্তনো অসেসেত্ৱাৱ তস্স ভিক্খাভাজনে পক্খিপি. সক্কো তং গহেত্ৱা থোকং গন্ত্ৱা অন্তৰধাযি. মহাসত্তোপি তস্স দত্ৱা পুন পৰিযেট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৱা তেনেৱ পীতিসুখেন ৱীতিনামেসি.
দুতিযদিৱসে পন কাৰপত্তানি পচিত্ৱা ‘‘হিয্যো দক্খিণেয্যং অলভিং, অজ্জ নু খো কথ’’ন্তি পণ্ণসালদ্ৱাৰে নিসীদি. সক্কোপি তথেৱ আগমি. মহাসত্তো পুনপি তথেৱ দত্ৱা ৱীতিনামেসি. ততিযদিৱসে চ তথেৱ দত্ৱা ‘‘অহো ৱত মে লাভা, বহুং ৱত পুঞ্ঞং পসৱামি, সচাহং দক্খিণেয্যং লভেয্যং, এৱমেৱ মাসম্পি দ্ৱেমাসম্পি দানং দদেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. তীসুপি দিৱসেসু ‘‘তেন দানেন ন লাভসক্কাৰসিলোকং ন চক্কৱত্তিসম্পত্তিং ন সক্কসম্পত্তিং ন ব্ৰহ্মসম্পত্তিং ন সাৱকবোধিং ন পচ্চেকবোধিং পত্থেমি, অপি চ ইদং মে দানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতূ’’তি যথাধিকাৰং চিত্তং ঠপেসি. তেন ৱুত্তং –
৪. ‘‘তদা মং তপতেজেন, সন্তত্তো তিদিৱাভিভূ;
ধাৰেন্তো ব্ৰাহ্মণৱণ্ণং, ভিক্খায মং উপাগমি.
৫. ‘‘পৱনা আভতং পণ্ণং, অতেলঞ্চ অলোণিকং;
মম দ্ৱাৰে ঠিতং দিস্ৱা, সকটাহেন আকিৰিং.
৬. ‘‘তস্স দত্ৱানহং পণ্ণং, নিকুজ্জিত্ৱান ভাজনং;
পুনেসনং জহিত্ৱান, পাৱিসিং পণ্ণসালকং.
৭. ‘‘দুতিযম্পি ততিযম্পি, উপগঞ্ছি মমন্তিকং;
অকম্পিতো অনোলগ্গো, এৱমেৱমদাসহং.
৮. ‘‘ন মে তপ্পচ্চযা অত্থি, সৰীৰস্মিং ৱিৱণ্ণিযং;
পীতিসুখেন ৰতিযা, ৱীতিনামেমি তং দিৱং.
৯. ‘‘যদি মাসম্পি দ্ৱেমাসং, দক্খিণেয্যং ৱৰং লভে;
অকম্পিতো অনোলীনো, দদেয্যং দানমুত্তমং.
১০. ‘‘ন তস্স দানং দদমানো, যসং লাভঞ্চ পত্থযিং;
সব্বঞ্ঞুতং পত্থযানো, তানি কম্মানি আচৰি’’ন্তি.
তত্থ তদাতি যদা অহং অকিত্তিনামকো তাপসো হুত্ৱা তস্মিং দীপে কাৰাৰঞ্ঞে ৱিহৰামি, তদা. মন্তি মম. তপতেজেনাতি সীলপাৰমিতানুভাৱেন. সীলঞ্হি দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স তপনতো ‘‘তপো’’তি ৱুচ্চতি, নেক্খম্মৱীৰিযপাৰমিতানুভাৱেন ৱা. তাপি হি তণ্হাসংকিলেসস্স কোসজ্জস্স চ তপনতো ‘‘তপো’’তি ৱুচ্চতি, উক্কংসগতা চ তা বোধিসত্তস্স ইমস্মিং অত্তভাৱেতি. খন্তিসংৱৰস্স চাপি পৰমুক্কংসগমনতো ‘‘খন্তিপাৰমিতানুভাৱেনা’’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতেৱ. ‘‘খন্তী পৰমং তপো’’তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৪) হি ৱুত্তং. সন্তত্তোতি যথাৱুত্তগুণানুভাৱজনিতেন ধম্মতাসিদ্ধেন পণ্ডুকম্বলসিলাসনস্স উণ্হাকাৰেন সন্তাপিতো. তিদিৱাভিভূতি দেৱলোকাধিপতি, সক্কোতি অত্থো. পণ্ণসালায সমীপে গহিতম্পি কাৰপণ্ণং পণ্ণসালায অৰঞ্ঞমজ্ঝগতত্তা ‘‘পৱনা আভত’’ন্তি ৱুত্তং.
অতেলঞ্চ অলোণিকন্তি দেয্যধম্মস্স অনুড়াৰভাৱেপি অজ্ঝাসযসম্পত্তিযা দানধম্মস্স মহাজুতিকভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং. মম দ্ৱাৰেতি ময্হং পণ্ণসালায দ্ৱাৰে. সকটাহেন আকিৰিন্তি ইমিনা অত্তনো কিঞ্চিপি অসেসেত্ৱা দিন্নভাৱং দস্সেতি.
পুনেসনং জহিত্ৱানাতি ‘‘একদিৱসং দ্ৱিক্খত্তুং ঘাসেসনং ন সল্লেখ’’ন্তি চিন্তেত্ৱা দানপীতিযা তিত্তো ৱিয হুত্ৱা তস্মিং দিৱসে পুন আহাৰপৰিযেট্ঠিং অকত্ৱা.
অকম্পিতোতি সুদূৰৱিক্খম্ভিতত্তা মচ্ছৰিযেন অচলিতো দানজ্ঝাসযতো চলনমত্তম্পি অকাৰিতো. অনোলগ্গোতি লোভৱসেন ঈসকম্পি অলগ্গো. ততিযম্পীতি পি-সদ্দেন দুতিযম্পীতি ইমং সম্পিণ্ডেতি. এৱমেৱমদাসহন্তি যথা পঠমং, এৱমেৱং দুতিযম্পি, ততিযম্পি অদাসিং অহং.
ন মে তপ্পচ্চযাতি গাথায ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কৰোতি. তত্থ তপ্পচ্চযাতি দানপচ্চযা তীসু দিৱসেসু ছিন্নাহাৰতায সৰীৰস্মিং যেন ৱেৱণ্ণিযেন ভৱিতব্বং, তম্পি মে সৰীৰস্মিং ৱিৱণ্ণিযং দানপচ্চযাযেৱ নত্থি. কস্মা? দানৱিসযেন পীতিসুখেন দানৱিসযায এৱ চ ৰতিযা. ৱীতিনামেমি তং দিৱন্তি তং সকলং তিমত্তদিৱসং ৱীতিনামেমি, ন কেৱলঞ্চ তীণি এৱ দিৱসানি, অথ খো মাসদ্ৱিমাসমত্তম্পি কালং, এৱমেৱ দাতুং পহোমীতি দস্সেতুং ‘‘যদি মাসম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. অনোলীনোতি অলীনচিত্তো, দানে অসঙ্কুচিতচিত্তোতি অত্থো.
তস্সাতি ব্ৰাহ্মণৰূপেন আগতস্স সক্কস্স. যসন্তি কিত্তিং, পৰিৱাৰসম্পত্তিং ৱা. লাভঞ্চাতি দেৱমনুস্সেসু চক্কৱত্তিআদিভাৱেন লদ্ধব্বং লাভং ৱা ন পত্থযিং. অথ খো সব্বঞ্ঞুতং সম্মাসম্বোধিং পত্থযানো আকঙ্খমানো তানি তীসু দিৱসেসু অনেকৱাৰং উপ্পন্নানি দানমযানি পুঞ্ঞকম্মানি দানস্স ৱা পৰিৱাৰভূতানি কাযসুচৰিতাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি আচৰিং অকাসিন্তি.