৭. মাতঙ্গচৰিযাৱণ্ণনা
৬০. সত্তমে জটিলোতি জটাৱন্তো, জটাবন্ধকেসোতি অত্থো. উগ্গতাপনোতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং তাপনতো নিগ্গণ্হনতো তপসঙ্খাতং উগ্গতাপনং এতস্সাতি উগ্গতাপনো, ঘোৰতপো পৰমধিতিন্দ্ৰিযোতি অত্থো. অথ ৱা নানপ্পকাৰে দিট্ঠধম্মিকাদিভেদে অনত্থে উগ্গিৰণতো বহি ছড্ডাপনতো ঘোৰভীমভযানকট্ঠেন ৱা ‘‘উগ্গা’’তি লদ্ধনামে কিলেসে ৱীৰিযাতপেন সন্তাপনতো উগ্গে তাপেতীতি উগ্গতাপনো. মাতঙ্গো নাম নামেনাতি নামেন মাতঙ্গো নাম. মাতঙ্গকুলে নিব্বত্তিযা জাতিযা আগতং হিস্স এতং নামং. সীলৱাতি সীলসম্পন্নো সুপৰিসুদ্ধসীলো. সুসমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাসমাধীহি সুট্ঠু সমাহিতো, ঝানসমাপত্তিলাভীতি অত্থো.
তদা হি বোধিসত্তো চণ্ডালযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৰূপেন দুদ্দসিকো বহিনগৰে চণ্ডালগামে ৱসতি. ‘‘মাতঙ্গপণ্ডিতো’’তি পকাসনামো. অথেকদিৱসং তস্মিং নগৰে নক্খত্তে ঘোসিতে যেভুয্যেন নাগৰা নক্খত্তং কীড়ন্তি. অঞ্ঞতৰাপি ব্ৰাহ্মণমহাসালকঞ্ঞা সোড়সপন্নৰসৱস্সুদ্দেসিকা দেৱকঞ্ঞা ৱিয ৰূপেন দস্সনীযা পাসাদিকা ‘‘অত্তনো ৱিভৱানুৰূপং নক্খত্তং কীড়িস্সামী’’তি পহূতখজ্জভোজ্জাদীনি সকটেসু আৰোপেত্ৱা সব্বসেতং ৱড়ৱাৰথমাৰুয্হ মহতা পৰিৱাৰেন উয্যানভূমিং গচ্ছতি. দিট্ঠমঙ্গলিকা নামেসা, সা কিৰ দুস্সণ্ঠিতং ৰূপং ‘‘অৱমঙ্গল’’ন্তি তং দট্ঠুং ন ইচ্ছতি, তেনস্সা ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকা’’ত্ৱেৱ সমঞ্ঞা উদপাদি.
তদা বোধিসত্তো কালস্সেৱ উট্ঠায পটপিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা জজ্জৰিতমুখভাগং ৱেণুদণ্ডং গহেত্ৱা ভাজনহত্থো নগৰং পৱিসতি মনুস্সে দিস্ৱা দূৰতোৱ তেসং দূৰীকৰণত্থং তেন ৱেণুদণ্ডেন সঞ্ঞং কৰোন্তো. অথ দিট্ঠমঙ্গলিকা ‘‘উস্সৰথ উস্সৰথা’’তি উস্সাৰণং কৰোন্তেহি অত্তনো পুৰিসেহি নীযমানা নগৰদ্ৱাৰমজ্ঝে মাতঙ্গং দিস্ৱা ‘‘কো এসো’’তি আহ. ‘‘অয্যে, মাতঙ্গচণ্ডালো’’তি চ ৱুত্তে ‘‘ঈদিসং দিস্ৱা গতানং কুতো ৱুড্ঢী’’তি যানং নিৱত্তাপেসি. মনুস্সা ‘‘যং মযং উয্যানং গন্ত্ৱা বহুং খজ্জভোজ্জাদিং লভেয্যাম, তস্স নো মাতঙ্গেন অন্তৰাযো কতো’’তি কুপিতা ‘‘গণ্হথ, চণ্ডাল’’ন্তি লেড্ডূহি পহৰিত্ৱা ৱিসঞ্ঞীভূতং পাতেত্ৱা অগমংসু.
সো ন চিৰেনেৱ সতিং পটিলভিত্ৱা ৱুট্ঠায মনুস্সে পুচ্ছি – ‘‘কিং, অয্যা, দ্ৱাৰং নাম সব্বসাধাৰণং, উদাহু ব্ৰাহ্মণানং এৱ কত’’ন্তি? ‘‘সব্বেসং সাধাৰণ’’ন্তি. ‘‘এৱং সব্বসাধাৰণদ্ৱাৰে একমন্তং অপক্কমন্তং মং দিট্ঠমঙ্গলিকায মনুস্সা ইমং অনযব্যসনং পাপেসু’’ন্তি ৰথিকায মনুস্সানং আৰোচেত্ৱা ‘‘হন্দাহং ইমিস্সা মানং ভিন্দিস্সামী’’তি তস্সা নিৱেসনদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা ‘‘অহং দিট্ঠমঙ্গলিকং অলদ্ধা ন ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি নিপজ্জি. দিট্ঠমঙ্গলিকায পিতা ‘‘ঘৰদ্ৱাৰে মাতঙ্গো নিপন্নো’’তি সুত্ৱা ‘‘তস্স কাকণিকং দেথ, তেলেন সৰীৰং মক্খেত্ৱা গচ্ছতূ’’তি আহ. সো ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকং অলদ্ধা ন উট্ঠহিস্সামি’’চ্চেৱ আহ. ততো ব্ৰাহ্মণেন – ‘‘দ্ৱে কাকণিকে দেথ, মাসকং পাদং কহাপণং দ্ৱে তীণি যাৱ কহাপণসতং কহাপণসহস্সং দেথা’’তি ৱুত্তেপি ন সম্পটিচ্ছতি এৱ. এৱং তেসং মন্তেন্তানং এৱ সূৰিযো অত্থঙ্গতো.
অথ দিট্ঠমঙ্গলিকায মাতা পাসাদা ওৰুয্হ সাণিপাকাৰং পৰিক্খিপাপেত্ৱা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘তাত, মাতঙ্গ, দিট্ঠমঙ্গলিকায অপৰাধং খম, দ্ৱে সহস্সানি গণ্হাহি যাৱ সতসহস্সং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তেপি ন সম্পটিচ্ছি, নিপজ্জি এৱ. তস্সেৱং ছ দিৱসে নিপজ্জিত্ৱা সত্তমে দিৱসে সম্পত্তে সমন্তা সামন্তঘৰা পটিৱিসকঘৰা চ মনুস্সা উট্ঠহিত্ৱা ‘‘তুম্হে মাতঙ্গং ৱা উট্ঠাপেথ, দাৰিকং ৱা দেথ, মা অম্হে নাসযিত্থা’’তি আহংসু. তদা কিৰ অযং তস্মিং দেসে দেসধম্মো ‘‘যস্স ঘৰদ্ৱাৰে এৱং নিপজ্জিত্ৱা চণ্ডালো মৰতি, তেন ঘৰেন সদ্ধিং সত্তসত্তঘৰৱাসিনো চণ্ডালা হোন্তী’’তি.
ততো দিট্ঠমঙ্গলিকায মাতাপিতৰো দিট্ঠমঙ্গলিকং পটপিলোতিকং নিৱাসাপেত্ৱা চণ্ডালানুচ্ছৱিকং পৰিক্খাৰং দত্ৱা পৰিদেৱমানং এৱ তস্স সন্তিকং নেত্ৱা ‘‘হন্দ, দানি দাৰিকং উট্ঠায গণ্হাহী’’তি অদংসু. সা পস্সে ঠত্ৱা ‘‘উট্ঠাহী’’তি আহ. সো ‘‘অহং অতিৱিয কিলন্তো, হত্থে গহেত্ৱা মং উট্ঠাপেহী’’তি আহ. সা তথা অকাসি. মাতঙ্গো ‘‘মযং অন্তোনগৰে ৱসিতুং ন লভাম, এহি, বহিনগৰে চণ্ডালগামং গমিস্সামা’’তি তং অপস্সায অত্তনো গেহং অগমাসি. ‘‘তস্সা পিট্ঠিং অভিৰুহিত্ৱা’’তি জাতকভাণকা ৱদন্তি.
এৱং পন গেহং গন্ত্ৱা জাতিসম্ভেদৱীতিক্কমং অকত্ৱাৱ কতিপাহং গেহে ৱসিত্ৱা বলং গহেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং ইমং ব্ৰাহ্মণমহাসালকঞ্ঞং ময্হং চণ্ডালগেহে ৱাসাপেসিং, হন্দ, দানি তং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং কৰিস্সামী’’তি. সো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা পব্বজিত্ৱা সত্তাহব্ভন্তৰেযেৱ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা ইদ্ধিযা চণ্ডালগামদ্ৱাৰে ওতৰিত্ৱা গেহদ্ৱাৰে ঠিতো দিট্ঠমঙ্গলিকং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সামি, কিস্স মং অনাথং কত্ৱা পব্বজিতোসী’’তি পৰিদেৱমানং ‘‘ত্ৱং, ভদ্দে, মা চিন্তযি, তৱ পোৰাণকযসতো ইদানি মহন্ততৰং যসং কৰিস্সামি, ত্ৱং পন ‘মহাব্ৰহ্মা মে সামিকো, ন মাতঙ্গো, সো ব্ৰহ্মলোকং গতো, ইতো সত্তমে দিৱসে পুণ্ণমায চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৱা আগমিস্সতী’তি পৰিসাসু ৱদেয্যাসী’’তি ৱত্ৱা হিমৱন্তমেৱ গতো.
দিট্ঠমঙ্গলিকাপি বাৰাণসিযং মহাজনমজ্ঝে তেসু তেসু ঠানেসু তথা কথেসি. অথ পুণ্ণমদিৱসে বোধিসত্তো চন্দমণ্ডলস্স গগনমজ্ঝে ঠিতকালে ব্ৰহ্মত্তভাৱং মাপেত্ৱা চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৱা দ্ৱাদসযোজনিকং বাৰাণসিং সকলং কাসিৰট্ঠঞ্চ একোভাসং কত্ৱা আকাসতো ওতৰিত্ৱা বাৰাণসিযা উপৰি তিক্খত্তুং পৰিব্ভমিত্ৱা মহাজনেন গন্ধমালাদীহি পূজিযমানো চণ্ডালগামাভিমুখো অহোসি. ব্ৰহ্মভত্তা সন্নিপতিত্ৱা তং চণ্ডালগামকং গন্ত্ৱা দিট্ঠমঙ্গলিকায গেহং সুদ্ধৱত্থগন্ধমালাদীহি দেৱৱিমানং ৱিয অলঙ্কৰিংসু. দিট্ঠমঙ্গলিকা চ তদা উতুনী হোতি. মহাসত্তো তত্থ গন্ত্ৱা দিট্ঠমঙ্গলিকং অঙ্গুট্ঠেন নাভিযং পৰামসিত্ৱা ‘‘ভদ্দে, গব্ভো তে পতিট্ঠিতো, ত্ৱং পুত্তং ৱিজাযিস্সসি, ত্ৱম্পি পুত্তোপি তে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা ভৱিস্সথ, তৱ সীসধোৱনউদকং সকলজম্বুদীপে ৰাজূনং অভিসেকোদকং ভৱিস্সতি, ন্হানোদকং পন তে অমতোদকং ভৱিস্সতি, যে নং সীসে আসিঞ্চিস্সন্তি, তে সব্বৰোগেহি মুচ্চিস্সন্তি, কাড়কণ্ণিযা চ পৰিমুচ্চিস্সন্তি, তৱ পাদপিট্ঠে সীসং ঠপেত্ৱা ৱন্দন্তা সহস্সং দস্সন্তি, কথাসৱনট্ঠানে ঠত্ৱা ৱন্দন্তা সতং দস্সন্তি, চক্খুপথে ঠত্ৱা ৱন্দন্তা একেকং কহাপণং দত্ৱা ৱন্দিস্সন্তি, অপ্পমত্তা হোহী’’তি তং ওৱদিত্ৱা গেহা নিক্খম্ম মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ চন্দমণ্ডলং পাৱিসি.
ব্ৰহ্মভত্তা সন্নিপতিত্ৱা দিট্ঠমঙ্গলিকং মহন্তেন সক্কাৰেন নগৰং পৱেসেত্ৱা মহন্তেন সিৰিসোভগ্গেন তত্থ ৱসাপেসুং. দেৱৱিমানসদিসঞ্চস্সা নিৱেসনং কাৰেসুং. তত্থ নেত্ৱা উড়াৰং লাভসক্কাৰং উপনামেসুং. পুত্তলাভাদি সব্বো বোধিসত্তেন ৱুত্তসদিসোৱ অহোসি. সোড়সসহস্সা ব্ৰাহ্মণা দিট্ঠমঙ্গলিকায পুত্তেন সহ নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি, সহস্সমত্তা নং পৰিৱাৰেন্তি, অনেকসহস্সানং দানং দীযতি. অথ মহাসত্তো ‘‘অযং অট্ঠানে অভিপ্পসন্নো, হন্দস্স দক্খিণেয্যে জানাপেস্সামী’’তি ভিক্খায চৰন্তো তস্সা গেহং গন্ত্ৱা তেন সদ্ধিং সল্লপিত্ৱা অগমাসি. অথ কুমাৰো গাথমাহ –
‘‘কুতো নু আগচ্ছসি দুম্মৱাসী, ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৱ;
সঙ্কাৰচোড়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে, কো ৰে তুৱং হোসি অদক্খিণেয্যো’’তি. (জা. ১.১৫.১);
তেন ৱুত্তং অনাচাৰং অসহমানা দেৱতা তস্স তেসঞ্চ সোড়সসহস্সানং ব্ৰাহ্মণানং মুখং ৱিপৰিৱত্তেসুং. তং দিস্ৱা দিট্ঠমঙ্গলিকা মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তমত্থং আৰোচেসি. বোধিসত্তো ‘‘তস্স অনাচাৰং অসহন্তেহি যক্খেহি সো ৱিপ্পকাৰো কতো, অপি চ খো পন ইমং উচ্ছিট্ঠপিণ্ডকং তেসং মুখে আসিঞ্চিত্ৱা তং ৱিপ্পকাৰং ৱূপসমেহী’’তি আহ. সাপি তথা কত্ৱা তং ৱূপসমেসি. অথ দিট্ঠমঙ্গলিকা পুত্তং আহ – ‘‘তাত, ইমস্মিং লোকে দক্খিণেয্যা নাম মাতঙ্গপণ্ডিতসদিসা ভৱন্তি, ন ইমে ব্ৰাহ্মণা ৱিয জাতিমত্তেন, মন্তসজ্ঝাযনমত্তেন ৱা মানত্থদ্ধা’’তি ৱত্ৱা যে তদা সীলাদিগুণৱিসেসযুত্তা ঝানসমাপত্তিলাভিনো চেৱ পচ্চেকবুদ্ধা চ, তত্থেৱস্স পসাদং উপ্পাদেসীতি.
তদা ৱেত্তৱতীনগৰে জাতিমন্তো নাম একো ব্ৰাহ্মণো পব্বজিত্ৱাপি জাতিং নিস্সায মহন্তং মানমকাসি. মহাসত্তো ‘‘তস্স মানং ভিন্দিস্সামী’’তি তং ঠানং গন্ত্ৱা তস্সাসন্নে উপৰিসোতে ৱাসং কপ্পেসি. তেন ৱুত্তং –
৬১. ‘‘অহঞ্চ ব্ৰাহ্মণো একো, গঙ্গাকূলে ৱসামুভো;
অহং ৱসামি উপৰি, হেট্ঠা ৱসতি ব্ৰাহ্মণো’’তি.
অথ মহাসত্তো একদিৱসং দন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা ‘‘ইদং জাতিমন্তস্স জটাসু লগ্গতূ’’তি অধিট্ঠায নদিযং পাতেসি. তং তস্স উদকং আচমেন্তস্স জটাসু লগ্গি, সো তং দিস্ৱা ‘‘নস্স ৱসলা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কুতোযং কাড়কণ্ণী আগতো, উপধাৰেস্সামি ন’’ন্তি উদ্ধংসোতং গচ্ছন্তো মহাসত্তং দিস্ৱা ‘‘কিংজাতিকোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘চণ্ডালোস্মী’’তি. ‘‘তযা নদিযং দন্তকট্ঠং পাতিত’’ন্তি? ‘‘আম, মযা’’তি. ‘‘নস্স, ৱসল, চণ্ডাল, কাড়কণ্ণি, মা ইধ ৱসি, হেট্ঠাসোতে ৱসা’’তি ৱত্ৱা হেট্ঠাসোতে ৱসন্তেনপি পাতিতে দন্তকট্ঠে পটিসোতং আগন্ত্ৱা জটাসু লগ্গন্তে ‘‘নস্স, ৱসল, সচে ইধ ৱসিস্সসি, সত্তমে দিৱসে সত্তধা তে মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি আহ. তেন ৱুত্তং –
৬২. ‘‘ৱিচৰন্তো অনুকূলম্হি, উদ্ধং মে অস্সমদ্দস;
তত্থ মং পৰিভাসেত্ৱা, অভিসপি মুদ্ধফালন’’ন্তি.
তত্থ ৱিচৰন্তো অনুকূলম্হীতি উচ্ছিট্ঠদন্তকট্ঠে অত্তনো জটাসু লগ্গে তস্স আগমনগৱেসনৱসেন গঙ্গায তীৰে অনুৱিচৰন্তো. উদ্ধং মে অস্সমদ্দসাতি অত্তনো ৱসনট্ঠানতো উপৰিসোতে মম অস্সমং পণ্ণসালং অদ্দক্খি. তত্থ মং পৰিভাসেত্ৱাতি মম অস্সমং আগন্ত্ৱা জাতিং সুত্ৱা ততোৱ পটিক্কমিত্ৱা সৱনূপচাৰে ঠত্ৱা ‘‘নস্স, ৱসল চণ্ডাল, কাড়কণ্ণি মা ইধ ৱসী’’তিআদীনি ৱত্ৱা ভযেন সন্তজ্জেত্ৱা. অভিসপি মুদ্ধফালনন্তি ‘‘সচে জীৱিতুকামোসি, এত্তোৱ সীঘং পলাযস্সূ’’তি ৱত্ৱা ‘‘সচে ন পক্কমিস্সতি, ইতো তে সত্তমে দিৱসে সত্তধা মুদ্ধা ফলতূ’’তি মে অভিসপং অদাসি.
কিং পন তস্স অভিসপেন মুদ্ধা ফলতীতি? ন ফলতি, কুহকো পন সো, এৱমযং মৰণভযতজ্জিতো সুদূৰং পক্কমিস্সতীতি সঞ্ঞায সন্তাসনত্থং তথা আহ.
৬৩. যদিহং তস্স পকুপ্পেয্যন্তি তস্স মানত্থদ্ধস্স কূটজটিলস্স অহং যদি কুজ্ঝেয্যং. যদি সীলং ন গোপযেতি সীলং যদি ন ৰক্খেয্যং, ইদং সীলং নাম জীৱিতনিৰপেক্খং সম্মদেৱ ৰক্খিতব্বন্তি যদি ন চিন্তেয্যন্তি অত্থো. ওলোকেত্ৱানহং তস্স, কৰেয্যং ছাৰিকং ৱিযাতি সচাহং তদা তস্স অপ্পতীতো অভৱিস্সং. মম চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা মযি অভিপ্পসন্না দেৱতা খণেনেৱ তং ভস্মমুট্ঠিং ৱিয ৱিদ্ধংসেয্যুন্তি অধিপ্পাযো. সত্থা পন তদা অত্তনো অপ্পতীতভাৱে সতি দেৱতাহি সাধেতব্বং তস্স অনত্থং অত্তনা কত্তব্বং ৱিয কত্ৱা দেসেসি ‘‘কৰেয্যং ছাৰিকং ৱিযা’’তি.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘‘বোধিসত্তোৱ তং জটিলং ইচ্ছমানো ইদ্ধিযা ছাৰিকং কৰেয্য, এৱঞ্হি সতি ইমিস্সা পাড়িযা অত্থো উজুকমেৱ নীতো হোতী’’তি. সো এৱমস্স ৱচনীযো – ‘‘ত্ৱং ইদ্ধিযা পৰূপঘাতং ৱদসি, ইদ্ধি নামেসা অধিট্ঠানা ইদ্ধি, ৱিকুব্বনা ইদ্ধি, মনোমযা ইদ্ধি, ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি, সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি, অৰিযা ইদ্ধি, কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি, পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি, ৱিজ্জামযা ইদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপ্পচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি দসৱিধা. তত্থ ‘‘কতৰং ইদ্ধিং ৱদেসী’’তি? ‘‘ভাৱনাময’’ন্তি. ‘‘কিং পন ভাৱনামযায পৰূপঘাতকম্মং হোতী’’তি? আম, একচ্চে আচৰিযা ‘‘একৱাৰং হোতী’’তি ৱদন্তি, যথা হি পৰং পহৰিতুকামেন উদকভৰিতে ঘটে খিত্তে পৰোপি পহৰীযতি, ঘটোপি ভিজ্জতি, এৱমেৱ ভাৱনামযায ইদ্ধিযা একৱাৰং পৰূপঘাতকম্মং হোতি, ততো পট্ঠায পন সা নস্সতি.
অথ সো ‘‘ভাৱনামযায ইদ্ধিযা নেৱ একৱাৰং ন দ্ৱেৱাৰং পৰূপঘাতকম্মং হোতী’’তি ৱত্ৱা পুচ্ছিতব্বো ‘‘কিং ভাৱনামযা ইদ্ধি কুসলা অকুসলা অব্যাকতা, সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সৱিতক্কসৱিচাৰা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা অৱিতক্কঅৱিচাৰা, কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰা অৰূপাৱচৰা’’তি? জানন্তো ‘‘ভাৱনামযা ইদ্ধি কুসলা অব্যাকতা ৱা অদুক্খমসুখৱেদনিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰা ৰূপাৱচৰা চা’’তি ৱক্খতি. সো ৱত্তব্বো ‘‘পাণাতিপাতচেতনা কুসলাদীসু কতৰং কোট্ঠাসং ভজতী’’তি? জানন্তো ৱক্খতি ‘‘পাণাতিপাতচেতনা অকুসলাৱ দুক্খৱেদনাৱ সৱিতক্কসৱিচাৰাৱ কামাৱচৰাৱা’’তি. এৱং সন্তে ‘‘তৱ পঞ্হো নেৱ কুসলত্তিকেন সমেতি, ন ৱেদনাত্তিকেন ন ৱিতক্কত্তিকেন ন ভূমন্তৰেনা’’তি পাড়িযা ৱিৰোধং দস্সেত্ৱা সঞ্ঞাপেতব্বো. যদি পন সো ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অঞ্ঞিস্সা কুচ্ছিগতং গব্ভং পাপকেন মনসানুপেক্খিতা হোতি ‘অহো ৱত যং তং কুচ্ছিগতং গব্ভং ন সোত্থিনা অভিনিক্খমেয্যা’তি. এৱম্পি, ভিক্খৱে, কুলুম্পস্স উপঘাতো হোতী’’তি সঙ্গীতিং অনাৰুড়্হং কুলুম্পসুত্তং উদাহৰেয্য. তস্সাপি ‘‘ত্ৱং অত্থং ন জানাসি. ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তোতি হি এত্থ ন ভাৱনামযা ইদ্ধি অধিপ্পেতা, আথব্বনিকা ইদ্ধি অধিপ্পেতা. সা হি এত্থ লব্ভমানা লব্ভতীতি ভাৱনামযায ইদ্ধিযা পৰূপঘাতো ন সম্ভৱতিযেৱা’’তি সঞ্ঞাপেতব্বো. নো চে সঞ্ঞত্তিং উপেতি, কম্মং কত্ৱা উয্যোজেতব্বো. তস্মা যথাৱুত্তনযেনেৱেত্থ গাথায অত্থো ৱেদিতব্বো.
তথা পন তেন অভিসপিতো মহাসত্তো ‘‘সচাহং এতস্স কুজ্ঝিস্সামি, সীলং মে অৰক্খিতং ভৱিস্সতি, উপাযেনেৱস্স মানং ভিন্দিস্সামি, সা চস্স ৰক্খা ভৱিস্সতী’’তি সত্তমে দিৱসে সূৰিযুগ্গমনং ৱাৰেসি. মনুস্সা সূৰিযস্স অনুগ্গমনেন উব্বাড়্হা জাতিমন্ততাপসং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভন্তে, তুম্হে সূৰিযস্স উগ্গন্তুং ন দেথা’’তি পুচ্ছিংসু. সো ‘‘ন মেতং কম্মং, গঙ্গাতীৰে পন একো চণ্ডালতাপসো ৱসতি, তস্সেতং কম্মং সিযা’’তি আহ. মনুস্সা মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভন্তে, তুম্হে সূৰিযস্স উগ্গন্তুং ন দেথা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আমাৱুসো’’তি. ‘‘কিংকাৰণা’’তি? ‘‘তুম্হাকং কুলূপকতাপসো মং নিৰপৰাধং অভিসপি, তস্মিং আগন্ত্ৱা খমাপনত্থং মম পাদেসু পতিতে সূৰিযং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি. তে গন্ত্ৱা তং আকড্ঢন্তা আনেত্ৱা মহাসত্তস্স পাদমূলে নিপজ্জাপেত্ৱা খমাপেত্ৱা ‘‘সূৰিযং ৱিস্সজ্জেথ, ভন্তে’’তি আহংসু. ‘‘ন সক্কা ৱিস্সজ্জেতুং, সচাহং ৱিস্সজ্জেস্সামি, ইমস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি. ‘‘অথ, ভন্তে, কিং কৰোমা’’তি. মহাসত্তো ‘‘মত্তিকাপিণ্ডং আহৰথা’’তি আহৰাপেত্ৱা ‘‘ইমং তাপসস্স সীসে ঠপেত্ৱা তাপসং ওতাৰেত্ৱা উদকে ঠপেথ, যদা সূৰিযো দিস্সতি, তদা তাপসো উদকে নিমুজ্জতূ’’তি ৱত্ৱা সূৰিযং ৱিস্সজ্জেসি. সূৰিযৰস্মীহি ফুট্ঠমত্তেৱ মত্তিকাপিণ্ডো সত্তধা ভিজ্জি. তাপসো উদকে নিমুজ্জি. তেন ৱুত্তং –
৬৪. ‘‘যং সো তদা মং অভিসপি, কুপিতো দুট্ঠমানসো;
তস্সেৱ মত্থকে নিপতি, যোগেন তং পমোচযি’’ন্তি.
তত্থ যং সো তদা মং অভিসপীতি সো জাতিমন্তজটিলো যং মুদ্ধফালনং সন্ধায তদা মং অভিসপি, ময্হং সপং অদাসি. তস্সেৱ মত্থকে নিপতীতি তং ময্হং উপৰি তেন ইচ্ছিতং তস্সেৱ পন উপৰি নিপতি নিপতনভাৱেন অট্ঠাসি. এৱঞ্হেতং হোতি যথা তং অপ্পদুট্ঠস্স পদুস্সতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘যো অপ্পদুট্ঠস্স নৰস্স দুস্সতি…পে… পটিৱাতংৱ খিত্তো’’তি (ধ. প. ১২৫; সু. নি. ৬৬৭; জা. ১.৫.৯৪). যোগেন তং পমোচযিন্তি তং তস্স ভাসিতং মত্থকফালনং উপাযেন ততো পমোচেসিং, তং ৱা জটিলং ততো পমোচেসিং, যেন উপাযেন তং ন হোতি, তথা অকাসিন্তি অত্থো.
যঞ্হি তেন পাৰমিতাপৰিভাৱনসমিদ্ধাহি নানাসমাপত্তিৱিহাৰপৰিপূৰিতাহি সীলদিট্ঠিসম্পদাহি সুসঙ্খতসন্তানে মহাকৰুণাধিৱাসে মহাসত্তে অৰিযূপৱাদকম্মং অভিসপসঙ্খাতং ফৰুসৱচনং পযুত্তং, তং মহাসত্তস্স খেত্তৱিসেসভাৱতো তস্স চ অজ্ঝাসযফৰুসতায দিট্ঠধম্মৱেদনীযং হুত্ৱা সচে সো মহাসত্তং ন খমাপেসি, সত্তমে দিৱসে ৱিপচ্চনসভাৱং জাতং, খমাপিতে পন মহাসত্তে পযোগসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা অৱিপাকধম্মতং আপজ্জি অহোসিকম্মভাৱতো. অযঞ্হি অৰিযূপৱাদপাপস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযস্স চ ধম্মতা. তত্থ যং সত্তমে দিৱসে বোধিসত্তেন সূৰিযুগ্গমননিৱাৰণং কতং, অযমেত্থ যোগোতি অধিপ্পেতো উপাযো. তেন হি উব্বাড়্হা মনুস্সা বোধিসত্তস্স সন্তিকে তাপসং আনেত্ৱা খমাপেসুং. সোপি চ মহাসত্তস্স গুণে জানিত্ৱা তস্মিং চিত্তং পসাদেসীতি ৱেদিতব্বং. যং পনস্স মত্থকে মত্তিকাপিণ্ডস্স ঠপনং, তস্স চ সত্তধা ফালনং কতং, তং মনুস্সানং চিত্তানুৰক্খণত্থং, অঞ্ঞথা হি ইমে পব্বজিতাপি সমানা চিত্তস্স ৱসে ৱত্তন্তি, ন পন চিত্তং অত্তনো ৱসে ৱত্তাপেন্তীতি মহাসত্তম্পি তেন সদিসং কত্ৱা গণ্হেয্যুং. তদস্স নেসং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযাতি.
৬৫. ইদানি যদত্থং তদা তস্মিং তাপসে চিত্তং অদূসেত্ৱা সুপৰিসুদ্ধং সীলমেৱ ৰক্খিতং, তং দস্সেতুং ‘‘অনুৰক্খিং মম সীল’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ.
তদা মণ্ডব্যো উদেনো, মাতঙ্গো লোকনাথো.
ইধাপি সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা নিহীনজাতিকস্স সতো যথাধিপ্পাযং দিট্ঠমঙ্গলিকায মাননিগ্গহো, পব্বজিত্ৱা ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকায অৱস্সযো ভৱিস্সামী’’তি উপ্পন্নচিত্তো অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা সত্তদিৱসব্ভন্তৰেযেৱ যথাধিপ্পাযং ঝানাভিঞ্ঞানিব্বত্তনং, ততো আগন্ত্ৱা দিট্ঠমঙ্গলিকায লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তিযা উপাযসম্পাদনং, মণ্ডব্যকুমাৰস্স মাননিগ্গহো, জাতিমন্ততাপসস্স মাননিগ্গহো, তস্স চ অজানন্তস্সেৱ ভাৱিনো জীৱিতন্তৰাযস্স অপনযনং, মহাপৰাধস্সাপি তস্স অকুজ্ঝিত্ৱা অত্তনো সীলানুৰক্খণং, অচ্ছৰিযব্ভুতপাটিহাৰিযকৰণন্তি এৱমাদযো মহাসত্তস্স গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বা.
মাতঙ্গচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.