২. হত্থিনাগৱগ্গো
১. মাতুপোসকচৰিযাৱণ্ণনা
১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে কুঞ্জৰোতি হত্থী. মাতুপোসকোতি অন্ধায জৰাজিণ্ণায মাতুযা পটিজগ্গনকো. মহিযাতি ভূমিযং. গুণেনাতি সীলগুণেন, তদা মম সদিসো নত্থি.
বোধিসত্তো হি তদা হিমৱন্তপ্পদেসে হত্থিযোনিযং নিব্বত্তি. সো সব্বসেতো অভিৰূপো লক্খণসম্পন্নো মহাহত্থী অনেকহত্থিসতসহস্সপৰিৱাৰো অহোসি. মাতা পনস্স অন্ধা. সো মধুৰফলাফলানি হত্থীনং হত্থেসু দত্ৱা মাতু পেসেতি. হত্থিনো তস্সা অদত্ৱা সযং খাদন্তি. সো পৰিগ্গণ্হন্তো তং পৱত্তিং ঞত্ৱা ‘‘যূথং পহায মাতৰমেৱ পোসেস্সামী’’তি ৰত্তিভাগে অঞ্ঞেসং হত্থীনং অজানন্তানং মাতৰং গহেত্ৱা চণ্ডোৰণপব্বতপাদং গন্ত্ৱা একং নড়িনিং উপনিস্সায ঠিতায পব্বতগুহায মাতৰং ঠপেত্ৱা পোসেসি.
২-৩. পৱনে দিস্ৱা ৱনচৰোতি একো ৱনচৰকো পুৰিসো তস্মিং মহাৱনে ৱিচৰন্তো মং দিস্ৱা. ৰঞ্ঞো মং পটিৱেদযীতি বাৰাণসিৰঞ্ঞো মং আৰোচেসি.
সো হি মগ্গমূড়্হো দিসং ৱৱত্থপেতুং অসক্কোন্তো মহন্তেন সদ্দেন পৰিদেৱি. বোধিসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং পুৰিসো অনাথো, ন খো পনেতং পতিৰূপং, যং এস মযি ঠিতে ইধ ৱিনস্সেয্যা’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং ভযেন পলাযন্তং দিস্ৱা ‘‘অম্ভো পুৰিস, নত্থি তে মং নিস্সায ভযং, মা পলাযি, কস্মা ত্ৱং পৰিদেৱন্তো ৱিচৰসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সামি, অহং মগ্গমূড়্হো অজ্জ মে সত্তমো দিৱসো’’তি ৱুত্তে ‘‘ভো পুৰিস, মা ভাযি, অহং তং মনুস্সপথে ঠপেস্সামী’’তি তং অত্তনো পিট্ঠিযং নিসীদাপেত্ৱা অৰঞ্ঞতো নীহৰিত্ৱা নিৱত্তি. সোপি পাপো ‘‘নগৰং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেস্সামী’’তি ৰুক্খসঞ্ঞং পব্বতসঞ্ঞঞ্চ কৰোন্তোৱ নিক্খমিত্ৱা বাৰাণসিং অগমাসি. তস্মিং কালে ৰঞ্ঞো মঙ্গলহত্থী মতো. সো পুৰিসো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা মহাপুৰিসস্স অত্তনো দিট্ঠভাৱং আৰোচেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘তৱানুচ্ছৱো, মহাৰাজ, গজো ৱসতি কাননে’’তিআদি.
তত্থ তৱানুচ্ছৱোতি তৱ ওপৱয্হং কাতুং অনুচ্ছৱিকো যুত্তো. ন তস্স পৰিক্খাযত্থোতি তস্স গহণে গমনুপচ্ছেদনত্থং সমন্ততো খণিতব্বপৰিক্খায ৱা কৰেণুযা কণ্ণপুটেন অত্তানং পটিচ্ছাদেত্ৱা খিত্তপাসৰজ্জুযা বন্ধিতব্বআড়কসঙ্খাতআলানেন ৱা যত্থ পৱিট্ঠো কত্থচি গন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসৱঞ্চনকাসুযা ৱা অত্থো পযোজনং নত্থি. সহগহিতেতি গহণসমকালং এৱ. এহিতীতি আগমিস্সতি.
ৰাজা ইমং মগ্গদেসকং কত্ৱা অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা ‘‘ইমিনা ৱুত্তং হত্থিনাগং আনেহী’’তি হত্থাচৰিযং সহ পৰিৱাৰেন পেসেসি. সো তেন সদ্ধিং গন্ত্ৱা বোধিসত্তং নড়িনিং পৱিসিত্ৱা গোচৰং গণ্হন্তং পস্সি. তেন ৱুত্তং –
৪. ‘‘তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, ৰাজাপি তুট্ঠমানসো;
পেসেসি হত্থিদমকং, ছেকাচৰিযং সুসিক্খিতং.
৫. ‘‘গন্ত্ৱা সো হত্থিদমকো, অদ্দস পদুমস্সৰে;
ভিসমুড়ালং উদ্ধৰন্তং, যাপনত্থায মাতুযা’’তি.
তত্থ ছেকাচৰিযন্তি হত্থিবন্ধনাদিৱিধিম্হি কুসলং হত্থাচৰিযং. সুসিক্খিতন্তি হত্থীনং সিক্খাপনৱিজ্জায নিট্ঠঙ্গমনেন সুট্ঠু সিক্খিতং.
৬. ৱিঞ্ঞায মে সীলগুণন্তি ‘‘ভদ্দো অযং হত্থাজানীযো ন মন্দো, ন চণ্ডো, ন ৱোমিস্সসীলো ৱা’’তি মম সীলগুণং জানিত্ৱা. কথং? লক্খণং উপধাৰযীতি সুসিক্খিতহত্থিসিপ্পত্তা মম লক্খণং সমন্ততো উপধাৰেসি. তেন সো এহি পুত্তাতি ৱত্ৱান, মম সোণ্ডায অগ্গহি.
৭. বোধিসত্তো হত্থাচৰিযং দিস্ৱা – ‘‘ইদং ভযং ময্হং এতস্স পুৰিসস্স সন্তিকা উপ্পন্নং, অহং খো পন মহাবলো হত্থিসহস্সম্পি ৱিদ্ধংসেতুং সমত্থো, পহোমি কুজ্ঝিত্ৱা সৰট্ঠকং সেনাৱাহনং নাসেতুং, সচে পন কুজ্ঝিস্সামি, সীলং মে ভিজ্জিস্সতি, তস্মা সত্তীহি কোট্টিযমানোপি ন কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সীসং ওনামেত্ৱা নিচ্চলোৱ অট্ঠাসি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যং মে তদা পাকতিকং, সৰীৰানুগতং বল’’ন্তিআদি.
তত্থ পাকতিকন্তি সভাৱসিদ্ধং. সৰীৰানুগতন্তি সৰীৰমেৱ অনুগতং কাযবলং, ন উপাযকুসলতাসঙ্খাতঞাণানুগতন্তি অধিপ্পাযো. অজ্জ নাগসহস্সানন্তি অজ্জকালে অনেকেসং হত্থিসহস্সানং সমুদিতানং. বলেন সমসাদিসন্তি তেসং সৰীৰবলেন সমসমমেৱ হুত্ৱা সদিসং, ন উপমামত্তেন. মঙ্গলহত্থিকুলে হি তদা বোধিসত্তো উপ্পন্নোতি.
৮. যদিহং তেসং পকুপ্পেয্যন্তি মং গহণায উপগতানং তেসং অহং যদি কুজ্ঝেয্যং, তেসং জীৱিতমদ্দনে পটিবলো ভৱেয্যং. ন কেৱলং তেসঞ্ঞেৱ, অথ খো যাৱ ৰজ্জম্পি মানুসন্তি যতো ৰজ্জতো তেসং আগতানং মনুস্সানং সব্বম্পি ৰজ্জং পোথেত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণং কৰেয্যং.
৯. অপি চাহং সীলৰক্খাযাতি এৱং সমত্থোপি চ অহং অত্তনি পতিট্ঠিতায সীলৰক্খায সীলগুত্তিযা গুত্তো বন্ধো ৱিয. ন কৰোমি চিত্তে অঞ্ঞথত্তন্তি তস্স সীলস্স অঞ্ঞথত্তভূতং তেসং সত্তানং পোথনাদিৱিধিং ময্হং চিত্তে ন কৰোমি, তত্থ চিত্তম্পি ন উপ্পাদেমি. পক্খিপন্তং মমাড়কেতি আলানত্থম্ভে পক্খিপন্তং, ‘‘দিস্ৱাপী’’তি ৱচনসেসো. কস্মাতি চে, সীলপাৰমিপূৰিযা ঈদিসেসু ঠানেসু সীলং অখণ্ডেন্তস্স মে নচিৰস্সেৱ সীলপাৰমী পৰিপূৰেস্সতীতি সীলপাৰমিপৰিপূৰণত্থং তস্স অঞ্ঞথত্তং চিত্তে ন কৰোমীতি যোজনা.
১০. ‘‘যদি তে ম’’ন্তি গাথাযপি সীলৰক্খায দড়্হং কত্ৱা সীলস্স অধিট্ঠিতভাৱমেৱ দস্সেতি. তত্থ কোট্টেয্যুন্তি ভিন্দেয্যুং. সীলখণ্ডভযা মমাতি মম সীলস্স খণ্ডনভযেন.
এৱং পন চিন্তেত্ৱা বোধিসত্তে নিচ্চলে ঠিতে হত্থাচৰিযো পদুমসৰং ওতৰিত্ৱা তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘এহি পুত্তা’’তি ৰজতদামসদিসায সোণ্ডায গহেত্ৱা সত্তমে দিৱসে বাৰাণসিং পাপুণি. সো অন্তৰামগ্গে ৱত্তমানোৱ ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. ৰাজা নগৰং অলঙ্কাৰাপেসি. হত্থাচৰিযো বোধিসত্তং কতগন্ধপৰিভণ্ডং অলঙ্কতপটিযত্তং হত্থিসালং নেত্ৱা ৱিচিত্ৰসাণিযা পৰিক্খিপাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা নানগ্গৰসভোজনং আদায গন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স দাপেসি. সো ‘‘মাতৰং ৱিনা গোচৰং ন গণ্হিস্সামী’’তি পিণ্ডং ন গণ্হি. যাচিতোপি অগ্গহেত্ৱা –
‘‘সা নূনসা কপণিকা, অন্ধা অপৰিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. –
আহ. তং সুত্ৱা ৰাজা –
‘‘কা নু তে সা মহানাগ, অন্ধা অপৰিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. – পুচ্ছিত্ৱা –
‘‘মাতা মে সা মহাৰাজ, অন্ধা অপৰিণাযিকা;
খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. –
ৱুত্তে অজ্জ সত্তমো দিৱসো ‘‘মাতা মে গোচৰং ন লভিত্থা’’তি ৱদতো ইমস্স গোচৰং অগণ্হন্তস্স. তস্মা –
‘‘মুঞ্চথেতং মহানাগং, যোযং ভৰতি মাতৰং;
সমেতু মাতৰা নাগো, সহ সব্বেহি ঞাতিভী’’তি. – ৱত্ৱা মুঞ্চাপেসি –
‘‘মুত্তো চ বন্ধনা নাগো, মুত্তদামায কুঞ্জৰো;
মুহুত্তং অস্সাসযিত্ৱা, অগমা যেন পব্বতো’’তি.
তত্থ কপণিকাতি ৱৰাকা. খাণুং পাদেন ঘট্টেতীতি অন্ধতায পুত্তৱিযোগদুক্খেন চ পৰিদেৱমানা তত্থ তত্থ ৰুক্খকড়িঙ্গৰে পাদেন ঘট্টেতি. চণ্ডোৰণং পতীতি চণ্ডোৰণপব্বতাভিমুখী, তস্মিং পব্বতপাদে পৰিব্ভমমানাতি অত্থো. অগমা যেন পব্বতোতি সো হত্থিনাগো বন্ধনা মুত্তো থোকং ৱিস্সমিত্ৱা ৰঞ্ঞো দসৰাজধম্মগাথাহি ধম্মং দেসেত্ৱা ‘‘অপ্পমত্তো হোহি, মহাৰাজা’’তি ওৱাদং দত্ৱা মহাজনেন গন্ধমালাদীহি পূজিযমানো নগৰা নিক্খমিত্ৱা তদহেৱ মাতৰা সমাগন্ত্ৱা সব্বং পৱত্তিং আচিক্খি. সা তুট্ঠমানসা –
‘‘চিৰং জীৱতু সো ৰাজা, কাসীনং ৰট্ঠৱড্ঢনো;
যো মে পুত্তং পমোচেসি, সদা ৱুদ্ধাপচাযিক’’ন্তি. (জা. ১.১১.১২) –
ৰঞ্ঞো অনুমোদনং অকাসি. ৰাজা বোধিসত্তস্স গুণে পসীদিত্ৱা নড়িনিযা অৱিদূৰে গামং মাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স মাতু চস্স নিবদ্ধং ৱত্তং পট্ঠপেসি. অপৰভাগে বোধিসত্তো মাতৰি মতায তস্সা সৰীৰপৰিহাৰং কত্ৱা কুৰণ্ডকঅস্সমপদং নাম গতো. তস্মিং পন ঠানে হিমৱন্ততো ওতৰিত্ৱা পঞ্চসতা ইসযো ৱসিংসু. তং ৱত্তং তেসং দত্ৱা ৰাজা বোধিসত্তস্স সমানৰূপং সিলাপটিমং কাৰেত্ৱা মহাসক্কাৰং পৱত্তেসি. জম্বুদীপৱাসিনো অনুসংৱচ্ছৰং সন্নিপতিত্ৱা হত্থিমহং নাম কৰিংসু.
তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, হত্থিনী মহামাযা, ৱনচৰকো দেৱদত্তো, মাতুপোসকহত্থিনাগো লোকনাথো.
ইধাপি দানপাৰমিআদযো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বা. সীলপাৰমী পন অতিসযৱতীতি সা এৱ দেসনং আৰুড়্হা. তথা তিৰচ্ছানযোনিযং উপ্পন্নোপি ব্ৰহ্মপুব্বদেৱপুব্বাচৰিযআহুনেয্যাদিভাৱেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেনপি পসত্থভাৱানুৰূপং মাতুযা গৰুচিত্তং উপট্ঠপেত্ৱা ‘‘মাতা নামেসা পুত্তস্স বহূপকাৰা, তস্মা মাতুপট্ঠানং নাম পণ্ডিতেন পঞ্ঞত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৱা অনেকেসং হত্থিসহস্সানং ইস্সৰাধিপতি মহানুভাৱো যূথপতি হুত্ৱা তেহি অনুৱত্তিযমানো এককৱিহাৰে অন্তৰাযং অগণেত্ৱা যূথং পহায এককো হুত্ৱা উপকাৰিখেত্তং পূজেস্সামীতি মাতুপোসনং, মগ্গমূড়্হপুৰিসং দিস্ৱা অনুকম্পায তং গহেত্ৱা মনুস্সগোচৰসম্পাপনং, তেন চ কতাপৰাধসহনং, হত্থাচৰিযপ্পমুখানং অত্তানং বন্ধিতুং আগতপুৰিসানং সমত্থোপি সমানো সন্তাসনমত্তেনপি তেসং পীড়না ভৱিস্সতি, ময্হঞ্চ সীলস্স খণ্ডাদিভাৱোতি তথা অকত্ৱা সুদন্তেন ওপৱয্হো ৱিয সুখেনেৱ গহণূপগমনং, মাতৰং ৱিনা ন কঞ্চি অজ্ঝোহৰিস্সামীতি সত্তাহম্পি অনাহাৰতা, ইমিনাপাহং বন্ধাপিতোতি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা ৰাজানং মেত্তায ফৰণং, তস্স চ নানানযেহি ধম্মদেসনাতি এৱমাদযো ইধ মহাপুৰিসস্স গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বা. তেন ৱুত্তং – ‘‘এৱং অচ্ছৰিযা এতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
মাতুপোসকচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ভূৰিদত্তচৰিযাৱণ্ণনা
১১. দুতিযে ভূৰিদত্তোতি ভূৰিসমদত্তো. দত্তোতি হি তদা বোধিসত্তস্স মাতাপিতূহি কতং নামং. যস্মা পনেসো নাগভৱনে ৱিৰূপক্খমহাৰাজভৱনে তাৱতিংসভৱনে চ উপ্পন্নে পঞ্হে সম্মদেৱ ৱিনিচ্ছিনাতি, একদিৱসঞ্চ ৱিৰূপক্খমহাৰাজে নাগপৰিসায সদ্ধিং তিদসপুৰং গন্ত্ৱা সক্কং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নে দেৱানমন্তৰে পঞ্হো সমুট্ঠাসি. তং কোচি কথেতুং নাসক্খি. সক্কেন পন অনুঞ্ঞাতো পল্লঙ্কৱৰগতো হুত্ৱা মহাসত্তোৱ কথেসি. অথ নং দেৱৰাজা দিব্বগন্ধপুপ্ফেহি পূজেত্ৱা ‘‘দত্ত, ত্ৱং পথৱিসমায ৱিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ইতো পট্ঠায ভূৰিদত্তো নামা’’তি আহ. ভূৰীতি হি পথৱিযা নামং, তস্মা ভূৰিসমতায ভূতে অত্থে ৰমতীতি চ ভূৰিসঙ্খাতায মহতিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা মহাসত্তো ‘‘ভূৰিদত্তো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. মহতিযা পন নাগিদ্ধিযা সমন্নাগতত্তা মহিদ্ধিকো চাতি.
অতীতে হি ইমস্মিংযেৱ কপ্পে বাৰাণসিৰঞ্ঞো পুত্তো পিতৰা ৰট্ঠতো পব্বাজিতো ৱনে ৱসন্তো অঞ্ঞতৰায নাগমাণৱিকায সংৱাসং কপ্পেসি. তেসং সংৱাসমন্ৱায দ্ৱে দাৰকা জাযিংসু – পুত্তো চ ধীতা চ. পুত্তস্স ‘‘সাগৰব্ৰহ্মদত্তো’’তি নামং কৰিংসু ধীতায ‘‘সমুদ্দজা’’তি. সো অপৰভাগে পিতু অচ্চযেন বাৰাণসিং গন্ত্ৱা ৰজ্জং কাৰেসি. অথ ধতৰট্ঠো নাম নাগৰাজা পঞ্চযোজনসতিকে নাগভৱনে নাগৰজ্জং কাৰেন্তো তং অভূতৱাদিকেন চিত্তচূড়েন নাম কচ্ছপেন ‘‘বাৰাণসিৰাজা অত্তনো ধীতৰং তুয্হং দাতুকামো, সা খো পন ৰাজধীতা সমুদ্দজা নাম অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা চা’’তি কথিতং সুত্ৱা ধতৰট্ঠো চত্তাৰো নাগমাণৱকে পেসেত্ৱা তং দাতুং অনিচ্ছন্তং নাগৱিভিংসিকায ভিংসাপেত্ৱা ‘‘দম্মী’’তি ৱুত্তে মহন্তং পণ্ণাকাৰং পেসেত্ৱা মহতিযা নাগিদ্ধিযা মহন্তেন পৰিৱাৰেন তস্স ধীতৰং নাগভৱনং নেত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি.
সা অপৰভাগে ধতৰট্ঠং পটিচ্চ সুদস্সনো, দত্তো, সুভোগো, অৰিট্ঠোতি চত্তাৰো পুত্তে পটিলভি. তেসু দত্তো বোধিসত্তো, সো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ সক্কেন তুট্ঠচিত্তেন ‘‘ভূৰিদত্তো’’তি গহিতনামত্তা ‘‘ভূৰিদত্তো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ নেসং পিতা যোজনসতিকং যোজনসতিকং ৰজ্জং ভাজেত্ৱা অদাসি. মহন্তো যসো অহোসি. সোড়সসোড়সনাগকঞ্ঞাসহস্সানি পৰিৱাৰযিংসু. পিতুপি একযোজনসতমেৱ ৰজ্জং অহোসি. তযো পুত্তা মাসে মাসে মাতাপিতৰো পস্সিতুং আগচ্ছন্তি, বোধিসত্তো পন অন্ৱদ্ধমাসং আগচ্ছতি.
সো একদিৱসং ৱিৰূপক্খমহাৰাজেন সদ্ধিং সক্কস্স উপট্ঠানং গতো ৱেজযন্তপাসাদং সুধম্মদেৱসভং পাৰিচ্ছত্তককোৱিড়াৰং পণ্ডুকম্বলসিলাসনং দেৱচ্ছৰাপৰিৱাৰং অতিমনোহৰং সক্কসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘এত্তকমত্তম্পি নাগত্তভাৱে ঠিতস্স দুল্লভং, কুতো সম্মাসম্বোধী’’তি নাগত্তভাৱং জিগুচ্ছিত্ৱা ‘‘নাগভৱনং গন্ত্ৱা উপোসথৱাসং ৱসিত্ৱা সীলমেৱ পগ্গণ্হিস্সামি, তং বোধিপৰিপাচনং হোতি, ইমস্মিং দেৱলোকে উপ্পত্তিকাৰণং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা নাগভৱনং গন্ত্ৱা মাতাপিতৰো আহ – ‘‘অম্মতাতা, অহং উপোসথকম্মং কৰিস্সামী’’তি. তেহি ‘‘ইধেৱ উপোসথং উপৱসাহি, বহিগতানং নাগানং মহন্তং ভয’’ন্তি ৱুত্তে একৱাৰং তথা কত্ৱা নাগকঞ্ঞাহি উপদ্দুতো পুনৱাৰে মাতাপিতূনং অনাৰোচেত্ৱা অত্তনো ভৰিযং আমন্তেত্ৱা ‘‘ভদ্দে, অহং মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা যমুনাতীৰে মহানিগ্ৰোধৰুক্খো অত্থি তস্স অৱিদূৰে ৱম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৱা চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং অধিট্ঠায নিপজ্জিত্ৱা ‘‘উপোসথকম্মং কৰিস্সামী’’তি নাগভৱনতো নিক্খমিত্ৱা তথা কৰোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিৰূপক্খেন মহাৰঞ্ঞা, দেৱলোকমগঞ্ছহ’’ন্তিআদি.
তত্থ ৱিৰূপক্খেন মহাৰঞ্ঞাতি ৱিৰূপক্খেন নাম নাগাধিপতিমহাৰাজেন. দেৱলোকন্তি তাৱতিংসদেৱলোকং. অগঞ্ছহন্তি অগঞ্ছিং, উপসঙ্কমিং অহং.
১২. তত্থাতি তস্মিং দেৱলোকে. পস্সিং ত্ৱাহন্তি অদ্দক্খিং অহং তু-সদ্দো নিপাতমত্তো. একন্তং সুখসমপ্পিতেতি একন্তং অচ্চন্তমেৱ সুখেন সমঙ্গীভূতে. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, ছ ফস্সাযতনিকা নাম সগ্গা. যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’তি (ম. নি. ৩.২৫৫) চ. তংসগ্গগমনত্থাযাতি তস্মিং সগ্গস্মিং উপ্পত্তিৱসেন গমনত্থায. সীলব্বতন্তি সীলসঙ্খাতং ৱতং. অথ ৱা সীলব্বতন্তি উপোসথসীলঞ্চেৱ ‘‘মম চম্মং চম্মত্থিকা হৰন্তূ’’তিআদিনা অত্তনো সৰীৰাৱযৱপৰিচ্চাগসমাদিযনসঙ্খাতং ৱতঞ্চ.
১৩. সৰীৰকিচ্চন্তি মুখধোৱনাদিসৰীৰপটিজগ্গনং. ভুত্ৱা যাপনমত্তকন্তি ইন্দ্ৰিযানি নিব্বিসেৱনানি কাতুং সৰীৰট্ঠিতিমত্তকং আহাৰং আহৰিত্ৱা. চতুৰো অঙ্গেতি চত্তাৰি অঙ্গানি. অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৱা. সেমীতি সযামি.
১৪. ছৱিযাতিআদি তেসং চতুন্নং অঙ্গানং দস্সনং. তত্থ চ ছৱিচম্মানং ৱিস্সজ্জনং একং অঙ্গং, সেসানি একেকমেৱ, মংসগ্গহণেনেৱ চেত্থ ৰুধিৰম্পি সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. এতেনাতি এতেহি. হৰাতু সোতি যস্স এতেহি ছৱিআদীহি কৰণীযং অত্থি, তস্স মযা দিন্নমেৱেতং. সব্বং সো হৰতূতি অত্তনো অত্তভাৱে অনপেক্খপৱাৰণং পৱাৰেতি.
এৱং মহাসত্তস্স ইমিনা নিযামেনেৱ অন্ৱদ্ধমাসং উপোসথকম্মং কৰোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৱীতিৱত্তো. এৱং গচ্ছন্তে কালে একদিৱসং অঞ্ঞতৰো নেসাদব্ৰাহ্মণো সোমদত্তেন নাম অত্তনো পুত্তেন সহ তং ঠানং পত্ৱা অৰুণুগ্গমনসমযে নাগকঞ্ঞাহি পৰিৱাৰিযমানং মহাসত্তং দিস্ৱা তস্স সন্তিকং অগমাসি. তাৱদেৱ নাগকঞ্ঞাযো পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা নাগভৱনমেৱ গতা. ব্ৰাহ্মণো মহাসত্তং পুচ্ছি – ‘‘কো নু খো ত্ৱং, মাৰিস, দেৱো ৱা যক্খো ৱা নাগো ৱা’’তি? বোধিসত্তো যথাভূতং অত্তানং আৱি কত্ৱা সচাযং ইতো গচ্ছেয্য, ইধ মে ৱাসং মহাজনস্স পাকটং কৰেয্য, তেন মে উপোসথৱাসস্স অন্তৰাযোপি সিযা. যংনূনাহং ইতো ইমং নাগভৱনং নেত্ৱা মহতিযা সম্পত্তিযা যোজেয্যং. এৱাযং তত্থেৱ অভিৰমিস্সতি, তেন মে উপোসথকম্মং অদ্ধনিযং সিযাতি. অথ নং আহ – ‘‘ব্ৰাহ্মণ, মহন্তং তে যসং দস্সামি, ৰমণীযং নাগভৱনং, এহি তত্থ গচ্ছামা’’তি. সামি, পুত্তো মে অত্থি, তস্মিং আগচ্ছন্তে আগমিস্সামীতি. গচ্ছ, ব্ৰাহ্মণ, পুত্তং আনেহীতি. ব্ৰাহ্মণো গন্ত্ৱা পুত্তস্স তমত্থং আৰোচেত্ৱা তং আনেসি. মহাসত্তো তে উভোপি আদায অত্তনো আনুভাৱেন নাগভৱনং আনেসি. তেসং তত্থ দিব্বো অত্তভাৱো পাতুভৱি. অথ তেসং মহাসত্তো দিব্বসম্পত্তিং দত্ৱা চত্তাৰি চত্তাৰি নাগকঞ্ঞাসতানি অদাসি. তে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৱিংসু.
বোধিসত্তোপি অপ্পমত্তো উপোসথকম্মং কৰোতি. অন্ৱদ্ধমাসং মাতাপিতূনং উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা ততো চ ব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যেন তে অত্থো, তং ৱদেয্যাসী’’তি আপুচ্ছিত্ৱা ‘‘অনুক্কণ্ঠমানো অভিৰমা’’তি ৱত্ৱা সোমদত্তেনপি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা অত্তনো নিৱেসনং গচ্ছতি. ব্ৰাহ্মণো সংৱচ্ছৰং তত্থ ৱসিত্ৱা মন্দপুঞ্ঞতায উক্কণ্ঠিত্ৱা অনিচ্ছমানম্পি পুত্তং গহেত্ৱা বোধিসত্তং আপুচ্ছিত্ৱা তেন দীযমানং বহুং ধনং সব্বকামদদং মণিৰতনম্পি অলক্খিকতায অগ্গহেত্ৱা ‘‘মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা পব্বজিস্সামী’’তি আহ. মহাসত্তো নাগমাণৱকে আণাপেত্ৱা তং সপুত্তকং মনুস্সলোকং পাপেসি. তে উভোপি দিব্বাভৰণানি দিব্বৱত্থানি চ ওমুঞ্চিত্ৱা ন্হাযিতুং একং পোক্খৰণিং ওতৰিংসু, তস্মিং খণে তানি অন্তৰধাযিত্ৱা নাগভৱনমেৱ অগমংসু. অথ পঠমনিৱত্থকাসাৱপিলোতিকাৱ সৰীৰে পটিমুঞ্চি, ধনুসৰসত্তিযো গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা মিগে ৱধিত্ৱা পুৰিমনিযামেনেৱ জীৱিকং কপ্পেসুং.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতৰো তাপসো সুপণ্ণৰাজতো লদ্ধং অলম্পাযনমন্তং তস্স অনুচ্ছৱিকানি ওসধানি মন্তূপচাৰঞ্চ অত্তানং উপট্ঠহন্তস্স অঞ্ঞতৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স অদাসি. সো ‘‘লদ্ধো মে জীৱিকূপাযো’’তি কতিপাহং ৱসিত্ৱা তাপসং আপুচ্ছিত্ৱা পক্কমন্তো অনুপুব্বেন যমুনাতীৰং পত্ৱা তং মন্তং সজ্ঝাযন্তো মহামগ্গেন গচ্ছতি. তদা বোধিসত্তস্স ভৱনতো তস্স পৰিচাৰিকা নাগমাণৱিকা তং সব্বকামদদং মণিৰতনং আদায যমুনাতীৰে ৱালুকাৰাসিমত্থকে ঠপেত্ৱা তস্সোভাসেন ৰত্তিযং কীড়িত্ৱা অৰুণুগ্গমনে তস্স ব্ৰাহ্মণস্স মন্তসদ্দং সুত্ৱা ‘‘সুপণ্ণো’’তি সঞ্ঞায ভযতজ্জিতা মণিৰতনং অগ্গহেত্ৱা পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা নাগভৱনং অগমংসু.
ব্ৰাহ্মণো তং মণিৰতনং আদায পাযাসি. তস্মিং খণে সো নেসাদব্ৰাহ্মণো পুত্তেন সদ্ধিং মিগৱধায অৰঞ্ঞং গচ্ছন্তো তস্স হত্থে তং মণিৰতনং দিস্ৱা ‘‘ইদং ভূৰিদত্তস্স সব্বকামদদং মণিৰতন’’ন্তি সঞ্জানিত্ৱা তং গণ্হিতুকামো তেন সদ্ধিং অল্লাপসল্লাপং কত্ৱা মন্তৱাদিভাৱং জানিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘সচে মে ত্ৱং ইমং মণিৰতনং দস্সসি, এৱাহং তে মহানুভাৱং নাগং দস্সেস্সামি, যং ত্ৱং গহেত্ৱা গামনিগমৰাজধানিযো চৰন্তো বহুধনং লচ্ছসী’’তি. ‘‘তেন হি দস্সেত্ৱা গণ্হাহী’’তি ৱুত্তে তং আদায বোধিসত্তং উপোসথকৰণট্ঠানে ৱম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৱা নিপন্নং অৱিদূৰে ঠিতো হত্থং পসাৰেত্ৱা দস্সেসি.
মহাসত্তো তং নেসাদং দিস্ৱা ‘‘অযং উপোসথস্স মে অন্তৰাযং কৰেয্যাতি নাগভৱনং নেত্ৱা মহাসম্পত্তিযং পতিট্ঠাপিতোপি ন ইচ্ছি. ততো অপক্কমিত্ৱা সযং গন্তুকামো মযা দীযমানম্পি মণিৰতনং গণ্হিতুং ন ইচ্ছি. ইদানি পন অহিগুণ্ডিকং গহেত্ৱা আগচ্ছতি. সচাহং ইমস্স মিত্তদুব্ভিনো কুজ্ঝেয্যং, সীলং মে খণ্ডং ভৱিস্সতি. মযা খো পন পঠমংযেৱ চতুৰঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো অধিট্ঠিতো, সো যথাধিট্ঠিতোৱ হোতু. অলম্পাযনো মং ছিন্দতু ৱা মা ৱা, নেৱস্স কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱা অধিট্ঠানপাৰমিং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা ভোগন্তৰে সীসং পক্খিপিত্ৱা নিচ্চলোৱ হুত্ৱা নিপজ্জি. নেসাদব্ৰাহ্মণোপি ‘‘ভো অলম্পাযন, ইমং নাগং গণ্হ, মণিং মে দেহী’’তি আহ. অলম্পাযনো নাগং দিস্ৱা তুট্ঠো মণিং কিস্মিঞ্চি অগণেত্ৱা ‘‘গণ্হ, ব্ৰাহ্মণা’’তি হত্থে খিপি. সো তস্স হত্থতো ভস্সিত্ৱা পথৱিযং পতিতমত্তোৱ পথৱিং পৱিসিত্ৱা নাগভৱনমেৱ গতো. নেসাদব্ৰাহ্মণো মণিৰতনতো ভূৰিদত্তেন সদ্ধিং মিত্তভাৱতো চ পৰিহাযিত্ৱা নিপ্পচ্চযোৱ পক্কন্তো.
১৫. অলম্পাযনোপি মহানুভাৱেহি ওসধেহি অত্তনো সৰীৰং মক্খেত্ৱা থোকং খাদিত্ৱা খেড়ং অত্তনো কাযস্মিং পৰিভাৱেত্ৱা দিব্বমন্তং জপ্পন্তো বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা সীসে দড়্হং গণ্হন্তো মুখমস্স ৱিৱৰিত্ৱা ওসধং খাদিত্ৱা মুখে সহখেড়ং ওসিঞ্চি. সুচিজাতিকো মহাসত্তো সীলভেদভযেন অকুজ্ঝিত্ৱা অক্খীনি ন উম্মীলেসি. অথ নং ওসধমন্তবলেন নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা হেট্ঠা সীসং কত্ৱা সঞ্চালেত্ৱা গহিতগোচৰং ছড্ডাপেত্ৱা ভূমিযং দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৱা মসূৰকং মদ্দন্তো ৱিয হত্থেহি পৰিমদ্দি. অট্ঠীনি চুণ্ণিযমানানি ৱিয অহেসুং.
পুন নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা দুস্সং পোথেন্তো ৱিয পোথেসি. মহাসত্তো এৱৰূপং দুক্খং অনুভোন্তোপি নেৱ কুজ্ঝিত্থ. অঞ্ঞদত্থু অত্তনো সীলমেৱ আৱজ্জেসি. ইতি সো মহাসত্তং দুব্বলং কত্ৱা ৱল্লীহি পেড়ং সজ্জেত্ৱা মহাসত্তং তত্থ পক্খিপি. সৰীৰং পনস্স মহন্তং তত্থ ন পৱিসতি. অথ নং পণ্হিযা কোট্টেন্তো পৱেসেত্ৱা পেড়ং আদায একং গামং গন্ত্ৱা গামমজ্ঝে ওতাৰেত্ৱা ‘‘নাগস্স নচ্চং দট্ঠুকামা আগচ্ছন্তূ’’তি সদ্দমকাসি. সকলগামৱাসিনো সন্নিপতিংসু. তস্মিং খণে অলম্পাযনো ‘‘নিক্খম মহানাগা’’তি আহ. মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মযা পৰিসং তোসেন্তেন কীড়িতুং ৱট্টতি, এৱং অলম্পাযনো বহুধনং লভিত্ৱা তুট্ঠো মং ৱিস্সজ্জেস্সতি, যং যং এস মং কাৰেতি, তং তং কৰিস্সামী’’তি.
অথ নং সো পেড়তো নিক্খমন্তং ‘‘মহা হোহী’’তি আহ, সো মহা অহোসি. ‘‘খুদ্দকো ৱট্টো ৱিফণো একফণো দ্ৱিফণো যাৱ সহস্সফণো উচ্চো নীচো দিস্সমানকাযো অদিস্সমানকাযো দিস্সমানউপড্ঢকাযো নীলো পীতো লোহিতো ওদাতো মঞ্জিট্ঠো হোহি, ধূমং ৱিস্সজ্জেহি, জালসিখং উদকঞ্চ ৱিস্সজ্জেহী’’তি ৱুত্তে তেন ৱুত্তং তং তং আকাৰং নিম্মিনিত্ৱা নচ্চং দস্সেসি. তং দিস্ৱা মনুস্সা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতা বহুং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণৱত্থালঙ্কাৰাদিং অদংসু. ইতি তস্মিং গামে সতসহস্সমত্তং লভি. সো কিঞ্চাপি মহাসত্তং গণ্হন্তো ‘‘সহস্সং লভিত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. তং পন ধনং লভিত্ৱা ‘‘গামকেপি তাৱ মযা এত্তকং ধনং লদ্ধং, নগৰে কিৰ বহুধনং লভিস্সামী’’তি ধনলোভেন ন মুঞ্চি.
সো তস্মিং গামে কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৱা ৰতনমযং পেড়ং কাৰেত্ৱা তত্থ মহাসত্তং পক্খিপিত্ৱা সুখযানকং আৰুয্হ মহন্তেন পৰিৱাৰেন গামনিগমৰাজধানীসু তং কীড়াপেত্ৱা বাৰাণসিং পাপুণি, নাগৰাজস্স মধুলাজং দেতি, অবদ্ধসত্তুঞ্চ দেতি. সো গোচৰং ন গণ্হি অৱিস্সজ্জনভযেন. গোচৰং অগণ্হন্তম্পি চ নং চত্তাৰো নগৰদ্ৱাৰে আদিং কত্ৱা তত্থ তত্থ মাসমত্তং কীড়াপেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সংসিতো অকতঞ্ঞুনা’’তিআদি.
তত্থ সংসিতোতি এসো নাগো অমুকস্স নিগ্ৰোধৰুক্খস্স সমীপে ৱম্মিকমত্থকে সযিতোতি এৱং ঠানং দস্সেত্ৱা কথিতো. অকতঞ্ঞুনাতি অত্তনা কতং উপকাৰং অজানন্তেন মিত্তদুব্ভিনা নেসাদব্ৰাহ্মণেনাতি অধিপ্পাযো. অলম্পাযনোতি অলম্পাযনৱিজ্জাপৰিজপ্পনেন ‘‘অলম্পাযনো’’তি এৱং লদ্ধনামো অহিতুণ্ডিকব্ৰাহ্মণো. মমগ্গহীতি মং অগ্গহেসি. কীড়েতি মং তহিং তহিন্তি তত্থ তত্থ গামনিগমৰাজধানীসু অত্তনো জীৱিকত্থং মং কীড়াপেতি.
১৭. তিণতোপি লহুকো মমাতি অত্তনো জীৱিতপৰিচ্চাগো তিণসলাকপৰিচ্চাগতোপি লহুকো হুত্ৱা মম উপট্ঠাতীতি অত্থো. পথৱীউপ্পতনং ৱিযাতি সীলৱীতিক্কমো পন চতুনহুতাধিকদ্ৱিযোজনসতসহস্সবহলায মহাপথৱিযা পৰিৱত্তনং ৱিয ততোপি তং ভাৰিযতৰং হুত্ৱা ময্হং উপট্ঠাতীতি দস্সেতি.
১৮. নিৰন্তৰং জাতিসতন্তি মম জাতীনং অনেকসতম্পি অনেকসতাসুপি জাতীসু নিৰন্তৰমেৱ সীলস্স অৱীতিক্কমনহেতু. মম জীৱিতং চজেয্যং চজিতুং সক্কোমি. নেৱ সীলং পভিন্দেয্যন্তি সীলং পন সমাদিন্নং একম্পি নেৱ ভিন্দেয্যং ন ৱিনাসেয্যং. চতুদ্দীপান হেতূতি চক্কৱত্তিৰজ্জসিৰিযাপি কাৰণাতি দস্সেতি.
১৯. ইদানি যদত্থং অত্তনো জীৱিতম্পি পৰিচ্চজিত্ৱা তদা সীলমেৱ ৰক্খিতং, তায চ সীলৰক্খায তথা অনত্থকাৰকেসু নেসাদঅলম্পাযনব্ৰাহ্মণেসু চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তি ওসানগাথমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ.
এৱং পন মহাসত্তে অহিতুণ্ডিকহত্থগতে তস্স মাতা দুস্সুপিনং দিস্ৱা পুত্তঞ্চ তত্থ অপস্সন্তী সোকাভিভূতা অহোসি. অথস্সা জেট্ঠপুত্তো সুদস্সনো তং পৱত্তিং সুত্ৱা সুভোগং ‘‘হিমৱন্তং গন্ত্ৱা পঞ্চসু মহানদীসু সত্তসু মহাসৰেসু ভূৰিদত্তং উপধাৰেত্ৱা এহী’’তি পহিণি. কাণাৰিট্ঠং ‘‘দেৱলোকং গন্ত্ৱা সচে দেৱতাহি ধম্মং সোতুকামাহি ভূৰিদত্তো তত্থ নীতো, ততো নং আনেহী’’তি পহিণি. সযং পন ‘‘মনুস্সলোকে গৱেসিস্সামী’’তি তাপসৱেসেন নাগভৱনতো নিক্খমি. অচ্চিমুখী নামস্স ৱেমাতিকা ভগিনী বোধিসত্তে অধিমত্তসিনেহা তং অনুবন্ধি. তং মণ্ডূকচ্ছাপিং কত্ৱা জটন্তৰে পক্খিপিত্ৱা মহাসত্তস্স উপোসথকৰণট্ঠানং আদিং কত্ৱা সব্বত্থ গৱেসন্তো অনুক্কমেন বাৰাণসিং পত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰং অগমাসি. তদা অলম্পাযনো ৰাজঙ্গণে মহাজনস্স মজ্ঝে ৰঞ্ঞো ভূৰিদত্তস্স কীড়ং দস্সেতুং পেড়ং ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘এহি মহানাগা’’তি সঞ্ঞমদাসি.
মহাসত্তো সীসং নীহৰিত্ৱা ওলোকেন্তো জেট্ঠভাতিকং দিস্ৱা পেড়তো নিক্খম্ম তদভিমুখো পাযাসি. মহাজনো ভীতো পটিক্কমি. সো গন্ত্ৱা তং অভিৱাদেত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা পেড়মেৱ পাৱিসি. অলম্পাযনো ‘‘ইমিনা অযং তাপসো দট্ঠো’’তি সঞ্ঞায ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি আহ. সুদস্সনো ‘‘অযং নাগো ময্হং কিং কৰিস্সতি, মযা সদিসো অহিতুণ্ডিকো নাম নত্থী’’তি তেন ৱাদপ্পটিৱাদং সমুট্ঠাপেত্ৱা ‘‘ত্ৱং ইমং নাগং গহেত্ৱা গজ্জসি, অহং তং ইমায মণ্ডূকচ্ছাপিযা ইচ্ছন্তো নাসযিস্সামী’’তি ভগিনিং পক্কোসিত্ৱা হত্থং পসাৰেসি. সা তস্স সদ্দং সুত্ৱা জটন্তৰে নিপন্না তিক্খত্তুং মণ্ডূকৱস্সিতং ৱস্সিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অংসকূটে নিসীদিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা তস্স হত্থতলে তীণি ৱিসবিন্দূনি পাতেত্ৱা পুন তস্স জটন্তৰমেৱ পাৱিসি.
সুদস্সনো ৱিসবিন্দুং দস্সেত্ৱা ‘‘ইদং বিন্দুং সচে পথৱিযং পাতেস্সতি, ওসধিতিণৱনপ্পতযো সব্বে নস্সিস্সন্তি. সচে আকাসে খিপিস্সতি, সত্তৱস্সানি দেৱো ন ৱস্সিস্সতি. সচে উদকে পাতেস্সতি, যাৱতা তত্থ উদকজাতা পাণা সব্বে মৰেয্যু’’ন্তি ৱত্ৱা ৰাজানং সদ্দহাপেতুং তযো আৱাটে খণাপেত্ৱা একং নানাভেসজ্জানং পূৰেসি, দুতিযং গোমযস্স, ততিযং দিব্বোসধানঞ্চেৱ পূৰেত্ৱা মজ্ঝে আৱাটে ৱিসবিন্দুং পক্খিপি. তঙ্খণঞ্ঞেৱ ধূমাযিত্ৱা জালা উট্ঠহি. সা গন্ত্ৱা গোমযাৱাটং গণ্হি. ততোপি জালা উট্ঠায দিব্বোসধপুণ্ণং গহেত্ৱা দিব্বোসধানি ঝাপেত্ৱা নিব্বাযি. অলম্পাযনং তত্থ আৱাটস্স অৱিদূৰে ঠিতং উসুমা ফৰিত্ৱা সৰীৰচ্ছৱিং উপ্পাটেত্ৱা গতা. সেতকুট্ঠী অহোসি. সো ভযতজ্জিতো ‘‘নাগৰাজানং ৱিস্সজ্জেমী’’তি তিক্খত্তুং ৱাচং নিচ্ছাৰেসি. তং সুত্ৱা বোধিসত্তো ৰতনপেড়ায নিক্খমিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং অত্তভাৱং মাপেত্ৱা দেৱলীড়ায ঠিতো. সুদস্সনো চ অচ্চিমুখী চ তথেৱ অট্ঠংসু.
ততো সুদস্সনো অত্তনো ভাগিনেয্যভাৱং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. তং সুত্ৱা ৰাজা তে আলিঙ্গিত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা অন্তেপুৰং নেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং কত্ৱা ভূৰিদত্তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কৰোন্তো ‘‘তাত, এৱং মহানুভাৱং তং অলম্পাযনো কথং গণ্হী’’তি পুচ্ছি. সো সব্বং ৱিত্থাৰেন কথেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম ইমিনা নিযামেন ৰজ্জং কাৰেতুং ৱট্টতী’’তি মাতুলস্স ধম্মং দেসেসি. অথ সুদস্সনো ‘‘মাতুল, মম মাতা ভূৰিদত্তং অপস্সন্তী কিলমতি, ন সক্কা অম্হেহি ইধ পপঞ্চং কাতু’’ন্তি মাতুলং আপুচ্ছিত্ৱা ভূৰিদত্তঅচ্চিমুখীহি সদ্ধিং নাগভৱনমেৱ গতো.
অথ তত্থ মহাপুৰিসো গিলানসেয্যায নিপন্নো গিলানপুচ্ছনত্থং আগতায মহতিযা নাগপৰিসায ৱেদে চ যঞ্ঞে চ ব্ৰাহ্মণে চ সম্ভাৱেত্ৱা কাণাৰিট্ঠে কথেন্তে তং ৱাদং ভিন্দিত্ৱা নানানযেহি ধম্মং দেসেত্ৱা সীলসম্পদায দিট্ঠিসম্পদায চ পতিট্ঠাপেত্ৱা যাৱজীৱং সীলানি ৰক্খিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা আযুপৰিযোসানে সগ্গপুৰং পূৰেসি.
তদা মাতাপিতৰো মহাৰাজকুলানি অহেসুং. নেসাদব্ৰাহ্মণো দেৱদত্তো, সোমদত্তো আনন্দো, অচ্চিমুখী উপ্পলৱণ্ণা, সুদস্সনো সাৰিপুত্তো, সুভোগো মহামোগ্গল্লানো, কাণাৰিট্ঠো সুনক্খত্তো, ভূৰিদত্তো লোকনাথো.
তস্স ইধাপি সেসপাৰমিযো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ নিদ্ধাৰেতব্বা. ইধাপি যোজনসতিকে অত্তনো নাগভৱনট্ঠানে সোড়সহি নাগকঞ্ঞাসহস্সেহি চিত্তৰূপং ৱিয পৰিচাৰিযমানো দেৱলোকসম্পত্তিসদিসে নাগলোকিস্সৰিযে ঠিতোপি ইস্সৰিযমদং অকত্ৱা অন্ৱদ্ধমাসং মাতাপিতুউপট্ঠানং, কুলে জেট্ঠাপচাযনং, সকলায নাগপৰিসায চাতুমহাৰাজিকপৰিসায তাৱতিংসপৰিসায চ সমুট্ঠিতপঞ্হানং তংতংপৰিসমজ্ঝে কুমুদনালকলাপং ৱিয সুনিসিতসত্থেন অত্তনো পঞ্ঞাসত্থেন তাৱদেৱ পচ্ছিন্দিত্ৱা তেসং চিত্তানুকূলধম্মদেসনা, ৱুত্তপ্পকাৰং ভোগসম্পত্তিং পহায অত্তনো সৰীৰজীৱিতনিৰপেক্খং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উপোসথাধিট্ঠানং, তত্থ চ পটিঞ্ঞায ৱিসংৱাদনভযেন অহিতুণ্ডিকহত্থগমনং, তস্মিঞ্চ মুখে ৱিসমিস্সখেড়পাতনং নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা আৱিঞ্ছনং কড্ঢনং ভূমিযং ঘংসনং মদ্দনং পোথনন্তি এৱমাদিং নানপ্পকাৰৱিপ্পকাৰং কৰোন্তেপি এৱৰূপং মহাদুক্খং অনুভৱতোপি কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনমত্তেন তং ছাৰিকং কাতুং সমত্থস্সাপি সীলপাৰমিং আৱজ্জিত্ৱা সীলখণ্ডনভযেন ঈসকম্পি চিত্তস্স ৱিকাৰাভাৱো, ধনং লভাপেমীতি ৱা তস্স চিত্তানুৱত্তনং, সুভোগেন পুনানীতস্স অকতঞ্ঞুনো মিত্তদুব্ভিস্স নেসাদব্ৰাহ্মণস্স সীলং অনধিট্ঠহিত্ৱাপি অকুজ্ঝনং, কাণাৰিট্ঠেন কথিতং মিচ্ছাৱাদং ভিন্দিত্ৱা অনেকপৰিযাযেন ধম্মং ভাসিত্ৱা নাগপৰিসায সীলেসু সম্মাদিট্ঠিযঞ্চ পতিট্ঠাপনন্তি এৱমাদযো বোধিসত্তস্স গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বা. তেনেতং ৱুচ্চতি – ‘‘এৱং অচ্ছৰিযা হেতে…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
ভূৰিদত্তচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. চম্পেয্যনাগচৰিযাৱণ্ণনা
২০. ততিযে চম্পেয্যকোতি অঙ্গমগধৰট্ঠানং অন্তৰে চম্পা নাম নদী, তস্সা হেট্ঠা নাগভৱনম্পি অৱিদূৰভৱত্তা চম্পা নাম, তত্থ জাতো নাগৰাজা চম্পেয্যকো. তদাপি ধম্মিকো আসিন্তি তস্মিং চম্পেয্যনাগৰাজকালেপি অহং ধম্মচাৰী অহোসিং.
বোধিসত্তো হি তদা চম্পানাগভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা চম্পেয্যো নাম নাগৰাজা অহোসি, মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো. সো তত্থ নাগৰজ্জং কাৰেন্তো দেৱৰাজভোগসম্পত্তিসদিসইস্সৰিযসম্পত্তিং অনুভৱন্তো পাৰমিপূৰণস্স অনোকাসভাৱতো ‘‘কিং মে ইমায তিৰচ্ছানযোনিযা, উপোসথৱাসং ৱসিত্ৱা ইতো মুচ্চিত্ৱা সম্মদেৱ পাৰমিযো পূৰেস্সামী’’তি ততো পট্ঠায অত্তনো পাসাদেযেৱ উপোসথকম্মং কৰোতি. অলঙ্কতনাগমাণৱিকা তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো ‘‘ইধ মে সীলস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি পাসাদতো নিক্খমিত্ৱা উয্যানে নিসীদতি. তত্ৰাপি তা আগচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইধ মে সীলস্স সংকিলেসো ভৱিস্সতি, ইতো নাগভৱনতো নিক্খমিত্ৱা মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা উপোসথৱাসং ৱসিস্সামী’’তি. সো ততো পট্ঠায উপোসথদিৱসেসু নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা একস্স পচ্চন্তগামস্স অৱিদূৰে মগ্গসমীপে ৱম্মিকমত্থকে ‘‘মম চম্মাদীহি অত্থিকা চম্মাদীনি গণ্হন্তু, কীড়াসপ্পং ৱা কাতুকামা কীড়াসপ্পং কৰোন্তূ’’তি সৰীৰং দানমুখে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভোগে আভুজিত্ৱা নিপন্নো উপোসথৱাসং ৱসতি চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযঞ্চ, পাটিপদে নাগভৱনং গচ্ছতি. তস্সেৱং উপোসথং কৰোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৱীতিৱত্তো.
অথ বোধিসত্তো সুমনায নাম অত্তনো অগ্গমহেসিযা ‘‘দেৱ, ত্ৱং মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা উপোসথং উপৱসসি, সো চ সাসঙ্কো সপ্পটিভযো’’তি ৱুত্তো মঙ্গলপোক্খৰণিতীৰে ঠত্ৱা ‘‘সচে মং, ভদ্দে, কোচি পহৰিত্ৱা কিলমেস্সতি, ইমিস্সা পোক্খৰণিযা উদকং আৱিলং ভৱিস্সতি. সচে সুপণ্ণো গণ্হিস্সতি, উদকং পক্কুথিস্সতি. সচে অহিতুণ্ডিকো গণ্হিস্সতি, উদকং লোহিতৱণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি তীণি নিমিত্তানি তস্সা আচিক্খিত্ৱা চাতুদ্দসীউপোসথং অধিট্ঠায নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱম্মিকমত্থকে নিপজ্জি সৰীৰসোভায ৱম্মিকং সোভযমানো. সৰীৰঞ্হিস্স ৰজতদামং ৱিয সেতং অহোসি, মত্থকো ৰত্তকম্বলগেণ্ডুকো ৱিয, সৰীৰং নঙ্গলসীসপ্পমাণং ভূৰিদত্তকালে (জা. ২.২২.৭৮৪ আদযো) পন ঊৰুপ্পমাণং, সঙ্খপালকালে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) একদোণিকনাৱপ্পমাণং.
তদা একো বাৰাণসিমাণৱো তক্কসিলং গন্ত্ৱা অলম্পাযনমন্তং উগ্গণ্হিত্ৱা তেন মগ্গেন অত্তনো গামং গচ্ছন্তো মহাসত্তং দিস্ৱা ‘‘কিং মে তুচ্ছহত্থেন গামং গন্তুং, ইমং নাগং গহেত্ৱা গামনিগমৰাজধানীসু কীড়াপেন্তো ধনং উপ্পাদেত্ৱাৱ গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দিব্বোসধানি গহেত্ৱা দিব্বমন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা তস্স সন্তিকং অগমাসি. দিব্বমন্তং সুতকালতো পট্ঠায মহাসত্তস্স কণ্ণেসু তত্তসলাকাপৱেসনকালো ৱিয অহোসি, মত্থকে সিখৰেন অভিমন্থিযমানো ৱিয. সো ‘‘কো নু খো এসো’’তি ভোগন্তৰতো সীসং উক্খিপিত্ৱা ওলোকেন্তো অহিতুণ্ডিকং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মম ৱিসং উগ্গতেজং, সচাহং কুজ্ঝিত্ৱা নাসাৱাতং ৱিস্সজ্জেস্সামি, এতস্স সৰীৰং ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰিস্সতি, অথ মে সীলং খণ্ডং ভৱিস্সতি, ন নং ওলোকেস্সামী’’তি. সো অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱা সীসং ভোগন্তৰে ঠপেসি. অহিতুণ্ডিকব্ৰাহ্মণো ওসধং খাদিত্ৱা মন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা খেড়ং মহাসত্তস্স সৰীৰে ওসিঞ্চি. ওসধানঞ্চ মন্তস্স চ আনুভাৱেন খেড়েন ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানে ফোটানং উট্ঠানকালো ৱিয অহোসি.
অথ সো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৱা অজপদেন দণ্ডেন উপ্পীড়েত্ৱা দুব্বলং কত্ৱা সীসং দড়্হং গহেত্ৱা নিপ্পীড়েসি. মহাসত্তো মুখং ৱিৱৰি. অথস্স মুখে খেড়ং ওসিঞ্চিত্ৱা ওসধমন্তবলেন দন্তে ভিন্দি. মুখং লোহিতস্স পূৰি. মহাসত্তো অত্তনো সীলভেদভযেন এৱৰূপং দুক্খং অধিৱাসেন্তো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ওলোকনমত্তম্পি নাকাসি. সোপি ‘‘নাগৰাজানং দুব্বলং কৰিস্সামী’’তি নঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায অট্ঠীনি সংচুণ্ণযমানো ৱিয সকলসৰীৰং মদ্দিত্ৱা পট্টকৱেঠনং নাম ৱেঠেসি, তন্তমজ্জিতং নাম মজ্জি, নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা দুস্সপোথনং নাম পোথেসি. মহাসত্তস্স সকলসৰীৰং লোহিতমক্খিতং অহোসি, সো মহাৱেদনং অধিৱাসেসি.
অথস্স দুব্বলভাৱং ঞত্ৱা ৱল্লীহি পেড়ং কৰিত্ৱা তত্থ নং পক্খিপিত্ৱা পচ্চন্তগামং নেত্ৱা মহাজনস্স মজ্ঝে কীড়াপেসি. নীলাদীসু ৱণ্ণেসু ৱট্টচতুৰস্সাদীসু সণ্ঠানেসু অণুংথূলাদীসু পমাণেসু যং যং ব্ৰাহ্মণো ইচ্ছতি, মহাসত্তো তং তদেৱ কত্ৱা নচ্চতি, ফণসতম্পি ফণসহস্সম্পি কৰোতিযেৱ. মহাজনো পসীদিত্ৱা বহুধনমদাসি. একদিৱসমেৱ কহাপণসহস্সঞ্চেৱ সহস্সগ্ঘনিকে চ পৰিক্খাৰে লভি. ব্ৰাহ্মণো আদিতোৱ ‘‘সহস্সং লভিত্ৱা ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তং পন ধনং লভিত্ৱা ‘‘পচ্চন্তগামেযেৱ তাৱ মে এত্তকং ধনং লদ্ধং, ৰাজৰাজমহামত্তানং দস্সিতে কীৱ বহুং ধনং লভিস্সামী’’তি সকটঞ্চ সুখযানকঞ্চ গহেত্ৱা সকটে পৰিক্খাৰে ঠপেত্ৱা সুখযানকে নিসিন্নো ‘‘মহন্তেন পৰিৱাৰেন মহাসত্তং গামনিগমৰাজধানীসু কীড়াপেন্তো বাৰাণসিযং উগ্গসেনৰঞ্ঞো সন্তিকে কীড়াপেত্ৱা ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি অগমাসি. সো মণ্ডূকে মাৰেত্ৱা নাগৰঞ্ঞো দেতি. নাগৰাজা ‘‘পুনপ্পুনং মং নিস্সায মাৰেস্সতী’’তি ন খাদতি. অথস্স মধুলাজে অদাসি. তেপি ‘‘সচাহং গোচৰং গণ্হিস্সামি, অন্তোপেড়াযমেৱ মৰণং ভৱিস্সতী’’তি ন খাদতি.
২১. ব্ৰাহ্মণো মাসমত্তেন বাৰাণসিং পত্ৱা দ্ৱাৰগামকে তং কীড়াপেন্তো বহুধনং লভি. ৰাজাপি নং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘অম্হাকম্পি কীড়াপেহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, দেৱ, স্ৱে পন্নৰসে তুম্হাকং কীড়াপেস্সামী’’তি আহ. ৰাজা ‘‘স্ৱে নাগৰাজা ৰাজঙ্গণে নচ্চিস্সতি, মহাজনো সন্নিপতিত্ৱা পস্সতূ’’তি ভেৰিং চৰাপেত্ৱা পুনদিৱসে ৰাজঙ্গণং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণং পক্কোসাপেসি. সো ৰতনপেড়ায মহাসত্তং নেত্ৱা ৱিচিত্তত্থৰে পেড়ং ঠপেত্ৱা নিসীদি. ৰাজাপি পাসাদা ওৰুয্হ মহাজনপৰিৱুতো ৰাজাসনে নিসীদি. ব্ৰাহ্মণো মহাসত্তং নীহৰিত্ৱা নচ্চাপেসি. মহাসত্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতাকাৰং দস্সেসি. মহাজনো সকভাৱেন সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি. চেলুক্খেপসহস্সানি পৱত্তন্তি. বোধিসত্তস্স উপৰি ৰতনৱস্সং ৱস্সি. তেন ৱুত্তং ‘‘তদাপি মং ধম্মচাৰি’’ন্তিআদি.
তত্থ তদাপীতি যদাহং চম্পেয্যকো নাগৰাজা হোমি, তদাপি. ধম্মচাৰিন্তি দসকুসলকম্মপথধম্মং এৱ চৰতি, ন অণুমত্তম্পি অধম্মন্তি ধম্মচাৰী. উপৱুট্ঠউপোসথন্তি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স অৰিযুপোসথসীলস্স ৰক্খণৱসেন উপৱসিতউপোসথং. ৰাজদ্ৱাৰম্হি কীড়তীতি বাৰাণসিযং উগ্গসেনৰঞ্ঞো গেহদ্ৱাৰে কীড়াপেতি.
২২. যং যং সো ৱণ্ণং চিন্তযীতি সো অহিতুণ্ডিকব্ৰাহ্মণো ‘‘যং যং নীলাদিৱণ্ণং হোতূ’’তি চিন্তেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘নীলং ৱ পীতলোহিত’’ন্তি. তত্থ নীলং ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, গাথাসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তো, তেন ৱাসদ্দেন ৱুত্তাৱসিট্ঠং ওদাতাদিৱণ্ণৱিসেসঞ্চেৱ ৱট্টাদিসণ্ঠানৱিসেসঞ্চ অণুংথূলাদিপমাণৱিসেসঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স চিত্তানুৱত্তন্তোতি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স চিত্তং অনুৱত্তন্তো. চিন্তিতসন্নিভোতি তেন চিন্তিতচিন্তিতাকাৰেন পেক্খজনস্স উপট্ঠহামীতি দস্সেতি.
২৩. ন কেৱলঞ্চ তেন চিন্তিতাকাৰদস্সনং এৱ ময্হং আনুভাৱো. অপি চ থলং কৰেয্যমুদকং, উদকম্পি থলং কৰেতি থলং মহাপথৱিং গহেত্ৱা উদকং, উদকম্পি গহেত্ৱা পথৱিং কাতুং সক্কুণেয্যং এৱং মহানুভাৱো চ. যদিহং তস্স কুপ্পেয্যন্তি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স অহং যদি কুজ্ঝেয্যং. খণেন ছাৰিকং কৰেতি কোধুপ্পাদক্খণে এৱ ভস্মং কৰেয্যং.
২৪. এৱং ভগৱা তদা অত্তনো উপ্পজ্জনকানত্থপটিবাহনে সমত্থতং দস্সেত্ৱা ইদানি যেন অধিপ্পাযেন তং পটিবাহনং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘যদি চিত্তৱসী হেস্স’’ন্তিআদিমাহ.
তস্সত্থো – ‘‘অযং অহিতুণ্ডিকো মং অতিৱিয বাধতি, ন মে আনুভাৱং জানাতি, হন্দস্স মে আনুভাৱং দস্সেস্সামী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনমত্তেনাপি যদি চিত্তৱসী অভৱিস্সং, অথ সো ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰিস্সতি. অহং যথাসমাদিন্নতো পৰিহাযিস্সামি সীলতো. তথা চ সতি সীলেন পৰিহীনস্স খণ্ডিতসীলস্স য্ৱাযং মযা দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলতো পট্ঠায অভিপত্থিতো, উত্তমত্থো বুদ্ধভাৱো সো ন সিজ্ঝতি.
২৫. কামং ভিজ্জতুযং কাযোতি অযং চাতুমহাভূতিকো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মো কাযো কিঞ্চাপি ভিজ্জতু ৱিনস্সতু, ইধেৱ ইমস্মিং এৱ ঠানে মহাৱাতে খিত্তভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰীযতু, নেৱ সীলং পভিন্দেয্যং, ৱিকিৰন্তে ভুসং ৱিযাতি সীলং পন উত্তমত্থসিদ্ধিযা হেতুভূতং ইমস্মিং কড়েৱৰে ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰন্তেপি নেৱ ভিন্দেয্যং, কাযজীৱিতেসু নিৰপেক্খো হুত্ৱা সীলপাৰমিংযেৱ পূৰেমীতি চিন্তেত্ৱা তং তাদিসং দুক্খং তদা অধিৱাসেসিন্তি দস্সেতি.
অথ মহাসত্তস্স পন অহিতুণ্ডিকহত্থগতস্স মাসো পৰিপূৰি, এত্তকং কালং নিৰাহাৰোৱ অহোসি. সুমনা ‘‘অতিচিৰাযতি মে সামিকো, কো নু খো পৱত্তী’’তি পোক্খৰণিং ওলোকেন্তী লোহিতৱণ্ণং উদকং দিস্ৱা ‘‘অহিতুণ্ডিকেন গহিতো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা ৱম্মিকসন্তিকং গন্ত্ৱা মহাসত্তস্স গহিতট্ঠানং কিলমিতট্ঠানঞ্চ দিস্ৱা ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা পচ্চন্তগামং গন্ত্ৱা পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা বাৰাণসিং গন্ত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰে আকাসে ৰোদমানা অট্ঠাসি. মহাসত্তো নচ্চন্তোৱ আকাসং উল্লোকেন্তো তং দিস্ৱা লজ্জিতো পেড়ং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জি.
ৰাজা তস্স পেড়ং পৱিট্ঠকালে ‘‘কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তং আকাসে ঠিতং দিস্ৱা ‘‘কা নু ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা তস্সা নাগকঞ্ঞাভাৱং সুত্ৱা ‘‘নিস্সংসযং খো নাগৰাজা ইমং দিস্ৱা লজ্জিতো পেড়ং পৱিট্ঠো, অযঞ্চ যথাদস্সিতো ইদ্ধানুভাৱো নাগৰাজস্সেৱ, ন অহিতুণ্ডিকস্সা’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা ‘‘এৱং মহানুভাৱো অযং নাগৰাজা, কথং নাম ইমস্স হত্থং গতো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অযং ধম্মচাৰী সীলৱা নাগৰাজা, চাতুদ্দসীপন্নৰসীসু উপোসথং উপৱসন্তো অত্তনো সৰীৰং দানমুখে নিয্যাতেত্ৱা মহামগ্গসমীপে ৱম্মিকমত্থকে নিপজ্জতি, তত্থাযমেতেন গহিতো, ইমস্স দেৱচ্ছৰাপটিভাগা অনেকসহস্সা ইত্থিযো, দেৱলোকসম্পত্তিসদিসা নাগভৱনসম্পত্তি, অযং মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো সকলপথৱিং পৰিৱত্তেতুং সমত্থো, কেৱলং ‘সীলং মে ভিজ্জিস্সতী’তি এৱৰূপং ৱিপ্পকাৰং দুক্খঞ্চ অনুভোতী’’তি চ সুত্ৱা সংৱেগপ্পত্তো তাৱদেৱ তস্স অহিতুণ্ডিকস্স ব্ৰাহ্মণস্স বহুং ধনং মহন্তঞ্চ যসং ইস্সৰিযঞ্চ দত্ৱা – ‘‘হন্দ, ভো, ইমং নাগৰাজানং ৱিস্সজ্জেহী’’তি ৱিস্সজ্জাপেসি.
মহাসত্তো নাগৱণ্ণং অন্তৰধাপেত্ৱা মাণৱকৱণ্ণেন দেৱকুমাৰো ৱিয অট্ঠাসি. সুমনাপি আকাসতো ওতৰিত্ৱা তস্স সন্তিকে অট্ঠাসি. নাগৰাজা ৰঞ্ঞো অঞ্জলিং কত্ৱা ‘‘এহি, মহাৰাজ, ময্হং নিৱেসনং পস্সিতুং আগচ্ছাহী’’তি যাচি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘মুত্তো চম্পেয্যকো নাগো, ৰাজানং এতদব্ৰৱি;
‘নমো তে কাসিৰাজত্থু, নমো তে কাসিৱড্ঢন;
অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, পস্সেয্যং মে নিৱেসন’’ন্তি.
অথ ৰাজা তস্স নাগভৱনগমনং অনুজানি. মহাসত্তো তং সপৰিসং গহেত্ৱা নাগভৱনং নেত্ৱা অত্তনো ইস্সৰিযসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসাপেত্ৱা ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘সব্বা ৰাজপৰিসা যাৱদিচ্ছকং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিকং ধনং গণ্হতূ’’তি. ৰঞ্ঞো চ অনেকেহি সকটসতেহি ধনং পেসেসি. ‘‘মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম দানং দাতব্বং, সীলং ৰক্খিতব্বং, ধম্মিকা ৰক্খাৱৰণগুত্তি সব্বত্থ সংৱিদহিতব্বা’’তি দসহি ৰাজধম্মকথাহি ওৱদিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. ৰাজা মহন্তেন যসেন নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা বাৰাণসিমেৱ গতো. ততো পট্ঠায কিৰ জম্বুদীপতলে হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং জাতং. মহাসত্তো সীলানি ৰক্খিত্ৱা অন্ৱদ্ধমাসং উপোসথকম্মং কত্ৱা সপৰিসো সগ্গপুৰং পূৰেসি.
তদা অহিতুণ্ডিকো দেৱদত্তো অহোসি, সুমনা ৰাহুলমাতা, উগ্গসেনো সাৰিপুত্তত্থেৰো, চম্পেয্যকো নাগৰাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথাৰহং সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. ইধ বোধিসত্তস্স অচ্ছৰিযানুভাৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযা এৱাতি.
চম্পেয্যনাগচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চূড়বোধিচৰিযাৱণ্ণনা
২৬. চতুত্থে চূড়বোধীতি মহাবোধিপৰিব্বাজকত্তভাৱং উপাদায ইধ ‘‘চূড়বোধী’’তি সমঞ্ঞা আৰোপিতা, ন পন ইমস্মিং এৱ জাতকে (জা. ১.১০.৪৯ আদযো) অত্তনো জেট্ঠভাতিকাদিনো মহাবোধিস্স সম্ভৱতোতি দট্ঠব্বং. সুসীলৱাতি সুট্ঠু সীলৱা, সম্পন্নসীলোতি অত্থো. ভৱং দিস্ৱান ভযতোতি কামাদিভৱং ভাযিতব্বভাৱেন পস্সিত্ৱা. নেক্খম্মন্তি এত্থ চ-সদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো, তেন ‘‘দিস্ৱানা’’তি পদং আকড্ঢীযতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – জাতিজৰাব্যাধিমৰণং অপাযদুক্খং অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি ইমেসং অট্ঠন্নং সংৱেগৱত্থূনং পচ্চৱেক্খণেন সব্বম্পি কামাদিভেদং ভৱং সংসাৰভযতো উপট্ঠহমানং দিস্ৱা নিব্বানং তস্স উপাযভূতা সমথৱিপস্সনা তদুপাযভূতা চ পব্বজ্জাতি ইদং তিৱিধম্পি নেক্খম্মং অনুস্সৱাদিসিদ্ধেন ঞাণচক্খুনা তপ্পটিপক্খতো দিস্ৱা তাপসপব্বজ্জূপগমনেন অনেকাদীনৱাকুলা গহট্ঠভাৱা অভিনিক্খমিত্ৱা গতোতি.
২৭. দুতিযিকাতি পোৰাণদুতিযিকা, গিহিকালে পজাপতিভূতা. কনকসন্নিভাতি কঞ্চনসন্নিভত্তচা. ৱট্টে অনপেক্খাতি সংসাৰে নিৰালযা. নেক্খম্মং অভিনিক্খমীতি নেক্খম্মত্থায গেহতো নিক্খমি, পব্বজীতি অত্থো.
২৮. আলযন্তি সত্তা এতেনাতি আলযো, তণ্হা, তদভাৱেন নিৰালযা. ততো এৱ ঞাতীসু তণ্হাবন্ধনস্স ছিন্নত্তা ছিন্নবন্ধু. এৱং গিহিবন্ধনাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পব্বজিতানম্পি কেসঞ্চি যং হোতি বন্ধনং, তস্সাপি অভাৱং দস্সেতুং ‘‘অনপেক্খা কুলে গণে’’তি ৱুত্তং. তত্থ কুলেতি উপট্ঠাককুলে. গণেতি তাপসগণে, সেসা ব্ৰহ্মচাৰিনোতি ৱুচ্চন্তি. উপাগমুন্তি উভোপি মযং উপাগমিম্হা.
২৯. তত্থাতি বাৰাণসিসামন্তে. নিপকাতি পঞ্ঞৱন্তো. নিৰাকুলেতি জনসঞ্চাৰৰহিতত্তা জনেহি অনাকুলে, অপ্পসদ্দেতি মিগপক্খীনং উট্ঠাপনতো তেসং ৱস্সিতসদ্দেনাপি ৱিৰহিতত্তা অপ্পসদ্দে. ৰাজুয্যানে ৱসামুভোতি বাৰাণসিৰঞ্ঞো উয্যানে মযং উভো জনা তদা ৱসাম.
তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – অতীতে ইমস্মিং এৱ ভদ্দকপ্পে বোধিসত্তো ব্ৰহ্মলোকতো চৱিত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং কাসিগামে একস্স মহাৱিভৱস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণসমযে ‘‘বোধিকুমাৰো’’তি নামং কৰিংসু. ৱযপ্পত্তকালে পনস্স তক্কসিলং গন্ত্ৱা সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৱা পচ্চাগতস্স অনিচ্ছমানকস্সেৱ মাতাপিতৰো সমজাতিকং কুলকুমাৰিকং আনেসুং. সাপি ব্ৰহ্মলোকচুতাৱ উত্তমৰূপধৰা দেৱচ্ছৰাপটিভাগা. তেসং অনিচ্ছমানানং এৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৱাহৱিৱাহং কৰিংসু. উভিন্নম্পি পন নেসং কিলেসমুদাচাৰো ন ভূতপুব্বো, সাৰাগৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকনম্পি নাহোসি, কা পন কথা ইতৰসংসগ্গে. এৱং পৰিসুদ্ধসীলা অহেসুং.
অপৰভাগে মহাসত্তো মাতাপিতূসু কালংকতেসু তেসং সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ভদ্দে, ত্ৱং ইমং অসীতিকোটিধনং গহেত্ৱা সুখেন জীৱাহী’’তি আহ. ‘‘ত্ৱং পন অয্যপুত্তা’’তি? ‘‘ময্হং ধনেন কিচ্চং নত্থি, পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘কিং পন পব্বজ্জা ইত্থীনম্পি ন ৱট্টতী’’তি? ‘‘ৱট্টতি, ভদ্দে’’তি. ‘‘তেন হি ময্হম্পি ধনেন কিচ্চং নত্থি, অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি. তে উভোপি সব্বং ৱিভৱং পৰিচ্চজিত্ৱা মহাদানং দত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা পব্বজিত্ৱা উঞ্ছাচৰিযায ফলাফলেহি যাপেন্তা পব্বজ্জাসুখেনেৱ দস সংৱচ্ছৰানি ৱসিত্ৱা লোণম্বিলসেৱনত্থায জনপদচাৰিকং চৰন্তা অনুপুব্বেন বাৰাণসিং পত্ৱা ৰাজুয্যানে ৱসিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰাজুয্যানে ৱসামুভো’’তি.
৩০. অথেকদিৱসং ৰাজা উয্যানকীড়ং গতো. উয্যানস্স একপস্সে পব্বজ্জাসুখেন ৱীতিনামেন্তানং তেসং সমীপট্ঠানং গন্ত্ৱা পৰমপাসাদিকং উত্তমৰূপধৰং পৰিব্বাজিকং ওলোকেন্তো কিলেসৱসেন পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৱা বোধিসত্তং ‘‘অযং তে পৰিব্বাজিকা কিং হোতী’’তি পুচ্ছি. তেন ‘‘ন চ কিঞ্চি হোতি, কেৱলং একপব্বজ্জায পব্বজিতা, অপি চ খো পন গিহিকালে পাদপৰিচাৰিকা অহোসী’’তি ৱুত্তে ৰাজা ‘‘অযং কিৰেতস্স ন কিঞ্চি হোতি, অপি চ খো পনস্স গিহিকালে পাদপৰিচাৰিকা অহোসি, যংনূনাহং ইমং অন্তেপুৰং পৱেসেয্যং, তেনেৱস্স ইমিস্সা পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি অন্ধবালো তত্থ অত্তনো পটিবদ্ধচিত্তং নিৱাৰেতুং অসক্কোন্তো অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আণাপেসি ‘‘ইমং পৰিব্বাজিকং ৰাজনিৱেসনং নেহী’’তি.
সো তস্স পটিস্সুণিত্ৱা ‘‘অধম্মো লোকে ৱত্ততী’’তিআদীনি ৱত্ৱা পৰিদেৱমানং এৱ তং আদায পাযাসি. বোধিসত্তো তস্সা পৰিদেৱনসদ্দং সুত্ৱা একৱাৰং ওলোকেত্ৱা পুন ন ওলোকেসি. ‘‘সচে পনাহং ৱাৰেস্সামি, তেসু চিত্তং পদোসেত্ৱা ময্হং সীলস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি সীলপাৰমিংযেৱ আৱজ্জেন্তো নিসীদি. তেন ৱুত্তং ‘‘উয্যানদস্সনং গন্ত্ৱা, ৰাজা অদ্দস ব্ৰাহ্মণি’’ন্তিআদি.
তত্থ তুয্হেসা কা কস্স ভৰিযাতি তুয্হং তৱ এসা কা, কিং ভৰিযা, উদাহু ভগিনী ৱা সমানা কস্স অঞ্ঞস্স ভৰিযা.
৩১. ন ময্হং ভৰিযা এসাতি কামঞ্চেসা ময্হং গিহিকালে ভৰিযা অহোসি, পব্বজিতকালতো পট্ঠায ন ময্হং ভৰিযা এসা, নাপি অহং এতিস্সা সামিকো, কেৱলং পন সহধম্মা একসাসনী, অহম্পি পৰিব্বাজকো অযম্পি পৰিব্বাজিকাতি সমানধম্মা পৰিব্বাজকসাসনেন একসাসনী, সব্ৰহ্মচাৰিনীতি অত্থো.
৩২. তিস্সা সাৰত্তগধিতোতি কামৰাগেন সাৰত্তো হুত্ৱা পটিবদ্ধো. গাহাপেত্ৱান চেটকেতি চেটকেহি গণ্হাপেত্ৱা চেটকে ৱা অত্তনো ৰাজপুৰিসে আণাপেত্ৱা তং পৰিব্বাজিকং গণ্হাপেত্ৱা. নিপ্পীড়যন্তো বলসাতি তং অনিচ্ছমানং এৱ আকড্ঢনপৰিকড্ঢনাদিনা নিপ্পীড়যন্তো বাধেন্তো, তথাপি অগচ্ছন্তিং বলসা বলক্কাৰেন ৰাজপুৰিসেহি গণ্হাপেত্ৱা অত্তনো অন্তেপুৰং পৱেসেসি.
৩৩. ওদপত্তকিযাতি উদকপত্তং আমসিত্ৱা গহিতভৰিযা ওদপত্তিকা নাম, ইদং ৱচনং পুৰাণদুতিযিকাভাৱেন উপলক্খণমত্তং দট্ঠব্বং, সা পনস্স ব্ৰাহ্মণৱিৱাহৱসেন মাতাপিতূহি সম্পটিপাদিতা, ‘‘ওদপত্তকিযা’’তি চ ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মং. সহজাতি পব্বজ্জাজাতিৱসেন সহজাতা, তেনেৱাহ ‘‘একসাসনী’’তি. ‘‘একসাসনী’’তি চ ইদং ভুম্মত্থে পচ্চত্তং, একসাসনিযাতি অত্থো. নযন্তিযাতি নীযন্তিযা. কোপো মে উপপজ্জথাতি অযং তে গিহিকালে ভৰিযা ব্ৰাহ্মণী সীলৱতী, পব্বজিতকালে চ সব্ৰহ্মচাৰিনীভাৱতো সহজাতা ভগিনী, সা তুয্হং পুৰতো বলক্কাৰেন আকড্ঢিত্ৱা নীযতি. ‘‘বোধিব্ৰাহ্মণ, কিং তে পুৰিসভাৱ’’ন্তি পুৰিসমানেন উস্সাহিতো চিৰকালসযিতো ৱম্মিকবিলতো কেনচি পুৰিসেন ঘট্টিতো ‘‘সুসূ’’তি ফণং কৰোন্তো আসিৱিসো ৱিয মে চিত্ততো কোপো সহসা ৱুট্ঠাসি.
৩৪-৫. সহকোপে সমুপ্পন্নেতি কোপুপ্পত্তিযা সহ, তস্স উপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱাতি অত্থো. সীলব্বতমনুস্সৰিন্তি অত্তনো সীলপাৰমিং আৱজ্জেসিং. তত্থেৱ কোপং নিগ্গণ্হিন্তি তস্মিং এৱ আসনে যথানিসিন্নোৱ তং কোপং নিৱাৰেসিং. নাদাসিং ৱড্ঢিতূপৰীতি ততো একৱাৰুপ্পত্তিতো উপৰি উদ্ধং ৱড্ঢিতুং ন অদাসিং. ইদং ৱুত্তং হোতি – কোপে উপ্পন্নমত্তে এৱ ‘‘ননু ত্ৱং, বোধিপৰিব্বাজক, সব্বপাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিতুকামো, তস্স তে কিমিদং সীলমত্তেপি উপক্খলনং, তযিদং গুন্নং খুৰমত্তোদকে ওসীদন্তস্স মহাসমুদ্দস্স পৰতীৰং গণ্হিতুকামতা ৱিয হোতী’’তি অত্তানং পৰিভাসিত্ৱা পটিসঙ্খানবলেন তস্মিং এৱ খণে কোপং নিগ্গহেত্ৱা পুন উপ্পজ্জনৱসেনস্স ৱড্ঢিতুং ন অদাসিন্তি. তেনেৱাহ ‘‘যদি নং ব্ৰাহ্মণি’’ন্তিআদি.
তস্সত্থো – তং পৰিব্বাজিকং ব্ৰাহ্মণিং সো ৰাজা ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি তিণ্হাযপি নিসিতায সত্তিযা কোট্টেয্য, খণ্ডাখণ্ডিকং যদি ছিন্দেয্য, এৱং সন্তেপি সীলং অত্তনো সীলপাৰমিং নেৱ ভিন্দেয্যং. কস্মা? বোধিযা এৱ কাৰণা, সব্বত্থ অখণ্ডিতসীলেনেৱ সক্কা সম্মাসম্বোধিং পাপুণিতুং, ন ইতৰেনাতি.
৩৬. ন মে সা ব্ৰাহ্মণী দেস্সাতি সা ব্ৰাহ্মণী জাতিযা গোত্তেন কুলপ্পদেসেন আচাৰসম্পত্তিযা চিৰপৰিচযেন পব্বজ্জাদিগুণসম্পত্তিযা চাতি সব্বপ্পকাৰেন ন মে দেস্সা ন অপ্পিযা, এতিস্সা মম অপ্পিযভাৱো কোচি নত্থি. নপি মে বলং ন ৱিজ্জতীতি ময্হম্পি বলং ন ন ৱিজ্জতি, অত্থি এৱ. অহং নাগবলো থামসম্পন্নো, ইচ্ছমানো সহসা ৱুট্ঠহিত্ৱা তং আকড্ঢন্তে পুৰিসে নিপ্পোথেত্ৱা তং গহেত্ৱা যথিচ্ছিতট্ঠানং গন্তুং সমত্থোতি দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হন্তি ততো পৰিব্বাজিকতো সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ ময্হং পিযং. তস্মা সীলানুৰক্খিস্সন্তি তেন কাৰণেন সীলমেৱ অনুৰক্খিস্সং.
অথ সো ৰাজা উয্যানে পপঞ্চং অকত্ৱাৱ সীঘতৰং গন্ত্ৱা তং পৰিব্বাজিকং পক্কোসাপেত্ৱা মহন্তেন যসেন নিমন্তেসি. সা যসস্স অগুণং পব্বজ্জায গুণং অত্তনো বোধিসত্তস্স চ মহন্তং ভোগক্খন্ধং পহায সংৱেগেন পব্বজিতভাৱঞ্চ কথেসি. ৰাজা কেনচি পৰিযাযেন তস্সা মনং অলভন্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং পৰিব্বাজিকা সীলৱতী কল্যাণধম্মা, সোপি পৰিব্বাজকো ইমায আকড্ঢিত্ৱা নীযমানায ন কিঞ্চি ৱিপ্পকাৰং দস্সেসি, সব্বত্থ নিৰপেক্খচিত্তো, ন খো পন মেতং পতিৰূপং, যং এৱৰূপেসু গুণৱন্তেসু ৱিপ্পকাৰো, যংনূনাহং ইমং পৰিব্বাজিকং গহেত্ৱা উয্যানং গন্ত্ৱা ইমং, তঞ্চ পৰিব্বাজকং খমাপেয্য’’ন্তি? এৱং পন চিন্তেত্ৱা ‘‘পৰিব্বাজিকং উয্যানং আনেথা’’তি পুৰিসে আণাপেত্ৱা সযং পঠমতৰং গন্ত্ৱা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভো পব্বজিত, কিং মযা তায পৰিব্বাজিকায নীযমানায কোপো তে উপ্পজ্জিত্থা’’তি. মহাসত্তো আহ –
‘‘উপ্পজ্জি মে ন মুচ্চিত্থ, ন মে মুচ্চিত্থ জীৱতো;
ৰজংৱ ৱিপুলা ৱুট্ঠি, খিপ্পমেৱ নিৱাৰযি’’ন্তি. (জা. ১.১০.৫২);
তং সুত্ৱা ৰাজা ‘‘কিং নু খো এস কোপমেৱ সন্ধায ৱদতি, উদাহু অঞ্ঞং কিঞ্চি সিপ্পাদিক’’ন্তি চিন্তেত্ৱা পুন পুচ্ছি –
‘‘কিং তে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কিং তে নো মুচ্চি জীৱতো;
ৰজংৱ ৱিপুলা ৱুট্ঠি, কতমং তং নিৱাৰযী’’তি. (জা. ১.১০.৫৩);
তত্থ উপ্পজ্জীতি একৱাৰং উপ্পজ্জি, ন পুন উপ্পজ্জি. ন মুচ্চিত্থাতি কাযৱচীৱিকাৰুপ্পাদনৱসেন পন ন মুচ্চিত্থ, ন নং বহি পৱত্তিতুং ৱিস্সজ্জেসিন্তি অত্থো. ৰজংৱ ৱিপুলা ৱুট্ঠীতি যথা নাম গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে উপ্পন্নং ৰজং ৱিপুলা অকালৱুট্ঠিধাৰা ঠানসো নিৱাৰেতি, এৱং তং ৱূপসমেন্তো নিৱাৰযিং, নিৱাৰেসিন্তি অত্থো.
অথস্স মহাপুৰিসো নানপ্পকাৰেন কোধে আদীনৱং পকাসেন্তো –
‘‘যম্হি জাতে ন পস্সতি, অজাতে সাধু পস্সতি;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচৰো.
‘‘যেন জাতেন নন্দন্তি, অমিত্তা দুক্খমেসিনো;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচৰো.
‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানম্হি, সদত্থং নাৱবুজ্ঝতি;
সো মে উপ্পজ্জি নো মুচ্চি, কোধো দুম্মেধগোচৰো.
‘‘যেনাভিভূতো কুসলং জহাতি, পৰক্কৰে ৱিপুলঞ্চাপি অত্থং;
স ভীমসেনো বলৱা পমদ্দী, কোধো মহাৰাজা ন মে অমুচ্চথ.
‘‘কট্ঠস্মিং মন্থমানস্মিং, পাৱকো নাম জাযতি;
তমেৱ কট্ঠং ডহতি, যস্মা সো জাযতে গিনি.
‘‘এৱং মন্দস্স পোসস্স, বালস্স অৱিজানতো;
সাৰম্ভা জাযতে কোধো, সপি তেনেৱ ডয্হতি.
‘‘অগ্গীৱ তিণকট্ঠস্মিং, কোধো যস্স পৱড্ঢতি;
নিহীযতি তস্স যসো, কাড়পক্খেৱ চন্দিমা.
‘‘অনিন্ধো ধূমকেতূৱ, কোধো যস্সূপসম্মতি;
আপূৰতি তস্স যসো, সুক্কপক্খেৱ চন্দিমা’’তি. (জা. ১.১০.৫৪-৬১) –
ইমাহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি.
তত্থ ন পস্সতীতি অত্তত্থম্পি ন পস্সতি, পগেৱ পৰত্থং. সাধু পস্সতীতি অত্তত্থং পৰত্থং উভযত্থঞ্চ সম্মদেৱ পস্সতি. দুম্মেধগোচৰোতি নিপ্পঞ্ঞানং ৱিসযভূতো, নিপ্পঞ্ঞো ৱা গোচৰো আহাৰো ইন্ধনং এতস্সাতি দুম্মেধগোচৰো. দুক্খমেসিনোতি দুক্খং ইচ্ছন্তা. সদত্থন্তি অত্তনো অত্থং ৱুড্ঢিং. পৰক্কৰেতি অপনেয্য ৱিনাসেয্য. সভীমসেনোতি সো ভীমায ভযজননিযা মহতিযা কিলেসসেনায সমন্নাগতো. পমদ্দীতি বলৱভাৱেন সত্তে পমদ্দনসীলো. ন মে অমুচ্চথাতি মম সন্তিকা মোক্খং ন লভি, অব্ভন্তৰে এৱ দমিতো, নিব্বিসেৱনো কতোতি অত্থো. খীৰং ৱিয ৱা মুহুত্তং দধিভাৱেন চিত্তেন পতিট্ঠহিত্থাতিপি অত্থো.
মন্থমানস্মিন্তি অৰণিসহিতে মথিযমানে. ‘‘মথমানস্মি’’ন্তিপি পাঠো. যস্মাতি যতো কট্ঠা. গিনীতি অগ্গি. বালস্স অৱিজানতোতি বালস্স অজানন্তস্স. সাৰম্ভা জাযতেতি কৰণুত্তৰিযকৰণলক্খণা সাৰম্ভা অৰণিমন্থনতো ৱিয পাৱকো কোধো জাযতে. সপি তেনেৱাতি সোপি বালো তেনেৱ কোধেন কট্ঠং ৱিয অগ্গিনা ডয্হতি. অনিন্ধো ধূমকেতূৱাতি অনিন্ধনো অগ্গি ৱিয. তস্সাতি তস্স অধিৱাসনখন্তিযা সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স সুক্কপক্খে চন্দো ৱিয লদ্ধো, যসো অপৰাপৰং আপূৰতীতি.
ৰাজা মহাসত্তস্স ধম্মকথং সুত্ৱা মহাপুৰিসং পৰিব্বাজিকম্পি ৰাজগেহতো আগতং খমাপেত্ৱা ‘‘তুম্হে পব্বজ্জাসুখং অনুভৱন্তা ইধেৱ উয্যানে ৱসথ, অহং ৱো ধম্মিকং ৰক্খাৱৰণগুত্তিং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পক্কামি. তে উভোপি তত্থেৱ ৱসিংসু. অপৰভাগে পৰিব্বাজিকা কালমকাসি. বোধিসত্তো হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা আযুপৰিযোসানে ব্ৰহ্মলোকপৰাযনো অহোসি.
তদা পৰিব্বাজিকা ৰাহুলমাতা অহোসি, ৰাজা আনন্দত্থেৰো, বোধিপৰিব্বাজকো লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথাৰহং সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহন্তঞ্চ ঞাতিপৰিৱট্টং পহায মহাভিনিক্খমনসদিসং গেহতো নিক্খমনং, তথা নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতস্স বহুজনসম্মতস্স সতো পৰমপ্পিচ্ছতায কুলেসু চ গণেসু চ অলগ্গতা, অচ্চন্তমেৱ লাভসক্কাৰজিগুচ্ছায পৱিৱেকাভিৰতি, অতিসযৱতী চ অভিসল্লেখৱুত্তি, তথাৰূপায সীলৱতিযা কল্যাণধম্মায পৰিব্বাজিকায অননুঞ্ঞাতা অত্তনো পুৰতো বলক্কাৰেন পৰামসিযমানায সীলপাৰমিং আৱজ্জেত্ৱা ৱিকাৰানাপত্তি, কতাপৰাধে চ তস্মিং ৰাজিনি উপগতে হিতচিত্ততং মেত্তচিত্ততং উপট্ঠপেত্ৱা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকেহি সমনুসাসনন্তি এৱমাদযো ইধ মহাপুৰিসস্স গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বা. তেনেতং ৱুচ্চতি ‘‘এৱং অচ্ছৰিযা হেতে…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
চূড়বোধিচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মহিংসৰাজচৰিযাৱণ্ণনা
৩৭. পঞ্চমে মহিংসো পৱনচাৰকোতি মহাৱনচাৰী ৱনমহিংসো যদা হোমীতি যোজনা. পৱড্ঢকাযোতি ৱযসম্পত্তিযা অঙ্গপচ্চঙ্গানঞ্চ থূলভাৱেন অভিৱড্ঢকাযো. বলৱাতি মহাবলো থামসম্পন্নো. মহন্তোতি ৱিপুলসৰীৰো. হত্থিকলভপ্পমাণো কিৰ তদা বোধিসত্তস্স কাযো হোতি. ভীমদস্সনোতি মহাসৰীৰতায ৱনমহিংসজাতিতায চ সীলং অজানন্তানং ভযং জননতো ভযানকদস্সনো.
৩৮. পব্ভাৰেতি ওলম্বকসিলাকুচ্ছিযং. দকাসযেতি জলাসযসমীপে. হোতেত্থ ঠানন্তি এত্থ মহাৱনে যো কোচি পদেসো ৱনমহিংসানং তিট্ঠনট্ঠানং হোতি. তহিং তহিন্তি তত্থ তত্থ.
৩৯. ৱিচৰন্তোতি ৱিহাৰফাসুকং ৱীমংসিতুং ৱিচৰন্তো. ঠানং অদ্দস ভদ্দকন্তি এৱং ৱিচৰন্তো তস্মিং মহাৰঞ্ঞে ভদ্দকং ময্হং ফাসুকং ৰুক্খমূলট্ঠানং অদ্দক্খিং. দিস্ৱা চ তং ঠানং উপগন্ত্ৱান, তিট্ঠামি চ সযামি চ গোচৰং গহেত্ৱা দিৱা তং ৰুক্খমূলট্ঠানং গন্ত্ৱা ঠানসযনেহি ৱীতিনামেমীতি দস্সেতি.
৪০. তদা কিৰ বোধিসত্তো হিমৱন্তপ্পদেসে মহিংসযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো থামসম্পন্নো মহাসৰীৰো হত্থিকলভপ্পমাণো পব্বতপাদপব্ভাৰগিৰিদুগ্গৱনঘটাদীসু ৱিচৰন্তো একং ফাসুকং মহাৰুক্খমূলং দিস্ৱা গোচৰং গহেত্ৱা দিৱা তত্থ ৱসতি. অথেকো লোলমক্কটো ৰুক্খা ওতৰিত্ৱা মহাসত্তস্স পিট্ঠিং অভিৰুহিত্ৱা উচ্চাৰপস্সাৱং কত্ৱা সিঙ্গেসু গণ্হিত্ৱা ওলম্বন্তো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা দোলাযন্তো কীড়ি. বোধিসত্তো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পদায তং তস্স অনাচাৰং ন মনসাকাসি. মক্কটো পুনপ্পুনং তথেৱ কৰোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথেত্থ কপি মাগন্ত্ৱা’’তিআদি.
তত্থ কপি মাগন্ত্ৱাতি কপি আগন্ত্ৱা, ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. পাপোতি লামকো. অনৰিযোতি অনযে ইৰিযনেন অযে চ ন ইৰিযনেন অনৰিযো, নিহীনাচাৰোতি অত্থো. লহূতি লোলো. খন্ধেতি খন্ধপ্পদেসে. মুত্তেতীতি পস্সাৱং কৰোতি. ওহদেতীতি কৰীসং ওস্সজ্জতি. তন্তি তং মং, তদা মহিংসভূতং মং.
৪১. সকিম্পি দিৱসন্তি একদিৱসম্পি দূসেতি মং সব্বকালম্পি. তেনাহ ‘‘দূসেতি মং সব্বকাল’’ন্তি. ন কেৱলঞ্চ দুতিযততিযচতুত্থদিৱসমত্তং, অথ খো সব্বকালম্পি মং পস্সাৱাদীহি দূসেতি. যদা যদা মুত্তাদীনি কাতুকামো, তদা তদা ময্হমেৱ উপৰি কৰোতীতি দস্সেতি. উপদ্দুতোতি বাধিতো, তেন সিঙ্গেসু ওলম্বনাদিনা মুত্তাদিঅসুচিমক্খণেন তস্স চ অপহৰণত্থং অনেকৱাৰং সিঙ্গকোটীহি ৱালগ্গেন চ অনেকৱাৰং কদ্দমপংসুমিস্সকং উদকং সিঞ্চিত্ৱা ধোৱনেন চ নিপ্পীড়িতো হোমীতি অত্থো.
৪২. যক্খোতি তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা. মং ইদমব্ৰৱীতি ৰুক্খক্খন্ধে ঠত্ৱা ‘‘মহিংসৰাজ, কস্মা ইমস্স দুট্ঠমক্কটস্স অৱমানং সহসী’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তো নাসেহেতং ছৱং পাপং , সিঙ্গেহি চ খুৰেহি চাতি ইদং ৱচনং মং অভাসি.
৪৩. এৱং ৱুত্তে তদা যক্খেতি তদা তস্মিং কালে তস্মিং যক্খে এৱং ৱুত্তে সতি. অহং তং ইদমব্ৰৱিন্তি অহং তং যক্খং ইদং ইদানি ৱক্খমানং অব্ৰৱিং অভাসিং. কুণপেনাতি কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণেন সুচিজাতিকানং সাধূনং পৰমজিগুচ্ছনীযতায অতিদুগ্গন্ধৱাযনেন চ কুণপসদিসতায কুণপেন. পাপেনাতি পাণাতিপাতপাপেন. অনৰিযেনাতি অনৰিযানং অসাধূনং মাগৱিকনেসাদাদীনং হীনপুৰিসানং ধম্মত্তা অনৰিযেন, কিং কেন কাৰণেন, ত্ৱং দেৱতে মং মক্খেসি, অযুত্তং তযা ৱুত্তং মং পাপে নিযোজেন্তিযাতি দস্সেতি.
৪৪. ইদানি তস্মিং পাপধম্মে আদীনৱং পকাসেন্তো ‘‘যদিহ’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – ভদ্দে দেৱতে, অহং তস্স যদি কুজ্ঝেয্যং, ততোপি লামকতৰো ভৱেয্যং. যেন হি অধম্মচৰণেন সো বালমক্কটো নিহীনো নাম জাতো, সচে পনাহং ততোপি বলৱতৰং পাপধম্মং চৰেয্যং, ননু তেন ততো পাপতৰো ভৱেয্যং, অট্ঠানঞ্চেতং যদিহং ইধলোকপৰলোকং তদুত্তৰি চ জানিত্ৱা ঠিতো একন্তেনেৱ পৰহিতায পটিপন্নো এৱৰূপং পাপধম্মং চৰেয্যন্তি. কিঞ্চ ভিয্যো – সীলঞ্চ মে পভিজ্জেয্যাতি অহঞ্চেৱ খো পন এৱৰূপং পাপং কৰেয্যং, ময্হং সীলপাৰমী খণ্ডিতা সিযা. ৱিঞ্ঞূ চ গৰহেয্যু মন্তি পণ্ডিতা চ দেৱমনুস্সা মং গৰহেয্যুং ‘‘পস্সথ, ভো, অযং বোধিসত্তো বোধিপৰিযেসনং চৰমানো এৱৰূপং পাপং অকাসী’’তি.